২. চক্খুসুত্তৱণ্ণনা
৬১. দুতিযে চক্খূনীতি চক্খন্তীতি চক্খূনি, সমৱিসমং আচিক্খন্তানি ৱিয পৱত্তন্তীতি অত্থো. অথ ৱা চক্খনট্ঠেন চক্খূনি. কিমিদং চক্খনং নাম? অস্সাদনং, তথা হি ৱদন্তি ‘‘মধুং চক্খতি ব্যঞ্জনং চক্খতী’’তি ইমানি চ আৰম্মণৰসং অনুভৱন্তানি অস্সাদেন্তানি ৱিয হোন্তীতি চক্খনট্ঠেন চক্খূনি. তানি পন সঙ্খেপতো দ্ৱে চক্খূনি – ঞাণচক্খু, মংসচক্খু চাতি. তেসু মংসচক্খু হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. ঞাণচক্খু দিব্বচক্খু, পঞ্ঞাচক্খূতি ইধ দ্ৱিধা কত্ৱা ৱুত্তং.
তত্থ দিব্বচক্খূতি দিব্বসদিসত্তা দিব্বং. দেৱতানঞ্হি সুচৰিতকম্মনিব্বত্তং পিত্তসেম্হৰুহিৰাদীহি অপলিবুদ্ধং উপক্কিলেসৱিমুত্ততায দূৰেপি আৰম্মণগ্গহণসমত্থং দিব্বং পসাদচক্খু হোতি. ইদঞ্চাপি ৱীৰিযভাৱনাবলনিব্বত্তং ঞাণচক্খু তাদিসমেৱাতি দিব্বসদিসত্তা দিব্বং, দিব্বৱিহাৰৱসেন পটিলদ্ধত্তা অত্তনো চ দিব্বৱিহাৰসন্নিস্সিতত্তা আলোকপৰিগ্গহেন মহাজুতিকত্তা. তিৰোকুট্টাদিগতৰূপদস্সনেন মহাগতিকত্তাপি দিব্বং. তং সব্বং সদ্দসত্থানুসাৰেন ৱেদিতব্বং. দস্সনট্ঠেন চক্খুকিচ্চকৰণেন চক্খুমিৱাতিপি চক্খু, দিব্বঞ্চ তং চক্খু চাতি দিব্বচক্খু.
পজানাতীতি পঞ্ঞা. কিং পজানাতি? চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘পজানাতীতি খো, আৱুসো, তস্মা পঞ্ঞাতি ৱুচ্চতি. কিঞ্চ পজানাতি? ইদং দুক্খ’’ন্তিআদি (ম. নি. ১.৪৪৯).
অট্ঠকথাযং পন ‘‘পঞ্ঞাপনৱসেন পঞ্ঞা. কিন্তি পঞ্ঞাপেতি? অনিচ্চন্তি পঞ্ঞাপেতি, দুক্খন্তি পঞ্ঞাপেতি, অনত্তাতি পঞ্ঞাপেতী’’তি ৱুত্তং. সা পনাযং লক্খণাদিতো যথাসভাৱপটিৱেধলক্খণা, অক্খলিতপটিৱেধলক্খণা ৱা কুসলিস্সাসখিত্তউসুপটিৱেধো ৱিয, ৱিসযোভাসনৰসা পদীপো ৱিয, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা অৰঞ্ঞগতসুদেসকো ৱিয. ৱিসেসতো পনেত্থ আসৱক্খযঞাণসঙ্খাতা পঞ্ঞা চতুসচ্চদস্সনট্ঠেন পঞ্ঞাচক্খূতি অধিপ্পেতা. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদী’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৫).
এতেসু চ মংসচক্খু পৰিত্তং, দিব্বচক্খু মহগ্গতং, ইতৰং অপ্পমাণং. মংসচক্খু ৰূপং, ইতৰানি অৰূপানি. মংসচক্খু দিব্বচক্খু চ লোকিযানি সাসৱানি ৰূপৱিসযানি, ইতৰং লোকুত্তৰং অনাসৱং চতুসচ্চৱিসযং. মংসচক্খু অব্যাকতং, দিব্বচক্খু সিযা কুসলং সিযা অব্যাকতং, তথা পঞ্ঞাচক্খু. মংসচক্খু কামাৱচৰং, দিব্বচক্খু ৰূপাৱচৰং, ইতৰং লোকুত্তৰন্তি এৱমাদি ৱিভাগা ৱেদিতব্বা.
গাথাসু অনুত্তৰন্তি পঞ্ঞাচক্খুং সন্ধায ৱুত্তং. তঞ্হি আসৱক্খযঞাণভাৱতো অনুত্তৰং. অক্খাসি পুৰিসুত্তমোতি পুৰিসানং উত্তমো অগ্গো সম্মাসম্বুদ্ধো দেসেসি. উপ্পাদোতি মংসচক্খুস্স পৱত্তি. মগ্গোতি উপাযো, দিব্বচক্খুস্স কাৰণং. পকতিচক্খুমতো এৱ হি দিব্বচক্খু উপ্পজ্জতি, যস্মা কসিণালোকং ৱড্ঢেত্ৱা দিব্বচক্খুঞাণস্স উপ্পাদনং, সো চ কসিণমণ্ডলে উগ্গহনিমিত্তেন ৱিনা নত্থীতি. যতোতি যদা. ঞাণন্তি আসৱক্খযঞাণং. তেনেৱাহ ‘‘পঞ্ঞাচক্খু অনুত্তৰ’’ন্তি. যস্স চক্খুস্স পটিলাভাতি যস্স অৰিযস্স পঞ্ঞাচক্খুস্স উপ্পত্তিযা ভাৱনায সব্বস্মা ৱট্টদুক্খতো পমুচ্চতি পৰিমুচ্চতীতি.
দুতিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.