১. যুগনদ্ধকথা

যুগনদ্ধকথাৱণ্ণনা

১. ইদানি মণ্ডপেয্যগুণস্স অৰিযমগ্গস্স যুগনদ্ধগুণং দস্সেন্তেন কথিতায সুত্তন্তপুব্বঙ্গমায যুগনদ্ধকথায অপুব্বত্থানুৱণ্ণনা. যস্মা পন ধম্মসেনাপতি ধম্মৰাজে ধৰমানেযেৱ ধম্মৰাজস্স পৰিনিব্বানসংৱচ্ছৰে পৰিনিব্বুতো, তস্মা ধম্মৰাজে ধৰমানেযেৱ ধম্মভণ্ডাগাৰিকেন দেসিতং ইদং সুত্তন্তং তস্সেৱ সম্মুখা সুত্ৱা এৱং মে সুতন্তিআদিমাহাতি ৱেদিতব্বং. তত্থ আযস্মাতি পিযৱচনং গৰুৱচনং সগাৰৱসপ্পতিস্সৱচনং, আযুমাতি অত্থো. আনন্দোতি তস্স থেৰস্স নামং. সো হি জাযমানোযেৱ কুলে আনন্দং ভুসং তুট্ঠিং অকাসি. তস্মাস্স ‘‘আনন্দো’’তি নামং কতন্তি ৱেদিতব্বং. কোসম্বিযন্তি এৱংনামকে নগৰে. তস্স হি নগৰস্স আৰামপোক্খৰণীআদীসু তেসু তেসু ঠানেসু কোসম্বৰুক্খা উস্সন্না অহেসুং, তস্মা তং কোসম্বীতি সঙ্খং অগমাসি. ‘‘কুসম্বস্স ইসিনো অস্সমতো অৱিদূৰে মাপিতত্তা’’তি একে.

ঘোসিতাৰামেতি ঘোসিতসেট্ঠিনা কাৰিতে আৰামে. কোসম্বিযঞ্হি তযো সেট্ঠিনো অহেসুং ঘোসিতসেট্ঠি কুক্কুটসেট্ঠি পাৱাৰিকসেট্ঠীতি. তে তযোপি ‘‘লোকে বুদ্ধো উপ্পন্নো’’তি সুত্ৱা পঞ্চহি পঞ্চহি সকটসতেহি দানূপকৰণানি গাহাপেত্ৱা সাৱত্থিং গন্ত্ৱা জেতৱনসমীপে খন্ধাৱাৰং বন্ধিত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা পটিসন্থাৰং কত্ৱা নিসিন্না সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিত্ৱা সত্থাৰং নিমন্তেত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স অড্ঢমাসমত্তং মহাদানং দত্ৱা ভগৱতো পাদমূলে নিপজ্জিত্ৱা সকজনপদগমনত্থং ভগৱন্তং যাচিত্ৱা ‘‘সুঞ্ঞাগাৰে খো গহপতযো তথাগতা অভিৰমন্তী’’তি ভগৱতা ৱুত্তে ‘‘দিন্না নো ভগৱতা পটিঞ্ঞা’’তি ঞত্ৱা অতিৱিয তুট্ঠা দসবলং ৱন্দিত্ৱা নিক্খন্তা অন্তৰামগ্গে যোজনে যোজনে ভগৱতো নিৱাসত্থং ৱিহাৰং কাৰেন্তা অনুপুব্বেন কোসম্বিং পত্ৱা অত্তনো অত্তনো আৰামে মহন্তং ধনপৰিচ্চাগং কত্ৱা ভগৱতো ৱিহাৰে কাৰাপযিংসু. তত্থ ঘোসিতসেট্ঠিনা কাৰিতো ঘোসিতাৰামো নাম অহোসি, কুক্কুটসেট্ঠিনা কাৰিতো কুক্কুটাৰামো নাম, পাৱাৰিকসেট্ঠিনা অম্বৱনে কাৰিতো পাৱাৰিকম্বৱনং নাম. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ঘোসিতসেট্ঠিনা কাৰিতে আৰামে’’তি.

আৱুসো ভিক্খৱোতি এত্থ বুদ্ধা ভগৱন্তো সাৱকে আলপন্তা ‘‘ভিক্খৱো’’তি আলপন্তি. সাৱকা পন ‘‘বুদ্ধেহি সদিসা মা হোমা’’তি ‘‘আৱুসো’’তি পঠমং ৱত্ৱা পচ্ছা ‘‘ভিক্খৱো’’তি ৱদন্তি. বুদ্ধেহি চ আলপিতে ভিক্খুসঙ্ঘো ‘‘ভদন্তে’’তি পটিৱচনং দেতি, সাৱকেহি আলপিতে ‘‘আৱুসো’’তি.

যো হি কোচীতি অনিযমৱচনং. এতেন তাদিসানং সব্বভিক্খূনং পৰিযাদানং. মম সন্তিকেতি মম সমীপে. অৰহত্তপ্পত্তন্তি অত্তনা অৰহত্তস্স পত্তং. নপুংসকে ভাৱে সিদ্ধৱচনং. অৰহত্তং পত্তন্তি ৱা পদচ্ছেদো, অত্তনা পত্তং অৰহত্তন্তি অত্থো. অৰহত্তপ্পত্তং অত্তানন্তি ৱা পাঠসেসো. চতূহি মগ্গেহীতি উপৰি ৱুচ্চমানেহি চতূহি পটিপদামগ্গেহি, ন অৰিযমগ্গেহি. ‘‘চতূহি মগ্গেহী’’তি ৱিসুঞ্চ ৱুত্তত্তা কস্সচি অৰহতো পঠমস্স অৰিযমগ্গস্স ধম্মুদ্ধচ্চপুব্বঙ্গমো মগ্গো, একস্স অৰিযমগ্গস্স সমথপুব্বঙ্গমো, একস্স ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমো, একস্স যুগনদ্ধপুব্বঙ্গমোতি এৱং চত্তাৰোপি পটিপদা মগ্গা হোন্তীতি ৱেদিতব্বং. এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰেনাতি এতেসং চতুন্নং পটিপদানং মগ্গানং একেন ৱা, পটিপদামগ্গেন অৰহত্তপ্পত্তং ব্যাকৰোতীতি অত্থো. সুক্খৱিপস্সকস্স হি অৰহতো ধম্মুদ্ধচ্চপুব্বঙ্গমং সোতাপত্তিমগ্গং পত্ৱা সেসমগ্গত্তযম্পি সুদ্ধৱিপস্সনাহিযেৱ পত্তস্স অৰহত্তপ্পত্তি ধম্মুদ্ধচ্চপুব্বঙ্গমমগ্গা হোতি. ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহং পত্ৱা ৱা অপ্পত্ৱা ৱা সমথপুব্বঙ্গমাদীনং তিণ্ণং পটিপদানং মগ্গানং একেকস্স ৱসেন পত্তচতুমগ্গস্স অৰহতো অৰহত্তপ্পত্তি ইতৰএকেকমগ্গপুব্বঙ্গমা হোতি. তস্মা আহ – ‘‘এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰেনা’’তি.

সমথপুব্বঙ্গমং ৱিপস্সনং ভাৱেতীতি সমথং পুব্বঙ্গমং পুৰেচাৰিকং কত্ৱা ৱিপস্সনং ভাৱেতি, পঠমং সমাধিং উপ্পাদেত্ৱা পচ্ছা ৱিপস্সনং ভাৱেতীতি অত্থো. মগ্গো সঞ্জাযতীতি পঠমো লোকুত্তৰমগ্গো নিব্বত্ততি. সো তং মগ্গন্তিআদীসু একচিত্তক্খণিকস্স মগ্গস্স আসেৱনাদীনি নাম নত্থি, দুতিযমগ্গাদযো পন উপ্পাদেন্তো তমেৱ মগ্গং ‘‘আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতী’’তি ৱুচ্চতি. সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তীতি যাৱ অৰহত্তমগ্গা কমেন সব্বে সঞ্ঞোজনা পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. অনুসযা ব্যন্তীহোন্তীতি চ পুন অনুপ্পত্তিযা ৱিগতন্তা হোন্তীতি অত্থো.

পুন চপৰন্তি পুন চ অপৰং কাৰণং. ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৱেতীতি ৱিপস্সনং পুব্বঙ্গমং পুৰেচাৰিকং কত্ৱা সমথং ভাৱেতি, পঠমং ৱিপস্সনং উপ্পাদেত্ৱা পচ্ছা সমাধিং ভাৱেতীতি অত্থো. যুগনদ্ধং ভাৱেতীতি যুগনদ্ধং কত্ৱা ভাৱেতি. এত্থ তেনেৱ চিত্তেন সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা তেনেৱ সঙ্খাৰে সম্মসিতুং ন সক্কা. অযং পন যাৱতা সমাপত্তিযো সমাপজ্জতি, তাৱতা সঙ্খাৰে সম্মসতি. যাৱতা সঙ্খাৰে সম্মসতি, তাৱতা সমাপত্তিযো সমাপজ্জতি. কথং? পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জতি, ততো ৱুট্ঠায সঙ্খাৰে সম্মসতি. সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা দুতিযজ্ঝানং সমাপজ্জতি, ততো ৱুট্ঠায সঙ্খাৰে সম্মসতি. সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা ততিযজ্ঝানং…পে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, ততো ৱুট্ঠায সঙ্খাৰে সম্মসতি. এৱং সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি নাম.

ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতং মানসং হোতীতি এত্থ মন্দপঞ্ঞানং ৱিপস্সকানং উপক্কিলেসৱত্থুত্তা ৱিপস্সনুপক্কিলেসসঞ্ঞিতেসু ওভাসাদীসু দসসু ধম্মেসু ভন্ততাৱসেন উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পত্তিযা ৱিক্খেপসঙ্খাতং উদ্ধচ্চং ধম্মুদ্ধচ্চং, তেন ধম্মুদ্ধচ্চেন ৱিগ্গহিতং ৱিৰূপগ্গহিতং ৱিৰোধমাপাদিতং মানসং চিত্তং ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতং মানসং হোতি, তেন ৱা ধম্মুদ্ধচ্চেন কাৰণভূতেন তম্মূলকতণ্হামানদিট্ঠুপ্পত্তিযা ৱিগ্গহিতং মানসং হোতি. ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতমানসন্তি ৱা পাঠো. হোতি সো আৱুসো সমযোতি ইমিনা মগ্গামগ্গৱৱত্থানেন তং ধম্মুদ্ধচ্চং পটিবাহিত্ৱা পুন ৱিপস্সনাৱীথিং পটিপন্নকালং দস্সেতি. যং তং চিত্তন্তি যস্মিং সমযে তং ৱিপস্সনাৱীথিং ওক্কমিত্ৱা পৱত্তং চিত্তং. অজ্ঝত্তমেৱ সন্তিট্ঠতীতি ৱিপস্সনাৱীথিং পচ্চোতৰিত্ৱা তস্মিং সমযে গোচৰজ্ঝত্তসঙ্খাতে আৰম্মণে সন্তিট্ঠতি পতিট্ঠাতি. সন্নিসীদতীতি তত্থেৱ পৱত্তিৱসেন সম্মা নিসীদতি. একোদি হোতীতি একগ্গং হোতি. সমাধিযতীতি সম্মা আধিযতি সুট্ঠু ঠিতং হোতীতি.

অযং সুত্তন্তৱণ্ণনা.

১. সুত্তন্তনিদ্দেসৱণ্ণনা

২. তস্স সুত্তন্তস্স নিদ্দেসকথায তত্থ জাতে ধম্মেতি তস্মিং সমাধিস্মিং জাতে চিত্তচেতসিকে ধম্মে. অনিচ্চতো অনুপস্সনট্ঠেনাতিআদিনা ৱিপস্সনায ভেদং দস্সেতি. সম্মাদিট্ঠি মগ্গোতি সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতো মগ্গো. অট্ঠসু মগ্গঙ্গেসু একেকোপি হি মগ্গোতি ৱুচ্চতি.আসেৱতীতি সোতাপত্তিমগ্গৱসেন. ভাৱেতীতি সকদাগামিমগ্গুপ্পাদনেন. বহুলীকৰোতীতি অনাগামিঅৰহত্তমগ্গুপ্পাদনেন. ইমেসং তিণ্ণং অৱত্থাভেদেপি সতি আৱজ্জনাদীনং সাধাৰণত্তা সদিসমেৱ ৱিস্সজ্জনং কতং.

৩. আলোকসঞ্ঞাপটিনিস্সগ্গানুপস্সনানং অন্তৰাপেয্যালে অৱিক্খেপাদীনি চ ঝান সমাপত্তিকসিণানুস্সতিঅসুভা চ দীঘং অস্সাসাদীনি চ আনন্তৰিকসমাধিঞাণনিদ্দেসে (পটি. ম. ১.৮০-৮১) নিদ্দিট্ঠত্তা সঙ্খিত্তানি. তত্থ চ অৱিক্খেপৱসেনাতি পুব্বভাগাৱিক্খেপৱসেন গহেতব্বং. অনিচ্চানুপস্সী অস্সাসৱসেনাতিআদিকে সুদ্ধৱিপস্সনাৱসেন ৱুত্তচতুক্কে পন তৰুণৱিপস্সনাকালে ৱিপস্সনাসম্পযুত্তসমাধিপুব্বঙ্গমা বলৱৱিপস্সনা ৱেদিতব্বা.

৪. ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমৱাৰে পঠমং অনিচ্চতোতিআদিনা আৰম্মণং অনিযমেত্ৱা ৱিপস্সনা ৱুত্তা, পচ্ছা ৰূপং অনিচ্চতোতিআদিনা আৰম্মণং নিযমেত্ৱা ৱুত্তা. তত্থ জাতানন্তি তস্সা ৱিপস্সনায জাতানং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং. ৱোসগ্গাৰম্মণতাতি এত্থ ৱোসগ্গো নিব্বানং. নিব্বানঞ্হি সঙ্খতৱোসগ্গতো পৰিচ্চাগতো ‘‘ৱোসগ্গো’’তি ৱুত্তো. ৱিপস্সনা চ তংসম্পযুত্তধম্মা চ নিব্বাননিন্নতায অজ্ঝাসযৱসেন নিব্বানে পতিট্ঠিতত্তা নিব্বানপতিট্ঠা নিব্বানাৰম্মণা. পতিট্ঠাপি হি আলম্বীযতীতি আৰম্মণং নাম হোতি, নিব্বানে পতিট্ঠট্ঠেনেৱ নিব্বানাৰম্মণা. অঞ্ঞত্থ পাড়িযম্পি হি পতিট্ঠা ‘‘আৰম্মণ’’ন্তি ৱুচ্চন্তি. যথাহ – ‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো, নড়াগাৰং ৱা তিণাগাৰং ৱা সুক্খং কোড়াপং তেৰোৱস্সিকং পুৰত্থিমায চেপি দিসায পুৰিসো আদিত্তায তিণুক্কায উপসঙ্কমেয্য, লভেথ অগ্গি ওতাৰং, লভেথ অগ্গি আৰম্মণ’’ন্তিআদি (সং. নি. ৪.২৪৩). তস্মা তত্থ জাতানং ধম্মানং ৱোসগ্গাৰম্মণতায নিব্বানপতিট্ঠাভাৱেন হেতুভূতেন উপ্পাদিতো যো চিত্তস্স একগ্গতাসঙ্খাতো উপচাৰপ্পনাভেদো অৱিক্খেপো, সো সমাধীতি ৱিপস্সনাতো পচ্ছা উপ্পাদিতো নিব্বেধভাগিযো সমাধি নিদ্দিট্ঠো হোতি. তস্মাযেৱ হি ইতি পঠমং ৱিপস্সনা, পচ্ছা সমথোতি ৱুত্তং.

৫. যুগনদ্ধনিদ্দেসে যস্মা হেট্ঠা সুত্তন্তৱণ্ণনাযং ৱুত্তো যুগনদ্ধক্কমো পুৰিমদ্ৱযনিদ্দেসনযেনেৱ পাকটো, মগ্গক্খণে যুগনদ্ধক্কমো পন ন পাকটো, তস্মা পুব্বভাগে অনেকন্তিকং যুগনদ্ধভাৱনং অৱত্ৱা মগ্গক্খণে একন্তেন লব্ভমানযুগনদ্ধভাৱনমেৱ দস্সেন্তো সোড়সহি আকাৰেহীতিআদিমাহ. তত্থ আৰম্মণট্ঠেনাতিআদীসু সত্তৰসসু আকাৰেসু অন্তে উদ্দিট্ঠং যুগনদ্ধং মূলপদেন একট্ঠত্তা তং ৱিপ্পহায সেসানং ৱসেন ‘‘সোড়সহী’’তি ৱুত্তং. আৰম্মণট্ঠেনাতি আলম্বনট্ঠেন, আৰম্মণৱসেনাতি অত্থো. এৱং সেসেসুপি. গোচৰট্ঠেনাতি আৰম্মণট্ঠেপি সতি নিস্সযিতব্বট্ঠানট্ঠেন. পহানট্ঠেনাতি পজহনট্ঠেন. পৰিচ্চাগট্ঠেনাতি পহানেপি সতি পুন অনাদিযনেন পৰিচ্চাগট্ঠেন. ৱুট্ঠানট্ঠেনাতি উগ্গমনট্ঠেন. ৱিৱট্টনট্ঠেনাতি উগ্গমনেপি সতি অপুনৰাৱট্টনেন নিৱত্তনট্ঠেন. সন্তট্ঠেনাতি নিব্বুতট্ঠেন. পণীতট্ঠেনাতি নিব্বুতট্ঠেপি সতি উত্তমট্ঠেন, অতপ্পকট্ঠেন ৱা. ৱিমুত্তট্ঠেনাতি বন্ধনাপগতট্ঠেন. অনাসৱট্ঠেনাতি বন্ধনমোক্খেপি সতি আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তমানাসৱৱিৰহিতট্ঠেন. তৰণট্ঠেনাতি অনোসীদিত্ৱা পিলৱনট্ঠেন, অতিক্কমনট্ঠেন ৱা. অনিমিত্তট্ঠেনাতি সঙ্খাৰনিমিত্তৱিৰহিতট্ঠেন. অপ্পণিহিতট্ঠেনাতি পণিধিৱিৰহিতট্ঠেন. সুঞ্ঞতট্ঠেনাতি অভিনিৱেসৱিৰহিতট্ঠেন. একৰসট্ঠেনাতি এককিচ্চট্ঠেন. অনতিৱত্তনট্ঠেনাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিক্কমনট্ঠেন. যুগনদ্ধট্ঠেনাতি যুগলকট্ঠেন.

উদ্ধচ্চং পজহতো, অৱিজ্জং পজহতোতি যোগিনো তস্স তস্স পটিপক্খপ্পহানৱসেন ৱুত্তং. নিৰোধো চেত্থ নিব্বানমেৱ. অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি সমথো চে ৱিপস্সনং অতিৱত্তেয্য, লীনপক্খিকত্তা সমথস্স চিত্তং কোসজ্জায সংৱত্তেয্য. ৱিপস্সনা চে সমথং অতিৱত্তেয্য, উদ্ধচ্চপক্খিকত্তা ৱিপস্সনায চিত্তং উদ্ধচ্চায সংৱত্তেয্য. তস্মা সমথো চ ৱিপস্সনং অনতিৱত্তমানো কোসজ্জপাতং ন কৰোতি, ৱিপস্সনা সমথং অনতিৱত্তমানা উদ্ধচ্চপাতং ন কৰোতি. সমথো সমং পৱত্তমানো ৱিপস্সনং উদ্ধচ্চপাততো ৰক্খতি, ৱিপস্সনা সমং পৱত্তমানা সমথং কোসজ্জপাততো ৰক্খতি. এৱমিমে উভো অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৱত্তনকিচ্চেন এককিচ্চা, সমা হুত্ৱা পৱত্তমানেন অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৱত্তমানা অত্থসিদ্ধিকৰা হোন্তি. তেসং মগ্গক্খণে যুগনদ্ধত্তং ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনাক্খণে যুগনদ্ধত্তাযেৱ হোতি. পহানপৰিচ্চাগৱুট্ঠানৱিৱট্টনকৰণানং মগ্গকিচ্চৱসেন ৱুত্তত্তা সকলস্স মগ্গকিচ্চস্স দস্সনত্থং উদ্ধচ্চসহগতকিলেসা চ খন্ধা চ অৱিজ্জাসহগতকিলেসা চ খন্ধা চ নিদ্দিট্ঠা. সেসানং ন তথা ৱুত্তত্তা পটিপক্খধম্মমত্তদস্সনৱসেন উদ্ধচ্চাৱিজ্জা এৱ নিদ্দিট্ঠা. ৱিৱট্টতোতি নিৱত্তন্তস্স.

সমাধি কামাসৱা ৱিমুত্তো হোতীতি সমাধিস্স কামচ্ছন্দপটিপক্খত্তা ৱুত্তং. ৰাগৱিৰাগাতি ৰাগস্স ৱিৰাগো সমতিক্কমো এতিস্সা অত্থীতি ৰাগৱিৰাগা, ‘‘ৰাগৱিৰাগতো’’তি নিস্সক্কৱচনং ৱা. তথা অৱিজ্জাৱিৰাগা. চেতোৱিমুত্তীতি মগ্গসম্পযুত্তো সমাধি. পঞ্ঞাৱিমুত্তীতি মগ্গসম্পযুত্তা পঞ্ঞা. তৰতোতি তৰন্তস্স. সব্বপণিধীহীতি ৰাগদোসমোহপণিধীহি, সব্বপত্থনাহি ৱা. এৱং চুদ্দস আকাৰে ৱিস্সজ্জিত্ৱা একৰসট্ঠঞ্চ অনতিৱত্তনট্ঠঞ্চ অৱিভজিত্ৱাৱ ইমেহি সোড়সহি আকাৰেহীতি আহ. কস্মা? তেসং চুদ্দসন্নং আকাৰানং একেকস্স অৱসানে ‘‘একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তী’’তি নিদ্দিট্ঠত্তা তে দ্ৱেপি আকাৰা নিদ্দিট্ঠাৱ হোন্তি. তস্মা ‘‘সোড়সহী’’তি আহ. যুগনদ্ধট্ঠো পন উদ্দেসেপি ন ভণিতোযেৱাতি.

২. ধম্মুদ্ধচ্চৱাৰনিদ্দেসৱণ্ণনা

৬. ধম্মুদ্ধচ্চৱাৰে অনিচ্চতো মনসিকৰোতো ওভাসো উপ্পজ্জতীতি উদযব্বযানুপস্সনায ঠিতস্স তীহি অনুপস্সনাহি পুনপ্পুনং সঙ্খাৰে ৱিপস্সন্তস্স ৱিপস্সন্তস্স ৱিপস্সনাঞাণেসু পৰিপাকগতেসু তদঙ্গৱসেন কিলেসপ্পহানেন পৰিসুদ্ধচিত্তস্স অনিচ্চতো ৱা দুক্খতো ৱা অনত্ততো ৱা মনসিকাৰক্খণে ৱিপস্সনাঞাণানুভাৱেন পকতিযাৱ ওভাসো উপ্পজ্জতীতি পঠমং তাৱ অনিচ্চতো মনসিকৰোতো ওভাসো কথিতো. অকুসলো ৱিপস্সকো তস্মিং ওভাসে উপ্পন্নে ‘‘ন চ ৱত মে ইতো পুব্বে এৱৰূপো ওভাসো উপ্পন্নপুব্বো, অদ্ধা মগ্গং পত্তোম্হি, ফলং পত্তোম্হী’’তি অমগ্গংযেৱ ‘‘মগ্গো’’তি, অফলমেৱ ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হাতি. তস্স অমগ্গং ‘‘মগ্গো’’তি, অফলং ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হতো ৱিপস্সনাৱীথি উক্কন্তা হোতি. সো অত্তনো ৱিপস্সনাৱীথিং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ৱিক্খেপমাপন্নো ৱা ওভাসমেৱ তণ্হাদিট্ঠিমঞ্ঞনাহি মঞ্ঞমানো ৱা নিসীদতি. সো খো পনাযং ওভাসো কস্সচি ভিক্খুনো পল্লঙ্কট্ঠানমত্তমেৱ ওভাসেন্তো উপ্পজ্জতি, কস্সচি অন্তোগব্ভং, কস্সচি বহিগব্ভম্পি, কস্সচি সকলৱিহাৰং, গাৱুতং অড্ঢযোজনং যোজনং দ্ৱিযোজনং…পে… কস্সচি পথৱিতলতো যাৱ অকনিট্ঠব্ৰহ্মলোকা একালোকং কুৰুমানো. ভগৱতো পন দসসহস্সিলোকধাতুং ওভাসেন্তো উদপাদি. অযঞ্হি ওভাসো চতুৰঙ্গসমন্নাগতেপি অন্ধকাৰে তং তং ঠানং ওভাসেন্তো উপ্পজ্জতি.

ওভাসো ধম্মোতি ওভাসং আৱজ্জতীতি অযং ওভাসো মগ্গধম্মো ফলধম্মোতি ৱা তং তং ওভাসং মনসি কৰোতি. ততো ৱিক্খেপো উদ্ধচ্চন্তি ততো ওভাসতো ধম্মোতি আৱজ্জনকৰণতো ৱা যো উপ্পজ্জতি ৱিক্খেপো, সো উদ্ধচ্চং নামাতি অত্থো. তেন উদ্ধচ্চেন ৱিগ্গহিতমানসোতি তেন এৱং উপ্পজ্জমানেন উদ্ধচ্চেন ৱিৰোধিতচিত্তো, তেন ৱা উদ্ধচ্চেন কাৰণভূতেন তম্মূলককিলেসুপ্পত্তিযা ৱিৰোধিতচিত্তো ৱিপস্সকো ৱিপস্সনাৱীথিং ওক্কমিত্ৱা ৱিক্খেপং ৱা তম্মূলককিলেসেসু ৱা ঠিতত্তা অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো উপট্ঠানানি যথাভূতং নপ্পজানাতি. ‘‘তেন ৱুচ্চতি ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতমানসো’’তি এৱং ইতি-সদ্দো যোজেতব্বো. হোতি সো সমযোতি এৱং অস্সাদৱসেন উপক্কিলিট্ঠচিত্তস্সাপি যোগিনো সচে উপপৰিক্খা উপ্পজ্জতি, সো এৱং পজানাতি – ‘‘ৱিপস্সনা নাম সঙ্খাৰাৰম্মণা, মগ্গফলানি নিব্বানাৰম্মণানি, ইমানি চ চিত্তানি সঙ্খাৰাৰম্মণানি, তস্মা নাযমোভাসো মগ্গো, উদযব্বযানুপস্সনাযেৱ নিব্বানস্স লোকিকো মগ্গো’’তি মগ্গামগ্গং ৱৱত্থপেত্ৱা তং ৱিক্খেপং পৰিৱজ্জযিত্ৱা উদযব্বযানুপস্সনায ঠত্ৱা সাধুকং সঙ্খাৰে অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৱিপস্সতি. এৱং উপপৰিক্খন্তস্স সো সমযো হোতি. এৱং অপস্সন্তো পন ‘‘মগ্গফলপ্পত্তোম্হী’’তি অধিমানিকো হোতি.

যং তং চিত্তন্তি যং তং ৱিপস্সনাচিত্তং. অজ্ঝত্তমেৱাতি অনিচ্চানুপস্সনায আৰম্মণে গোচৰজ্ঝত্তেযেৱ. ঞাণং উপ্পজ্জতীতি তস্সেৱ যোগাৱচৰস্স ৰূপাৰূপধম্মে তুলযন্তস্স তীৰযন্তস্স ৱিস্সট্ঠইন্দৱজিৰমিৱ অৱিহতৱেগং তিখিণং সূৰমতিৱিসদং ৱিপস্সনাঞাণং উপ্পজ্জতি. পীতি উপ্পজ্জতীতি তস্সেৱ তস্মিং সমযে খুদ্দিকা পীতি, খণিকা পীতি, ওক্কন্তিকা পীতি, উব্বেগা পীতি, ফৰণা পীতীতি অযং পঞ্চৱিধা ৱিপস্সনাসম্পযুত্তা পীতি সকলসৰীৰং পূৰযমানা উপ্পজ্জতি. পস্সদ্ধি উপ্পজ্জতীতি তস্সেৱ তস্মিং সমযে কাযচিত্তানং নেৱ দৰথো, ন গাৰৱতা, ন কক্খড়তা, ন অকম্মঞ্ঞতা, ন গেলঞ্ঞতা, ন ৱঙ্কতা হোতি. অথ খো পনস্স কাযচিত্তানি পস্সদ্ধানি লহূনি মুদূনি কম্মঞ্ঞানি পগুণানি সুৱিসদানি উজুকানিযেৱ হোন্তি. সো ইমেহি পস্সদ্ধাদীহি অনুগ্গহিতকাযচিত্তো তস্মিং সমযে অমানুসিং নাম ৰতিং অনুভৱতি. যং সন্ধায ৱুত্তং –

‘‘সুঞ্ঞাগাৰং পৱিট্ঠস্স, সন্তচিত্তস্স ভিক্খুনো;

অমানুসী ৰতী হোতি, সম্মা ধম্মং ৱিপস্সতো.

‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;

লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৱিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৩-৪) –

এৱমস্স ইমং অমানুসিং ৰতিং সাধযমানা লহুতাদীহি সহিতা ৱিপস্সনাসম্পযুত্তা কাযচিত্তপস্সদ্ধি উপ্পজ্জতি. সুখং উপ্পজ্জতীতি তস্সেৱ তস্মিং সমযে সকলসৰীৰং অভিসন্দযমানং ৱিপস্সনাসম্পযুত্তং সুখং উপ্পজ্জতি. অধিমোক্খো উপ্পজ্জতীতি তস্সেৱ তস্মিং সমযে চিত্তচেতসিকানং অতিসযপসাদভূতা ৱিপস্সনাসম্পযুত্তা সদ্ধা উপ্পজ্জতি. পগ্গহো উপ্পজ্জতীতি তস্সেৱ তস্মিং সমযে অসিথিলমনচ্চাৰদ্ধং সুপগ্গহিতং ৱিপস্সনাসম্পযুত্তং ৱীৰিযং উপ্পজ্জতি. উপট্ঠানং উপ্পজ্জতীতি তস্সেৱ তস্মিং সমযে সূপট্ঠিতা সুপ্পতিট্ঠিতা নিখাতা অচলা পব্বতৰাজসদিসা ৱিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি উপ্পজ্জতি. সো যং যং ঠানং আৱজ্জতি সমন্নাহৰতি মনসি কৰোতি পচ্চৱেক্খতি, তং তং ঠানমস্স ওক্কন্তিত্ৱা পক্খন্দিত্ৱা দিব্বচক্খুনো পৰলোকো ৱিয সতিযা উপট্ঠাতি (ৱিসুদ্ধি. ২.৭৩৪).

উপেক্খাতি ৱিপস্সনুপেক্খা চেৱ আৱজ্জনুপেক্খা চ. তস্মিঞ্হি সমযে সব্বসঙ্খাৰেসু মজ্ঝত্তভূতা ৱিপস্সনুপেক্খাপি বলৱতী উপ্পজ্জতি, মনোদ্ৱাৰে আৱজ্জনুপেক্খাপি. সা হিস্স তং তং ঠানং আৱজ্জন্তস্স ৱিস্সট্ঠইন্দৱজিৰমিৱ পত্তপুটে পক্খন্দতত্তনাৰাচো ৱিয চ সূৰা তিখিণা হুত্ৱা ৱহতি. এৱঞ্হি ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৭৩৪) ৱুত্তং. ৱিপস্সনুপেক্খাতি চেত্থ ‘‘ৱিপস্সনাসম্পযুত্তা তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খা’’তি আচৰিযা ৱদন্তি. ৱিপস্সনাঞাণে হি গয্হমানে ‘‘ঞাণং উপ্পজ্জতী’’তি ৱিপস্সনাঞাণস্স আগতত্তা পুনৰুত্তিদোসো হোতি. ততিযজ্ঝানৱণ্ণনাযঞ্চ ‘‘সঙ্খাৰুপেক্খাৱিপস্সনুপেক্খানম্পি অত্থতো একীভাৱো. পঞ্ঞা এৱ হি সা, কিচ্চৱসেন দ্ৱিধা ভিন্না’’তি ৱুত্তং. তস্মা ৱিপস্সনাসম্পযুত্তায তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায ৱুচ্চমানায পুনৰুত্তিদোসো চ ন হোতি, ততিযজ্ঝানৱণ্ণনায চ সমেতি. যস্মা চ পঞ্চসু ইন্দ্ৰিযেসু ‘‘ঞাণং অধিমোক্খো পগ্গহো উপট্ঠান’’ন্তি পঞ্ঞিন্দ্ৰিযসদ্ধিন্দ্ৰিযৱীৰিযিন্দ্ৰিযসতিন্দ্ৰিযানি নিদ্দিট্ঠানি, সমাধিন্দ্ৰিযং পন অনিদ্দিট্ঠং হোতি, যুগনদ্ধৱসেনাপি চ সমাধিন্দ্ৰিযং নিদ্দিসিতব্বমেৱ হোতি, তস্মা সমপ্পৱত্তো সমাধি পুন সমাধানে ব্যাপাৰপ্পহানকৰণেন ‘‘উপেক্খা’’তি ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বং.

নিকন্তি উপ্পজ্জতীতি এৱং ওভাসাদিপটিমণ্ডিতায ৱিপস্সনায আলযং কুৰুমানা সুখুমা সন্তাকাৰা নিকন্তি উপ্পজ্জতি, যা কিলেসোতি পৰিগ্গহেতুম্পি ন সক্কা হোতি. যথা চ ওভাসে, এৱং এতেসুপি অঞ্ঞতৰস্মিং উপ্পন্নে যোগাৱচৰো ‘‘ন চ ৱত মে ইতো পুব্বে এৱৰূপং ঞাণং উপ্পন্নপুব্বং, এৱৰূপা পীতি পস্সদ্ধি সুখং অধিমোক্খো পগ্গহো উপট্ঠানং উপেক্খা নিকন্তি উপ্পন্নপুব্বা, অদ্ধা মগ্গং পত্তোম্হি, ফলং পত্তোম্হী’’তি অমগ্গমেৱ ‘‘মগ্গো’’তি, অফলমেৱ ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হাতি. তস্স অমগ্গং ‘‘মগ্গো’’তি, অফলঞ্চ ‘‘ফল’’ন্তি গণ্হতো ৱিপস্সনাৱীথি উক্কন্তা হোতি. সো অত্তনো মূলকম্মট্ঠানং ৱিস্সজ্জেত্ৱা নিকন্তিমেৱ অস্সাদেন্তো নিসীদতি. এত্থ চ ওভাসাদযো উপক্কিলেসৱত্থুতায উপক্কিলেসাতি ৱুত্তা, ন অকুসলত্তা. নিকন্তি পন উপক্কিলেসো চেৱ উপক্কিলেসৱত্থু চ. ৱত্থুৱসেনেৱ চেতে দস, গাহৱসেন পন সমতিংস হোন্তি. কথং? ‘‘মম ওভাসো উপ্পন্নো’’তি গণ্হতো হি দিট্ঠিগ্গাহো হোতি, ‘‘মনাপো ৱত ওভাসো উপ্পন্নো’’তি গণ্হতো মানগ্গাহো, ওভাসং অস্সাদযতো তণ্হাগ্গাহো. ইতি ওভাসে দিট্ঠিমানতণ্হাৱসেন তযো গাহা. তথা সেসেসুপীতি এৱং গাহৱসেন সমতিংস উপক্কিলেসা হোন্তি. দুক্খতো মনসিকৰোতো, অনত্ততো মনসিকৰোতোতি ৱাৰেসুপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. একেকঅনুপস্সনাৱসেন হেত্থ একেকস্স ৱিপস্সনুপক্কিলেসুপ্পত্তি ৱেদিতব্বা, ন একস্সেৱ.

তীসু অনুপস্সনাসু. এৱং অভেদতো ৱিপস্সনাৱসেন উপক্কিলেসে দস্সেত্ৱা পুন ভেদৱসেন দস্সেন্তো ৰূপং অনিচ্চতো মনসিকৰোতোতিআদিমাহ. তত্থ জৰামৰণং অনিচ্চতো উপট্ঠানন্তি জৰামৰণস্স অনিচ্চতো উপট্ঠানং.

৭. যস্মা পুব্বে ৱুত্তানং সমতিংসায উপক্কিলেসানং ৱসেন অকুসলো অব্যত্তো যোগাৱচৰো ওভাসাদীসু ৱিকম্পতি, ওভাসাদীসু একেকং ‘‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি সমনুপস্সতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ওভাসে চেৱ ঞাণে চাতিআদিগাথাদ্ৱযমাহ. তত্থ ৱিকম্পতীতি ওভাসাদিকে আৰম্মণে নানাকিলেসৱসেন ৱিৱিধা কম্পতি ৱেধতি. যেহি চিত্তং পৱেধতীতি যেহি পস্সদ্ধিসুখেহি চিত্তং নানাকিলেসৱসেন নানপ্পকাৰেন ৱেধতি কম্পতি. তস্মা পস্সদ্ধিযা সুখে চেৱ যোগাৱচৰো ৱিকম্পতীতি সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. উপেক্খাৱজ্জনায চেৱাতি উপেক্খাসঙ্খাতায আৱজ্জনায চেৱ ৱিকম্পতি, আৱজ্জনুপেক্খায চেৱ ৱিকম্পতীতি অত্থো. ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৭৩৬) পন ‘‘উপেক্খাৱজ্জনাযঞ্চা’’তি ৱুত্তং. উপেক্খায চাতি হেট্ঠা ৱুত্তপ্পকাৰায উপেক্খায চ ৱিকম্পতি, নিকন্তিযা চ ৱিকম্পতীতি অত্থো. এত্থ চ দ্ৱিন্নং উপেক্খানং নিদ্দিট্ঠত্তা হেট্ঠা ‘‘উপেক্খা উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তট্ঠানে চ উভযথা অত্থো ৱুত্তো. অনিচ্চানুপস্সনাদীসু চ একেকিস্সাযেৱ আৱজ্জনুপেক্খায সব্ভাৱতো একেকাযেৱ অনুপস্সনা অনিচ্চং অনিচ্চং, দুক্খং দুক্খং, অনত্তা অনত্তাতি পুনপ্পুনং ভাৱীযতীতি ৱুত্তং হোতি. যস্মা পন কুসলো পণ্ডিতো ব্যত্তো বুদ্ধিসম্পন্নো যোগাৱচৰো ওভাসাদীসু উপ্পন্নেসু ‘‘অযং খো মে ওভাসো উপ্পন্নো, সো খো পনাযং অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো খযধম্মো ৱযধম্মো ৱিৰাগধম্মো নিৰোধধম্মো’’তি ইতি ৱা নং পঞ্ঞায পৰিচ্ছিন্দতি উপপৰিক্খতি. অথ ৱা পনস্স এৱং হোতি – সচে ওভাসো অত্তা ভৱেয্য, ‘‘অত্তা’’তি গহেতুং ৱট্টেয্য. অনত্তাৱ পনাযং ‘‘অত্তা’’তি গহিতো. তস্মাযং অৱসৱত্তনট্ঠেন অনত্তাতি পস্সন্তো দিট্ঠিং উগ্ঘাটেতি. সচে ওভাসো নিচ্চো ভৱেয্য, ‘‘নিচ্চো’’তি গহেতুং ৱট্টেয্য. অনিচ্চোৱ পনাযং ‘‘নিচ্চো’’তি গহিতো. তস্মাযং হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন অনিচ্চোতি পস্সন্তো মানং সমুগ্ঘাটেতি. সচে ওভাসো সুখো ভৱেয্য, ‘‘সুখো’’তি গহেতুং ৱট্টেয্য. দুক্খোৱ পনাযং ‘‘সুখো’’তি গহিতো. তস্মাযং উপ্পাদৱযপটিপীড়নট্ঠেন দুক্খোতি পস্সন্তো নিকন্তিং পৰিযাদিযতি. যথা চ ওভাসে, এৱং সেসেসুপি.

এৱং উপপৰিক্খিত্ৱা ওভাসং ‘‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি সমনুপস্সতি. ঞাণং…পে… নিকন্তিং ‘‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি সমনুপস্সতি. এৱং সমনুপস্সন্তো ওভাসাদীসু ন কম্পতি ন ৱেধতি. তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ইমানি দস ঠানানীতি গাথমাহ. তত্থ দস ঠানানীতি ওভাসাদীনি. পঞ্ঞা যস্স পৰিচ্চিতাতি যস্স উপক্কিলেসৱিমুত্তায পঞ্ঞায পৰিচিতানি পুনপ্পুনং ফুট্ঠানি পৰিভাৱিতানি. ধম্মুদ্ধচ্চকুসলো হোতীতি সো পঞ্ঞায পৰিচিতদসট্ঠানো যোগাৱচৰো পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰস্স ধম্মুদ্ধচ্চস্স যথাসভাৱপটিৱেধেন ছেকো হোতি. ন চ সম্মোহ গচ্ছতীতি ধম্মুদ্ধচ্চকুসলত্তাযেৱ তণ্হামানদিট্ঠুগ্ঘাটৱসেন সম্মোহঞ্চ ন গচ্ছতি.

ইদানি পুব্বে ৱুত্তমেৱ ৱিধিং অপৰেন পৰিযাযেন ৱিভাৱেত্ৱা দস্সেন্তো ৱিক্খিপতি চেৱ কিলিস্সতি চাতিআদিগাথমাহ. তত্থ মন্দপঞ্ঞো যোগাৱচৰো ওভাসাদীসু ৱিক্খেপঞ্চ অৱসেসকিলেসুপ্পত্তিঞ্চ পাপুণাতি. মজ্ঝিমপঞ্ঞো ৱিক্খেপমেৱ পাপুণাতি, নাৱসেসকিলেসুপ্পত্তিং, সো অধিমানিকো হোতি. তিক্খপঞ্ঞো ৱিক্খেপং পাপুণিত্ৱাপি তং অধিমানং পহায ৱিপস্সনং আৰভতি. অতিতিক্খপঞ্ঞো ন ৱিক্খেপং পাপুণাতি, ন চাৱসেসকিলেসুপ্পত্তিং. ৱিক্খিপ্পতি চেৱাতি তেসু মন্দপঞ্ঞো ধম্মুদ্ধচ্চসঙ্খাতং ৱিক্খেপঞ্চেৱ পাপুণীযতি. কিলিস্সতি চাতি তণ্হামানদিট্ঠিকিলেসেহি কিলেসীযতি চ, উপতাপীযতি ৱিবাধীযতীতি অত্থো. চৱতি চিত্তভাৱনাতি তস্স মন্দপঞ্ঞস্স ৱিপস্সনাচিত্তভাৱনা কিলেসেসুযেৱ ঠানতো পটিপক্খাৱিহতত্তা চৱতি, পৰিপততীতি অত্থো. ৱিক্খিপতি ন কিলিস্সতীতি মজ্ঝিমপঞ্ঞো ৱিক্খেপেন ৱিক্খিপতি, কিলেসেহি ন কিলিস্সতি. ভাৱনা পৰিহাযতীতি তস্স মজ্ঝিমপঞ্ঞস্স অধিমানিকত্তা ৱিপস্সনাৰম্ভাভাৱেন ৱিপস্সনা পৰিহাযতি, নপ্পৱত্ততীতি অত্থো. ৱিক্খিপতি ন কিলিস্সতীতি তিক্খপঞ্ঞোপি ৱিক্খেপেন ৱিক্খিপতি, কিলেসেহি ন কিলিস্সতি. ভাৱনা ন পৰিহাযতীতি তস্স তিক্খপঞ্ঞস্স সন্তেপি ৱিক্খেপে তং অধিমানৱিক্খেপং পহায ৱিপস্সনাৰম্ভসব্ভাৱেন ৱিপস্সনাভাৱনা ন পৰিহাযতি, পৱত্ততীতি অত্থো. ন চ ৱিক্খিপতে চিত্তং ন কিলিস্সতীতি অতিতিক্খপঞ্ঞস্স চিত্তং ন ৱিক্খেপেন ৱিক্খিপতি, ন চ কিলেসেহি কিলিস্সতি. ন চৱতি চিত্তভাৱনাতি তস্স ৱিপস্সনাচিত্তভাৱনা ন চৱতি, ৱিক্খেপকিলেসাভাৱেন যথাঠানে তিট্ঠতীতি অত্থো.

ইমেহি চতূহি ঠানেহীতিআদীসু ইদানি ৱুত্তেহি ইমেহি চতূহি ঠানেহি হেতুভূতেহি, কৰণভূতেহি ৱা ওভাসাদিকে দস ঠানে চিত্তস্স সঙ্খেপেন চ ৱিক্খেপেন চ ৱিগ্গহিতং মানসং ৱিক্খেপকিলেসুপ্পত্তিৱিৰহিতো চতুত্থো কুসলো মহাপঞ্ঞো যোগাৱচৰো মন্দপঞ্ঞাদীনং তিণ্ণং যোগাৱচৰানং মানসং এৱঞ্চ এৱঞ্চ হোতীতি নানপ্পকাৰতো জানাতীতি সম্বন্ধতো অত্থৱণ্ণনা ৱেদিতব্বা. সঙ্খেপোতি চেত্থ ৱিক্খেপস্স চেৱ কিলেসানঞ্চ উপ্পত্তিৱসেন চিত্তস্স লীনভাৱো ৱেদিতব্বো. ৱিক্খেপোতি ‘‘ৱিক্খিপতি ন কিলিস্সতী’’তি দ্ৱীসু ঠানেসু ৱুত্তৱিক্খেপৱসেন চিত্তস্স উদ্ধতভাৱো ৱেদিতব্বোতি.

যুগনদ্ধকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.