নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

খুদ্দকনিকাযে

ইতিৱুত্তক-অট্ঠকথা

গন্থাৰম্ভকথা

মহাকাৰুণিকং নাথং, ঞেয্যসাগৰপাৰগুং;

ৱন্দে নিপুণগম্ভীৰ-ৱিচিত্ৰনযদেসনং.

ৱিজ্জাচৰণসম্পন্না, যেন নিয্যন্তি লোকতো;

ৱন্দে তমুত্তমং ধম্মং, সম্মাসম্বুদ্ধপূজিতং.

সীলাদিগুণসম্পন্নো, ঠিতো মগ্গফলেসু যো;

ৱন্দে অৰিযসঙ্ঘং তং, পুঞ্ঞক্খেত্তং অনুত্তৰং.

ৱন্দনাজনিতং পুঞ্ঞং, ইতি যং ৰতনত্তযে;

হতন্তৰাযো সব্বত্থ, হুত্ৱাহং তস্স তেজসা.

এককাদিপ্পভেদেন, দেসিতানি মহেসিনা;

লোভাদীনং পহানানি, দীপনানি ৱিসেসতো.

সুত্তানি একতো কত্ৱা, ইতিৱুত্তপদক্খৰং;

ধম্মসঙ্গাহকা থেৰা, সঙ্গাযিংসু মহেসযো.

ইতিৱুত্তকমিচ্চেৱ, নামেন ৱসিনো পুৰে;

যং খুদ্দকনিকাযস্মিং, গম্ভীৰত্থপদক্কমং.

তস্স গম্ভীৰঞাণেহি, ওগাহেতব্বভাৱতো;

কিঞ্চাপি দুক্কৰা কাতুং, অত্থসংৱণ্ণনা মযা.

সহসংৱণ্ণনং যস্মা, ধৰতে সত্থু সাসনং;

পুব্বাচৰিযসীহানং, তিট্ঠতেৱ ৱিনিচ্ছযো.

তস্মা তং অৱলম্বিত্ৱা, ওগাহেত্ৱান পঞ্চপি;

নিকাযে উপনিস্সায, পোৰাণট্ঠকথানযং.

নিস্সিতং ৱাচনামগ্গং, সুৱিসুদ্ধং অনাকুলং;

মহাৱিহাৰৱাসীনং, নিপুণত্থৱিনিচ্ছযং.

পুনপ্পুনাগতং অত্থং, ৱজ্জযিত্ৱান সাধুকং;

যথাবলং কৰিস্সামি, ইতিৱুত্তকৱণ্ণনং.

ইতি আকঙ্খমানস্স, সদ্ধম্মস্স চিৰট্ঠিতিং;

ৱিভজন্তস্স তস্সত্থং, নিসামযথ সাধৱোতি.

তত্থ ইতিৱুত্তকং নাম এককনিপাতো, দুকনিপাতো, তিকনিপাতো, চতুক্কনিপাতোতি চতুনিপাতসঙ্গহং. তম্পি ৱিনযপিটকং, সুত্তন্তপিটকং, অভিধম্মপিটকন্তি তীসু পিটকেসু সুত্তন্তপিটকপৰিযাপন্নং; দীঘনিকাযো মজ্ঝিমনিকাযো, সংযুত্তনিকাযো, অঙ্গুত্তৰনিকাযো, খুদ্দকনিকাযোতি পঞ্চসু নিকাযেসু খুদ্দকনিকাযপৰিযাপন্নং; সুত্তং, গেয্যং, ৱেয্যাকৰণং, গাথা, উদানং, ইতিৱুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৱেদল্লন্তি নৱসু সাসনঙ্গেসু ইতিৱুত্তকঙ্গভূতং.

‘‘দ্ৱাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৱেসহস্সানি ভিক্খুতো;

চতুৰাসীতি সহস্সানি, যে মে ধম্মা পৱত্তিনো’’তি. (থেৰগা. ১০২৭) –

এৱং ধম্মভণ্ডাগাৰিকেন পটিঞ্ঞাতেসু চতুৰাসীতিযা ধম্মক্খন্ধসহস্সেসু কতিপযধম্মক্খন্ধসঙ্গহং. সুত্ততো এককনিপাতে তাৱ সত্তৱীসতি সুত্তানি, দুকনিপাতে দ্ৱাৱীসতি, তিকনিপাতে পঞ্ঞাস, চতুক্কনিপাতে তেৰসাতি দ্ৱাদসাধিকসুত্তসতসঙ্গহং. তস্স নিপাতেসু এককনিপাতো আদি, ৱগ্গেসু পাটিভোগৱগ্গো, সুত্তেসু লোভসুত্তং. তস্সাপি ‘‘ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা’’তিআদিকং আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৱুত্তং নিদানমাদি. সা পনাযং পঠমমহাসঙ্গীতি ৱিনযপিটকে তন্তিমাৰুড়্হা এৱ. যো পনেত্থ নিদানকোসল্লত্থং ৱত্তব্বো কথামগ্গো, সোপি সুমঙ্গলৱিলাসিনিযা দীঘনিকায-অট্ঠকথায ৱিত্থাৰতো ৱুত্তোযেৱাতি তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.

নিদানৱণ্ণনা

যং পনেতং ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতাতিআদিকং নিদানং. একধম্মং, ভিক্খৱে, পজহথাতিআদিকং সুত্তং. তত্থ ৱুত্তং ভগৱতাতিআদীনি নামপদানি. ইতীতি নিপাতপদং. পজহথাতি এত্থ প-ইতি উপসগ্গপদং, জহথা-তি আখ্যাতপদং. ইমিনা নযেন সব্বত্থ পদৱিভাগো ৱেদিতব্বো.

অত্থতো পন ৱুত্তসদ্দো তাৱ সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চ ৱপনে ৱাপসমকৰণে কেসোহাৰণে জীৱিতৱুত্তিযং পৱুত্তভাৱে পাৱচনভাৱেন পৱত্তিতে অজ্ঝেসনে কথনেতি এৱমাদীসু দিস্সতি. তথা হেস –

‘‘গাৱো তস্স পজাযন্তি, খেত্তে ৱুত্তং ৱিৰূহতি;

ৱুত্তানং ফলমস্নাতি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতী’’তি. –

আদীসু (জা. ২.২২.১৯) ৱপনে আগতো. ‘‘নো চ খো পটিৱুত্ত’’ন্তিআদীসু (পাৰা. ২৮৯) অট্ঠদন্তকাদীহি ৱাপসমকৰণে. ‘‘কাপটিকো মাণৱো দহৰো ৱুত্তসিৰো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৪২৬) কেসোহাৰণে. ‘‘পন্নলোমো পৰদত্তৱুত্তো মিগভূতেন চেতসা ৱিহৰতী’’তিআদীসু (চূড়ৱ. ৩৩২) জীৱিতৱুত্তিযং. ‘‘সেয্যথাপি নাম পণ্ডুপলাসো বন্ধনা পৱুত্তো অভব্বো হৰিতত্থাযা’’তিআদীসু (পাৰা. ৯২; পাচি. ৬৬৬; মহাৱ. ১২৯) বন্ধনতো পৱুত্তভাৱে. ‘‘যেসমিদং এতৰহি, ব্ৰাহ্মণা, পোৰাণং মন্তপদং গীতং পৱুত্তং সমিহিত’’ন্তিআদীসু পাৱচনভাৱেন পৱত্তিতে. লোকে পন – ‘‘ৱুত্তো গণো ৱুত্তো পাৰাযনো’’তিআদীসু অজ্ঝেনে. ‘‘ৱুত্তং খো পনেতং ভগৱতা ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৱে, ভৱথ, মা আমিসদাযাদা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০) কথনে. ইধাপি কথনে দট্ঠব্বো. তস্মা ৱুত্তং কথিতং ভাসিতন্তি অত্থো.

দুতিযো পন ৱুত্তসদ্দো ৱচনে চিণ্ণভাৱে চ ৱেদিতব্বো. হি-ইতি জাতু ৱিব্যত্তন্তি এতস্মিং অত্থে নিপাতো. সো ইদানি ৱুচ্চমানসুত্তস্স ভগৱতো ৱিব্যত্তং ভাসিতভাৱং জোতেতি. ৱাচকসদ্দসন্নিধানে হি পযুত্তা নিপাতা. তেহি ৱত্তব্বমত্থং জোতেন্তি. এতন্তি অযং এতসদ্দো –

‘‘যো চ বুদ্ধঞ্চ ধম্মঞ্চ, সঙ্ঘঞ্চ সৰণং গতো;

চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি, সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি.

‘‘দুক্খং দুক্খসমুপ্পাদং, দুক্খস্স চ অতিক্কমং;

অৰিযঞ্চট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, দুক্খূপসমগামিনং.

‘‘এতং খো সৰণং খেমং, এতং সৰণমুত্তমং;

এতং সৰণমাগম্ম, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি. (ধ. প. ১৯০-১৯২) –

আদীসু যথাৱুত্তে আসন্নপচ্চক্খে আগতো. ‘‘অপ্পমত্তকং খো পনেতং, ভিক্খৱে, ওৰমত্তকং সীলমত্তকং, যেন পুথুজ্জনো তথাগতস্স ৱণ্ণং ৱদমানো ৱদেয্যা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৭) পন ৱক্খমানে আসন্নপচ্চক্খে. ইধাপি ৱক্খমানেযেৱ দট্ঠব্বো. সঙ্গাযনৱসেন ৱক্খমানঞ্হি সুত্তং ধম্মভণ্ডাগাৰিকেন বুদ্ধিযং ঠপেত্ৱা তদা ‘‘এত’’ন্তি ৱুত্তং.

ভগৱতাতি এত্থ ভগৱাতি গৰুৱচনং. গৰুং হি লোকে ভগৱাতি ৱদন্তি. তথাগতো চ সব্বগুণৱিসিট্ঠতায সত্তানং গৰু, তস্মা ভগৱাতি ৱেদিতব্বো. পোৰাণেহিপি ৱুত্তং –

‘‘ভগৱাতি ৱচনং সেট্ঠং, ভগৱাতি ৱচনমুত্তমং;

গৰু গাৰৱযুত্তো সো, ভগৱা তেন ৱুচ্চতী’’তি.

সেট্ঠৱাচকঞ্হি ৱচনং সেট্ঠগুণসহচৰণতো সেট্ঠন্তি ৱুত্তং. অথ ৱা ৱুচ্চতীতি ৱচনং, অত্থো. তস্মা ভগৱাতিৱচনং সেট্ঠন্তি ভগৱাতি ইমিনা ৱচনেন ৱচনীযো যো অত্থো, সো সেট্ঠোতি অত্থো. ভগৱাতি ৱচনমুত্তমন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. গাৰৱযুত্তোতি গৰুভাৱযুত্তো গৰুগুণযোগতো, গৰুকৰণং ৱা সাতিসযং অৰহতীতি গাৰৱযুত্তো, গাৰৱাৰহোতি অত্থো. এৱং গুণৱিসিট্ঠসত্তুত্তমগৰুগাৰৱাধিৱচনমেতং যদিদং ভগৱাতি. অপিচ –

‘‘ভগী ভজী ভাগী ৱিভত্তৱা ইতি,

অকাসি ভগ্গন্তি গৰূতি ভাগ্যৱা;

বহূহি ঞাযেহি সুভাৱিতত্তনো,

ভৱন্তগো সো ভগৱাতি ৱুচ্চতী’’তি. –

নিদ্দেসে আগতনযেন –

‘‘ভাগ্যৱা ভগ্গৱা যুত্তো, ভগেহি চ ৱিভত্তৱা;

ভত্তৱা ৱন্তগমনো, ভৱেসু ভগৱা ততো’’তি.

ইমিস্সা গাথায চ ৱসেন ভগৱাতি পদস্স অত্থো ৱত্তব্বো. সো পনাযং অত্থো সব্বাকাৰেন ৱিসুদ্ধিমগ্গে বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে ৱুত্তোতি. তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.

অপৰো নযো – ভাগৱাতি ভগৱা, ভতৱাতি ভগৱা, ভাগে ৱনীতি ভগৱা, ভগে ৱনীতি ভগৱা, ভত্তৱাতি ভগৱা, ভগে ৱমীতি ভগৱা, ভাগে ৱমীতি ভগৱা.

‘‘ভাগৱা ভতৱা ভাগে, ভগে চ ৱনি ভত্তৱা;

ভগে ৱমি তথা ভাগে, ৱমীতি ভগৱা জিনো’’.

তত্থ কথং ভাগৱাতি ভগৱা? যে তে সীলাদযো ধম্মক্খন্ধা গুণকোট্ঠাসা, তে অনঞ্ঞসাধাৰণা নিৰতিসযা তথাগতস্স অত্থি উপলব্ভন্তি. তথা হিস্স সীলং, সমাধি, পঞ্ঞা, ৱিমুত্তি, ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং, হিৰী, ওত্তপ্পং, সদ্ধা, ৱীৰিযং, সতি, সম্পজঞ্ঞং, সীলৱিসুদ্ধি, চিত্তৱিসুদ্ধি, দিট্ঠিৱিসুদ্ধি, সমথো, ৱিপস্সনা, তীণি কুসলমূলানি, তীণি সুচৰিতানি, তযো সম্মাৱিতক্কা, তিস্সো অনৱজ্জসঞ্ঞা, তিস্সো ধাতুযো, চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা, চত্তাৰো অৰিযমগ্গা, চত্তাৰি অৰিযফলানি, চতস্সো পটিসম্ভিদা, চতুযোনিপৰিচ্ছেদকঞাণানি, চত্তাৰো অৰিযৱংসা, চত্তাৰি ৱেসাৰজ্জঞাণানি, পঞ্চ পধানিযঙ্গানি, পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধি, পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধি, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, পঞ্চ বলানি, পঞ্চ নিস্সাৰণীযা ধাতুযো, পঞ্চ ৱিমুত্তাযতনঞাণানি, পঞ্চ ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা সঞ্ঞা, ছ অনুস্সতিট্ঠানানি, ছ গাৰৱা, ছ নিস্সাৰণীযা ধাতুযো, ছ সততৱিহাৰা, ছ অনুত্তৰিযানি, ছ নিব্বেধভাগিযা সঞ্ঞা, ছ অভিঞ্ঞা, ছ অসাধাৰণঞাণানি, সত্ত অপৰিহানিযা ধম্মা, সত্ত অৰিযধনানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, সত্ত সপ্পুৰিসধম্মা, সত্ত নিজ্জৰৱত্থূনি, সত্ত সঞ্ঞা, সত্ত দক্খিণেয্যপুগ্গলদেসনা, সত্ত খীণাসৱবলদেসনা, অট্ঠ পঞ্ঞাপটিলাভহেতুদেসনা, অট্ঠসম্মত্তানি, অট্ঠ লোকধম্মাতিক্কমো, অট্ঠ আৰম্ভৱত্থূনি, অট্ঠ অক্খণদেসনা, অট্ঠ মহাপুৰিসৱিতক্কা, অট্ঠ অভিভাযতনদেসনা, অট্ঠ ৱিমোক্খা, নৱ যোনিসোমনসিকাৰমূলকা ধম্মা, নৱ পাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গানি, নৱ সত্তাৱাসদেসনা, নৱ আঘাতপ্পটিৱিনযা, নৱ সঞ্ঞা, নৱ নানত্তা, নৱ অনুপুব্বৱিহাৰা, দস নাথকৰণা ধম্মা, দস কসিণাযতনানি, দস কুসলকম্মপথা, দস সম্মত্তানি, দস অৰিযৱাসা, দস অসেক্খা ধম্মা, দস তথাগতবলানি, একাদস মেত্তানিসংসা, দ্ৱাদস ধম্মচক্কাকাৰা, তেৰস ধুতগুণা, চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি, পঞ্চদস ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা ধম্মা, সোড়সৱিধা আনাপানস্সতি, সোড়স অপৰন্তপনীযা ধম্মা, অট্ঠাৰস বুদ্ধধম্মা, একূনৱীসতি পচ্চৱেক্খণঞাণানি, চতুচত্তালীস ঞাণৱত্থূনি, পঞ্ঞাস উদযব্বযঞাণানি, পৰোপণ্ণাস কুসলধম্মা, সত্তসত্ততি ঞাণৱত্থূনি, চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসমাপত্তিসঞ্চাৰিমহাৱজিৰঞাণং, অনন্তনযসমন্তপট্ঠানপৱিচযপচ্চৱেক্খণদেসনাঞাণানি, তথা অনন্তাসু লোকধাতূসু অনন্তানং সত্তানং আসযাদিৱিভাৱনঞাণানি চাতি, এৱমাদযো অনন্তা অপৰিমাণভেদা অনঞ্ঞসাধাৰণা নিৰতিসযা গুণভাগা গুণকোট্ঠাসা ৱিজ্জন্তি উপলব্ভন্তি. তস্মা যথাৱুত্তৱিভাগা গুণভাগা অস্স অত্থীতি ভাগৱাতি ৱত্তব্বে. আকাৰস্স ৰস্সত্তং কত্ৱা ‘‘ভগৱা’’তি ৱুত্তো. এৱং তাৱ ভাগৱাতি ভগৱা.

‘‘যস্মা সীলাদযো সব্বে, গুণভাগা অসেসতো;

ৱিজ্জন্তি সুগতে তস্মা, ভগৱাতি পৱুচ্চতি’’.

কথং ভতৱাতি ভগৱা? যে তে সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপন্নেহি মনুস্সত্তাদিকে অট্ঠ ধম্মে সমোধানেত্ৱা সম্মাসম্বোধিযা কতমহাভিনীহাৰেহি মহাবোধিসত্তেহি পৰিপূৰেতব্বা দানপাৰমী, সীলনেক্খম্মপঞ্ঞাৱীৰিযখন্তিসচ্চঅধিট্ঠানমেত্তাউপেক্খাপাৰমীতি দস পাৰমিযো, দস উপপাৰমিযো, দস পৰমত্থপাৰমিযোতি সমতিংস পাৰমিযো, দানাদীনি চত্তাৰি সঙ্গহৱত্থূনি, চত্তাৰি অধিট্ঠানানি, অত্তপৰিচ্চাগো, নযনধনৰজ্জপুত্তদাৰপৰিচ্চাগোতি পঞ্চ মহাপৰিচ্চাগা, পুব্বযোগো, পুব্বচৰিযা, ধম্মক্খানং, লোকত্থচৰিযা, ঞাতত্থচৰিযা, বুদ্ধত্থচৰিযাতি এৱমাদযো সঙ্খেপতো ৱা পুঞ্ঞসম্ভাৰঞাণসম্ভাৰা বুদ্ধকৰধম্মা, তে মহাভিনীহাৰতো পট্ঠায কপ্পানং সতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি যথা হানভাগিযা, সংকিলেসভাগিযা, ঠিতিভাগিযা, ৱা ন হোন্তি; অথ খো উত্তৰুত্তৰি ৱিসেসভাগিযাৱ হোন্তি; এৱং সক্কচ্চং নিৰন্তৰং অনৱসেসতো ভতা সম্ভতা অস্স অত্থীতি ভতৱাতি ভগৱা; নিৰুত্তিনযেন তকাৰস্স গকাৰং কত্ৱা. অথ ৱা ভতৱাতি তেযেৱ যথাৱুত্তে বুদ্ধকৰধম্মে ৱুত্তনযেন ভৰি সম্ভৰি পৰিপূৰেসীতি অত্থো. এৱম্পি ভতৱাতি ভগৱা.

‘‘যস্মা সম্বোধিযা সব্বে, দানপাৰমিআদিকে;

সম্ভাৰে ভতৱা নাথো, তস্মাপি ভগৱা মতো’’.

কথং ভাগে ৱনীতি ভগৱা? যে তে চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খা দেৱসিকং ৱড়ঞ্জনকসমাপত্তিভাগা, তে অনৱসেসতো লোকহিতত্থং অত্তনো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰত্থঞ্চ নিচ্চকপ্পং ৱনি ভজি সেৱি বহুলমকাসীতি ভাগে ৱনীতি ভগৱা. অথ ৱা অভিঞ্ঞেয্যেসু ধম্মেসু কুসলাদীসু খন্ধাদীসু চ যে তে পৰিঞ্ঞেয্যাদিৱসেন সঙ্খেপতো ৱা চতুব্বিধা অভিসমযভাগা, ৱিত্থাৰতো পন ‘‘চক্খু পৰিঞ্ঞেয্যং …পে… জৰামৰণং পৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.২১) অনেকে পৰিঞ্ঞেয্যভাগা, ‘‘চক্খুস্স সমুদযো পহাতব্বো…পে… জৰামৰণস্স সমুদযো পহাতব্বো’’তিআদিনা পহাতব্বভাগা, ‘‘চক্খুস্স নিৰোধো সচ্ছিকাতব্বো…পে… জৰামৰণস্স নিৰোধো সচ্ছিকাতব্বো’’তিআদিনা সচ্ছিকাতব্বভাগা, ‘‘চক্খুনিৰোধগামিনীপটিপদা ভাৱেতব্বা…পে… চত্তাৰো সতিপট্ঠানা ভাৱেতব্বা’’তিআদিনা চ অনেকভেদা ভাৱেতব্বভাগা চ ধম্মা, তে সব্বে ৱনি ভজি যথাৰহং গোচৰভাৱনাসেৱনানং ৱসেন সেৱি. এৱম্পি ভাগে ৱনীতি ভগৱা. অথ ৱা যে ইমে সীলাদযো ধম্মক্খন্ধা সাৱকেহি সাধাৰণা গুণকোট্ঠাসা গুণভাগা, কিন্তি নু খো তে ৱেনেয্যসন্তানেসু পতিট্ঠপেয্যন্তি মহাকৰুণায ৱনি অভিপত্থযি. সা চস্স অভিপত্থনা যথাধিপ্পেতফলাৱহা অহোসি. এৱম্পি ভাগে ৱনীতি ভগৱা.

‘‘যস্মা ঞেয্যসমাপত্তি-গুণভাগে তথাগতো;

ভজি পত্থযি সত্তানং, হিতায ভগৱা ততো’’.

কথং ভগে ৱনীতি ভগৱা? সমাসতো তাৱ কতপুঞ্ঞেহি পযোগসম্পন্নেহি যথাৱিভৱং ভজীযন্তীতি ভগা, লোকিযলোকুত্তৰা সম্পত্তিযো. তত্থ লোকিযে তাৱ তথাগতো সম্বোধিতো পুব্বে বোধিসত্তভূতো পৰমুক্কংসগতে ৱনি ভজি সেৱি, যত্থ পতিট্ঠায নিৰৱসেসতো বুদ্ধকৰধম্মে সমন্নানেন্তো বুদ্ধধম্মে পৰিপাচেসি. বুদ্ধভূতো পন তে নিৰৱজ্জসুখূপসংহিতে অনঞ্ঞসাধাৰণে লোকুত্তৰেপি ৱনি ভজি সেৱি. ৱিত্থাৰতো পন পদেসৰজ্জইস্সৰিযচক্কৱত্তিসম্পত্তিদেৱৰজ্জসম্পত্তিআদিৱসেন ঝানৱিমোক্খসমাধিসমাপত্তিঞাণদস্সনমগ্গভাৱনাফল- সচ্ছিকিৰিযাদিউত্তৰিমনুস্সধম্মৱসেন চ অনেকৱিহিতে অনঞ্ঞসাধাৰণে ভগে ৱনি ভজি সেৱি. এৱং ভগে ৱনীতি ভগৱা.

‘‘যা তা সম্পত্তিযো লোকে, যা চ লোকুত্তৰা পুথূ;

সব্বা তা ভজি সম্বুদ্ধো, তস্মাপি ভগৱা মতো’’.

কথং ভত্তৱাতি ভগৱা? ভত্তা দড়্হভত্তিকা অস্স বহূ অত্থীতি ভগৱা. তথাগতো হি মহাকৰুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅপৰিমিতনিৰুপমপ্পভাৱগুণৱিসেসসমঙ্গিভাৱতো সব্বসত্তুত্তমো, সব্বানত্থপৰিহাৰপুব্বঙ্গমায নিৰৱসেসহিতসুখৱিধানতপ্পৰায নিৰতিসযায পযোগসম্পত্তিযা সদেৱমনুস্সায পজায অচ্চন্তূপকাৰিতায দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণঅসীতিঅনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভাদি- অনঞ্ঞসাধাৰণগুণৱিসেসপটিমণ্ডিতৰূপকাযতায, যথাভুচ্চগুণাধিগতেন ‘‘ইতিপি সো ভগৱা’’তিআদিনযপ্পৱত্তেন লোকত্তযব্যাপিনা সুৱিপুলেন সুৱিসুদ্ধেন চ থুতিঘোসেন সমন্নাগতত্তা উক্কংসপাৰমিপ্পত্তাসু অপ্পিচ্ছতাসন্তুট্ঠিতাদীসু সুপ্পতিট্ঠিতভাৱতো দসবলচতুৱেসাৰজ্জাদিনিৰতিসযগুণৱিসেসসমঙ্গিভাৱতো চ ৰূপপ্পমাণো ৰূপপ্পসন্নো, ঘোসপ্পমাণো ঘোসপ্পসন্নো, লূখপ্পমাণো লূখপ্পসন্নো, ধম্মপ্পমাণো ধম্মপ্পসন্নোতি এৱং চতুপ্পমাণিকে লোকসন্নিৱাসে সব্বথাপি পসাদাৱহভাৱেন সমন্তপাসাদিকত্তা অপৰিমাণানং সত্তানং সদেৱমনুস্সানং আদৰবহুমানগাৰৱাযতনতায পৰমপেমসম্ভত্তিট্ঠানং. যে চ তস্স ওৱাদে পতিট্ঠিতা অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতা হোন্তি, কেনচি অসংহাৰিযা তেসং সম্ভত্তি সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা. তথা হি তে অত্তনো জীৱিতপৰিচ্চাগেপি তত্থ পসাদং ন পৰিচ্চজন্তি, তস্স ৱা আণং দড়্হভত্তিভাৱতো. তেনেৱাহ –

‘‘যো ৱে কতঞ্ঞূ কতৱেদি ধীৰো;

কল্যাণমিত্তো দড়্হভত্তি চ হোতী’’তি. (জা. ২.১৭.৭৮);

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মহাসমুদ্দো ঠিতধম্মো ৱেলং নাতিৱত্ততি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যং মযা সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তং মম সাৱকা জীৱিতহেতুপি নাতিক্কমন্তী’’তি (অ. নি. ৮.২০; উদা. ৪৫; চূড়ৱ. ৩৮৫) চ.

এৱং ভত্তৱাতি ভগৱা নিৰুত্তিনযেন একস্স তকাৰস্স লোপং কত্ৱা ইতৰস্স গকাৰং কত্ৱা.

‘‘গুণাতিসযযুত্তস্স, যস্মা লোকহিতেসিনো;

সম্ভত্তা বহৱো সত্থু, ভগৱা তেন ৱুচ্চতী’’তি.

কথং ভগে ৱমীতি ভগৱা? যস্মা তথাগতো বোধিসত্তভূতোপি পুৰিমাসু জাতীসু পাৰমিযো পূৰেন্তো ভগসঙ্খাতং সিৰিং ইস্সৰিযং যসঞ্চ ৱমি উগ্গিৰি খেড়পিণ্ডং ৱিয অনপেক্খো ছড্ডযি. তথা হিস্স সোমনস্সকুমাৰকালে, হত্থিপালকুমাৰকালে, অযোঘৰপণ্ডিতকালে, মূগপক্খপণ্ডিতকালে, চূড়সুতসোমকালেতি এৱমাদীসু নেক্খম্মপাৰমিপূৰণৱসেন দেৱৰজ্জসদিসায ৰজ্জসিৰিযা পৰিচ্চত্তত্তভাৱানং পৰিমাণং নত্থি. চৰিমত্তভাৱেপি হত্থগতং চক্কৱত্তিসিৰিং দেৱলোকাধিপচ্চসদিসং চতুদ্দীপিস্সৰিযং চক্কৱত্তিসম্পত্তিসন্নিস্সযং সত্তৰতনসমুজ্জলং যসঞ্চ তিণাযপি অমঞ্ঞমানো নিৰপেক্খো পহায অভিনিক্খমিত্ৱা সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো. তস্মা ইমে সিৰিআদিকে ভগে ৱমীতি ভগৱা. অথ ৱা ভানি নাম নক্খত্তানি, তেহি সমং গচ্ছন্তি পৱত্তন্তীতি ভগা, সিনেৰুযুগন্ধৰউত্তৰকুৰুহিমৱন্তাদিভাজনলোকৱিসেসসন্নিস্সযা সোভা কপ্পট্ঠিতিযভাৱতো. তেপি ভগৱা ৱমি তংনিৱাসিসত্তাৱাসসমতিক্কমনতোতপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগপ্পহানেন পজহীতি. এৱম্পি ভগে ৱমীতি ভগৱা.

‘‘চক্কৱত্তিসিৰিং যস্মা, যসং ইস্সৰিযং সুখং;

পহাসি লোকচিত্তঞ্চ, সুগতো ভগৱা ততো’’.

কথং ভাগে ৱমীতি ভগৱা? ভাগা নাম কোট্ঠাসা. তে খন্ধাযতনধাতাদিৱসেন, তত্থাপি ৰূপৱেদনাদিৱসেন, অতীতাদিৱসেন চ অনেকৱিধা. তে চ ভগৱা সব্বং পপঞ্চং, সব্বং যোগং, সব্বং গন্থং, সব্বং সংযোজনং, সমুচ্ছিন্দিত্ৱা অমতধাতুং সমধিগচ্ছন্তো ৱমি উগ্গিৰি অনপেক্খো ছড্ডযি, ন পচ্চাগমি. তথা হেস সব্বত্থকমেৱ পথৱিং, আপং, তেজং, ৱাযং, চক্খুং, সোতং, ঘানং, জীৱ্হং, কাযং, মনং, ৰূপে, সদ্দে, গন্ধে, ৰসে, ফোট্ঠব্বে, ধম্মে, চক্খুৱিঞ্ঞাণং…পে… মনোৱিঞ্ঞাণং, চক্খুসম্ফস্সং …পে… মনোসম্ফস্সং, চক্খুসম্ফস্সজং ৱেদনং…পে… মনোসম্ফস্সজং ৱেদনং, চক্খুসম্ফস্সজং সঞ্ঞং…পে… মনোসম্ফস্সজং সঞ্ঞং; চক্খুসম্ফস্সজং চেতনং…পে… মনোসম্ফস্সজং চেতনং; ৰূপতণ্হং …পে… ধম্মতণ্হং; ৰূপৱিতক্কং…পে… ধম্মৱিতক্কং; ৰূপৱিচাৰং…পে… ধম্মৱিচাৰন্তিআদিনা অনুপদধম্মৱিভাগৱসেনপি সব্বেৱ ধম্মকোট্ঠাসে অনৱসেসতো ৱমি উগ্গিৰি অনপেক্খপৰিচ্চাগেন ছড্ডযি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘যং তং, আনন্দ, চত্তং ৱন্তং মুত্তং পহীনং পটিনিস্সট্ঠং, তং তথাগতো পুন পচ্চাগমিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি. (দী. নি. ২.১৮৩) –

এৱম্পি ভাগে ৱমীতি ভগৱা. অথ ৱা ভাগে ৱমীতি সব্বেপি কুসলাকুসলে সাৱজ্জানৱজ্জে হীনপ্পণীতে কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগে ধম্মে অৰিযমগ্গঞাণমুখেন ৱমি উগ্গিৰি অনপেক্খো পৰিচ্চজি পজহি, পৰেসঞ্চ তথত্তায ধম্মং দেসেসি. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘ধম্মাপি ৱো, ভিক্খৱে, পহাতব্বা পগেৱ অধম্মা, কুল্লূপমং, ৱো ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেস্সামি, নিত্থৰণত্থায নো গহণত্থাযা’’তিআদি. (ম. নি. ১.২৪০) –

এৱম্পি ভাগে ৱমীতি ভগৱা.

‘‘খন্ধাযতনধাতাদি-ধম্মভেদা মহেসিনা;

কণ্হসুক্কা যতো ৱন্তা, ততোপি ভগৱা মতো’’.

তেন ৱুত্তং –

‘‘ভাগৱা ভতৱা ভাগে, ভগে চ ৱনি ভত্তৱা;

ভগে ৱমি তথা ভাগে, ৱমীতি ভগৱা জিনো’’তি.

তেন ভগৱতা. অৰহতাতি কিলেসেহি আৰকত্তা, অনৱসেসানং ৱা কিলেসাৰীনং হতত্তা, সংসাৰচক্কস্স ৱা অৰানং হতত্তা, পচ্চযাদীনং অৰহত্তা, পাপকৰণে ৰহাভাৱাতি ইমেহি কাৰণেহি অৰহতা. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো.

এত্থ চ ভগৱতাতি ইমিনাস্স ভাগ্যৱন্ততাদীপনেন কপ্পানং অনেকেসু অসঙ্খ্যেয্যেসু উপচিতপুঞ্ঞসম্ভাৰভাৱতো সতপুঞ্ঞলক্খণধৰস্স দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণঅসীতিঅনুব্যঞ্জন- ব্যামপ্পভাকেতুমালাদিপটিমণ্ডিতা অনঞ্ঞসাধাৰণা ৰূপকাযসম্পত্তিদীপিতা হোতি. অৰহতাতি ইমিনাস্স অনৱসেসকিলেসপ্পহানদীপনেন আসৱক্খযপদট্ঠানসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাধিগমপৰিদীপনতো দসবলচতুৱেসাৰজ্জছঅসাধাৰণঞাণঅট্ঠাৰসাৱেণিকবুদ্ধধম্মাদি- অচিন্তেয্যাপৰিমেয্যধম্মকাযসম্পত্তি দীপিতা হোতি. তদুভযেনপি লোকিযসৰিক্খকানং বহুমতভাৱো, গহট্ঠপব্বজিতেহি অভিগমনীযতা, তথা অভিগতানঞ্চ তেসং কাযিকচেতসিকদুক্খাপনযনে পটিবলভাৱো, আমিসদানধম্মদানেহি উপকাৰিতা, লোকিযলোকুত্তৰেহি গুণেহি সংযোজনসমত্থতা চ পকাসিতা হোতি.

তথা ভগৱতাতি ইমিনা চৰণধম্মেসু মুদ্ধভূতদিব্বৱিহাৰাদিৱিহাৰৱিসেসসমাযোগপৰিদীপনেন চৰণসম্পদা দীপিতা হোতি. অৰহতাতি ইমিনা সব্বৱিজ্জাসু সিখাপ্পত্তআসৱক্খযঞাণাধিগমপৰিদীপনেন ৱিজ্জাসম্পদা দীপিতা হোতি. পুৰিমেন ৱা অন্তৰাযিকনিয্যানিকধম্মানং অৱিপৰীতৱিভত্তভাৱদীপনেন পচ্ছিমৱেসাৰজ্জদ্ৱযসমাযোগো, পচ্ছিমেন সৱাসননিৰৱসেসকিলেসপ্পহানদীপনেন পুৰিমৱেসাৰজ্জদ্ৱযসমাযোগো ৱিভাৱিতো হোতি.

তথা পুৰিমেন তথাগতস্স পটিঞ্ঞাসচ্চৱচীসচ্চঞাণসচ্চপৰিদীপনেন, কামগুণলোকিযাধিপচ্চযসলাভসক্কাৰাদিপৰিচ্চাগপৰিদীপনেন, অনৱসেসকিলেসাভিসঙ্খাৰপৰিচ্চাগপৰিদীপনেন, চ সচ্চাধিট্ঠানচাগাধিট্ঠানপাৰিপূৰি পকাসিতা হোতি; দুতিযেন সব্বসঙ্খাৰূপসমসমধিগমপৰিদীপনেন, সম্মাসম্বোধিপৰিদীপনেন চ, উপসমাধিট্ঠানপঞ্ঞাধিট্ঠানপাৰিপূৰি পকাসিতা হোতি. তথা হি ভগৱতো বোধিসত্তভূতস্স লোকুত্তৰগুণে কতাভিনীহাৰস্স মহাকৰুণাযোগেন যথাপটিঞ্ঞং সব্বপাৰমিতানুট্ঠানেন সচ্চাধিট্ঠানং, পাৰমিতাপটিপক্খপৰিচ্চাগেন চাগাধিট্ঠানং, পাৰমিতাগুণেহি চিত্তৱূপসমেন উপসমাধিট্ঠানং, পাৰমিতাহি এৱ পৰহিতূপাযকোসল্লতো পঞ্ঞাধিট্ঠানং পাৰিপূৰিগতং.

তথা ‘যাচকজনং অৱিসংৱাদেত্ৱা দস্সামী’তি পটিজাননেন পটিঞ্ঞং অৱিসংৱাদেত্ৱা দানেন চ সচ্চাধিট্ঠানং, দেয্যপৰিচ্চাগতো চাগাধিট্ঠানং, দেয্যপটিগ্গাহকদানদেয্যপৰিক্খযেসু লোভদোসমোহভযৱূপসমেন উপসমাধিট্ঠানং, যথাৰহং যথাকালং যথাৱিধি চ দানেন পঞ্ঞুত্তৰতায চ পঞ্ঞাধিট্ঠানং পাৰিপূৰিগতং. ইমিনা নযেন সেসপাৰমীসুপি চতুৰাধিট্ঠানপাৰিপূৰি ৱেদিতব্বা. সব্বা হি পাৰমিযো সচ্চপ্পভাৱিতা চাগাভিব্যঞ্জিতা উপসমানুব্ৰূহিতা পঞ্ঞাপৰিসুদ্ধাতি এৱং চতুৰাধিট্ঠানসমুদাগতস্স তথাগতস্স সচ্চাধিট্ঠানং সচ্চাধিট্ঠানসমুদাগমেন সীলৱিসুদ্ধি, চাগাধিট্ঠানসমুদাগমেন আজীৱৱিসুদ্ধি, উপসমাধিট্ঠানসমুদাগমেন চিত্তৱিসুদ্ধি, পঞ্ঞাধিট্ঠানসমুদাগমেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধি. তথা সচ্চাধিট্ঠানসমুদাগমেনস্স সংৱাসেন সীলং ৱেদিতব্বং, চাগাধিট্ঠানসমুদাগমেন সংৱোহাৰেন সোচেয্যং ৱেদিতব্বং, উপসমাধিট্ঠানসমুদাগমেন আপদাসু থামো ৱেদিতব্বো, পঞ্ঞাধিট্ঠানসমুদাগমেন সাকচ্ছায পঞ্ঞা ৱেদিতব্বা.

তথা সচ্চাধিট্ঠানসমুদাগমেন অদুট্ঠো অধিৱাসেতি, চাগাধিট্ঠানসমুদাগমেন অলুদ্ধো পটিসেৱতি, উপসমাধিট্ঠানসমুদাগমেন অভীতো পৰিৱজ্জেতি, পঞ্ঞাধিট্ঠানসমুদাগমেন অমূড়্হো ৱিনোদেতি. তথা সচ্চাধিট্ঠানসমুদাগমেন চস্স নেক্খম্মসুখপ্পত্তি, চাগাধিট্ঠানসমুদাগমেন পৱিৱেকসুখপ্পত্তি, উপসমাধিট্ঠানসমুদাগমেন উপসমসুখপ্পত্তি, পঞ্ঞাধিট্ঠানসমুদাগমেন সম্বোধিসুখপ্পত্তি দীপিতা হোতি. সচ্চাধিট্ঠানসমুদাগমেন ৱা ৱিৱেকজপীতিসুখপ্পত্তি, চাগাধিট্ঠানসমুদাগমেন সমাধিজপীতিসুখপ্পত্তি, উপসমাধিট্ঠানসমুদাগমেন অপীতিজকাযসুখপ্পত্তি, পঞ্ঞাধিট্ঠানসমুদাগমেন সতিপাৰিসুদ্ধিজউপেক্খাসুখপ্পত্তি. তথা সচ্চাধিট্ঠানসমুদাগমেন পৰিৱাৰসম্পত্তিলক্খণপচ্চযসুখসমাযোগো পৰিদীপিতো হোতি অৱিসংৱাদনতো, চাগাধিট্ঠানসমুদাগমেন সন্তুট্ঠিলক্খণসভাৱসুখসমাযোগো অলোভভাৱতো, উপসমাধিট্ঠানসমুদাগমেন কতপুঞ্ঞতালক্খণহেতুসুখসমাযোগো কিলেসেহি অনভিভূতভাৱতো, পঞ্ঞাধিট্ঠানসমুদাগমেন ৱিমুত্তিসম্পত্তিলক্খণদুক্খূপসমসুখসমাযোগো পৰিদীপিতো হোতি, ঞাণসম্পত্তিযা নিব্বানাধিগমনতো.

তথা সচ্চাধিট্ঠানসমুদাগমেন অৰিযস্স সীলক্খন্ধস্স অনুবোধপ্পটিৱেধসিদ্ধি, চাগাধিট্ঠানসমুদাগমেন অৰিযস্স সমাধিক্খন্ধস্স, পঞ্ঞাধিট্ঠানসমুদাগমেন অৰিযস্স পঞ্ঞাক্খন্ধস্স, উপসমাধিট্ঠানসমুদাগমেন অৰিযস্স ৱিমুত্তিক্খন্ধস্স অনুবোধপ্পটিৱেধসিদ্ধি দীপিতা হোতি. সচ্চাধিট্ঠানপৰিপূৰণেন চ তপসিদ্ধি, চাগাধিট্ঠানপৰিপূৰণেন সব্বনিস্সগ্গসিদ্ধি, উপসমাধিট্ঠানপৰিপূৰণেন ইন্দ্ৰিযসংৱৰসিদ্ধি, পঞ্ঞাধিট্ঠানপৰিপূৰণেন বুদ্ধিসিদ্ধি, তেন চ নিব্বানসিদ্ধি. তথা সচ্চাধিট্ঠানপৰিপূৰণেন চতুঅৰিযসচ্চাভিসমযপ্পটিলাভো, চাগাধিট্ঠানপৰিপূৰণেন চতুঅৰিযৱংসপ্পটিলাভো, ০.উপসমাধিট্ঠানপৰিপূৰণেন চতুঅৰিযৱিহাৰপ্পটিলাভো, পঞ্ঞাধিট্ঠানপৰিপূৰণেন চতুঅৰিযৱোহাৰপ্পটিলাভো দীপিতো হোতি.

অপৰো নযো – ভগৱতাতি এতেন সত্তানং লোকিযলোকুত্তৰসম্পত্তিঅভিকঙ্খাদীপনেন তথাগতস্স মহাকৰুণা পকাসিতা হোতি. অৰহতাতি এতেন পহানসম্পত্তিদীপনেন পহানপঞ্ঞা পকাসিতা হোতি. তত্থ পঞ্ঞাযস্স ধম্মৰজ্জপত্তি, কৰুণায ধম্মসংৱিভাগো; পঞ্ঞায সংসাৰদুক্খনিব্বিদা, কৰুণায সংসাৰদুক্খসহনং; পঞ্ঞায পৰদুক্খপৰিজাননং, কৰুণায পৰদুক্খপ্পটিকাৰাৰম্ভো. পঞ্ঞায পৰিনিব্বানাভিমুখভাৱো, কৰুণায তদধিগমো; পঞ্ঞায সযং তৰণং, কৰুণায পৰেসং তাৰণং; পঞ্ঞায বুদ্ধভাৱসিদ্ধি, কৰুণায বুদ্ধকিচ্চসিদ্ধি. কৰুণায ৱা বোধিসত্তভূমিযং সংসাৰাভিমুখভাৱো, পঞ্ঞায তত্থ অনভিৰতি. তথা কৰুণায পৰেসং অৱিহিংসনং, পঞ্ঞায সযং পৰেহি অভাযনং; কৰুণায পৰং ৰক্খন্তো অত্তানং ৰক্খতি, পঞ্ঞায অত্তানং ৰক্খন্তো পৰং ৰক্খতি. তথা কৰুণায অপৰন্তপো, পঞ্ঞায অনত্তন্তপো. তেন অত্তহিতায পটিপন্নাদীসু চতুত্থপুগ্গলভাৱো সিদ্ধো হোতি.

তথা কৰুণায লোকনাথতা, পঞ্ঞায অত্তনাথতা; কৰুণায চস্স নিন্নতাভাৱো, পঞ্ঞায উন্নতাভাৱো. তথা কৰুণায সব্বসত্তেসু জনিতানুগ্গহো, পঞ্ঞানুগতত্তা ন চ ন সব্বত্থ ৱিৰত্তচিত্তো; পঞ্ঞায সব্বধম্মেসু ৱিৰত্তচিত্তো, কৰুণানুগতত্তা ন চ ন সব্বসত্তানুগ্গহায পৱত্তো. যথা হি কৰুণা তথাগতস্স সিনেহসোকৱিৰহিতা, এৱং পঞ্ঞা অহংকাৰমমংকাৰৱিনিমুত্তাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসোধিতা পৰমৱিসুদ্ধাতি দট্ঠব্বা. তত্থ পঞ্ঞাখেত্তং বলানি, কৰুণাখেত্তং ৱেসাৰজ্জানি. তেসু বলসমাযোগেন পৰেহি ন অভিভুয্যতি, ৱেসাৰজ্জসমাযোগেন পৰে অভিভৱতি. বলেহি সত্থুসম্পদাসিদ্ধি, ৱেসাৰজ্জেহি সাসনসম্পদাসিদ্ধি. তথা বলেহি বুদ্ধৰতনসিদ্ধি, ৱেসাৰজ্জেহি ধম্মৰতনসিদ্ধীতি অযমেত্থ ‘‘ভগৱতা অৰহতা’’তি পদদ্ৱযস্স অত্থযোজনায মুখমত্তদস্সনং.

কস্মা পনেত্থ ‘‘ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং? অনুস্সৱপটিক্খেপেন নিযমদস্সনত্থং. যথা হি কেনচি পৰতো সুত্ৱা ৱুত্তং যদিপি চ জানন্তেন ৱুত্তং, ন তেনেৱ ৱুত্তং পৰেনপি ৱুত্তত্তা. ন চ তং তেন ৱুত্তমেৱ, অপিচ খো সুতম্পি, ন এৱমিধ. ভগৱতা হি পৰতো অসুত্ৱা সযম্ভুঞাণেন অত্তনা অধিগতমেৱ ৱুত্তন্তি ইমস্স ৱিসেসস্স দস্সনত্থং দ্ৱিক্খত্তুং ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা’’ তঞ্চ খো ভগৱতাৱ ৱুত্তং, ন অঞ্ঞেন, ৱুত্তমেৱ চ, ন সুতন্তি. অধিকৱচনঞ্হি অঞ্ঞমত্থং বোধেতীতি ন পুনৰুত্তিদোসো. এস নযো ইতো পৰেসুপি.

তথা পুব্বৰচনাভাৱদস্সনত্থং দ্ৱিক্খত্তুং ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. ভগৱা হি সম্মাসম্বুদ্ধতায ঠানুপ্পত্তিকপ্পটিভানেন সম্পত্তপৰিসায অজ্ঝাসযানুৰূপং ধম্মং দেসেতি, ন তস্স কাৰণা দানাদীনং ৱিয পুব্বৰচনাকিচ্চং অত্থি. তেনেতং দস্সেতি – ‘‘ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, তঞ্চ খো ন পুব্বৰচনাৱসেন তক্কপৰিযাহতং ৱীমংসানুচৰিতং, অপিচ খো ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুৰূপং ঠানসো ৱুত্তমেৱা’’তি.

অপ্পটিৱত্তিযৱচনভাৱদস্সনত্থং ৱা দ্ৱিক্খত্তুং ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. যঞ্হি ভগৱতা ৱুত্তং, ৱুত্তমেৱ তং, ন কেনচি পটিক্খিপিতুং সক্কা অক্খৰসম্পত্তিযা অত্থসম্পত্তিযা চ. ৱুত্তং হেতং –

‘‘এতং ভগৱতা বাৰাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তৰং ধম্মচক্কং পৱত্তিতং অপ্পটিৱত্তিযং কেনচি সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা’’তিআদি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৭).

অপৰম্পি ৱুত্তং –

‘‘ইধ, ভিক্খৱে, আগচ্ছেয্য সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ‘ন যিদং দুক্খং অৰিযসচ্চং, যং সমণেন গোতমেন পঞ্ঞত্তং, অহমিদং দুক্খং অৰিযসচ্চং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞং দুক্খং অৰিযসচ্চং পঞ্ঞাপেস্সামী’তি, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তিআদি. –

তস্মা অপ্পটিৱত্তিযৱচনভাৱদস্সনত্থম্পি দ্ৱিক্খত্তুং ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং.

অথ ৱা সোতূনং অত্থনিপ্ফাদকভাৱদস্সনত্থং দ্ৱিক্খত্তুং ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. যঞ্হি পৰেসং আসযাদিং অজানন্তেন অসব্বঞ্ঞুনা অদেসে অকালে ৱা ৱুত্তং, তং সচ্চম্পি সমানং সোতূনং অত্থনিপ্ফাদনে অসমত্থতায অৱুত্তং নাম সিযা, পগেৱ অসচ্চং. ভগৱতা পন সম্মাসম্বুদ্ধভাৱতো সম্মদেৱ পৰেসং আসযাদিং দেসকালং অত্থসিদ্ধিঞ্চ জানন্তেন ৱুত্তং একন্তেন সোতূনং যথাধিপ্পেতত্থনিপ্ফাদনতো ৱুত্তমেৱ, নত্থি তস্স অৱুত্ততাপৰিযাযো. তস্মা সোতূনং অত্থনিপ্ফাদকভাৱদস্সনত্থম্পি দ্ৱিক্খত্তুং ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. অপিচ যথা ন তং সুতং নাম, যং ন ৱিঞ্ঞাতত্থং যঞ্চ ন তথত্তায পটিপন্নং, এৱং ন তং ৱুত্তং নাম, যং ন সম্মা পটিগ্গহিতং. ভগৱতো পন ৱচনং চতস্সোপি পৰিসা সম্মদেৱ পটিগ্গহেত্ৱা তথত্তায পটিপজ্জন্তি. তস্মা সম্মদেৱ পটিগ্গহিতভাৱদস্সনত্থম্পি দ্ৱিক্খত্তুং ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং.

অথ ৱা অৰিযেহি অৱিৰুদ্ধৱচনভাৱদস্সনত্থং দ্ৱিক্খত্তুং ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. যথা হি ভগৱা কুসলাকুসলসাৱজ্জানৱজ্জভেদে ধম্মে পৱত্তিনিৱত্তিযো সম্মুতিপৰমত্থে চ অৱিসংৱাদেন্তো ৱদতি, এৱং ধম্মসেনাপতিপ্পভুতযো অৰিযাপি ভগৱতি ধৰমানে পৰিনিব্বুতে চ তস্সেৱ দেসনং অনুগন্ত্ৱা ৱদন্তি, ন তত্থ নানাৱাদতা. তস্মা ৱুত্তমৰহতা ততো পৰভাগে অৰহতা অৰিযসঙ্ঘেনাপীতি এৱং অৰিযেহি অৱিৰুদ্ধৱচনভাৱদস্সনত্থম্পি এৱং ৱুত্তং.

অথ ৱা পুৰিমেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি ৱুত্তনযভাৱদস্সনত্থং দ্ৱিক্খত্তুং ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. সতিপি হি জাতিগোত্তাযুপ্পমাণাদিৱিসেসে দসবলাদিগুণেহি ৱিয ধম্মদেসনায বুদ্ধানং ৱিসেসো নত্থি, অঞ্ঞমঞ্ঞং অত্তনা চ তে পুব্বেনাপৰং অৱিৰুদ্ধমেৱ ৱদন্তি. তস্মা ৱুত্তঞ্হেতং যথা বুদ্ধেহি অত্তনা চ পুব্বে, ইদানিপি অম্হাকং ভগৱতা তথেৱ ৱুত্তং অৰহতাতি এৱং পুৰিমবুদ্ধেহি অত্তনা চ সুত্তন্তৰেসু ৱুত্তনযভাৱদস্সনত্থম্পি দ্ৱিক্খত্তুং ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. তেন বুদ্ধানং দেসনায সব্বত্থ অৱিৰোধো দীপিতো হোতি.

অথ ৱা ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি যদেতং দুতিযং পদং, তং অৰহন্তৱুত্তভাৱৱচনং দট্ঠব্বং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা অৰহতাপি ৱুত্তং – ‘‘একধম্মং, ভিক্খৱে’’তিআদিকং ইদানি ৱুচ্চমানং ৱচনন্তি. অথ ৱা ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি যদেতং দুতিযং পদং, তং ন ৱচনত্থং, অথ খো ৱপনত্থং দট্ঠব্বং. তেনেতং দস্সেতি – ‘‘ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, তঞ্চ খো ন ৱুত্তমত্তং, ন কথিতমত্তং; অথ খো ৱেনেয্যানং কুসলমূলং ৱপিত’’ন্তি অত্থো. অথ ৱা যদেতং ৱুত্তন্তি দুতিযং পদং, তং ৱত্তনত্থং. অযং হিস্স অত্থো – ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা অৰহতা, তঞ্চ খো ন ৱুত্তমত্তং, অপিচ তদত্থজাতং ৱুত্তং চৰিতন্তি. তেন ‘‘যথা ৱাদী ভগৱা তথা কাৰী’’তি দস্সেতি. অথ ৱা ৱুত্তং ভগৱতা, ৱুত্তৱচনং অৰহতা ৱত্তুং যুত্তেনাতি অত্থো.

অথ ৱা ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি সঙ্খেপকথাউদ্দিসনং সন্ধাযাহ, পুন ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি ৱিত্থাৰকথানিদস্সনং. ভগৱা হি সঙ্খেপতো ৱিত্থাৰতো চ ধম্মং দেসেতি. অথ ৱা ভগৱতো দুৰুত্তৱচনাভাৱদস্সনত্থং ‘‘ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. সব্বদা ঞাণানুগতৱচীকম্মতায হি ভগৱতো সৱাসনপহীনসব্বদোসস্স অক্খলিতব্যপ্পথস্স কদাচিপি দুৰুত্তং নাম নত্থি. যথা কেচি লোকে সতিসম্মোসেন ৱা দৱা ৱা ৰৱা ৱা কিঞ্চি ৱত্ৱা অথ পটিলদ্ধসঞ্ঞা পুব্বে ৱুত্তং অৱুত্তং ৱা কৰোন্তি পটিসঙ্খৰোন্তি ৱা, ন এৱং ভগৱা. ভগৱা পন নিচ্চকালং সমাহিতো. অসম্মোসধম্মো অসম্মোহধম্মো চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসমুপব্যূড়্হায পটিভানপটিসম্ভিদায উপনীতমত্থং অপৰিমিতকালং সম্ভতপুঞ্ঞসম্ভাৰসমুদাগতেহি অনঞ্ঞসাধাৰণেহি ৱিসদৱিসুদ্ধেহি কৰণৱিসেসেহি সোতাযতনৰসাযনভূতং সুণন্তানং অমতৱস্সং ৱস্সন্তো ৱিয সোতব্বসাৰং সৱনানুত্তৰিযং চতুসচ্চং পকাসেন্তো কৰৱীকৰুতমঞ্জুনা সৰেন সভাৱনিৰুত্তিযা ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুৰূপং ৱচনং ৱদতি, নত্থি তত্থ ৱালগ্গমত্তম্পি অৱক্খলিতং, কুতো পন দুৰুত্তাৱকাসো. তস্মা ‘‘যং ভগৱতা ৱুত্তং, তং ৱুত্তমেৱ, ন অৱুত্তং দুৰুত্তং ৱা কদাচি হোতী’’তি দস্সনত্থং – ‘‘ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা’’তি ৱত্ৱা পুন – ‘‘ৱুত্তমৰহতা’’তি ৱুত্তন্তি ন এত্থ পুনৰুত্তিদোসোতি. এৱমেত্থ পুনৰুত্তসদ্দস্স সাত্থকতা ৱেদিতব্বা.

ইতি মে সুতন্তি এত্থ ইতীতি অযং ইতিসদ্দো হেতুপৰিসমাপনাদিপদত্থৱিপৰিযাযপকাৰনিদস্সনাৱধাৰণাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. তথা হেস – ‘‘ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ৰূপন্তি ৱুচ্চতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৭৯) হেতুঅত্থে দিস্সতি. ‘‘তস্মাতিহ মে, ভিক্খৱে, ধম্মদাযাদা ভৱথ, মা আমিসদাযাদা. অত্থি মে তুম্হেসু অনুকম্পা – কিন্তি মে সাৱকা ধম্মদাযাদা ভৱেয্যুং, নো আমিসদাযাদা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০) পৰিসমাপনে. ‘‘ইতি ৱা ইতি এৱৰূপা ৱিসূকদস্সনা পটিৱিৰতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১০) আদিঅত্থে. ‘‘মাগণ্ডিযোতি ৱা তস্স ব্ৰাহ্মণস্স সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱোহাৰো নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিৰুত্তি ব্যঞ্জনং অভিলাপো’’তিআদীসু (মহানি. ৭৫) পদত্থৱিপৰিযাযে. ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, সপ্পটিভযো বালো, অপ্পটিভযো পণ্ডিতো; সউপদ্দৱো বালো, অনুপদ্দৱো পণ্ডিতো; সউপসগ্গো বালো, অনুপসগ্গো পণ্ডিতো’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১) পকাৰে. ‘‘সব্বমত্থীতি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো, সব্বং নত্থীতি খো, কচ্চান, অযং দুতিযো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫) নিদস্সনে. ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জৰামৰণন্তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৱচনীযং. কিংপচ্চযা জৰামৰণন্তি ইতি চে ৱদেয্য, জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ইচ্চস্স ৱচনীয’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৯৬) অৱধাৰণে, সন্নিট্ঠানেতি অত্থো. স্ৱাযমিধ পকাৰনিদস্সনাৱধাৰণেসু দট্ঠব্বো.

তত্থ পকাৰত্থেন ইতিসদ্দেন এতমত্থং দীপেতি – নানানযনিপুণমনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং ৱিৱিধপাটিহাৰিযং ধম্মত্থদেসনাপটিৱেধগম্ভীৰং সব্বসত্তানং সকসকভাসানুৰূপতো সোতপথমাগচ্ছন্তং তস্স ভগৱতো ৱচনং সব্বপ্পকাৰেন কো সমত্থো ৱিঞ্ঞাতুং, সব্বথামেন পন সোতুকামতং জনেত্ৱাপি ইতি মে সুতং, মযাপি একেন পকাৰেন সুতন্তি.

এত্থ চ একত্তনানত্তঅব্যাপাৰএৱংধম্মতাসঙ্খাতা নন্দিযাৱত্ততিপুক্খলসীহৱিক্কীড়িতদিসালোচনঅঙ্কুসসঙ্খাতা চ ৱিসযাদিভেদেন নানাৱিধা নযা নানানযা. নযা ৱা পাড়িগতিযো, তা চ পঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিআদিৱসেন সংকিলেসভাগিযাদিলোকিযাদিতদুভযৱোমিস্সতাদিৱসেন, কুসলাদিৱসেন, খন্ধাদিৱসেন, সঙ্গহাদিৱসেন, সমযৱিমুত্তাদিৱসেন, ঠপনাদিৱসেন, কুসলমূলাদিৱসেন, তিকপট্ঠানাদিৱসেন চ নানপ্পকাৰাতি নানানযা. তেহি নিপুণং সণ্হং সুখুমন্তি নানানযনিপুণং.

আসযোৱ অজ্ঝাসযো, সো চ সস্সতাদিভেদেন অপ্পৰজক্খতাদিভেদেন চ অনেকৱিধো. অত্তজ্ঝাসযাদিকো এৱ ৱা অনেকো অজ্ঝাসযো অনেকজ্ঝাসযো. সো সমুট্ঠানং উপ্পত্তিহেতু এতস্সাতি অনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং.

কুসলাদিঅত্থসম্পত্তিযা তব্বিভাৱনব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সঙ্কাসনপকাসনৱিৱৰণৱিভজনউত্তানীকৰণপঞ্ঞত্তিৱসেন ছহি অত্থপদেহি অক্খৰপদব্যঞ্জনাকাৰনিৰুত্তিনিদ্দেসৱসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতত্তা অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং.

ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীভেদেন তেসু চ একেকস্স ৱিসযাদিভেদেন ৱিৱিধং বহুৱিধং ৱা পাটিহাৰিযং এতস্সাতি ৱিৱিধপাটিহাৰিযং. তত্থ পটিপক্খহৰণতো ৰাগাদিকিলেসাপনযনতো পটিহাৰিযন্তি অত্থে সতি ভগৱতো পটিপক্খা ৰাগাদযো ন সন্তি যে হৰিতব্বা, পুথুজ্জনানম্পি ৱিগতূপক্কিলেসে অট্ঠগুণসমন্নাগতে চিত্তে হতপটিপক্খে ইদ্ধিৱিধং পৱত্ততি. তস্মা তত্থ পৱত্তৱোহাৰেন চ ন সক্কা ইধ পাটিহাৰিযন্তি ৱত্তুং. যস্মা পন মহাকাৰুণিকস্স ভগৱতো ৱেনেয্যগতা চ কিলেসা পটিপক্খা, তস্মা তেসং হৰণতো পাটিহাৰিযং. অথ ৱা ভগৱতো সাসনস্স চ পটিপক্খা তিত্থিযা, তেসং হৰণতো পাটিহাৰিযং. তে হি দিট্ঠিহৰণৱসেন দিট্ঠিপ্পকাসনে অসমত্থভাৱেন চ ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীহি হৰিতা অপনীতা হোন্তি. পটীতি ৱা পচ্ছাতি অত্থো. তস্মা সমাহিতে চিত্তে ৱিগতূপক্কিলেসে কতকিচ্চেন পচ্ছা হৰিতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি পটিহাৰিযং. অত্তনো ৱা উপক্কিলেসেসু চতুত্থজ্ঝানমগ্গেহি হৰিতেসু পচ্ছা হৰণং পটিহাৰিযং. ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিযো চ ৱিগতূপক্কিলেসেন কতকিচ্চেন সত্তহিতত্থং পুন পৱত্তেতব্বা, হৰিতেসু চ অত্তনো উপক্কিলেসেসু পৰসন্তানে উপক্কিলেসহৰণানি হোন্তীতি পটিহাৰিযানি ভৱন্তি. পটিহাৰিযমেৱ পাটিহাৰিযং, পটিহাৰিযে ৱা ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিসমুদাযে ভৱং একেকং পাটিহাৰিযন্তি ৱুচ্চতি. পটিহাৰিযং ৱা চতুত্থজ্ঝানং মগ্গো চ পটিপক্খহৰণতো, তত্থ জাতং, তস্মিং ৱা নিমিত্তভূতে, ততো ৱা আগতন্তি পাটিহাৰিযং.

যস্মা পন তন্তিঅত্থদেসনাতব্বোহাৰাভিসমযসঙ্খাতা হেতুহেতুফলতদুভযপঞ্ঞত্তিপটিৱেধসঙ্খাতা ৱা ধম্মত্থদেসনাপটিৱেধা গম্ভীৰা, অনুপচিতসম্ভাৰেহি সসাদীহি ৱিয মহাসমুদ্দো দুক্খোগাড়্হা অলব্ভনেয্যপ্পতিট্ঠা চ. তস্মা তেহি চতূহি গম্ভীৰভাৱেহি যুত্তন্তি ধম্মত্থদেসনাপটিৱেধগম্ভীৰং.

একো এৱ ভগৱতো ধম্মদেসনাঘোসো একস্মিং খণে পৱত্তমানো নানাভাসানং সত্তানং অত্তনো অত্তনো ভাসাৱসেন অপুব্বং অচৰিমং গহণূপগো হুত্ৱা অত্থাধিগমায হোতি. অচিন্তেয্যো হি বুদ্ধানং বুদ্ধানুভাৱোতি সব্বসত্তানং সকসকভাসানুৰূপতো সোতপথমাগচ্ছতীতি ৱেদিতব্বং.

নিদস্সনত্থেন – ‘‘নাহং সযম্ভূ, ন মযা ইদং সচ্ছিকত’’ন্তি অত্তানং পৰিমোচেন্তো – ‘‘ইতি মে সুতং, মযাপি এৱং সুত’’ন্তি ইদানি ৱত্তব্বং সকলং সুত্তং নিদস্সেতি.

অৱধাৰণত্থেন – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং বহুস্সুতানং যদিদং আনন্দো, গতিমন্তানং, সতিমন্তানং, ধিতিমন্তানং, উপট্ঠাকানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২১৯-২২৩) এৱং ভগৱতা, ‘‘আযস্মা আনন্দো অত্থকুসলো ধম্মকুসলো ব্যঞ্জনকুসলো নিৰুত্তিকুসলো পুব্বাপৰকুসলো’’তি (অ. নি. ৫.১৬৯) এৱং ধম্মসেনাপতিনা চ পসত্থভাৱানুৰূপং অত্তনো ধাৰণবলং দস্সেন্তো সত্তানং সোতুকম্যতং জনেতি – ‘‘ইতি মে সুতং, তঞ্চ খো অত্থতো ৱা ব্যঞ্জনতো ৱা অনূনমনধিকং, এৱমেৱ, ন অঞ্ঞথা, দট্ঠব্ব’’ন্তি. অঞ্ঞথাতি ভগৱতো সম্মুখা সুতাকাৰতো অঞ্ঞথা, ন পন ভগৱতা দেসিতাকাৰতো. অচিন্তেয্যানুভাৱা হি ভগৱতো দেসনা, সা ন সব্বাকাৰেন সক্কা ৱিঞ্ঞাতুন্তি ৱুত্তোৱাযমত্থো. সুতাকাৰাৱিৰুজ্ঝনমেৱ হি ধাৰণবলং. ন হেত্থ অত্থন্তৰতাপৰিহাৰো দ্ৱিন্নম্পি অত্থানং একৱিসযত্তা. ইতৰথা হি থেৰো ভগৱতো দেসনায সব্বথা পটিগ্গহণে সমত্থো অসমত্থোতি ৱা আপজ্জেয্যাতি.

মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতি. তথা হিস্স – ‘‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্য’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.১৯৪; সু. নি. ৮১) মযাতি অত্থো. ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.৮৮; ৫.৩৮১; অ. নি. ৪.২৫৭) ময্হন্তি অত্থো. ‘‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৱে, ভৱথা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯) মমাতি অত্থো. ইধ পন ‘‘মযা সুত’’ন্তি চ ‘‘মম সুত’’ন্তি চ অত্থদ্ৱযে যুজ্জতি.

এত্থ চ যো পৰো ন হোতি, সো অত্তাতি এৱং ৱত্তব্বে নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতে সকসন্তানে ৱত্তনতো তিৱিধোপি মে-সদ্দো যদিপি একস্মিংযেৱ অত্থে দিস্সতি, কৰণসম্পদানাদিৱিসেসসঙ্খাতো পনস্স ৱিজ্জতেৱাযং অত্থভেদোতি আহ – ‘‘মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতী’’তি.

সুতন্তি অযং সুত-সদ্দো সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চ গমনৱিস্সুতকিলিন্নূপচিতানুযোগসোতৱিঞ্ঞেয্যসোতদ্ৱাৰানুসাৰৱিঞ্ঞাতাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. কিঞ্চাপি হি কিৰিযাৱিসেসকো উপসগ্গো, জোতকভাৱতো পন সতিপি তস্মিং সুত-সদ্দো এৱ তং তং অত্থং ৱদতীতি অনুপসগ্গস্স সুতসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰে সউপসগ্গোপি উদাহৰীযতি.

তত্থ ‘‘সেনায পসুতো’’তিআদীসু গচ্ছন্তোতি অত্থো. ‘‘সুতধম্মস্স পস্সতো’’তিআদীসু (উদা. ১১) ৱিস্সুতধম্মস্সাতি অত্থো. ‘‘অৱস্সুতা অৱস্সুতস্সা’’তিআদীসু (পাচি. ৬৫৭) কিলিন্না কিলিন্নস্সাতি অত্থো. ‘‘তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পক’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৭.১২) উপচিতন্তি অত্থো. ‘‘যে ঝানপ্পসুতা ধীৰা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৮১) ঝানানুযুত্তাতি অত্থো. ‘‘দিট্ঠং সুতং মুত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪১) সোতৱিঞ্ঞেয্যন্তি অত্থো. ‘‘সুতধৰো সুতসন্নিচযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) সোতদ্ৱাৰানুসাৰৱিঞ্ঞাতধৰোতি অত্থো. ইধ পনস্স ‘‘সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰিত’’ন্তি ৱা ‘‘উপধাৰণ’’ন্তি ৱা অত্থো. মে-সদ্দস্স হি মযাতি অত্থে সতি ‘‘ইতি মে সুতং, মযা সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰিত’’ন্তি অত্থো. মমাতি অত্থে সতি ‘‘ইতি মম সুতং সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰণ’’ন্তি অত্থো.

এৱমেতেসু তীসু পদেসু যস্মা সুতসদ্দসন্নিধানে পযুত্তেন ইতিসদ্দেন সৱনকিৰিযাজোতকেন ভৱিতব্বং. তস্মা ইতীতি সোতৱিঞ্ঞাণাদিৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সনং. মেতি ৱুত্তৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিপুগ্গলনিদস্সনং. সব্বানিপি ৱাক্যানি এৱকাৰত্থসহিতানিযেৱ অৱধাৰণফলত্তা. তেন সুতন্তি অস্সৱনভাৱপ্পটিক্খেপতো অনূনাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সনং. যথা হি সুতং সুতমেৱাতি ৱত্তব্বতং অৰহতি, তং সম্মা সুতং অনূনগ্গহণং অৱিপৰীতগ্গহণঞ্চ হোতীতি. অথ ৱা সদ্দন্তৰত্থাপোহনৱসেন সদ্দো অত্থং ৱদতীতি, যস্মা সুতন্তি এতস্স অসুতং ন হোতীতি অযমত্থো, তস্মা সুতন্তি অস্সৱনভাৱপ্পটিক্খেপতো অনূনাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সনং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ইতি মে সুতং, ন দিট্ঠং, ন সযম্ভুঞাণেন সচ্ছিকতং, ন অঞ্ঞথা ৱা উপলদ্ধং, অপিচ সুতংৱ, তঞ্চ খো সম্মদেৱাতি. অৱধাৰণত্থে ৱা ইতিসদ্দে অযমত্থযোজনাতি তদপেক্খস্স সুত-সদ্দস্স নিযমত্থো সম্ভৱতীতি অস্সৱনভাৱপ্পটিক্খেপো, অনূনাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সনতা চ ৱেদিতব্বা. এৱং সৱনহেতুসৱনৱিসেসৱসেন পদত্তযস্স অত্থযোজনা কতাতি দট্ঠব্বং.

তথা ইতীতি সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন পৱত্তায ৱিঞ্ঞাণৱীথিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণতো নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তিভাৱপ্পকাসনং আকাৰত্থো ইতিসদ্দোতি কত্ৱা. মেতি অত্তপ্পকাসনং. সুতন্তি ধম্মপ্পকাসনং যথাৱুত্তায ৱিঞ্ঞাণৱীথিযা পৰিযত্তিধম্মাৰম্মণত্তা. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপো – নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তায ৱিঞ্ঞাণৱীথিযা কাৰণভূতায মযা ন অঞ্ঞং কতং, ইদং পন কতং, অযং ধম্মো সুতোতি.

তথা ইতীতি নিদস্সিতব্বপ্পকাসনং নিদস্সনত্থো ইতি-সদ্দোতি কত্ৱা নিদস্সেতব্বস্স নিদস্সিতব্বত্তাভাৱাভাৱতো. তস্মা ইতিসদ্দেন সকলম্পি সুতং পচ্চামট্ঠন্তি ৱেদিতব্বং. মেতি পুগ্গলপ্পকাসনং. সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসনং. সুত-সদ্দেন হি লব্ভমানা সৱনকিৰিযা সৱনৱিঞ্ঞাণপ্পবন্ধপ্পটিবদ্ধা, তত্থ চ পুগ্গলৱোহাৰো. ন হি পুগ্গলৱোহাৰৰহিতে ধম্মপ্পবন্ধে সৱনকিৰিযা লব্ভতি. তস্সাযং সঙ্খেপত্থো – যং সুত্তং নিদ্দিসিস্সামি, তং মযা ইতি সুতন্তি.

তথা ইতীতি যস্স চিত্তসন্তানস্স নানাৰম্মণপ্পৱত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণং হোতি, তস্স নানাকাৰনিদ্দেসো আকাৰত্থো ইতিসদ্দোতি কত্ৱা. ইতীতি হি অযং আকাৰপঞ্ঞত্তি ধম্মানং তং তং পৱত্তিআকাৰং উপাদায পঞ্ঞাপেতব্বসভাৱত্তা. মেতি কত্তুনিদ্দেসো. সুতন্তি ৱিসযনিদ্দেসো. সোতব্বো হি ধম্মো সৱনকিৰিযাকত্তুপুগ্গলস্স সৱনকিৰিযাৱসেন পৱত্তিট্ঠানং হোতি. এত্তাৱতা নানপ্পকাৰপ্পৱত্তেন চিত্তসন্তানেন তংসমঙ্গিনো কত্তু ৱিসযে গহণসন্নিট্ঠানং দস্সিতং হোতি.

অথ ৱা ইতীতি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো. সুতানঞ্হি ধম্মানং গহিতাকাৰস্স নিদস্সনস্স অৱধাৰণস্স ৱা পকাসনভাৱেন ইতিসদ্দেন তদাকাৰাদিধাৰণস্স পুগ্গলৱোহাৰূপাদানধম্মব্যাপাৰভাৱতো পুগ্গলকিচ্চং নাম নিদ্দিট্ঠং হোতীতি. সুতন্তি ৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো. পুগ্গলৱাদিনোপি হি সৱনকিৰিযা ৱিঞ্ঞাণনিৰপেক্খা ন হোতীতি. মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো. মেতি হি সদ্দপ্পৱত্তি একন্তেনেৱ সত্তৱিসেসৱিসযা, ৱিঞ্ঞাণকিচ্চঞ্চ তত্থেৱ সমোদহিতব্বন্তি. অযং পনেত্থ সঙ্খেপো – মযা সৱনকিচ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিনা পুগ্গলেন ৱিঞ্ঞাণৱসেন লদ্ধস্সৱনকিচ্চৱোহাৰেন সুতন্তি.

তথা ইতীতি চ মেতি চ সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. সব্বস্স হি সদ্দাধিগমনীযস্স অত্থস্স পঞ্ঞত্তিমুখেনেৱ পটিপজ্জিতব্বত্তা সব্বপঞ্ঞত্তীনঞ্চ ৱিজ্জমানাদীসু ছস্ৱেৱ পঞ্ঞত্তীসু অৱৰোধো, তস্মা যো মাযামৰীচিআদযো ৱিয অভূতত্থো, অনুস্সৱাদীহি গহেতব্বো ৱিয অনুত্তমত্থো চ ন হোতি. সো ৰূপসদ্দাদিকো ৰুপ্পনানুভৱনাদিকো চ পৰমত্থসভাৱো সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন ৱিজ্জতি. যো পন ইতীতি চ মেতি চ ৱুচ্চমানো আকাৰাদিঅপৰমত্থসভাৱো সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন অনুপলব্ভমানো অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি নাম, কিমেত্থ তং পৰমত্থতো অত্থি, যং ইতীতি ৱা মেতি ৱা নিদ্দেসং লভেথ. সুতন্তি ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. যঞ্হি তং সোতেন উপলদ্ধং, তং পৰমত্থতো ৱিজ্জমানন্তি.

তথা ইতীতি সোতপথমাগতে ধম্মে উপাদায তেসং উপধাৰিতাকাৰাদীনং পচ্চামসনৱসেন. মেতি সসন্ততিপৰিযাপন্নে খন্ধে কৰণাদিৱিসেসৱিসিট্ঠে উপাদায ৱত্তব্বতো উপাদাপঞ্ঞত্তি. সুতন্তি দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৱত্তব্বতো উপনিধাপঞ্ঞত্তি. দিট্ঠাদিসভাৱৰহিতে সদ্দাযতনে পৱত্তমানোপি সুতৱোহাৰো দুতিযং, ততিযন্তি আদিকো ৱিয পঠমাদিং নিস্সায ‘‘যং ন দিট্ঠমুতৱিঞ্ঞাতনিৰপেক্খং, তং সুত’’ন্তি ৱিঞ্ঞেয্যত্তা দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৱত্তব্বো হোতি. অসুতং ন হোতীতি হি সুতন্তি পকাসিতোযমত্থোতি.

এত্থ চ ইতীতি ৱচনেন অসম্মোহং দীপেতি. পটিৱিদ্ধা হি অত্থস্স পকাৰৱিসেসা ইতীতি ইধ আযস্মতা আনন্দেন পচ্চামট্ঠা, তেনস্স অসম্মোহো দীপিতো. ন হি সম্মূড়্হো নানপ্পকাৰপ্পটিৱেধসমত্থো হোতি, লোভপ্পহানাদিৱসেন নানপ্পকাৰা দুপ্পটিৱিদ্ধা চ সুত্তত্থা নিদ্দিসীযন্তি. সুতন্তি ৱচনেন অসম্মোসং দীপেতি সুতাকাৰস্স যাথাৱতো দস্সিযমানত্তা যস্স হি সুতং সম্মুট্ঠং হোতি, ন সো কালন্তৰে মযা সুতন্তি পটিজানাতি. ইচ্চস্স অসম্মোহেন সম্মোহাভাৱেন পঞ্ঞায এৱ ৱা সৱনকালসম্ভূতায তদুত্তৰিকালপঞ্ঞাসিদ্ধি, তথা অসম্মোসেন সতিসিদ্ধি. তত্থ পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমায সতিযা ব্যঞ্জনাৱধাৰণসমত্থতা. ব্যঞ্জনানঞ্হি পটিৱিজ্ঝিতব্বো আকাৰো নাতিগম্ভীৰো, যথাসুতধাৰণমেৱ তত্থ কৰণীযন্তি সতিযা ব্যাপাৰো অধিকো, পঞ্ঞা তত্থ গুণীভূতা হোতি পঞ্ঞায পুব্বঙ্গমাতি কত্ৱা. সতিপুব্বঙ্গমায পঞ্ঞায অত্থপ্পটিৱেধসমত্থতা. অত্থস্স হি পটিৱিজ্ঝিতব্বো আকাৰো গম্ভীৰোতি পঞ্ঞায ব্যাপাৰো অধিকো, সতি তত্থ গুণীভূতা হোতি সতিযা পুব্বঙ্গমাতি কত্ৱা. তদুভযসমত্থতাযোগেন অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স ধম্মকোসস্স অনুপালনসমত্থতায ধম্মভণ্ডাগাৰিকত্তসিদ্ধি.

অপৰো নযো – ইতীতি ৱচনেন যোনিসোমনসিকাৰং দীপেতি. তেন ৱুচ্চমানানং আকাৰনিদস্সনাৱধাৰণত্থানং উপৰি ৱক্খমানানং নানপ্পকাৰপ্পটিৱেধজোতকানং অৱিপৰীতসদ্ধম্মৱিসযত্তা. ন হি অযোনিসো মনসিকৰোতো নানপ্পকাৰপ্পটিৱেধো সম্ভৱতি. সুতন্তি ৱচনেন অৱিক্খেপং দীপেতি, নিদানপুচ্ছাৱসেন পকৰণপ্পত্তস্স ৱক্খমানস্স সুত্তস্স সৱনং ন সমাধানমন্তৰেন সম্ভৱতি ৱিক্খিত্তচিত্তস্স সৱনাভাৱতো. তথা হি ৱিক্খিত্তচিত্তো পুগ্গলো সব্বসম্পত্তিযা ৱুচ্চমানোপি ‘‘ন মযা সুতং, পুন ভণথা’’তি ৱদতি. যোনিসোমনসিকাৰেন চেত্থ অত্তসম্মাপণিধিং পুব্বেকতপুঞ্ঞতঞ্চ সাধেতি, সম্মা অপ্পণিহিতত্তস্স পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৱা তদভাৱতো. অৱিক্খেপেন সদ্ধম্মস্সৱনং সপ্পুৰিসূপনিস্সযঞ্চ সাধেতি, অস্সুতৱতো সপ্পুৰিসূপনিস্সযৰহিতস্স চ তদভাৱতো. ন হি ৱিক্খিত্তচিত্তো সদ্ধম্মং সোতুং সক্কোতি, ন চ সপ্পুৰিসে অনুপস্সযমানস্স সৱনং অত্থি.

অপৰো নযো – ‘‘যস্স চিত্তসন্তানস্স নানাকাৰপ্পৱত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণং হোতি, তস্স নানাকাৰনিদ্দেসো’’তি ৱুত্তং. যস্মা চ সো ভগৱতো ৱচনস্স অত্থব্যঞ্জনপ্পভেদপৰিচ্ছেদৱসেন সকলসাসনসম্পতিওগাহনেন নিৰৱসেসপৰহিতপাৰিপূৰিকাৰণভূতো এৱংভদ্দকো আকাৰো ন সম্মা অপ্পণিহিতত্তনো পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৱা হোতি, তস্মা ইতীতি ইমিনা ভদ্দকেন আকাৰেন পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিমত্তনো দীপেতি, সুতন্তি সৱনযোগেন পুৰিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিং. ন হি অপ্পতিৰূপে দেসে ৱসতো সপ্পুৰিসূপনিস্সযৰহিতস্স ৱা সৱনং অত্থি. ইচ্চস্স পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসিদ্ধিযা আসযসুদ্ধি সিদ্ধা হোতি, সম্মা পণিহিতত্তো পুব্বে চ কতপুঞ্ঞো ৱিসুদ্ধাসযো হোতি, তদৱিসুদ্ধিহেতূনং কিলেসানং দূৰীভাৱতো. তথা হি ৱুত্তং – ‘‘সম্মা পণিহিতং চিত্তং, সেয্যসো নং ততো কৰে’’তি (ধ. প. ৪৩) ‘‘কতপুঞ্ঞোসি ত্ৱং, আনন্দ, পধানমনুযুঞ্জ, খিপ্পং হোহিসি অনাসৱো’’তি (দী. নি. ২.২০৭) চ. পুৰিমচক্কদ্ৱযসিদ্ধিযা পযোগসুদ্ধি. পতিৰূপদেসৱাসেন হি সপ্পুৰিসূপনিস্সযেন চ সাধূনং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনেনপি ৱিসুদ্ধপ্পযোগো হোতি. তায চ আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধি, পুব্বে এৱ তণ্হাদিট্ঠিসংকিলেসানং ৱিসোধিতত্তা পযোগসুদ্ধিযা আগমব্যত্তিসিদ্ধি. সুপৰিসুদ্ধকাযৱচীপযোগো হি ৱিপ্পটিসাৰাভাৱতো অৱিক্খিত্তচিত্তো পৰিযত্তিযং ৱিসাৰদো হোতি. ইতি পযোগাসযসুদ্ধস্স আগমাধিগমসম্পন্নস্স ৱচনং অৰুণুগ্গমনং ৱিয সূৰিযস্স উদযতো, যোনিসোমনসিকাৰো ৱিয চ কুসলধম্মস্স, অৰহতি ভগৱতো ৱচনস্স পুব্বঙ্গমং ভৱিতুন্তি ঠানে নিদানং ঠপেন্তো ইতি মে সুতন্তিআদিমাহ.

অপৰো নযো – ইতীতি ইমিনা পুব্বে ৱুত্তনযেন নানপ্পকাৰপ্পটিৱেধদীপকেন অত্তনো অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৱং দীপেতি. সুতন্তি ইমিনা ইতিসদ্দসন্নিধানতো ৱক্খমানাপেক্খায ৱা সোতব্বভেদপ্পটিৱেধদীপকেন ধম্মনিৰুত্তিপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৱং দীপেতি. ইতীতি চ ইদং ৱুত্তনযেনেৱ যোনিসোমনসিকাৰদীপকং ৱচনং ভাসমানো ‘‘এতে মযা ধম্মা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা’’তি দীপেতি. পৰিযত্তিধম্মা হি ‘‘ইধ সীলং কথিতং, ইধ সমাধি, ইধ পঞ্ঞা, এত্তকা এত্থ অনুসন্ধিযো’’তিআদিনা নযেন মনসা অনুপেক্খিতা অনুস্সৱাকাৰপৰিৱিতক্কসহিতায ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিভূতায ঞাতপৰিঞ্ঞাসঙ্খাতায ৱা দিট্ঠিযা তত্থ তত্থ ৱুত্তৰূপাৰূপধম্মে ‘‘ইতি ৰূপং, এত্তকং ৰূপ’’ন্তিআদিনা নযেন সুট্ঠু ৱৱত্থপেত্ৱা পটিৱিদ্ধা অত্তনো পৰেসঞ্চ হিতসুখাৱহা হোন্তীতি. সুত্তন্তি ইদং সৱনযোগপৰিদীপকৱচনং ভাসমানো ‘‘বহূ মযা ধম্মা সুতা ধাতা ৱচসা পৰিচিতা’’তি দীপেতি. সোতাৱধানপ্পটিবদ্ধা হি পৰিযত্তিধম্মস্স সৱনধাৰণপৰিচযা. তদুভযেনপি ধম্মস্স স্ৱাক্খাতভাৱেন অত্থব্যঞ্জনপাৰিপূৰিং দীপেন্তো সৱনে আদৰং জনেতি. অত্থব্যঞ্জনপৰিপুণ্ণঞ্হি ধম্মং আদৰেন অস্সুণন্তো মহতা হিতা পৰিবাহিৰো হোতীতি আদৰং জনেত্ৱা সক্কচ্চং ধম্মো সোতব্বো.

ইতি মে সুতন্তি ইমিনা পন সকলেন ৱচনেন আযস্মা আনন্দো তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং অত্তনো অদহন্তো অসপ্পুৰিসভূমিং অতিক্কমতি, সাৱকত্তং পটিজানন্তো সপ্পুৰিসভূমিং ওক্কমতি. তথা অসদ্ধম্মা চিত্তং ৱুট্ঠাপেতি, সদ্ধম্মে চিত্তং পতিট্ঠাপেতি. ‘‘কেৱলং সুতমেৱেতং মযা, তস্সেৱ পন ভগৱতো ৱচন’’ন্তি দীপেন্তো অত্তানং পৰিমোচেতি, সত্থাৰং অপদিসতি, জিনৱচনং অপ্পেতি, ধম্মনেত্তিং পতিট্ঠাপেতি.

অপিচ ইতি মে সুতন্তি অত্তনা উপ্পাদিতভাৱং অপ্পটিজানন্তো পুৰিমস্সৱনং ৱিৱৰন্তো সম্মুখা পটিগ্গহিতমিদং মযা তস্স ভগৱতো চতুৱেসাৰজ্জৱিসাৰদস্স দসবলধৰস্স আসভট্ঠানট্ঠাযিনো সীহনাদনাদিনো সব্বসত্তুত্তমস্স ধম্মিস্সৰস্স ধম্মৰাজস্স ধম্মাধিপতিনো ধম্মদীপস্স ধম্মসৰণস্স সদ্ধম্মৱৰচক্কৱত্তিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. ন এত্থ অত্থে ৱা ধম্মে ৱা পদে ৱা ব্যঞ্জনে ৱা কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা কাতব্বাতি সব্বদেৱমনুস্সানং ইমস্মিং ধম্মৱিনযে অস্সদ্ধিযং ৱিনাসেতি, সদ্ধাসম্পদং উপ্পাদেতি. তেনেতং ৱুচ্চতি –

‘‘ৱিনাসযতি অস্সদ্ধং, সদ্ধং ৱড্ঢেতি সাসনে;

ইতি মে সুতমিচ্চেৱং, ৱদং গোতমসাৱকো’’তি.

এত্থাহ – ‘‘কস্মা পনেত্থ যথা অঞ্ঞেসু সুত্তেসু ‘এৱং মে সুতং, একং সমযং ভগৱা’তিআদিনা কালদেসে অপদিসিত্ৱাৱ নিদানং ভাসিতং, এৱং ন ভাসিত’’ন্তি? অপৰে তাৱ আহু – ন পন থেৰেন ভাসিতত্তা. ইদঞ্হি নিদানং ন আযস্মতা আনন্দেন পঠমং ভাসিতং খুজ্জুত্তৰায পন ভগৱতা উপাসিকাসু বহুস্সুতভাৱেন এতদগ্গে ঠপিতায সেক্খপ্পটিসম্ভিদাপ্পত্তায অৰিযসাৱিকায সামাৱতিপ্পমুখানং পঞ্চন্নং ইত্থিসতানং পঠমং ভাসিতং.

তত্ৰাযং অনুপুব্বীকথা – ইতো কিৰ কপ্পসতসহস্সমত্থকে পদুমুত্তৰো নাম সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিত্ৱা পৱত্তিতৱৰধম্মচক্কো হংসৱতিযং ৱিহৰতি. অথেকদিৱসং হংসৱতিযং একা কুলধীতা সত্থু ধম্মদেসনং সোতুং গচ্ছন্তীহি উপাসিকাহি সদ্ধিং আৰামং গতা. সত্থাৰং একং উপাসিকং বহুস্সুতানং এতদগ্গে ঠপেন্তং দিস্ৱা অধিকাৰং কত্ৱা তং ঠানন্তৰং পত্থেসি. সত্থাপি নং ব্যাকাসি ‘‘অনাগতে গোতমস্স নাম সম্মাসম্বুদ্ধস্স সাৱিকানং উপাসিকানং বহুস্সুতানং অগ্গা ভৱিস্সতী’’তি. তস্সা যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা দেৱলোকে নিব্বত্তিত্ৱা পুন মনুস্সেসূতি এৱং দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তিযা কপ্পসতসহস্সং অতিক্কন্তং. অথ ইমস্মিং ভদ্দকপ্পে অম্হাকং ভগৱতো কালে সা দেৱলোকতো চৱিত্ৱা ঘোসকসেট্ঠিস্স গেহে দাসিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গণ্হি, উত্তৰাতিস্সা নামং অকংসু. সা জাতকালে খুজ্জা অহোসীতি খুজ্জুত্তৰাত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. সা অপৰভাগে ঘোসকসেট্ঠিনা ৰঞ্ঞো উতেনস্স সামাৱতিযা দিন্নকালে তস্সা পৰিচাৰিকভাৱেন দিন্না ৰঞ্ঞো উতেনস্স অন্তেপুৰে ৱসতি.

তেন চ সমযেন কোসম্বিযং ঘোসকসেট্ঠিকুক্কুটসেট্ঠিপাৱাৰিকসেট্ঠিনো ভগৱন্তং উদ্দিস্স তযো ৱিহাৰে কাৰেত্ৱা জনপদচাৰিকং চৰন্তে তথাগতে কোসম্বিনগৰং সম্পত্তে বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স ৱিহাৰে নিয্যাদেত্ৱা মহাদানানি পৱত্তেসুং, মাসমত্তং অতিক্কমি. অথ নেসং এতদহোসি – ‘‘বুদ্ধা নাম সব্বলোকানুকম্পকা, অঞ্ঞেসম্পি ওকাসং দস্সামা’’তি কোসম্বিনগৰৱাসিনোপি জনস্স ওকাসং অকংসু. ততো পট্ঠায নাগৰা ৱীথিসভাগেন গণসভাগেন মহাদানং দেন্তি. অথেকদিৱসং সত্থা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো মালাকাৰজেট্ঠকস্স গেহে নিসীদি. তস্মিং খণে খুজ্জুত্তৰা সামাৱতিযা পুপ্ফানি গহেতুং অট্ঠ কহাপণে আদায তং গেহং অগমাসি. মালাকাৰজেট্ঠকো তং দিস্ৱা ‘‘অম্ম উত্তৰে, অজ্জ তুয্হং পুপ্ফানি দাতুং খণো নত্থি, অহং বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিৱিসামি, ত্ৱম্পি পৰিৱেসনায সহাযিকা হোহি, এৱং ইতো পৰেসং ৱেয্যাৱচ্চকৰণতো মুচ্চিস্সসী’’তি আহ. ততো খুজ্জুত্তৰা বুদ্ধানং ভত্তগ্গে ৱেয্যাৱচ্চং অকাসি. সা সত্থাৰা উপনিসিন্নকথাৱসেন কথিতং সব্বমেৱ ধম্মং উগ্গণ্হি, অনুমোদনং পন সুত্ৱা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি.

সা অঞ্ঞেসু দিৱসেসু চত্তাৰোৱ কহাপণে দত্ৱা পুপ্ফানি গহেত্ৱা গচ্ছতি, তস্মিং পন দিৱসে দিট্ঠসচ্চভাৱেন পৰসন্তকে চিত্তং অনুপ্পাদেত্ৱা অট্ঠপি কহাপণে দত্ৱা পচ্ছিং পূৰেত্ৱা পুপ্ফানি গহেত্ৱা সামাৱতিযা সন্তিকং অগমাসি. অথ নং সা পুচ্ছি ‘‘অম্ম উত্তৰে, ত্ৱং অঞ্ঞেসু দিৱসেসু ন বহূনি পুপ্ফানি আহৰসি, অজ্জ পন বহুকানি, কিং নো ৰাজা উত্তৰিতৰং পসন্নো’’তি? সা মুসা ৱত্তুং অভব্বতায অতীতে অত্তনা কতং অনিগূহিত্ৱা সব্বং কথেসি. অথ ‘‘কস্মা অজ্জ বহূনি আহৰসী’’তি চ ৱুত্তা ‘‘অজ্জাহং সম্মাসম্বুদ্ধস্স ধম্মং সুত্ৱা অমতং সচ্ছাকাসিং, তস্মা তুম্হে ন ৱঞ্চেমী’’তি আহ. তং সুত্ৱা ‘‘অৰে দুট্ঠদাসি, এত্তকং কালং তযা গহিতে কহাপণে দেহী’’তি অতজ্জেত্ৱা পুব্বহেতুনা চোদিযমানা ‘‘অম্ম, তযা পীতং অমতং, অম্হেপি পাযেহী’’তি ৱত্ৱা ‘‘তেন হি মং ন্হাপেহী’’তি ৱুত্তে সোড়সহি গন্ধোদকঘটেহি ন্হাপেত্ৱা দ্ৱে মট্ঠসাটকে দাপেসি. সা একং নিৱাসেত্ৱা একং পাৰুপিত্ৱা আসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা আসনে নিসীদিত্ৱা ৱিচিত্ৰবীজনিং আদায নীচাসনেসু নিসিন্নানি পঞ্চ মাতুগামসতানি আমন্তেত্ৱা সেখপ্পটিসম্ভিদাসু ঠত্ৱা সত্থাৰা দেসিতনিযামেনেৱ তাসং ধম্মং দেসেসি. দেসনাৱসানে তা সব্বা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু. তা সব্বাপি খুজ্জুত্তৰং ৱন্দিত্ৱা ‘‘অম্ম, অজ্জ পট্ঠায ত্ৱং কিলিট্ঠকম্মং মা কৰি, অম্হাকং মাতুট্ঠানে আচৰিযট্ঠানে চ পতিট্ঠাহী’’তি গৰুট্ঠানে ঠপযিংসু.

কস্মা পনেসা দাসী হুত্ৱা নিব্বত্তাতি? সা কিৰ কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে বাৰাণসিযং সেট্ঠিধীতা হুত্ৱা নিব্বত্তা. একায খীণাসৱত্থেৰিযা উপট্ঠাককুলং গতায ‘‘এতং মে অয্যে, পসাধনপেড়িকং দেথা’’তি ৱেয্যাৱচ্চং কাৰেসি. থেৰীপি ‘‘অদেন্তিযা মযি আঘাতং উপ্পাদেত্ৱা নিৰযে নিব্বত্তিস্সতি, দেন্তিযা পৰেসং দাসী হুত্ৱা নিব্বত্তিস্সতি, নিৰযসন্তাপতো দাসিভাৱো সেয্যো’’তি অনুদ্দযং পটিচ্চ তস্সা ৱচনং অকাসি. সা তেন কম্মেন পঞ্চ জাতিসতানি পৰেসং দাসীযেৱ হুত্ৱা নিব্বত্তি.