১. পঠমসুত্তন্তনিদ্দেসৱণ্ণনা

তথট্ঠেনাতি যথাসভাৱট্ঠেন. পীড়নট্ঠাদযো ঞাণকথাযং ৱুত্তত্থাযেৱ.

৯. একপ্পটিৱেধানীতি একেন মগ্গঞাণেন পটিৱেধো, একতো ৱা পটিৱেধো এতেসন্তি একপ্পটিৱেধানি. অনত্তট্ঠেনাতি চতুন্নম্পি সচ্চানং অত্তৱিৰহিতত্তা অনত্তট্ঠেন. ৱুত্তঞ্হেতং ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৫৬৭) – পৰমত্থতো হি সব্বানেৱ সচ্চানি ৱেদককাৰকনিব্বুতগমকাভাৱতো সুঞ্ঞানীতি ৱেদিতব্বানি. তেনেতং ৱুচ্চতি –

‘‘দুক্খমেৱ হি, ন কোচি দুক্খিতো, কাৰকো ন, কিৰিযাৱ ৱিজ্জতি;

অত্থি নিব্বুতি, ন নিব্বুতো পুমা, মগ্গমত্থি, গমকো ন ৱিজ্জতী’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ২.৫৬৭);

অথ ৱা –

‘‘ধুৱসুভসুখত্তসুঞ্ঞং, পুৰিমদ্ৱযমত্তসুঞ্ঞমমতপদং;

ধুৱসুখঅত্তৱিৰহিতো, মগ্গো ইতি সুঞ্ঞতা তেসূ’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ২.৫৬৭);

সচ্চট্ঠেনাতি অৱিসংৱাদকট্ঠেন. পটিৱেধট্ঠেনাতি মগ্গক্খণে পটিৱিজ্ঝিতব্বট্ঠেন. একসঙ্গহিতানীতি তথট্ঠাদিনা একেকেনেৱ অত্থেন সঙ্গহিতানি, একগণনং গতানীতি অত্থো. যং একসঙ্গহিতং, তং একত্তন্তি যস্মা একেন সঙ্গহিতং, তস্মা একত্তন্তি অত্থো. সচ্চানং বহুত্তেপি একত্তমপেক্খিত্ৱা একৱচনং কতং. একত্তং একেন ঞাণেন পটিৱিজ্ঝতীতি পুব্বভাগে চতুন্নং সচ্চানং নানত্তেকত্তং স্ৱাৱত্থিতং ৱৱত্থপেত্ৱা ঠিতো মগ্গক্খণে একেন মগ্গঞাণেন তথট্ঠাদিতংতংএকত্তং পটিৱিজ্ঝতি. কথং? নিৰোধসচ্চস্স তথট্ঠাদিকে একত্তে পটিৱিদ্ধে সেসসচ্চানম্পি তথট্ঠাদিকং একত্তং পটিৱিদ্ধমেৱ হোতি. যথা পুব্বভাগে পঞ্চন্নং খন্ধানং নানত্তেকত্তং স্ৱাৱত্থিতং ৱৱত্থপেত্ৱা ঠিতস্স মগ্গৱুট্ঠানকালে অনিচ্চতো ৱা দুক্খতো ৱা অনত্ততো ৱা ৱুট্ঠহন্তস্স একস্মিম্পি খন্ধে অনিচ্চাদিতো দিট্ঠে সেসখন্ধাপি অনিচ্চাদিতো দিট্ঠাৱ হোন্তি, এৱমিদন্তি দট্ঠব্বং. দুক্খস্স দুক্খট্ঠো তথট্ঠোতি দুক্খসচ্চস্স পীড়নট্ঠাদিকো চতুব্বিধো অত্থো সভাৱট্ঠেন তথট্ঠো. সেসসচ্চেসুপি এসেৱ নযো. সোযেৱ চতুব্বিধো অত্থো অত্তাভাৱতো অনত্তট্ঠো. ৱুত্তসভাৱে অৱিসংৱাদকতো সচ্চট্ঠো. মগ্গক্খণে পটিৱিজ্ঝিতব্বতো পটিৱেধট্ঠো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বং.

১০. যং অনিচ্চন্তিআদি সামঞ্ঞলক্খণপুব্বঙ্গমং কত্ৱা দস্সিতং. তত্থ যং অনিচ্চং, তং দুক্খং. যং দুক্খং, তং অনিচ্চন্তি দুক্খসমুদযমগ্গা গহিতা. তানি হি তীণি সচ্চানি অনিচ্চানি চেৱ অনিচ্চত্তা দুক্খানি চ. যং অনিচ্চঞ্চ দুক্খঞ্চ, তং অনত্তাতি তানিযেৱ তীণি গহিতানি. যং অনিচ্চঞ্চ দুক্খঞ্চ অনত্তা চাতি তেহি তীহি সহ নিৰোধসচ্চঞ্চ সঙ্গহিতং. চত্তাৰিপি হি অনত্তাযেৱ. তং তথন্তি তং সচ্চচতুক্কং সভাৱভূতং. তং সচ্চন্তি তদেৱ সচ্চচতুক্কং যথাসভাৱে অৱিসংৱাদকং. নৱহাকাৰেহীতিআদীসু ‘‘সব্বং, ভিক্খৱে, অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩; সং. নি. ৪.৪৬) ৱচনতো অভিঞ্ঞট্ঠেন, দুক্খস্স পৰিঞ্ঞট্ঠে, সমুদযস্স পহানট্ঠে, মগ্গস্স ভাৱনট্ঠে, নিৰোধস্স সচ্ছিকিৰিযট্ঠে আৱেনিকেপি ইধ চতূসুপি সচ্চেসু ঞাতপৰিঞ্ঞাসব্ভাৱতো পৰিঞ্ঞট্ঠেন, চতুসচ্চদস্সনেন পহানসব্ভাৱতো পহানট্ঠেন, চতুসচ্চভাৱনাসব্ভাৱতো ভাৱনট্ঠেন, চতুন্নং সচ্চানং সচ্ছিকিৰিযসব্ভাৱতো সচ্ছিকিৰিযট্ঠেনাতি নিদ্দিট্ঠন্তি ৱেদিতব্বং. নৱহাকাৰেহি তথট্ঠেনাতিআদীসু পঠমং ৱুত্তনযেনেৱ যোজনা কাতব্বা.

১১. দ্ৱাদসহি আকাৰেহীতিআদীসু তথট্ঠাদযো ঞাণকথাযং ৱুত্তত্থা. এতেসং নিদ্দেসেপি ৱুত্তনযেনেৱ যোজনা ৱেদিতব্বা.

১২. সচ্চানং কতি লক্খণানীতিআদীসু উপৰি ৱত্তব্বানি ছ লক্খণানি সঙ্খতাসঙ্খতৱসেন দ্ৱিধা ভিন্দিত্ৱা দ্ৱে লক্খণানীতি আহ. তত্থ সঙ্খতলক্খণঞ্চ অসঙ্খতলক্খণঞ্চাতি ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, সঙ্খতস্স সঙ্খতলক্খণানি উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৱযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি. তীণিমানি, ভিক্খৱে, অসঙ্খতস্স অসঙ্খতলক্খণানি ন উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ন ৱযো পঞ্ঞাযতি, ন ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতী’’তি (অ. নি. ৩.৪৭-৪৮) এৱং ৱুত্তং সঙ্খতস্স সঙ্খতমিতি লক্খণঞ্চ অসঙ্খতস্স অসঙ্খতমিতি লক্খণঞ্চ. সঙ্খতং পন ন লক্খণং, লক্খণং ন সঙ্খতং. ন চ সঙ্খতং ৱিনা লক্খণং পঞ্ঞাপেতুং সক্কা, নপি লক্খণং ৱিনা সঙ্খতং. লক্খণেন পন সঙ্খতং পাকটং হোতি.

পুন তদেৱ লক্খণদ্ৱযং ৱিত্থাৰতো দস্সেন্তো ছ লক্খণানীতি আহ. সঙ্খতানং সচ্চানন্তি দুক্খসমুদযমগ্গসচ্চানং. তানি হি পচ্চযেহি সঙ্গম্ম কতত্তা সঙ্খতানি. উপ্পাদোতি জাতি. পঞ্ঞাযতীতি জানীযতি. ৱযোতি ভঙ্গো. ঠিতানং অঞ্ঞথত্তন্তি ঠিতিপ্পত্তানং অঞ্ঞথাভাৱো জৰা. তিণ্ণং সঙ্খতসচ্চানং নিপ্ফন্নত্তা উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তং ৱুত্তং, তেসংযেৱ পন উপ্পাদস্স, জৰায ভঙ্গস্স চ অনিপ্ফন্নত্তা উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তং ন ৱত্তব্বং. সঙ্খতনিস্সিতত্তা উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তং ন পঞ্ঞাযতীতি ন ৱত্তব্বং. সঙ্খতৱিকাৰত্তা পন সঙ্খতন্তি ৱত্তব্বং. দুক্খসমুদযানং উপ্পাদজৰাভঙ্গা সচ্চপৰিযাপন্না, মগ্গসচ্চস্স উপ্পাদজৰাভঙ্গা ন সচ্চপৰিযাপন্নাতি ৱদন্তি. তত্থ ‘‘সঙ্খতানং উপ্পাদক্খণে সঙ্খতাপি উপ্পাদলক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতি, উপ্পাদে ৱীতিৱত্তে সঙ্খতাপি জৰালক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতি, ভঙ্গক্খণে সঙ্খতাপি জৰাপি ভঙ্গলক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতী’’তি খন্ধকৱগ্গট্ঠকথাযং (সং. নি. অট্ঠ. ২.৩.৩৭-৩৮) ৱুত্তং. অসঙ্খতস্স সচ্চস্সাতি নিৰোধসচ্চস্স. তঞ্হি পচ্চযেহি সমাগম্ম অকতত্তা সযমেৱ নিপ্ফন্নন্তি অসঙ্খতং. ঠিতস্সাতি নিচ্চত্তা ঠিতস্স, ন ঠানপ্পত্তত্তা. পুন তদেৱ লক্খণদ্ৱযং ৱিত্থাৰতো দস্সেন্তো দ্ৱাদস লক্খণানীতি আহ.

চতুন্নং সচ্চানং কতি কুসলাতিআদীসু অব্যাকতন্তি ৱিপাকাব্যাকতং কিৰিযাব্যাকতং ৰূপাব্যাকতং নিব্বানাব্যাকতন্তি চতূসু অব্যাকতেসু নিব্বানাব্যাকতং. চত্তাৰিপি হি কুসলাকুসললক্খণেন ন ব্যাকতত্তা অব্যাকতানি. সিযা কুসলন্তি কামাৱচৰৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰকুসলানং ৱসেন কুসলম্পি ভৱেয্য. সিযা অকুসলন্তি তণ্হং ঠপেত্ৱা সেসাকুসলৱসেন. সিযা অব্যাকতন্তি কামাৱচৰৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাককিৰিযানং ৰূপানঞ্চ ৱসেন. সিযা তীণি সচ্চানীতিআদীসু সঙ্গহিতানীতি গণিতানি. ৱত্থুৱসেনাতি অকুসলকুসলাব্যাকতদুক্খসমুদযনিৰোধমগ্গসঙ্খাতৱত্থুৱসেন. যং দুক্খসচ্চং অকুসলন্তি ঠপেত্ৱা তণ্হং অৱসেসং অকুসলং. অকুসলট্ঠেন দ্ৱে সচ্চানি একসচ্চেন সঙ্গহিতানীতি ইমানি দ্ৱে দুক্খসমুদযসচ্চানি অকুসলট্ঠেন একসচ্চেন সঙ্গহিতানি, অকুসলসচ্চং নাম হোতীতি অত্থো. একসচ্চং দ্ৱীহি সচ্চেহি সঙ্গহিতন্তি একং অকুসলসচ্চং দ্ৱীহি দুক্খসমুদযসচ্চেহি সঙ্গহিতং. যং দুক্খসচ্চং কুসলন্তি তেভূমকং কুসলং. ইমানি দ্ৱে দুক্খমগ্গসচ্চানি কুসলট্ঠেন একসচ্চেন সঙ্গহিতানি, কুসলসচ্চং নাম হোতি. একং কুসলসচ্চং দ্ৱীহি দুক্খমগ্গসচ্চেহি সঙ্গহিতং. যং দুক্খসচ্চং অব্যাকতন্তি তেভূমকৱিপাককিৰিযা ৰূপঞ্চ. ইমানি দ্ৱে দুক্খনিৰোধসচ্চানি অব্যাকতট্ঠেন একসচ্চেন সঙ্গহিতানি, একং অব্যাকতসচ্চং নাম হোতি. একং অব্যাকতসচ্চং দ্ৱীহি দুক্খনিৰোধসচ্চেহি সঙ্গহিতং. তীণি সচ্চানি একসচ্চেন সঙ্গহিতানীতি সমুদযমগ্গনিৰোধসচ্চানি একেন অকুসলকুসলাব্যাকতভূতেন দুক্খসচ্চেন সঙ্গহিতানি. একং সচ্চং তীহি সচ্চেহি সঙ্গহিতন্তি একং দুক্খসচ্চং ৱিসুং অকুসলকুসলঅব্যাকতভূতেহি সমুদযমগ্গনিৰোধসচ্চেহি সঙ্গহিতং. কেচি পন ‘‘দুক্খসমুদযসচ্চানি অকুসলট্ঠেন সমুদযসচ্চেন সঙ্গহিতানি, দুক্খমগ্গসচ্চানি কুসলট্ঠেন মগ্গসচ্চেন সঙ্গহিতানি, ন দস্সনট্ঠেন. দুক্খনিৰোধসচ্চানি অব্যাকতট্ঠেন নিৰোধসচ্চেন সঙ্গহিতানি, ন অসঙ্খতট্ঠেনা’’তি ৱণ্ণযন্তি.