৩. তিকনিপাতো
১. পঠমৱগ্গো
১. মূলসুত্তৱণ্ণনা
৫০. তিকনিপাতস্স পঠমে তীণীতি গণনপৰিচ্ছেদো. ইমানীতি অভিমুখীকৰণং. অকুসলমূলানীতি পৰিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. তত্থ অকুসলানি চ তানি মূলানি চাতি অকুসলমূলানি. অথ ৱা অকুসলানং হেতুপচ্চযপভৱজনকসমুট্ঠাপকনিব্বত্তকট্ঠেন মূলানি চাতি অকুসলমূলানি, অকুসলধম্মানং কাৰণানীতি অত্থো. কাৰণঞ্হি যথা হিনোতি এতস্মা ফলং পৱত্ততীতি হেতু, পটিচ্চ এতস্মা এতীতি পচ্চযো, পভৱতি এতস্মাতি পভৱো, অত্তনো ফলং জনেতীতি জনকং, সমুট্ঠাপেতীতি সমুট্ঠাপকং, নিব্বত্তেতীতি নিব্বত্তকন্তি চ ৱুচ্চতি. এৱং পতিট্ঠট্ঠেন মূলন্তি, তস্মা অকুসলমূলানীতি অকুসলানং সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনানি, কাৰণানীতি ৱুত্তং হোতি.
কেচি পন ‘‘সালিআদীনং সালিবীজাদীনি ৱিয মণিপ্পভাদীনং মণিৱণ্ণাদযো ৱিয চ অকুসলানং অকুসলভাৱসাধকো লোভাদীনং মূলট্ঠো’’তি ৱদন্তি. এৱং সন্তে অকুসলচিত্তসমুট্ঠানৰূপেসু তেসং হেতুপচ্চযভাৱো ন সিযা. ন হি তানি তেসং অকুসলভাৱং সাধেন্তি, ন চ পচ্চযা ন হোন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.পচ্চযনিদ্দেস.১).
অহেতুকস্স চ মোহস্স অকুসলভাৱো ন সিযা অকুসলভাৱসাধকস্স মূলন্তৰস্স অভাৱতো. অথাপি সিযা লোভাদীনং সভাৱসিদ্ধো অকুসলাদিভাৱো, তংসম্পযুত্তানং পন লোভাদিপটিবদ্ধোতি. এৱম্পি যথা লোভাদীনং, এৱং অলোভাদীনম্পি সভাৱসিদ্ধো কুসলাদিভাৱোতি অলোভাদযো কুসলা এৱ সিযুং, ন অব্যাকতা, ন চ হোন্তি. তস্মা যথা সম্পযুত্তেসু, এৱং মূলেসুপি কুসলাদিভাৱো পৰিযেসিতব্বো. যোনিসোমনসিকাৰাদিকো ৱিয হি কুসলভাৱস্স, অযোনিসোমনসিকাৰাদিকো অকুসলভাৱস্স কাৰণন্তি গহেতব্বং. এৱং অকুসলভাৱসাধনৱসেন লোভাদীনং মূলট্ঠং অগ্গহেত্ৱা সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনৱসেন গয্হমানে ন কোচি দোসো. লদ্ধহেতুপচ্চযা হি ধম্মা ৱিৰূড়্হমূলা ৱিয পাদপা থিৰা হোন্তি সুপ্পতিট্ঠিতা, হেতুৰহিতা পন তিলবীজকাদিসেৱালা ৱিয ন সুপ্পতিট্ঠিতাতি হেতুআদিঅত্থেন অকুসলানং উপকাৰকত্তা মূলানীতি অকুসলমূলানি. যস্মা পন মূলেন মুত্তো অকুসলচিত্তুপ্পাদো নত্থি, তস্মা তীহি মূলেহি সব্বো অকুসলৰাসি পৰিযাদিযিত্ৱা দস্সিতোতি দট্ঠব্বং.
তানি অকুসলমূলানি সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘লোভো অকুসলমূল’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ লোভাদীসু যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. তত্থ পন ততিযমগ্গৱজ্ঝা লোভাদযো আগতা, ইধ পন অনৱসেসাতি অযমেৱ ৱিসেসো.
গাথাযং পাপচেতসন্তি অকুসলধম্মসমাযোগতো লামকচিত্তং. হিংসন্তীতি অত্তনো পৱত্তিক্খণে আযতিং ৱিপাকক্খণে চ ৱিবাধেন্তি. অত্তসম্ভূতাতি অত্তনি জাতা. তচসাৰন্তি গণ্ঠিতং, ৱেড়ুন্তি অত্থো. সম্ফলন্তি অত্তনো ফলং. ইদং ৱুত্তং হোতি – খদিৰসীসপাদযো ৱিয অন্তোসাৰো অহুত্ৱা বহিসাৰতায তচসাৰন্তি লদ্ধনামং ৱেড়ুআদিং যথা অত্তসম্ভূতমেৱ ফলং হিংসতি ৱিনাসেতি, এৱমেৱ অন্তো সীলাদিসাৰৰহিতং লামকচিত্তং পুগ্গলং অত্তসম্ভূতাযেৱ লোভাদযো ৱিনাসেন্তীতি.
পঠমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ধাতুসুত্তৱণ্ণনা
৫১. দুতিযে ধাতুযোতি অত্তনো ফলস্স সভাৱস্স চ ধাৰণট্ঠেন ধাতুযো. যঞ্চেত্থ ফলনিব্বত্তকং, তং অত্তনো ফলস্স সভাৱস্স চ, ইতৰং সভাৱস্সেৱ ধাৰণট্ঠেন ধাতু. ৰূপধাতূতি ৰূপভৱো. ধাতুযা আগতট্ঠানে ভৱেন পৰিচ্ছিন্দিতব্বং, ভৱস্স আগতট্ঠানে ধাতুযা পৰিচ্ছিন্দিতব্বন্তি ইধ ভৱেন পৰিচ্ছেদো কথিতো. তস্মা –
‘‘কতমে ধম্মা ৰূপাৱচৰা? হেট্ঠতো ব্ৰহ্মলোকং পৰিযন্তং কৰিত্ৱা উপৰিতো অকনিট্ঠে দেৱে অন্তো কৰিত্ৱা এত্থাৱচৰা এত্থ পৰিযাপন্না খন্ধধাতুআযতনা, ইমে ধম্মা ৰূপাৱচৰা’’তি (ধ. স. ১২৮৯) –
এৱং ৱুত্তা ৰূপাৱচৰধম্মা ৰূপধাতু. অৰূপধাতূতি অৰূপভৱো. ইধাপি ভৱেন পৰিচ্ছেদো কথিতোতি –
‘‘কতমে ধম্মা অৰূপাৱচৰা? হেট্ঠতো আকাসানঞ্চাযতনূপগে দেৱে অন্তো কৰিত্ৱা, উপৰিতো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগে দেৱে অন্তো কৰিত্ৱা, এত্থাৱচৰা এত্থ পৰিযাপন্না খন্ধধাতুআযতনা, ইমে ধম্মা অৰূপাৱচৰা’’তি (ধ. স. ১২৯১) –
এৱং ৱুত্তা অৰূপাৱচৰধম্মা অৰূপধাতু. নিৰোধধাতূতি নিব্বানং ৱেদিতব্বং.
অপৰো নযো – ৰূপসহিতা, ৰূপপটিবদ্ধা, ধম্মপ্পৱত্তি ৰূপধাতু, পঞ্চৱোকাৰভৱো, একৱোকাৰভৱো চ, তেন সকলো কামভৱো ৰূপভৱো চ সঙ্গহিতো. ৰূপৰহিতা ধম্মপ্পৱত্তি অৰূপধাতু, চতুৱোকাৰভৱো, তেন অৰূপভৱো সঙ্গহিতো. ইতি দ্ৱীহি পদেহি তযো ভৱা সব্বা সংসাৰপ্পৱত্তি দস্সিতা. ততিযপদেন পন অসঙ্খতধাতুযেৱ সঙ্গহিতাতি মগ্গফলানি ইধ তিকৱিনিমুত্তধম্মা নাম জাতা. কেচি পন ‘‘ৰূপধাতূতি ৰূপসভাৱা ধম্মা, অৰূপধাতূতি অৰূপসভাৱা ধম্মাতি পদদ্ৱযেন অনৱসেসতো পঞ্চক্খন্ধা গহিতা’’তি. ‘‘ৰূপতণ্হায ৱিসযভূতা ধম্মা ৰূপধাতু, অৰূপতণ্হায ৱিসযভূতা অৰূপধাতূ’’তি চ ৱদন্তি, তং সব্বং ইধ নাধিপ্পেতং. তস্মা ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো.
গাথাসু ৰূপধাতুং পৰিঞ্ঞাযাতি ৰূপপটিবদ্ধধম্মপৱত্তিং ঞাতপৰিঞ্ঞাদীহি তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানিত্ৱা. আৰুপ্পেসু অসণ্ঠিতাতি অৰূপাৱচৰধম্মেসু ভৱৰাগৱসেন ভৱদিট্ঠিৱসেন চ ন পতিট্ঠিতা অনল্লীনা. ‘‘অৰূপেসু অসণ্ঠিতা’’তি চ পঠন্তি, সো এৱ অত্থো. এত্তাৱতা তেভূমকধম্মানং পৰিঞ্ঞা ৱুত্তা. নিৰোধে যে ৱিমুচ্চন্তীতি যে নিব্বানে আৰম্মণভূতে অগ্গমগ্গফলৱসেন সমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধীহি অনৱসেসকিলেসতো ৱিমুচ্চন্তি. তে জনা মচ্চুহাযিনোতি তে খীণাসৱজনা মৰণং সমতীতা.
এৱং ধাতুত্তযসমতিক্কমেন অমতাধিগমং দস্সেত্ৱা ‘‘অযঞ্চ পটিপদা মযা গতমগ্গো চ তুম্হাকং দস্সিতো’’তি তত্থ নেসং উস্সাহং জনেন্তো দুতিযং গাথমাহ. তত্থ কাযেনাতি নামকাযেন মগ্গফলেহি. ফুসযিত্ৱাতি পত্ৱা. নিৰূপধিন্তি খন্ধাদিসব্বূপধিৰহিতং. উপধিপ্পটিনিস্সগ্গন্তি তেসংযেৱ চ উপধীনং পটিনিস্সজ্জনকাৰণং. নিব্বানস্স হি মগ্গঞাণেন সচ্ছিকিৰিযায সব্বে উপধযো পটিনিস্সট্ঠা হোন্তীতি তং তেসং পটিনিস্সজ্জনকাৰণং. সচ্ছিকত্ৱাতি কালেন কালং ফলসমাপত্তিসমাপজ্জনেন অত্তপচ্চক্খং কত্ৱা অনাসৱো সম্মাসম্বুদ্ধো তমেৱ অসোকং ৱিৰজং নিব্বানপদং দেসেতি. তস্মা তদধিগমায উস্সুক্কং কাতব্বন্তি.
দুতিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পঠমৱেদনাসুত্তৱণ্ণনা
৫২. ততিযে ৱেদনাতি আৰম্মণৰসং ৱেদিযন্তি অনুভৱন্তীতি ৱেদনা. তা ৱিভাগতো দস্সেতুং ‘‘সুখা ৱেদনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সুখ-সদ্দো অত্থুদ্ধাৰৱসেন হেট্ঠা ৱুত্তোযেৱ. দুক্খ-সদ্দো পন ‘‘জাতিপি দুক্খা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৮৭; ৱিভ. ১৯০) দুক্খৱত্থুস্মিং আগতো. ‘‘যস্মা চ খো, মহালি, ৰূপং দুক্খং দুক্খানুপতিতং দুক্খাৱক্কন্ত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৩.৬০) দুক্খাৰম্মণে. ‘‘দুক্খো পাপস্স উচ্চযো’’তিআদীসু (ধ. প. ১১৭) দুক্খপচ্চযে. ‘‘যাৱঞ্চিদং, ভিক্খৱে, ন সুকৰা অক্খানেন পাপুণিতুং, যাৱ দুক্খা নিৰযা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৫০) দুক্খপচ্চযট্ঠানে. ‘‘সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৩২; ধ. স. ১৬৫) দুক্খৱেদনাযং. ইধাপি দুক্খৱেদনাযমেৱ.
ৱচনত্থতো পন সুখযতীতি সুখা. দুক্খযতীতি দুক্খা. ন দুক্খা ন সুখাতি অদুক্খমসুখা, মকাৰো পদসন্ধিৱসেন ৱুত্তো. তাসু ইট্ঠানুভৱনলক্খণা সুখা, অনিট্ঠানুভৱনলক্খণা দুক্খা, উভযৱিপৰীতানুভৱনলক্খণা অদুক্খমসুখা. তস্মা সুখদুক্খৱেদনানং উপ্পত্তি পাকটা, ন অদুক্খমসুখায. যদা হি সুখং উপ্পজ্জতি, সকলসৰীৰং ভেন্তং মদ্দন্তং ফৰমানং সতধোতসপ্পিং খাদাপেন্তং ৱিয, সতপাকতেলং মক্খেন্তং ৱিয, ঘটসহস্সেন পৰিড়াহং নিব্বাপযমানং ৱিয চ ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তি ৱাচং নিচ্ছাৰযমানমেৱ উপ্পজ্জতি. যদা দুক্খং উপ্পজ্জতি, সকলসৰীৰং খোভেন্তং মদ্দন্তং ফৰমানং তত্তফালং পৱেসেন্তং ৱিয ৱিলীনতম্বলোহং আসিঞ্চন্তং ৱিয চ ‘‘অহো দুক্খং, অহো দুক্খ’’ন্তি ৱিপ্পলাপেন্তমেৱ উপ্পজ্জতি. ইতি সুখদুক্খৱেদনানং উপ্পত্তি পাকটা.
অদুক্খমসুখা পন দুব্বিজানা দুদ্দীপনা অন্ধকাৰা অৱিভূতা. সা সুখদুক্খানং অপগমে সাতাসাতপটিপক্খৱসেন মজ্ঝত্তাকাৰভূতা নযতো গণ্হন্তস্সেৱ পাকটা হোতি. যথা কিং? যথা পুব্বাপৰং সপংসুকে পদেসে উপচৰিতমগ্গৱসেন পিট্ঠিপাসাণে মিগেন গতমগ্গো, এৱং ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণেসু সুখদুক্খানুভৱনেনপি মজ্ঝত্তাৰম্মণানুভৱনভাৱেন ৱিঞ্ঞাযতি. মজ্ঝত্তাৰম্মণগ্গহণং পিট্ঠিপাসাণগমনং ৱিয ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণগ্গহণাভাৱতো. যঞ্চ তত্ৰানুভৱনং, সা অদুক্খমসুখাতি.
এৱমেত্থ সুখদুক্খঅদুক্খমসুখভাৱেন তিধা ৱুত্তাপি কত্থচি সুখদুক্খভাৱেন দ্ৱিধা ৱুত্তা. যথাহ – ‘‘দ্ৱেপি মযা, আনন্দ, ৱেদনা ৱুত্তা, পৰিযাযেন সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা’’তি (ম. নি. ২.৮৯). কত্থচি তিস্সোপি ৱিসুং ৱিসুং সুখদুক্খঅদুক্খমসুখভাৱেন ‘‘সুখা ৱেদনা ঠিতিসুখা ৱিপৰিণামদুক্খা, দুক্খা ৱেদনা ঠিতিদুক্খা ৱিপৰিণামসুখা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা ঞাণসুখা অঞ্ঞাণদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫). কত্থচি সব্বাপি দুক্খভাৱেন. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মিন্তি ৱদামী’’তি (সং. নি. ৪.২৫৯).
তত্থ সিযা – যদি তিস্সো ৱেদনা যথা ইধ ৱুত্তা, অঞ্ঞেসু চ এদিসেসু সুত্তেসু অভিধম্মে চ এৱং অৱত্ৱা কস্মা এৱং ৱুত্তং ‘‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মিন্তি ৱদামী’’তি, ‘‘দ্ৱেপি মযা, আনন্দ, ৱেদনা ৱুত্তা’’তি চ? সন্ধাযভাসিতমেতং, তস্মা সা পৰিযাযদেসনা. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘সঙ্খাৰানিচ্চতং, আনন্দ, মযা সন্ধায ভাসিতং সঙ্খাৰৱিপৰিণামতং, ‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মি’’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৫৯).
‘‘দ্ৱেপি মযা, আনন্দ, ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেনা’’তি চ (সং. নি. ৪.২৫৯).
এত্থ হি সুখা অদুক্খমসুখাতি ইমাসং দ্ৱিন্নং ৱেদনানং নিপ্পৰিযাযেন দুক্খভাৱো নত্থি, ৱেনেয্যজ্ঝাসযেন পন তত্থ নিচ্ছন্দদস্সনত্থং পৰিযাযেন দুক্খভাৱো ৱুত্তোতি সা তাদিসী পৰিযাযদেসনা. অযং পন ৱেদনত্তযদেসনা সভাৱকথাতি কত্ৱা নিপ্পৰিযাযদেসনাতি অযমেত্থ আচৰিযানং সমানকথা.
ৱিতণ্ডৱাদী পনাহ ‘‘দুক্খতাদ্ৱযৱচনতো পৰিযাযদেসনাৱ ৱেদনত্তযদেসনা’’তি. সো ‘‘মা হেৱ’’ন্তিস্স ৱচনীযো, যস্মা ভগৱতা সব্বাসং ৱেদনানং দুক্খভাৱো অধিপ্পাযৱসেন ৱুত্তো ‘‘সঙ্খাৰানিচ্চতং, আনন্দ, মযা সন্ধায ভাসিতং সঙ্খাৰৱিপৰিণামতং ‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মি’’’ন্তি. যদি পনেত্থ ৱেদনত্তযদেসনা পৰিযাযদেসনা সিযা, ‘‘ইদং মযা সন্ধায ভাসিতং তিস্সো ৱেদনা’’তি ৱত্তব্বং সিযা, ন পনেতং ৱুত্তং.
অপিচাযমেৱ ৱত্তব্বো ‘‘কো, পনাৱুসো, ৱেদনত্তযদেসনায অধিপ্পাযো’’তি? সচে ৱদেয্য ‘‘মুদুকা দুক্খা ৱেদনা সুখা, অধিমত্তা দুক্খা, মজ্ঝিমা অদুক্খমসুখাতি ৱেনেয্যজ্ঝাসযেন ৱুত্তা. তাসু হি ন সত্তানং সুখাদিৱড্ঢী’’তি. সো ৱত্তব্বো – কো পনাৱুসো দুক্খৱেদনায সভাৱো, যেন ‘‘সব্বা ৱেদনা দুক্খা’’তি ৱুচ্চেয্যুং? যদি যায উপ্পন্নায সত্তা ৱিযোগমেৱ ইচ্ছন্তি, সো দুক্খৱেদনায সভাৱো. যায চ পন উপ্পন্নায সত্তা অৱিযোগমেৱ ইচ্ছন্তি, যায ন উভযং ইচ্ছন্তি, সা কথং দুক্খৱেদনা সিযা? অথ যা অত্তনো নিস্সযস্স উপঘাতকাৰী, সা দুক্খা. যা অনুগ্গহকাৰী, সা কথং দুক্খা সিযা. অথ পন যদৰিযা দুক্খতো পস্সন্তি, সো দুক্খৱেদনায সভাৱো, সঙ্খাৰদুক্খতায ৱেদনং অৰিযা দুক্খতো পস্সন্তি, সা চ অভিণ্হসভাৱাতি কথং তাসং ৱেদনানং মুদুমজ্ঝিমাধিমত্তদুক্খভাৱো সিযা? যদি চ সঙ্খাৰদুক্খতায এৱ ৱেদনানং দুক্খভাৱো সিযা, ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, দুক্খতাযো দুক্খদুক্খতা, ৱিপৰিণামদুক্খতা, সঙ্খাৰদুক্খতা’’তি (দী. নি. ৩.৩০৫) অযং দুক্খতানং ৱিভাগদেসনা নিপ্পযোজনা সিযা. তথা চ সতি সুত্তমেৱ পটিবাহিতং সিযা, পুৰিমেসু চ তীসু ৰূপাৱচৰজ্ঝানেসু মুদুকা দুক্খা ৱেদনাতি আপজ্জতি সুখৱেদনাৱচনতো. চতুত্থজ্ঝানে অৰূপজ্ঝানেসু চ মজ্ঝিমা, অদুক্খমসুখৱেদনাৱচনতো. এৱং সন্তে পুৰিমা তিস্সো ৰূপাৱচৰসমাপত্তিযো চতুত্থজ্ঝানসমাপত্তিযা অৰূপসমাপত্তীহি চ সন্ততৰাতি আপজ্জতি. কথং ৱা সন্ততৰপ্পণীততৰাসু সমাপত্তীসু দুক্খৱেদনায অধিকভাৱো যুজ্জতি? তস্মা ৱেদনত্তযদেসনায পৰিযাযদেসনাভাৱো ন যুত্তোতি.
যং পন ৱুত্তং ‘‘দুক্খে সুখন্তি সঞ্ঞাৱিপল্লাসো’’তি (অ. নি. ৪.৪৯; পটি. ম. ১.২৩৬), তং কথন্তি? ৱিপৰিণামদুক্খতায সঙ্খাৰদুক্খতায চ যথাভূতানৱবোধেন যা একন্ততো সুখসঞ্ঞা, যা চ দুক্খনিমিত্তে সুখনিমিত্তসঞ্ঞা, তং সন্ধায ৱুত্তং. এৱম্পি ‘‘সুখা, ভিক্খৱে, ৱেদনা দুক্খতো দট্ঠব্বা’’তি (ইতিৱু. ৫৩) ইদং পন কথন্তি? ইদং পন ৱিপৰিণামদস্সনে সন্নিযোজনত্থং ৱুত্তং তস্স তত্থ ৱিৰাগুপ্পত্তিযা উপাযভাৱতো সুখৱেদনায বহুদুক্খানুগতভাৱতো চ. তথা হি দুক্খস্স হেতুভাৱতো অনেকেহি দুক্খধম্মেহি অনুবদ্ধত্তা চ পণ্ডিতা সুখম্পি দুক্খমিচ্চেৱ পটিপন্না.
এৱম্পি নত্থেৱ সুখা ৱেদনা, সুখহেতূনং নিযমাভাৱতো. যে হি সুখৱেদনায হেতুসম্মতা ঘাসচ্ছাদনাদযো, তে এৱ অধিমত্তং অকালে চ পটিসেৱিযমানা দুক্খৱেদনায হেতুভাৱমাপজ্জন্তি. ন চ যেনেৱ হেতুনা সুখং, তেনেৱ দুক্খন্তি যুত্তং ৱত্তুং. তস্মা ন তে সুখহেতূ, দুক্খন্তৰাপগমে পন অৱিঞ্ঞূনং সুখসঞ্ঞা যথা চিৰতৰং ঠানাদিইৰিযাপথসমঙ্গী হুত্ৱা তদঞ্ঞইৰিযাপথসমাযোগে মহন্তঞ্চ ভাৰং ৱহতো ভাৰনিক্খেপে চেৱ ৱূপসমে চ, তস্মা নত্থেৱ সুখন্তি? তযিদং সম্মদেৱ সুখহেতুং অপৰিঞ্ঞায তস্স নিযমাভাৱপৰিকপ্পনং. আৰম্মণমত্তমেৱ হি কেৱলং সুখহেতুং মনসিকত্ৱা এৱং ৱুত্তং, অজ্ঝত্তিকসৰীৰস্স অৱত্থাৱিসেসং সমুদিতং পন একজ্ঝং তদুভযং সুখাদিহেতূতি ৱেদিতব্বং. যাদিসঞ্চ তদুভযং সুখৱেদনায হেতু, তাদিসং ন কদাচিপি দুক্খৱেদনায হেতু হোতীতি ৱৱত্থিতা এৱ সুখাদিহেতু. যথা নাম তেজোধাতু সালিযৱডাকসস্সাদীনং যাদিসমৱত্থন্তৰং পত্ৱা সাতমধুৰভাৱহেতু হোতি, ন তাদিসমেৱ পত্ৱা কদাচিপি অসাতঅমধুৰভাৱহেতু হোতি, এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.
দুক্খাপগমেৱ কদাচি সুখৱেদনন্তৰং উপলব্ভতি. তত্থ সুখেযেৱ সুখসঞ্ঞা, ন দুক্খাপগমমত্তে যথা অদ্ধানগমনপৰিস্সমকিলন্তস্স সম্বাহনে ইৰিযাপথপৰিৱত্তনে চ, অঞ্ঞথা কালন্তৰেপি পৰিস্সমাপগমে তাদিসী সুখসঞ্ঞা সিযা. দুক্খাপগমমত্তে পন সুখন্তি পৰিকপ্পনা ৱেদনাৱিসেসস্স অনুপলব্ভমানত্তা. একন্তেনেৱ চেতং এৱং সম্পটিচ্ছিতব্বং, যতো পণীতপ্পণীতানিযেৱ আৰম্মণানি মহতা আযাসেন সত্তা অভিপত্থযন্তি, ন চ নেসং যেন কেনচি যথালদ্ধমত্তেন পচ্চযেন পতিকাৰং কাতুং সক্কা তণ্হুপ্পাদেনাতি. ৱেদনাপচ্চযা হি তণ্হাউপাদি, তথাভাৱে চ সুগন্ধমধুৰসুখসম্ফস্সাদিৱত্থূনং ইতৰীতৰভাৱেন সুখৱিসেসসঞ্ঞা জাযমানা কতমস্স দুক্খৱিসেসস্স অপগমনে ঘানজিৱ্হাকাযদ্ৱাৰেসু, সোতদ্ৱাৰে চ দিব্বসঙ্গীতসদিসপঞ্চঙ্গিকতূৰিযসদ্দাৱধাৰণে. তস্মা ন দুক্খৱেদনাযমেৱ দুক্খন্তৰাপগমে সুখসঞ্ঞা, নাপি কেৱলে দুক্খাপগমমত্তেতি আগমতো যুত্তিতোপি ৱৱত্থিতা তিস্সো ৱেদনাতি ভগৱতো ৱেদনত্তযদেসনা নীতত্থাযেৱ, ন নেয্যত্থাতি সঞ্ঞাপেতব্বং. এৱঞ্চেতং উপেতি, ইচ্চেতং কুসলং, নো চে, কম্মং কত্ৱা উয্যোজেতব্বো ‘‘গচ্ছ যথাসুখ’’ন্তি.
এৱমেতা অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খসভাৱৱৱত্থিতলক্খণা এৱ তিস্সো ৱেদনা ভগৱতা দেসিতা. তঞ্চ খো ৱিপস্সনাকম্মিকানং যোগাৱচৰানং ৱেদনামুখেন অৰূপকম্মট্ঠানদস্সনত্থং. দুৱিধঞ্হি কম্মট্ঠানং ৰূপকম্মট্ঠানং, অৰূপকম্মট্ঠানন্তি. তত্থ ভগৱা ৰূপকম্মট্ঠানং কথেন্তো সঙ্খেপমনসিকাৰৱসেন ৱা ৱিত্থাৰমনসিকাৰৱসেন ৱা চতুধাতুৱৱত্থানাদিৱসেন ৱা কথেতি. অৰূপকম্মট্ঠানং পন কথেন্তো ফস্সৱসেন ৱা ৱেদনাৱসেন ৱা চিত্তৱসেন ৱা কথেতি. একচ্চস্স হি আপাথগতে আৰম্মণে আৱজ্জতো তত্থ চিত্তচেতসিকানং পঠমাভিনিপাতো ফস্সো তং আৰম্মণং ফুসন্তো উপ্পজ্জমানো পাকটো হোতি, একচ্চস্স তং আৰম্মণং অনুভৱন্তী উপ্পজ্জমানা ৱেদনা পাকটা হোতি, একচ্চস্স তং আৰম্মণং ৱিজানন্তং উপ্পজ্জমানং ৱিঞ্ঞাণং পাকটং হোতি. ইতি তেসং তেসং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযেন যথাপাকটং ফস্সাদিমুখেন তিধা অৰূপকম্মট্ঠানং কথেতি.
তত্থ যস্স ফস্সো পাকটো হোতি, সোপি ‘‘ন কেৱলং ফস্সোৱ উপ্পজ্জতি, তেন সদ্ধিং তদেৱ আৰম্মণং অনুভৱমানা ৱেদনাপি উপ্পজ্জতি, সঞ্জানমানা সঞ্ঞাপি, চেতযমানা চেতনাপি, ৱিজানমানং ৱিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতী’’তি ফস্সপঞ্চমকেযেৱ পৰিগ্গণ্হাতি. যস্স ৱেদনা পাকটা হোতি, সোপি ‘‘ন কেৱলং ৱেদনাৱ উপ্পজ্জতি, তায সদ্ধিং ফুসমানো ফস্সোপি উপ্পজ্জতি, সঞ্জানমানা সঞ্ঞাপি, চেতযমানা চেতনাপি, ৱিজানমানং ৱিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতী’’তি ফস্সপঞ্চমকেযেৱ পৰিগ্গণ্হাতি. যস্স ৱিঞ্ঞাণং পাকটং হোতি, সোপি ‘‘ন কেৱলং ৱিঞ্ঞাণমেৱ উপ্পজ্জতি, তেন সদ্ধিং তদেৱাৰম্মণং ফুসমানো ফস্সোপি উপ্পজ্জতি, অনুভৱমানা ৱেদনাপি, সঞ্জানমানা সঞ্ঞাপি, চেতযমানা চেতনাপি উপ্পজ্জতী’’তি ফস্সপঞ্চমকেযেৱ পৰিগ্গণ্হাতি.
সো ‘‘ইমে ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা কিংনিস্সিতা’’তি উপধাৰেন্তো ‘‘ৱত্থুনিস্সিতা’’তি পজানাতি. ৱত্থু নাম কৰজকাযো. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ইদঞ্চ পন মে ৱিঞ্ঞাণং এত্থসিতং এত্থপটিবদ্ধ’’ন্তি (দী. নি. ১.২৩৫; ম. নি. ২.২৫২). সো অত্থতো ভূতা চেৱ উপাদাৰূপানি চ, এৱমেত্থ ৱত্থু ৰূপং, ফস্সপঞ্চমকা নামন্তি নামৰূপমত্তমেৱ পস্সতি. ৰূপঞ্চেত্থ ৰূপক্খন্ধো, নামং চত্তাৰো অৰূপিনো খন্ধাতি পঞ্চক্খন্ধমত্তং হোতি. নামৰূপৱিনিমুত্তা হি পঞ্চক্খন্ধা, পঞ্চক্খন্ধৱিনিমুত্তং ৱা নামৰূপং নত্থি. সো ‘‘ইমে পঞ্চক্খন্ধা কিংহেতুকা’’তি উপপৰিক্খন্তো ‘‘অৱিজ্জাদিহেতুকা’’তি, ততো ‘‘পচ্চযো চেৱ পচ্চযুপ্পন্নঞ্চ ইদং, অঞ্ঞো সত্তো ৱা পুগ্গলো ৱা নত্থি, সুদ্ধসঙ্খাৰপুঞ্জমত্তমেৱা’’তি সপ্পচ্চযনামৰূপৱসেন তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা ৱিপস্সনাপটিপাটিযা ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসন্তো ৱিচৰতি. সো ‘‘অজ্জ অজ্জা’’তি পটিৱেধং আকঙ্খমানো তথাৰূপে সমযে উতুসপ্পাযং, পুগ্গলসপ্পাযং, ভোজনসপ্পাযং, ধম্মস্সৱনসপ্পাযং ৱা লভিত্ৱা একপল্লঙ্কেন নিসিন্নোৱ ৱিপস্সনং মত্থকং পাপেত্ৱা অৰহত্তে পতিট্ঠাতি. এৱং ইমেসং তিণ্ণং জনানং যাৱ অৰহত্তা কম্মট্ঠানং ৱেদিতব্বং. ইধ পন ভগৱা ৱেদনাৱসেন বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযেন অৰূপকম্মট্ঠানং কথেন্তো ৱেদনাৱসেন কথেসি. তত্থ –
‘‘লক্খণঞ্চ অধিট্ঠানং, উপ্পত্তি অনুসযো তথা;
ঠানং পৱত্তিকালো চ, ইন্দ্ৰিযঞ্চ দ্ৱিধাদিতা’’তি. –
ইদং পকিণ্ণকং ৱেদিতব্বং – তত্থ লক্খণং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. অধিট্ঠানন্তি ফস্সো. ‘‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’’তি হি ৱচনতো ফস্সো ৱেদনায অধিট্ঠানং. তথা হি সো ৱেদনাধিট্ঠানভাৱতো নিচ্চম্মগাৱীউপমায উপমিতো. তত্থ সুখৱেদনীযো ফস্সো সুখায ৱেদনায অধিট্ঠানং, দুক্খৱেদনীযো ফস্সো দুক্খায ৱেদনায, অদুক্খমসুখৱেদনীযো ফস্সো অদুক্খমসুখায ৱেদনায অধিট্ঠানং, আসন্নকাৰণন্তি অত্থো. ৱেদনা কস্স পদট্ঠানং? ‘‘ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা’’তি ৱচনতো তণ্হায পদট্ঠানং অভিপত্থনীযভাৱতো. সুখা ৱেদনা তাৱ তণ্হায পদট্ঠানং হোতু, ইতৰা পন কথন্তি? ৱুচ্চতে সুখসমঙ্গীপি তাৱ তংসদিসং ততো ৱা উত্তৰিতৰং সুখং অভিপত্থেতি, কিমঙ্গ পন দুক্খসমঙ্গীভূতো. অদুক্খমসুখা চ সন্তভাৱেন সুখমিচ্চেৱ ৱুচ্চতীতি তিস্সোপি ৱেদনা তণ্হায পদট্ঠানং.
উপ্পত্তীতি উপ্পত্তিকাৰণং. ইট্ঠাৰম্মণভূতা হি সত্তসঙ্খাৰা সুখৱেদনায উপ্পত্তিকাৰণং, তে এৱ অনিট্ঠাৰম্মণভূতা দুক্খৱেদনায, মজ্ঝত্তাৰম্মণভূতা অদুক্খমসুখায. ৱিপাকতো তদাকাৰগ্গহণতো চেত্থ ইট্ঠানিট্ঠতা ৱেদিতব্বা.
অনুসযোতি ইমাসু তীসু ৱেদনাসু সুখায ৱেদনায ৰাগানুসযো অনুসেতি, দুক্খায ৱেদনায পটিঘানুসযো, অদুক্খমসুখায ৱেদনায অৱিজ্জানুসযো অনুসেতি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘সুখায খো, আৱুসো ৱিসাখ, ৱেদনায ৰাগানুসযো অনুসেতী’’তিআদি (ম. নি. ১.৪৬৫).
দিট্ঠিমানানুসযা চেত্থ ৰাগপক্খিযা কাতব্বা. সুখাভিনন্দনেন হি দিট্ঠিগতিকা ‘‘সস্সত’’ন্তিআদিনা সক্কাযে অভিনিৱিসন্তি, মানজাতিকা চ মানং জপ্পেন্তি ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা. ৱিচিকিচ্ছানুসযো পন অৱিজ্জাপক্খিকো কাতব্বো. তথা হি ৱুত্তং পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গে (ৱিভ. ২৮৮-২৮৯) ‘‘ৱেদনাপচ্চযা ৱিচিকিচ্ছা’’তি. অনুসযানঞ্চ তত্থ তত্থ সন্তানে অপ্পহীনভাৱেন থামগমনং. তস্মা ‘‘সুখায ৱেদনায ৰাগানুসযো অনুসেতী’’তি মগ্গেন অপ্পহীনত্তা অনুৰূপকাৰণলাভে উপ্পজ্জনাৰহো ৰাগো, তত্থ সযিতো ৱিয হোতীতি অত্থো. এস নযো সেসেসুপি.
ঠানন্তি কাযো চিত্তঞ্চ ৱেদনায ঠানং. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘যং তস্মিং সমযে কাযিকং সুখং কাযসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৱেদযিতং (ধ. স. ৪৪৯). যং তস্মিং সমযে চেতসিকং সুখং চেতোসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৱেদযিত’’ন্তি (ধ. স. ৪৭১) চ.
পৱত্তিকালোতি পৱত্তিক্খণো, পৱত্তনাকলনঞ্চ. পৱত্তিক্খণেন হি সুখদুক্খৱেদনানং সুখদুক্খভাৱো ৱৱত্থিতো. যথাহ –
‘‘সুখা খো, আৱুসো ৱিসাখ, ৱেদনা ঠিতিসুখা ৱিপৰিণামদুক্খা, দুক্খা খো, আৱুসো ৱিসাখ, ৱেদনা ঠিতিদুক্খা ৱিপৰিণামসুখা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫).
সুখায ৱেদনায অত্থিভাৱো সুখং, নত্থিভাৱো দুক্খং. দুক্খায ৱেদনায অত্থিভাৱো দুক্খং, নত্থিভাৱো সুখন্তি অত্থো. অদুক্খমসুখায ৱেদনায পৱত্তনাকলনং পৱত্তিযা আকলনং অনাকলনঞ্চ জাননং অজাননঞ্চ সুখদুক্খভাৱৱৱত্থানং. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘অদুক্খমসুখা খো, আৱুসো ৱিসাখ, ৱেদনা ঞাণসুখা অঞ্ঞাণদুক্খা’’তি.
ইন্দ্ৰিযন্তি এতা হি সুখাদযো তিস্সো ৱেদনা সুখিন্দ্ৰিযং, দুক্খিন্দ্ৰিযং, সোমনস্সিন্দ্ৰিযং, দোমনস্সিন্দ্ৰিযং, উপেক্খিন্দ্ৰিযন্তি অধিপতেয্যট্ঠেন ইন্দ্ৰিযতো পঞ্চধা ৱিভত্তা. কাযিকঞ্হি সাতং সুখিন্দ্ৰিযন্তি ৱুত্তং, অসাতং দুক্খিন্দ্ৰিযন্তি. মানসং পন সাতং সোমনস্সিন্দ্ৰিযন্তি ৱুত্তং, অসাতং দোমনস্সিন্দ্ৰিযন্তি. দুৱিধম্পি নেৱ সাতং নাসাতং উপেক্খিন্দ্ৰিযন্তি. কিং পনেত্থ কাৰণং – যথা কাযিকচেতসিকা সুখদুক্খৱেদনা ‘‘সুখিন্দ্ৰিযং সোমনস্সিন্দ্ৰিযং, দুক্খিন্দ্ৰিযং দোমনস্সিন্দ্ৰিয’’ন্তি ৱিভজিত্ৱা ৱুত্তা, ন এৱং অদুক্খমসুখাতি? ভেদাভাৱতো. যথেৱ হি অনুগ্গহসভাৱা বাধকসভাৱা চ সুখদুক্খৱেদনা অঞ্ঞথা কাযস্স অনুগ্গহং বাধকঞ্চ কৰোন্তি, চিত্তস্স চ অঞ্ঞথা, ন এৱং অদুক্খমসুখা, তস্মা ভেদাভাৱতো ৱিভজিত্ৱা ন ৱুত্তা.
দ্ৱিধাদিতাতি সব্বাপি হি ৱেদনা ৱেদযিতট্ঠেন একৱিধাপি নিস্সযভেদেন দুৱিধা – কাযিকা চেতসিকাতি, সুখা, দুক্খা, অদুক্খমসুখাতি তিৱিধা, চতুযোনিৱসেন চতুব্বিধা, ইন্দ্ৰিযৱসেন, গতিৱসেন চ পঞ্চৱিধা, দ্ৱাৰৱসেন চ আৰম্মণৱসেন চ ছব্বিধা, সত্তৱিঞ্ঞাণধাতুযোগেন সত্তৱিধা, অট্ঠলোকধম্মপচ্চযতায অট্ঠৱিধা, সুখাদীনং পচ্চেকং অতীতাদিৱিভাগেন নৱৱিধা, তা এৱ অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদেন অট্ঠাৰসৱিধা, তথা ৰূপাদীসু ছসু আৰম্মণেসু একেকস্মিং সুখাদিৱসেন তিস্সো তিস্সো কত্ৱা. ৰূপাৰম্মণস্মিঞ্হি সুখাপি উপ্পজ্জতি, দুক্খাপি, অদুক্খমসুখাপি, এৱং ইতৰেসুপি. অথ ৱা অট্ঠাৰসমনোপৱিচাৰৱসেন অট্ঠাৰস. ৱুত্তঞ্হি –
‘‘চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা সোমনস্সট্ঠানিযং ৰূপং উপৱিচৰতি, দোমনস্সট্ঠানিযং, উপেক্খাট্ঠানিযং ৰূপং উপৱিচৰতি, সোতেন সদ্দং…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায সোমনস্সট্ঠানিযং ধম্মং উপৱিচৰতি, দোমনস্সট্ঠানিযং, উপেক্খাট্ঠানিযং ধম্মং উপৱিচৰতী’’তি (অ. নি. ৩.৬২).
এৱং অট্ঠাৰসৱিধা হোন্তি. তথা ছ গেহস্সিতানি সোমনস্সানি, ছ গেহস্সিতানি দোমনস্সানি, ছ গেহস্সিতা উপেক্খা, তথা নেক্খম্মস্সিতা সোমনস্সাদযোতি এৱং ছত্তিংসৱিধা. অতীতে ছত্তিংস, অনাগতে ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্নে ছত্তিংসাতি অট্ঠুত্তৰসতম্পি ভৱন্তি. এৱমেত্থ দ্ৱিধাদিতা ৱেদিতব্বাতি.
পকিণ্ণককথা নিট্ঠিতা.
গাথাসু সমাহিতোতি উপচাৰপ্পনাভেদেন সমাধিনা সমাহিতো. তেন সমথভাৱনানুযোগং দস্সেতি. সম্পজানোতি সাত্থকসম্পজঞ্ঞাদিনা চতুব্বিধেন সম্পজঞ্ঞেন সম্পজানো. তেন ৱিপস্সনানুযোগং দস্সেতি. সতোতি সতোকাৰী. তেন সমথৱিপস্সনানযেন ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি. তেন সমন্নাগতত্তং দস্সেতি. ৱেদনা চ পজানাতীতি ‘‘ইমা ৱেদনা, এত্তকা ৱেদনা’’তি সভাৱতো ৱিভাগতো ‘‘অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা’’তি অনিচ্চাদিলক্খণতো চ পুব্বভাগে তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানন্তো ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰিযমগ্গেন পৰিঞ্ঞাপটিৱেধেন পজানাতি. ৱেদনানঞ্চ সম্ভৱন্তি সমুদযসচ্চং. যত্থ চেতা নিৰুজ্ঝন্তীতি এত্তাৱতা ৱেদনা যত্থ নিৰুজ্ঝন্তি, তং নিৰোধসচ্চং. খযগামিনন্তি ৱেদনানং খযগামিনং অৰিযমগ্গঞ্চ পজানাতীতি সম্বন্ধো. ৱেদনানং খযাতি এৱং চত্তাৰি সচ্চানি পটিৱিজ্ঝন্তেন অৰিযমগ্গেন ৱেদনানং অনুপ্পাদনিৰোধা. নিচ্ছাতো পৰিনিব্বুতোতি নিত্তণ্হো, পহীনতণ্হো, কিলেসপৰিনিব্বানেন, খন্ধপৰিনিব্বানেন চ পৰিনিব্বুতো হোতি.
ততিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. দুতিযৱেদনাসুত্তৱণ্ণনা
৫৩. চতুত্থে দুক্খতো দট্ঠব্বাতি সুখৱেদনা ৱিপৰিণামদুক্খৱসেন দুক্খাতি ঞাণচক্খুনা পস্সিতব্বা. সল্লতো দট্ঠব্বাতি দুন্নীহৰণট্ঠেন অন্তোতুদনট্ঠেন পীড়নট্ঠেন দুক্খদুক্খভাৱেন দুক্খৱেদনা সল্লন্তি পস্সিতব্বা. অনিচ্চতোতি হুত্ৱা অভাৱতো উদযব্বযৱন্ততো তাৱকালিকতো নিচ্চপটিপক্খতো চ অদুক্খমসুখা ৱেদনা অনিচ্চাতি পস্সিতব্বা. কামঞ্চেত্থ সব্বাপি ৱেদনা অনিচ্চতো পস্সিতব্বা, অনিচ্চদস্সনতো পন সাতিসযং ৱিৰাগনিমিত্তং দুক্খদস্সনন্তি ইমমত্থং দস্সেন্তো সত্থা ‘‘সুখা, ভিক্খৱে, ৱেদনা দুক্খতো দট্ঠব্বা, দুক্খা ৱেদনা সল্লতো দট্ঠব্বা’’তি আহ. অথ ৱা যত্থ পুথুজ্জনা সুখাভিনিৱেসিনো, তত্থ নিব্বেদজননত্থং তথা ৱুত্তং. তেনস্সা সঙ্খাৰদুক্খতায দুক্খভাৱো দস্সিতো. যদনিচ্চং, তং দুক্খন্তি ৱিপৰিণামদুক্খতায ‘‘সুখা, ভিক্খৱে, ৱেদনা দুক্খতো দট্ঠব্বা’’তি ৱত্ৱা ‘‘সুখাপি তাৱ এদিসী, দুক্খা নু খো কীদিসী’’তি চিন্তেন্তানং দুক্খদুক্খতায ‘‘দুক্খা ৱেদনা সল্লতো দট্ঠব্বা’’তি আহ, ইতৰা পন সঙ্খাৰদুক্খতায এৱ দুক্খাতি দস্সেন্তো ‘‘অদুক্খমসুখা ৱেদনা অনিচ্চতো দট্ঠব্বা’’তি অৱোচ.
এত্থ চ ‘‘সুখা ৱেদনা দুক্খতো দট্ঠব্বা’’তি এতেন ৰাগস্স সমুগ্ঘাতনূপাযো দস্সিতো. সুখৱেদনায হি ৰাগানুসযো অনুসেতি. ‘‘দুক্খা ৱেদনা সল্লতো দট্ঠব্বা’’তি এতেন দোসস্স সমুগ্ঘাতনূপাযো দস্সিতো. দুক্খৱেদনায হি পটিঘানুসযো অনুসেতি. ‘‘অদুক্খমসুখা ৱেদনা অনিচ্চতো দট্ঠব্বা’’তি এতেন মোহস্স সমুগ্ঘাতনূপাযো দস্সিতো. অদুক্খমসুখৱেদনায হি অৱিজ্জানুসযো অনুসেতি.
তথা পঠমেন তণ্হাসংকিলেসস্স পহানং দস্সিতং তস্স সুখস্সাদহেতুকত্তা, দুতিযেন দুচ্চৰিতসংকিলেসস্স পহানং. যথাভূতঞ্হি দুক্খং অপৰিজানন্তা তস্স পৰিহৰণত্থং দুচ্চৰিতং চৰন্তি. ততিযেন দিট্ঠিসংকিলেসস্স পহানং অনিচ্চতো পস্সন্তস্স দিট্ঠিসংকিলেসাভাৱতো অৱিজ্জানিমিত্তত্তা দিট্ঠিসংকিলেসস্স, অৱিজ্জানিমিত্তঞ্চ অদুক্খমসুখা ৱেদনা. পঠমেন ৱা ৱিপৰিণামদুক্খপৰিঞ্ঞা, দুতিযেন দুক্খদুক্খপৰিঞ্ঞা, ততিযেন সঙ্খাৰদুক্খপৰিঞ্ঞা. পঠমেন ৱা ইট্ঠাৰম্মণপৰিঞ্ঞা, দুতিযেন অনিট্ঠাৰম্মণপৰিঞ্ঞা, ততিযেন মজ্ঝত্তাৰম্মণপৰিঞ্ঞা. ৱিৰত্তেসু হি তদাৰম্মণধম্মেসু আৰম্মণানিপি ৱিৰত্তানেৱ হোন্তীতি. পঠমেন ৱা ৰাগপ্পহানপৰিকিত্তনেন দুক্খানুপস্সনায অপ্পণিহিতৱিমোক্খো দীপিতো হোতি, দুতিযেন দোসপ্পহানপৰিকিত্তনেন অনিচ্চানুপস্সনায অনিমিত্তৱিমোক্খো, ততিযেন মোহপ্পহানপৰিকিত্তনেন অনত্তানুপস্সনায সুঞ্ঞতৱিমোক্খো দীপিতো হোতীতি ৱেদিতব্বং.
যতোতি যদা, যস্মা ৱা. অৰিযোতি কিলেসেহি আৰকা ঠিতো পৰিসুদ্ধো. সম্মদ্দসোতি সব্বাসং ৱেদনানং চতুন্নম্পি ৱা সচ্চানং অৱিপৰীতদস্সাৱী. অচ্ছেচ্ছি তণ্হন্তি ৱেদনামূলকং তণ্হং অগ্গমগ্গেন ছিন্দি, অনৱসেসতো সমুচ্ছিন্দি. ৱিৱত্তযি সংযোজনন্তি দসৱিধং সংযোজনং পৰিৱত্তযি, নিম্মূলমকাসি. সম্মাতি হেতুনা কাৰণেন. মানাভিসমযাতি মানস্স দস্সনাভিসমযা, পহানাভিসমযা ৱা. অৰহত্তমগ্গো হি কিচ্চৱসেন মানং পস্সতি, অযমস্স দস্সনাভিসমযো. তেন দিট্ঠো পন সো তাৱদেৱ পহীযতি দিট্ঠৱিসেন দিট্ঠসত্তানং জীৱিতং ৱিয, অযমস্স পহানাভিসমযো. অন্তমকাসি দুক্খস্সাতি এৱং অৰহত্তমগ্গেন মানস্স দিট্ঠত্তা পহীনত্তা চ সব্বস্সেৱ ৱট্টদুক্খস্স কোটিসঙ্খাতং অন্তং পৰিচ্ছেদং পৰিৱটুমং অকাসি, অন্তিমসমুস্সযমত্তাৱসেসং দুক্খমকাসীতি ৱুত্তং হোতি.
গাথাসু যোতি যো অৰিযসাৱকো. অদ্দাতি অদ্দস, সুখৱেদনং দুক্খতো পস্সীতি অত্থো. সুখৱেদনা হি ৱিসমিস্সং ৱিয ভোজনং পৰিভোগকালে অস্সাদং দদমানা ৱিপৰিণামকালে দুক্খাযেৱাতি. দুক্খমদ্দক্খি সল্লতোতি যথা সল্লং সৰীৰং অনুপৱিসন্তম্পি পৱিট্ঠম্পি উদ্ধৰিযমানম্পি পীড়মেৱ জনেতি, এৱং দুক্খৱেদনা উপ্পজ্জমানাপি ঠিতিপ্পত্তাপি ভিজ্জমানাপি ৱিবাধতিযেৱাতি তং সল্লতো ৱিপস্সীতি ৱুত্তং. অদ্দক্খি নং অনিচ্চতোতি সুখদুক্খতো সন্তসভাৱতায সন্ততৰজাতিকম্পি নং অদুক্খমসুখং অনিচ্চন্তিকতায অনিচ্চতো পস্সি.
স ৱে সম্মদ্দসোতি সো এৱং তিস্সন্নং ৱেদনানং সম্মদেৱ দুক্খাদিতো দস্সাৱী. যতোতি যস্মা. তত্থাতি ৱেদনাযং. ৱিমুচ্চতীতি সমুচ্ছেদৱিমুত্তিৱসেন ৱিমুচ্চতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যস্মা সুখাদীনি দুক্খাদিতো অদ্দস, তস্মা তত্থ ৱেদনায তপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগপ্পহানেন সমুচ্ছেদৱসেন ৱিমুচ্চতি. যংসদ্দে হি ৱুত্তে তংসদ্দো আহৰিত্ৱা ৱত্তব্বো. অথ ৱা যতোতি কাযৱাচাচিত্তেহি সংযতো যতত্তো, যততি পদহতীতি ৱা যতো, আযততীতি অত্থো. অভিঞ্ঞাৱোসিতোতি ৱেদনামুখেন চতুসচ্চকম্মট্ঠানং ভাৱেত্ৱা ছট্ঠাভিঞ্ঞায পৰিযোসিতো কতকিচ্চো. সন্তোতি ৰাগাদিকিলেসৱূপসমেন সন্তো. যোগাতিগোতি কামযোগাদিং চতুব্বিধম্পি যোগং অতিক্কন্তো. উভযহিতমুননতো মুনীতি.
চতুত্থসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. পঠমএসনাসুত্তৱণ্ণনা
৫৪. পঞ্চমে এসনাতি গৱেসনা পৰিযেসনা মগ্গনা. তা ৱিভাগতো দস্সেতুং ‘‘কামেসনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কামেসনাতি কামানং এসনা, কামসঙ্খাতা ৱা এসনা কামেসনা. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘তত্থ কতমা কামেসনা? যো কামেসু কামচ্ছন্দো, কামৰাগো, কামনন্দী, কামস্নেহো, কামপিপাসা, কামমুচ্ছা, কামজ্ঝোসানং, অযং ৱুচ্চতি কামেসনা’’তি (ৱিভ. ৯১৯).
তস্মা কামৰাগো কামেসনাতি ৱেদিতব্বো. ভৱেসনাযপি এসেৱ নযো. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘তত্থ কতমা ভৱেসনা? যো ভৱেসু ভৱচ্ছন্দো…পে… ভৱজ্ঝোসানং, অযং ৱুচ্চতি ভৱেসনা’’তি (ৱিভ. ৯১৯).
তস্মা ভৱেসনৰাগো ৰূপাৰূপভৱপত্থনা ভৱেসনাতি ৱেদিতব্বা. ব্ৰহ্মচৰিযস্স এসনা ব্ৰহ্মচৰিযেসনা. যথাহ –
‘‘তত্থ কতমা ব্ৰহ্মচৰিযেসনা? সস্সতো লোকোতি ৱা, অসস্সতো লোকোতি ৱা, অন্তৱা লোকোতি ৱা, অনন্তৱা লোকোতি ৱা, তং জীৱং তং সৰীৰন্তি ৱা, অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰন্তি ৱা, হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা, ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা, হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা, যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং দিট্ঠিগহনং দিট্ঠিকন্তাৰো দিট্ঠিৱিসূকাযিকং দিট্ঠিৱিপ্ফন্দিতং দিট্ঠিসঞ্ঞোজনং গাহো পতিট্ঠাহো অভিনিৱেসো পৰামাসো কুম্মগ্গো মিচ্ছাপথো মিচ্ছত্তং তিত্থাযতনং ৱিপৰিযেসগ্গাহো, অযং ৱুচ্চতি ব্ৰহ্মচৰিযেসনা’’তি (ৱিভ. ৯১৯).
তস্মা দিট্ঠিগতসম্মতস্স ব্ৰহ্মচৰিযস্স এসনা দিট্ঠিব্ৰহ্মচৰিযেসনাতি ৱেদিতব্বাতি. এত্তাৱতা ৰাগদিট্ঠিযো এসনাতি দস্সিতা হোন্তি. ন কেৱলঞ্চ ৰাগদিট্ঠিযোৱ এসনা, তদেকট্ঠং কম্মম্পি. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘তত্থ কতমা কামেসনা? কামৰাগো তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৱচীকম্মং মনোকম্মং, অযং ৱুচ্চতি কামেসনা. তত্থ কতমা ভৱেসনা? ভৱৰাগো তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৱচীকম্মং মনোকম্মং, অযং ৱুচ্চতি ভৱেসনা. তত্থ কতমা ব্ৰহ্মচৰিযেসনা? অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং, ৱচীকম্মং, মনোকম্মং, অযং ৱুচ্চতি ব্ৰহ্মচৰিযেসনা’’তি (ৱিভ. ৯১৯) –
এৱমেতা তিস্সো এসনা ৱেদিতব্বা.
গাথাসু সম্ভৱন্তি এত্থ এসনানং উপ্পত্তিহেতুভূতা অৱিজ্জাদযো তণ্হা চাতি সম্ভৱো, সমুদযোতি অত্থো. যত্থ চেতা নিৰুজ্ঝন্তীতি ব্ৰহ্মচৰিযেসনা পঠমমগ্গেন নিৰুজ্ঝতি, কামেসনা অনাগামিমগ্গেন, ভৱেসনা অৰহত্তমগ্গেন নিৰুজ্ঝতীতি ৱেদিতব্বং. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
পঞ্চমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. দুতিযএসনাসুত্তৱণ্ণনা
৫৫. ছট্ঠে ব্ৰহ্মচৰিযেসনা সহাতি ব্ৰহ্মচৰিযেসনায সদ্ধিং. ৱিভত্তিলোপেন হি অযং নিদ্দেসো, কৰণত্থে ৱা এতং পচ্চত্তৱচনং. ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘ব্ৰহ্মচৰিযেসনায সদ্ধিং কামেসনা, ভৱেসনাতি তিস্সো এসনা’’তি. তাসু ব্ৰহ্মচৰিযেসনং সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘ইতিসচ্চপৰামাসো, দিট্ঠিট্ঠানা সমুস্সযা’’তি ৱুত্তং. তস্সত্থো – ইতি এৱং সচ্চন্তি পৰামাসো ইতিসচ্চপৰামাসো. ইদমেৱ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞন্তি দিট্ঠিযা পৱত্তিআকাৰং দস্সেতি. দিট্ঠিযো এৱ সব্বানত্থহেতুভাৱতো দিট্ঠিট্ঠানা. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপৰমাহং, ভিক্খৱে, ৱজ্জং ৱদামী’’তি (অ. নি. ১.৩১০). তা এৱ চ উপৰূপৰি ৱড্ঢমানা লোভাদিকিলেসসমুস্সযেন চ সমুস্সযা, ‘‘ইদমেৱ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি মিচ্ছাভিনিৱিসমানা সব্বানত্থহেতুভূতা কিলেসদুক্খূপচযহেতুভূতা চ দিট্ঠিযো ব্ৰহ্মচৰিযেসনাতি ৱুত্তং হোতি. এতেন পৱত্তিআকাৰতো নিব্বত্তিতো চ ব্ৰহ্মচৰিযেসনা দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা.
সব্বৰাগৱিৰত্তস্সাতি সব্বেহি কামৰাগভৱৰাগেহি ৱিৰত্তস্স. ততো এৱ তণ্হক্খযসঙ্খাতে নিব্বানে ৱিমুত্তত্তা তণ্হক্খযৱিমুত্তিনো অৰহতো. এসনা পটিনিস্সট্ঠাতি কামেসনা, ভৱেসনা চ সব্বসো নিস্সট্ঠা পহীনা. দিট্ঠিট্ঠানা সমূহতাতি ব্ৰহ্মচৰিযেসনাসঙ্খাতা দিট্ঠিট্ঠানা চ পঠমমগ্গেনেৱ সমুগ্ঘাতিতা. এসনানং খযাতি এৱমেতাসং তিস্সন্নং এসনানং খযা অনুপ্পাদনিৰোধা ভিন্নকিলেসত্তা. ভিক্খূতি চ সব্বসো আসাভা ৱা. নিৰাসোতি চ দিট্ঠেকট্ঠস্স ৱিচিকিচ্ছাকথংকথাসল্লস্স পহীনত্তা অকথংকথীতি চ ৱুচ্চতীতি.
ছট্ঠসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭-৮. আসৱসুত্তদ্ৱযৱণ্ণনা
৫৬-৫৭. সত্তমে কামাসৱোতি কামেসু আসৱো, কামসঙ্খাতো ৱা আসৱো কামাসৱো, অত্থতো পন কামৰাগো ৰূপাদিঅভিৰতি চ কামাসৱো. ৰূপাৰূপভৱেসু ছন্দৰাগো ঝাননিকন্তি সস্সতদিট্ঠিসহগতো ৰাগো ভৱপত্থনা চ ভৱাসৱো. অৱিজ্জাৱ অৱিজ্জাসৱো.
আসৱানঞ্চ সম্ভৱন্তি এত্থ অযোনিসোমনসিকাৰো অৱিজ্জাদযো চ কিলেসা আসৱানং সম্ভৱো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘অযোনিসো, ভিক্খৱে, মনসিকৰোতো অনুপ্পন্না চেৱ আসৱা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ আসৱা পৱড্ঢন্তী’’তি (ম. নি. ১.১৫).
‘‘অৱিজ্জা, ভিক্খৱে, পুব্বঙ্গমা অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা অন্ৱদেৱ অহিৰিকং অনোত্তপ্প’’ন্তি (ইতিৱু. ৪০) চ.
মগ্গঞ্চ খযগামিনন্তি আসৱানং খযগামিনং অৰিযমগ্গঞ্চ. তত্থ কামাসৱো অনাগামিমগ্গেন পহীযতি, ভৱাসৱো অৱিজ্জাসৱো চ অৰহত্তমগ্গেন. কামুপাদানং ৱিয কামাসৱোপি অগ্গমগ্গৱজ্ঝোতি চ ৱদন্তি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. অট্ঠমে অপুব্বং নত্থি.
সত্তমঅট্ঠমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. তণ্হাসুত্তৱণ্ণনা
৫৮. নৱমে তণ্হাযনট্ঠেন তণ্হা, ৰূপাদিৱিসযং তসতীতি ৱা তণ্হা. ইদানি তং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘কামতণ্হা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো কামতণ্হা. ৰূপাৰূপভৱেসু ছন্দৰাগো ঝাননিকন্তি সস্সতদিট্ঠিসহগতো ৰাগো ভৱৱসেন পত্থনা চ ভৱতণ্হা. উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো ৰাগো ৱিভৱতণ্হা. অপিচ পচ্ছিমতণ্হাদ্ৱযং ঠপেত্ৱা সেসা সব্বাপি তণ্হা কামতণ্হা এৱ. যথাহ –
‘‘তত্থ কতমা ভৱতণ্হা? সস্সতদিট্ঠিসহগতো ৰাগো সাৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ভৱতণ্হা. তত্থ কতমা ৱিভৱতণ্হা? উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো ৰাগো সাৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো, অযং ৱুচ্চতি ৱিভৱতণ্হা. অৱসেসা তণ্হা কামতণ্হা’’তি (ৱিভ. ৯১৬).
ইমা চ তিস্সো তণ্হা ৰূপতণ্হা…পে… ধম্মতণ্হাতি ৱিসযভেদতো পচ্চেকং ছব্বিধাতি কত্ৱা অট্ঠাৰস হোন্তি. তা অজ্ঝত্তৰূপাদীসু অট্ঠাৰস, বহিদ্ধাৰূপাদীসু অট্ঠাৰসাতি ছত্তিংস, ইতি অতীতা ছত্তিংস, অনাগতা ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্না ছত্তিংসাতি ৱিভাগতো অট্ঠসতং হোন্তি. পুন সঙ্গহে কৰিযমানে কালভেদং অনামসিত্ৱা গয্হমানা ছত্তিংসেৱ হোন্তি, ৰূপাদীনং অজ্ঝত্তিকবাহিৰৱিভাগে অকৰিযমানে অট্ঠাৰসেৱ, ৰূপাদিআৰম্মণৱিভাগমত্তে গয্হমানে ছড়েৱ, আৰম্মণৱিভাগম্পি অকত্ৱা গয্হমানা তিস্সোযেৱ হোন্তীতি.
গাথাসু তণ্হাযোগেনাতি তণ্হাসঙ্খাতেন যোগেন, কামযোগেন, ভৱযোগেন চ. সংযুত্তাতি সম্বন্ধা, ভৱাদীসু সংযোজিতা ৱা. তেনেৱাহ ‘‘ৰত্তচিত্তা ভৱাভৱে’’তি. খুদ্দকে চেৱ মহন্তে চ ভৱে লগ্গচিত্তাতি অত্থো. অথ ৱা ভৱোতি সস্সতদিট্ঠি, অভৱোতি উচ্ছেদদিট্ঠি. তস্মা ভৱাভৱে সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠীসু সত্তৱিসত্তচিত্তাতি. এতেন ভৱতণ্হা, ৱিভৱতণ্হা চ দস্সিতা. ইমস্মিং পক্খে ‘‘তণ্হাযোগেনা’’তি ইমিনা কামতণ্হাৱ দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা. তে যোগযুত্তা মাৰস্সাতি তে এৱংভূতা পুগ্গলা মাৰস্স পাসসঙ্খাতেন যোগেন যুত্তা বদ্ধা. ৰাগো হি মাৰযোগো মাৰপাসোতি ৱুচ্চতি. যথাহ –
‘‘অন্তলিক্খচৰো পাসো, য্ৱাযং চৰতি মানসো;
তেন তং বাধযিস্সামি, ন মে সমণ মোক্খসী’’তি. (সং. নি. ১.১৫১; মহাৱ. ৩৩);
চতূহি যোগেহি অনুপদ্দুতত্তা যোগক্খেমং, নিব্বানং অৰহত্তঞ্চ, তস্স অনধিগমেন অযোগক্খেমিনো. উপৰূপৰি কিলেসাভিসঙ্খাৰানং জননতো জনা, পাণিনো. ৰূপাদীসু সত্তা ৱিসত্তাতি সত্তা.
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, সংসাৰোতি পৱুচ্চতী’’তি. –
এৱং ৱুত্তং খন্ধাদীনং অপৰাপৰুপ্পত্তিসঙ্খাতং সংসাৰং গচ্ছন্তি, ততো ন মুচ্চন্তি. কস্মা? তণ্হাযোগযুত্তত্তা. জাতিমৰণগামিনো পুনপ্পুনং জননমৰণস্সেৱ উপগমনসীলাতি. এত্তাৱতা ৱট্টং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিৱট্টং দস্সেতুং ‘‘যে চ তণ্হং পহন্ত্ৱানা’’তি গাথমাহ. সা হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যাৱ.
নৱমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. মাৰধেয্যসুত্তৱণ্ণনা
৫৯. দসমস্স কা উপ্পত্তি? একদিৱসং কিৰ সত্থা সেক্খবহুলায পৰিসায পৰিৱুতো নিসিন্নো তেসং অজ্ঝাসযং ওলোকেত্ৱা উপৰি ৱিসেসাধিগমায উস্সাহং জনেতুং অসেক্খভূমিং থোমেন্তো ইদং সুত্তং অভাসি. তত্থ অতিক্কম্মাতিআদীসু অযং সঙ্খেপত্থো – অতিক্কম্ম অতিক্কমিত্ৱা অভিভৱিত্ৱা. মাৰধেয্যং মাৰস্স ৱিসযং ইস্সৰিযট্ঠানং. আদিচ্চোৱ যথা আদিচ্চো অব্ভাদিউপক্কিলেসৱিমুত্তো অত্তনো ইদ্ধিযা আনুভাৱেন তেজসাতি তীহি গুণেহি সমন্নাগতো নভং অব্ভুস্সক্কমানো সব্বং আকাসগতং তমং অতিক্কম্ম অতিক্কমিত্ৱা অভিভৱিত্ৱা ৱিধমিত্ৱা ৱিৰোচতি, ওভাসতি, তপতি; এৱমেৱ খীণাসৱো ভিক্খু তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো সব্বুপক্কিলেসৱিমুত্তো মাৰধেয্যসঙ্খাতং তেভূমকধম্মপ্পৱত্তং অভিভৱিত্ৱা ৱিৰোচতীতি.
অসেক্খেনাতি এত্থ সিক্খাসু জাতাতি সেক্খা, সত্তন্নং সেক্খানং এতেতি ৱা সেক্খা, অপৰিযোসিতসিক্খত্তা সযমেৱ সিক্খন্তীতি ৱা সেক্খা মগ্গধম্মা হেট্ঠিমফলত্তযধম্মা চ. অগ্গফলধম্মা পন উপৰি সিক্খিতব্বাভাৱেন ন সেক্খাতি অসেক্খা. যত্থ হি সেক্খভাৱাসঙ্কা অত্থি, তত্থাযং পটিসেধোতি লোকিযধম্মেসু নিব্বানে চ অসেক্খভাৱানাপত্তি দট্ঠব্বা. সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা হি সিক্খা অত্তনো পটিপক্খকিলেসেহি ৱিপ্পযুত্তা পৰিসুদ্ধা উপক্কিলেসানং আৰম্মণভাৱম্পি অনুপগমনতো সাতিসযং সিক্খাতি ৱত্তুং যুত্তা, অট্ঠসুপি মগ্গফলেসু ৱিজ্জন্তি; তস্মা চতুমগ্গহেট্ঠিমফলত্তযধম্মা ৱিয অৰহত্তফলধম্মাপি ‘‘তাসু সিক্খাসু জাতা’’তি চ, তংসিক্খাসমঙ্গিনো অৰহতো ইতৰেসং ৱিয সেক্খত্তে সতি ‘‘সেক্খস্স এতে’’তি চ ‘‘সিক্খা সীলং এতেস’’ন্তি চ সেক্খাতি আসঙ্কা সিযুন্তি তদাসঙ্কানিৱত্তনত্থং অসেক্খাতি যথাৱুত্তসেক্খভাৱপ্পটিসেধং কত্ৱা ৱুত্তং. অৰহত্তফলে পৱত্তমানা হি সিক্খা পৰিনিট্ঠিতকিচ্চত্তা ন সিক্খাকিচ্চং কৰোন্তি, কেৱলং সিক্খাফলভাৱেন পৱত্তন্তি. তস্মা তা ন সিক্খাৱচনং অৰহন্তি, নাপি তংসমঙ্গিনো সেক্খৱচনং, ন চ তংসম্পযুত্তধম্মা সিক্খনসীলা. ‘‘সিক্খাসু জাতা’’তি এৱমাদিঅত্থেহি অগ্গফলধম্মা সেক্খা ন হোন্তি. হেট্ঠিমফলেসু পন সিক্খা সকদাগামিমগ্গৱিপস্সনাদীনং উপনিস্সযভাৱতো সিক্খাকিচ্চং কৰোন্তীতি সিক্খাৱচনং অৰহন্তি, তংসমঙ্গিনো চ সেক্খৱচনং, তংসম্পযুত্তা ধম্মা চ সিক্খনসীলা. সেক্খধম্মা যথাৱুত্তেহি অত্থেহি সেক্খা হোন্তিযেৱ.
অথ ৱা সেক্খাতি অপৰিযোসিতসিক্খানং ৱচনন্তি, অসেক্খাতি পদং পৰিযোসিতসিক্খানং দস্সনন্তি ন লোকিযধম্মনিব্বানানং অসেক্খভাৱাপত্তি. ৱুড্ঢিপ্পত্তা সেক্খা অসেক্খা চ সেক্খধম্মেসু এৱ কেসঞ্চি ৱুড্ঢিপ্পত্তানং অসেক্খতা আপজ্জতীতি অৰহত্তমগ্গধম্মা ৱুড্ঢিপ্পত্তা. যথাৱুত্তেহি চ অত্থেহি সেক্খাতি কত্ৱা অসেক্খা আপন্নাতি চে? তং ন, সদিসেসু তব্বোহাৰতো. অৰহত্তমগ্গতো হি নিন্নানাকৰণং অৰহত্তফলং ঠপেত্ৱা পৰিঞ্ঞাদিকিচ্চকৰণং ৱিপাকভাৱঞ্চ, তস্মা তে এৱ সেক্খা ধম্মা অৰহত্তফলভাৱং আপন্নাতি সক্কা ৱত্তুং. কুসলসুখতো চ ৱিপাকসুখং সন্ততৰতায পণীততৰন্তি ৱুড্ঢিপ্পত্তাৱ তে ধম্মা হোন্তীতি ‘‘অসেক্খা’’তি ৱুচ্চন্তি.
তে পন অসেক্খধম্মে খন্ধৱসেন ইধ তিধা ৱিভজিত্ৱা তেহি সমন্নাগমেন খীণাসৱস্স আনুভাৱং ৱিভাৱেন্তো ভগৱা ‘‘অসেক্খেন সীলক্খন্ধেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ সীলসদ্দস্স অত্থো হেট্ঠা ৱুত্তো. খন্ধসদ্দো পন ৰাসিম্হি পঞ্ঞত্তিযং ৰুড়্হিযং গুণেতি বহূসু অত্থেসু দিট্ঠপ্পযোগো. তথা হি ‘‘অসঙ্খেয্যো অপ্পমেয্যো মহাউদকক্খন্ধোত্ৱেৱ সঙ্খ্যং গচ্ছতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৫১; ৬.৩৭) ৰাসিম্হি আগতো. ‘‘অদ্দসা খো ভগৱা মহন্তং দাৰুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৱুয্হমান’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৪১) পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডৰং মনো মনাযতনং ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তিআদীসু (ধ. স. ৬৩, ৬৫) ৰুড়্হিযং. ‘‘ন খো, আৱুসো ৱিসাখ, অৰিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন তযো খন্ধা সঙ্গহিতা, তীহি চ খো, আৱুসো ৱিসাখ, খন্ধেহি অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঙ্গহিতো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৬২) গুণে. ইধাপি গুণেযেৱ দট্ঠব্বো. তস্মা অসেক্খেন সীলসঙ্খাতেন গুণেনাতি অত্থো. সমন্নাগতোতি সম্পযুত্তো সমঙ্গীভূতো. সমাদহতি এতেন, সযং ৱা সমাদহতি, সমাধানমেৱ ৱাতি সমাধি. পকাৰেহি জানাতি যথাসভাৱং পটিৱিজ্ঝতীতি পঞ্ঞা. সীলমেৱ খন্ধো সীলক্খন্ধো. সেসেসুপি এসেৱ নযো.
তত্থ অগ্গফলভূতা সম্মাৱাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৱো চ সভাৱেনেৱ অসেক্খো সীলক্খন্ধো নাম, তথা সম্মাসমাধি অসেক্খো সমাধিক্খন্ধো. তদুপকাৰকতো পন সম্মাৱাযামসম্মাসতিযো সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. তথা সম্মাদিট্ঠি অসেক্খো পঞ্ঞাক্খন্ধো. তদুপকাৰকতো সম্মাসঙ্কপ্পো পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহং গচ্ছতীতি এৱমেত্থ অট্ঠপি অৰহত্তফলধম্মা তীহি খন্ধেহি সঙ্গহেত্ৱা দস্সিতাতি ৱেদিতব্বং.
যস্স এতে সুভাৱিতাতি যেন অৰহতা এতে সীলাদযো অসেক্খধম্মক্খন্ধা সুভাৱিতা সুট্ঠু ৱড্ঢিতা, সো আদিচ্চোৱ ৱিৰোচতীতি সম্বন্ধো. ‘‘যস্স চেতে’’তিপি পঠন্তি. তেসঞ্চ সদ্দো নিপাতমত্তং. এৱমেতস্মিং ৱগ্গে পঠমসুত্তে ৱট্টং, পৰিযোসানসুত্তে ৱিৱট্টং, ইতৰেসু ৱট্টৱিৱট্টং কথিতং.
দসমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঠমৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দুতিযৱগ্গো
১. পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুসুত্তৱণ্ণনা
৬০. দুতিযৱগ্গস্স পঠমে পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনীতি পুজ্জভৱফলং নিব্বত্তেন্তি, অত্তনো সন্তানং পুনন্তীতি ৱা পুঞ্ঞানি, পুঞ্ঞানি চ তানি হেতুপচ্চযেহি কত্তব্বতো কিৰিযা চাতি পুঞ্ঞকিৰিযা. তা এৱ চ তেসং তেসং আনিসংসানং ৱত্থুভাৱতো পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি. দানমযন্তি অনুপচ্ছিন্নভৱমূলস্স অনুগ্গহৱসেন পূজাৱসেন ৱা অত্তনো দেয্যধম্মস্স পৰেসং পৰিচ্চাগচেতনা দীযতি এতাযাতি দানং, দানমেৱ দানমযং. চীৱৰাদীসু হি চতূসু পচ্চযেসু অন্নাদীসু ৱা দসসু দানৱত্থূসু ৰূপাদীসু ৱা ছসু আৰম্মণেসু তং তং দেন্তস্স তেসং উপ্পাদনতো পট্ঠায পুব্বভাগে পৰিচ্চাগকালে পচ্ছা সোমনস্সচিত্তেন অনুস্সৰণে চাতি তীসু কালেসু ৱুত্তনযেন পৱত্তচেতনা দানমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু নাম.
সীলমযন্তি নিচ্চসীলউপোসথনিযমাদিৱসেন পঞ্চ, অট্ঠ, দস ৱা সীলানি সমাদিযন্তস্স সীলপূৰণত্থং পব্বজিস্সামীতি ৱিহাৰং গচ্ছন্তস্স পব্বজন্তস্স মনোৰথং মত্থকং পাপেত্ৱা ‘‘পব্বজিতো ৱতম্হি সাধু সুট্ঠূ’’তি আৱজ্জেন্তস্স সদ্ধায পাতিমোক্খং পৰিপূৰেন্তস্স পঞ্ঞায চীৱৰাদিকে পচ্চৱেক্খন্তস্স সতিযা আপাথগতেসু ৰূপাদীসু চক্খুদ্ৱাৰাদীনি সংৱৰন্তস্স ৱীৰিযেন আজীৱং সোধেন্তস্স চ পৱত্তা চেতনা সীলতীতি সীলমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু নাম.
তথা পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.৪৮) ৱুত্তেন ৱিপস্সনামগ্গেন চক্খুং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৱিপস্সন্তস্স সোতং, ঘানং, জিৱ্হং, কাযং, মনং. ৰূপে…পে… ধম্মে, চক্খুৱিঞ্ঞাণং…পে… মনোৱিঞ্ঞাণং. চক্খুসম্ফস্সং…পে… মনোসম্ফস্সং, চক্খুসম্ফস্সজং ৱেদনং…পে… মনোসম্ফস্সজং ৱেদনং. ৰূপসঞ্ঞং…পে… ধম্মসঞ্ঞং. জৰামৰণং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৱিপস্সন্তস্স যা চেতনা, যা চ পথৱীকসিণাদীসু অট্ঠতিংসায আৰম্মণেসু পৱত্তা ঝানচেতনা, যা চ অনৱজ্জেসু কম্মাযতনসিপ্পাযতনৱিজ্জাট্ঠানেসু পৰিচযমনসিকাৰাদিৱসেন পৱত্তা চেতনা, সব্বা ভাৱেতি এতাযাতি ভাৱনামযং ৱুত্তনযেন পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু চাতি.
একমেকঞ্চেত্থ যথাৰহং পুব্বভাগতো পট্ঠায কাযেন কৰোন্তস্স কাযকম্মং হোতি, তদত্থং ৱাচং নিচ্ছাৰেন্তস্স ৱচীকম্মং, কাযঙ্গং ৱাচঙ্গঞ্চ অচোপেত্ৱা মনসা চিন্তেন্তস্স মনোকম্মং. অন্নাদীনি দেন্তস্স চাপি ‘‘অন্নদানাদীনি দেমী’’তি ৱা দানপাৰমিং আৱজ্জেত্ৱা ৱা দানকালে দানমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু হোতি. ৱত্তসীসে ঠত্ৱা দদতো সীলমযং, খযতো ৱযতো কম্মতো সম্মসনং পট্ঠপেত্ৱা দদতো ভাৱনামযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু হোতি.
অপৰানিপি সত্ত পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি – অপচিতিসহগতং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু ৱেয্যাৱচ্চসহগতং পত্তিঅনুপ্পদানং অব্ভনুমোদনং দেসনামযং সৱনমযং দিট্ঠিজুগতং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূতি. সৰণগমনম্পি হি দিট্ঠিজুগতেনেৱ সঙ্গয্হতি. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং পৰতো আৱি ভৱিস্সতি.
তত্থ ৱুড্ঢতৰং দিস্ৱা পচ্চুগ্গমনপত্তচীৱৰপটিগ্গহণাভিৱাদনমগ্গসম্পদানাদিৱসেন অপচাযনসহগতং ৱেদিতব্বং. ৱুড্ঢতৰানং ৱত্তপটিপত্তিকৰণৱসেন, গামং পিণ্ডায পৱিট্ঠং ভিক্খুং দিস্ৱা পত্তং গহেত্ৱা গামে ভিক্খং সম্পাদেত্ৱা উপসংহৰণৱসেন ‘‘গচ্ছ ভিক্খূনং পত্তং আহৰা’’তি সুত্ৱা ৱেগেন গন্ত্ৱা পত্তাহৰণাদিৱসেন চ ৱেয্যাৱচ্চসহগতং ৱেদিতব্বং. চত্তাৰো পচ্চযে দত্ৱা পুপ্ফগন্ধাদীহি ৰতনত্তযস্স পূজং কত্ৱা অঞ্ঞং ৱা তাদিসং পুঞ্ঞং কত্ৱা ‘‘সব্বসত্তানং পত্তি হোতূ’’তি পৰিণামৱসেন পত্তিঅনুপ্পদানং ৱেদিতব্বং. তথা পৰেহি দিন্নায পত্তিযা কেৱলং ৱা পৰেহি কতং পুঞ্ঞং ‘‘সাধু, সুট্ঠূ’’তি অনুমোদনৱসেন অব্ভনুমোদনং ৱেদিতব্বং. অত্তনো পগুণধম্মং অপচ্চাসীসন্তো হিতজ্ঝাসযেন পৰেসং দেসেতি – ইদং দেসনামযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু নাম. যং পন একো ‘‘এৱং মং ধম্মকথিকোতি জানিস্সন্তী’’তি ইচ্ছায ঠত্ৱা লাভসক্কাৰসিলোকসন্নিস্সিতো ধম্মং দেসেতি, তং ন মহপ্ফলং হোতি. ‘‘অদ্ধা অযং অত্তহিতপৰহিতানং পটিপজ্জনূপাযো’’তি যোনিসোমনসিকাৰপুৰেচাৰিকহিতফৰণেন মুদুচিত্তেন ধম্মং সুণাতি, ইদং সৱনমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু হোতি. যং পনেকো ‘‘ইতি মং সদ্ধোতি জানিস্সন্তী’’তি সুণাতি, তং ন মহপ্ফলং হোতি. দিট্ঠিযা উজুগমনং দিট্ঠিজুগতং, ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তস্স সম্মাদস্সনস্স এতং অধিৱচনং. ইদঞ্হি পুব্বভাগে ৱা পচ্ছাভাগে ৱা ঞাণৱিপ্পযুত্তম্পি উজুকৰণকালে ঞাণসম্পযুত্তমেৱ হোতি. অপৰে পনাহু ‘‘ৱিজাননপজাননৱসেন দস্সনং দিট্ঠি কুসলঞ্চ ৱিঞ্ঞাণং কম্মস্সকতাঞাণাদি চ সম্মাদস্সন’’ন্তি. তত্থ কুসলেন ৱিঞ্ঞাণেন ঞাণস্স অনুপ্পাদেপি অত্তনা কতপুঞ্ঞানুস্সৰণৱণ্ণাৰহৱণ্ণনাদীনং সঙ্গহো, কম্মস্সকতাঞাণেন কম্মপথসম্মাদিট্ঠিযা. ইতৰং পন দিট্ঠিজুগতং সব্বেসং নিযমলক্খণং. যঞ্হি কিঞ্চি পুঞ্ঞং কৰোন্তস্স দিট্ঠিযা উজুভাৱেনেৱ তং মহপ্ফলং হোতি.
ইমেসং পন সত্তন্নং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনং পুৰিমেহি তীহি দানমযাদীহি পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূহি সঙ্গহো. তত্থ হি অপচাযনৱেয্যাৱচ্চানি সীলমযে, পত্তিঅনুপ্পদানঅব্ভনুমোদনানি দানমযে, ধম্মদেসনাসৱনানি ভাৱনামযে, দিট্ঠিজুগতং তীসুপি. তেনাহ ভগৱা –
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি. কতমানি তীণি? দানমযং…পে… ভাৱনামযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূ’’তি (অ. নি. ৮.৩৬).
এত্থ চ অট্ঠন্নং কামাৱচৰকুসলচেতনানং ৱসেন তিণ্ণম্পি পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনং পৱত্তি হোতি. যথা হি পগুণং ধম্মং পৰিৱত্তেন্তস্স একচ্চে অনুসন্ধিং অসল্লক্খেন্তস্সেৱ গচ্ছন্তি, এৱং পগুণং সমথৱিপস্সনাভাৱনং অনুযুঞ্জন্তস্স অন্তৰন্তৰা ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তেনাপি মনসিকাৰো পৱত্ততি. সব্বং তং পন মহগ্গতকুসলচেতনানং ৱসেন ভাৱনামযমেৱ পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু হোতি, ন ইতৰানি. গাথায অত্থো হেট্ঠা ৱুত্তোযেৱ.
পঠমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. চক্খুসুত্তৱণ্ণনা
৬১. দুতিযে চক্খূনীতি চক্খন্তীতি চক্খূনি, সমৱিসমং আচিক্খন্তানি ৱিয পৱত্তন্তীতি অত্থো. অথ ৱা চক্খনট্ঠেন চক্খূনি. কিমিদং চক্খনং নাম? অস্সাদনং, তথা হি ৱদন্তি ‘‘মধুং চক্খতি ব্যঞ্জনং চক্খতী’’তি ইমানি চ আৰম্মণৰসং অনুভৱন্তানি অস্সাদেন্তানি ৱিয হোন্তীতি চক্খনট্ঠেন চক্খূনি. তানি পন সঙ্খেপতো দ্ৱে চক্খূনি – ঞাণচক্খু, মংসচক্খু চাতি. তেসু মংসচক্খু হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. ঞাণচক্খু দিব্বচক্খু, পঞ্ঞাচক্খূতি ইধ দ্ৱিধা কত্ৱা ৱুত্তং.
তত্থ দিব্বচক্খূতি দিব্বসদিসত্তা দিব্বং. দেৱতানঞ্হি সুচৰিতকম্মনিব্বত্তং পিত্তসেম্হৰুহিৰাদীহি অপলিবুদ্ধং উপক্কিলেসৱিমুত্ততায দূৰেপি আৰম্মণগ্গহণসমত্থং দিব্বং পসাদচক্খু হোতি. ইদঞ্চাপি ৱীৰিযভাৱনাবলনিব্বত্তং ঞাণচক্খু তাদিসমেৱাতি দিব্বসদিসত্তা দিব্বং, দিব্বৱিহাৰৱসেন পটিলদ্ধত্তা অত্তনো চ দিব্বৱিহাৰসন্নিস্সিতত্তা আলোকপৰিগ্গহেন মহাজুতিকত্তা. তিৰোকুট্টাদিগতৰূপদস্সনেন মহাগতিকত্তাপি দিব্বং. তং সব্বং সদ্দসত্থানুসাৰেন ৱেদিতব্বং. দস্সনট্ঠেন চক্খুকিচ্চকৰণেন চক্খুমিৱাতিপি চক্খু, দিব্বঞ্চ তং চক্খু চাতি দিব্বচক্খু.
পজানাতীতি পঞ্ঞা. কিং পজানাতি? চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘পজানাতীতি খো, আৱুসো, তস্মা পঞ্ঞাতি ৱুচ্চতি. কিঞ্চ পজানাতি? ইদং দুক্খ’’ন্তিআদি (ম. নি. ১.৪৪৯).
অট্ঠকথাযং পন ‘‘পঞ্ঞাপনৱসেন পঞ্ঞা. কিন্তি পঞ্ঞাপেতি? অনিচ্চন্তি পঞ্ঞাপেতি, দুক্খন্তি পঞ্ঞাপেতি, অনত্তাতি পঞ্ঞাপেতী’’তি ৱুত্তং. সা পনাযং লক্খণাদিতো যথাসভাৱপটিৱেধলক্খণা, অক্খলিতপটিৱেধলক্খণা ৱা কুসলিস্সাসখিত্তউসুপটিৱেধো ৱিয, ৱিসযোভাসনৰসা পদীপো ৱিয, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা অৰঞ্ঞগতসুদেসকো ৱিয. ৱিসেসতো পনেত্থ আসৱক্খযঞাণসঙ্খাতা পঞ্ঞা চতুসচ্চদস্সনট্ঠেন পঞ্ঞাচক্খূতি অধিপ্পেতা. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদী’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৫).
এতেসু চ মংসচক্খু পৰিত্তং, দিব্বচক্খু মহগ্গতং, ইতৰং অপ্পমাণং. মংসচক্খু ৰূপং, ইতৰানি অৰূপানি. মংসচক্খু দিব্বচক্খু চ লোকিযানি সাসৱানি ৰূপৱিসযানি, ইতৰং লোকুত্তৰং অনাসৱং চতুসচ্চৱিসযং. মংসচক্খু অব্যাকতং, দিব্বচক্খু সিযা কুসলং সিযা অব্যাকতং, তথা পঞ্ঞাচক্খু. মংসচক্খু কামাৱচৰং, দিব্বচক্খু ৰূপাৱচৰং, ইতৰং লোকুত্তৰন্তি এৱমাদি ৱিভাগা ৱেদিতব্বা.
গাথাসু অনুত্তৰন্তি পঞ্ঞাচক্খুং সন্ধায ৱুত্তং. তঞ্হি আসৱক্খযঞাণভাৱতো অনুত্তৰং. অক্খাসি পুৰিসুত্তমোতি পুৰিসানং উত্তমো অগ্গো সম্মাসম্বুদ্ধো দেসেসি. উপ্পাদোতি মংসচক্খুস্স পৱত্তি. মগ্গোতি উপাযো, দিব্বচক্খুস্স কাৰণং. পকতিচক্খুমতো এৱ হি দিব্বচক্খু উপ্পজ্জতি, যস্মা কসিণালোকং ৱড্ঢেত্ৱা দিব্বচক্খুঞাণস্স উপ্পাদনং, সো চ কসিণমণ্ডলে উগ্গহনিমিত্তেন ৱিনা নত্থীতি. যতোতি যদা. ঞাণন্তি আসৱক্খযঞাণং. তেনেৱাহ ‘‘পঞ্ঞাচক্খু অনুত্তৰ’’ন্তি. যস্স চক্খুস্স পটিলাভাতি যস্স অৰিযস্স পঞ্ঞাচক্খুস্স উপ্পত্তিযা ভাৱনায সব্বস্মা ৱট্টদুক্খতো পমুচ্চতি পৰিমুচ্চতীতি.
দুতিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ইন্দ্ৰিযসুত্তৱণ্ণনা
৬২. ততিযে ইন্দ্ৰিযানীতি অধিপতেয্যট্ঠেন ইন্দ্ৰিযানি. যানি হি সহজাতধম্মেসু ইস্সৰা ৱিয হুত্ৱা তেহি অনুৱত্তিতব্বানি, তানি ইন্দ্ৰিযানি নাম. অপিচ ইন্দো ভগৱা ধম্মিস্সৰো পৰমেন চিত্তিস্সৰিযেন সমন্নাগতো. তেন ইন্দেন সব্বপঠমং দিট্ঠত্তা অধিগতত্তা পৰেসঞ্চ দিট্ঠত্তা দেসিতত্তা ৱিহিতত্তা গোচৰভাৱনাসেৱনাহি দিট্ঠত্তা চ ইন্দ্ৰিযানি. ইন্দং ৱা মগ্গাধিগমস্স উপনিস্সযভূতং পুঞ্ঞকম্মং, তস্স লিঙ্গানীতিপি ইন্দ্ৰিযানি. অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযন্তি ‘‘অনমতগ্গে সংসাৰে অনঞ্ঞাতং অনধিগতং অমতপদং চতুসচ্চধম্মমেৱ ৱা জানিস্সামী’’তি পটিপন্নস্স ইমিনা পুব্বভাগেন উপ্পন্নং ইন্দ্ৰিযং, সোতাপত্তিমগ্গপঞ্ঞাযেতং অধিৱচনং. অঞ্ঞিন্দ্ৰিযন্তি আজাননইন্দ্ৰিযং. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – আজানাতি পঠমমগ্গঞাণেন দিট্ঠমৰিযাদং অনতিক্কমিত্ৱাৱ জানাতীতি অঞ্ঞা. যথেৱ হি পঠমমগ্গপঞ্ঞা দুক্খাদীসু পৰিঞ্ঞাভিসমযাদিৱসেন পৱত্ততি, তথেৱ অযম্পি পৱত্ততীতি অঞ্ঞা চ সা যথাৱুত্তেনট্ঠেন ইন্দ্ৰিযং চাতি অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. আজাননট্ঠেনেৱ অঞ্ঞস্স ৱা অৰিযপুগ্গলস্স ইন্দ্ৰিযন্তি অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, সোতাপত্তিফলতো পট্ঠায ছসু ঠানেসু ঞাণস্সেতং অধিৱচনং. অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযন্তি অঞ্ঞাতাৱিনো চতূসু সচ্চেসু নিট্ঠিতঞাণকিচ্চস্স খীণাসৱস্স উপ্পজ্জনতো ইন্দ্ৰিযট্ঠসম্ভৱতো চ অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং. এত্থ চ পঠমপচ্ছিমানি পঠমমগ্গচতুত্থফলৱসেন একট্ঠানিকানি, ইতৰং ইতৰমগ্গফলৱসেন ছট্ঠানিকন্তি ৱেদিতব্বং.
গাথাসু সিক্খমানস্সাতি অধিসীলসিক্খাদযো সিক্খমানস্স ভাৱেন্তস্স. উজুমগ্গানুসাৰিনোতি উজুমগ্গো ৱুচ্চতি অৰিযমগ্গো, অন্তদ্ৱযৱিৱজ্জিতত্তা তস্স অনুস্সৰণতো উজুমগ্গানুসাৰিনো, পটিপাটিযা মগ্গে উপ্পাদেন্তস্সাতি অত্থো. খযস্মিন্তি অনৱসেসকিলেসানং খেপনতো খযসঙ্খাতে অগ্গমগ্গে ঞাণং পঠমং পুৰেযেৱ উপ্পজ্জতি. ততো অঞ্ঞা অনন্তৰাতি ততো মগ্গঞাণতো অনন্তৰা অৰহত্তং উপ্পজ্জতি. অথ ৱা উজুমগ্গানুসাৰিনোতি লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনাদিকে ৱজ্জেত্ৱা সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং কত্ৱা ভাৱনাৱসেন পৱত্তং পুব্বভাগমগ্গং অনুস্সৰন্তস্স অনুগচ্ছন্তস্স পটিপজ্জন্তস্স গোত্ৰভুঞাণানন্তৰং দিট্ঠেকট্ঠানং কিলেসানং খেপনতো খযস্মিং সোতাপত্তিমগ্গে পঠমং ঞাণং অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি. ততো অঞ্ঞা অনন্তৰাতি ততো পঠমঞাণতো অনন্তৰা অনন্তৰতো পট্ঠায যাৱ অগ্গমগ্গা অঞ্ঞা অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি.
ততো অঞ্ঞা ৱিমুত্তস্সাতি ততো অঞ্ঞা অঞ্ঞিন্দ্ৰিযতো পচ্ছা অৰহত্তমগ্গঞাণানন্তৰা অৰহত্তফলেন পঞ্ঞাৱিমুত্তিযা অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযেন ৱিমুত্তস্স. ঞাণং ৱে হোতি তাদিনোতি অৰহত্তফলুপ্পত্তিতো উত্তৰকালে ইট্ঠানিট্ঠাদীসু তাদিলক্খণপ্পত্তস্স খীণাসৱস্স পচ্চৱেক্খণঞাণং উপ্পজ্জতি. কথং উপ্পজ্জতীতি আহ ‘‘অকুপ্পা মে ৱিমুত্তী’’তি. তস্স অকুপ্পভাৱস্স কাৰণং দস্সেতি ‘‘ভৱসংযোজনক্খযা’’তি.
ইদানি তাদিসং খীণাসৱং থোমেন্তো ‘‘স ৱে ইন্দ্ৰিযসম্পন্নো’’তি ততিযং গাথমাহ. তত্থ ইন্দ্ৰিযসম্পন্নোতি যথাৱুত্তেহি তীহি লোকুত্তৰিন্দ্ৰিযেহি সমন্নাগতো, সুদ্ধেহিপি ৱা পটিপ্পস্সদ্ধিলদ্ধেহি সদ্ধাদীহি ইন্দ্ৰিযেহি সমন্নাগতো পৰিপুণ্ণো, ততো এৱ চক্খাদীহি সুট্ঠু ৱূপসন্তেহি নিব্বিসেৱনেহি ইন্দ্ৰিযেহি সমন্নাগতো. তেনাহ ‘‘সন্তো’’তি, সব্বকিলেসপৰিড়াহৱূপসমেন উপসন্তোতি অত্থো. সন্তিপদে ৰতোতি নিব্বানে অভিৰতো অধিমুত্তো. এত্থ চ ‘‘ইন্দ্ৰিযসম্পন্নো’’তি এতেন ভাৱিতমগ্গতা, পৰিঞ্ঞাতক্খন্ধতা চস্স দস্সিতা. ‘‘সন্তো’’তি এতেন পহীনকিলেসতা, ‘‘সন্তিপদে ৰতো’’তি এতেন সচ্ছিকতনিৰোধতাতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
ততিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. অদ্ধাসুত্তৱণ্ণনা
৬৩. চতুত্থে অদ্ধাতি কালা. অতীতো অদ্ধাতিআদীসু দ্ৱে পৰিযাযা – সুত্তন্তপৰিযাযো, অভিধম্মপৰিযাযো চ. তত্থ সুত্তন্তপৰিযাযেন পটিসন্ধিতো পুব্বে অতীতো অদ্ধা নাম, চুতিতো পচ্ছা অনাগতো অদ্ধা নাম, সহ চুতিপটিসন্ধীহি তদনন্তৰং পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা নাম. অভিধম্মপৰিযাযেন উপ্পাদো, ঠিতি, ভঙ্গোতি ইমে তযো খণে পত্ৱা নিৰুদ্ধধম্মা অতীতো অদ্ধা নাম, তযোপি খণে অসম্পত্তা অনাগতো অদ্ধা নাম, খণত্তযসমঙ্গিনো পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা নাম.
অপৰো নযো – অযঞ্হি অতীতাদিৱিভাগো অদ্ধাসন্ততিসমযখণৱসেন চতুধা ৱেদিতব্বো. তেসু অদ্ধাৱিভাগো ৱুত্তো. সন্ততিৱসেন সভাগা একউতুসমুট্ঠানা, একাহাৰসমুট্ঠানা চ পুব্বাপৰিযৱসেন ৱত্তমানাপি পচ্চুপ্পন্না. ততো পুব্বে ৱিসভাগউতুআহাৰসমুট্ঠানা অতীতা পচ্ছা অনাগতা. চিত্তজা একৱীথিএকজৱনএকসমাপত্তিসমুট্ঠানা পচ্চুপ্পন্না নাম, ততো পুব্বে অতীতা, পচ্ছা অনাগতা. কম্মসমুট্ঠানানং পাটিযেক্কং সন্ততিৱসেন অতীতাদিভেদো নত্থি, তেসংযেৱ পন উতুআহাৰচিত্তসমুট্ঠানানং উপত্থম্ভকৱসেন তস্স অতীতাদিভাৱো ৱেদিতব্বো. সমযৱসেন একমুহুত্তপুব্বণ্হসাযন্হৰত্তিদিৱাদীসু সমযেসু সন্তানৱসেন পৱত্তমানা তংতংসমযে পচ্চুপ্পন্না নাম, ততো পুব্বে অতীতা, পচ্ছা অনাগতা. অযং তাৱ ৰূপধম্মেসু নযো. অৰূপধম্মেসু পন খণৱসেন উপ্পাদাদিক্খণত্তযপৰিযাপন্না পচ্চুপ্পন্না, ততো পুব্বে অতীতা, পচ্ছা অনাগতা. অপিচ অতিক্কন্তহেতুপচ্চযকিচ্চা অতীতা, নিট্ঠিতহেতুকিচ্চা অনিট্ঠিতপচ্চযকিচ্চা পচ্চুপ্পন্না, উভযকিচ্চং অসম্পত্তা অনাগতা. অত্তনো ৱা কিচ্চক্খণে পচ্চুপ্পন্না, ততো পুব্বে অতীতা, পচ্ছা অনাগতা. এত্থ চ খণাদিকথাৱ নিপ্পৰিযাযা, সেসা পৰিযাযা. অযঞ্হি অতীতাদিভেদো নাম ধম্মানং হোতি, ন কালস্স. অতীতাদিভেদে পন ধম্মে উপাদায পৰমত্থতো অৱিজ্জমানোপি কালো ইধ তেনেৱ ৱোহাৰেন অতীতোতিআদিনা ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.
গাথাসু অক্খেয্যসঞ্ঞিনোতি এত্থ অক্খাযতি, কথীযতি, পঞ্ঞাপীযতীতি অক্খেয্যং, কথাৱত্থু, অত্থতো ৰূপাদযো পঞ্চক্খন্ধা. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘অতীতং ৱা অদ্ধানং আৰব্ভ কথং কথেয্য, অনাগতং ৱা…পে… পচ্চুপ্পন্নং ৱা অদ্ধানং আৰব্ভ কথং কথেয্যা’’তি (দী. নি. ৩.৩০৫).
তথা –
‘‘যং, ভিক্খৱে, ৰূপং অতীতং নিৰুদ্ধং ৱিপৰিণতং, ‘অহোসী’তি তস্স সঙ্খা, ‘অহোসী’তি তস্স সমঞ্ঞা, ‘অহোসী’তি তস্স পঞ্ঞত্তি; ন তস্স সঙ্খা অত্থীতি, ন তস্স সঙ্খা ভৱিস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৬২) –
এৱং ৱুত্তেন নিৰুত্তিপথসুত্তেনপি এত্থ অত্থো দীপেতব্বো. এৱং কথাৱত্থুভাৱেন অক্খেয্যসঙ্খাতে খন্ধপঞ্চকে অহন্তি চ মমন্তি চ দেৱোতি চ মনুস্সোতি চ ইত্থীতি চ পুৰিসোতি চ আদিনা পৱত্তসঞ্ঞাৱসেন অক্খেয্যসঞ্ঞিনো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু সত্তপুগ্গলাদিসঞ্ঞিনোতি অত্থো. অক্খেয্যস্মিং তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহৱসেন পতিট্ঠিতা, ৰাগাদিৱসেন ৱা অট্ঠহাকাৰেহি পতিট্ঠিতা. ৰত্তো হি ৰাগৱসেন পতিট্ঠিতো হোতি, দুট্ঠো দোসৱসেন, মূড়্হো মোহৱসেন, পৰামট্ঠো দিট্ঠিৱসেন, থামগতো অনুসযৱসেন, ৱিনিবদ্ধো মানৱসেন, অনিট্ঠঙ্গতো ৱিচিকিচ্ছাৱসেন, ৱিক্খেপগতো উদ্ধচ্চৱসেন পতিট্ঠিতো হোতীতি.
অক্খেয্যং অপৰিঞ্ঞাযাতি তং অক্খেয্যং তেভূমকধম্মে তীহি পৰিঞ্ঞাহি অপৰিজানিত্ৱা তস্স অপৰিজাননহেতু. যোগমাযন্তি মচ্চুনোতি মৰণস্স যোগং তেন সংযোগং উপগচ্ছন্তি, ন ৱিসংযোগন্তি অত্থো.
অথ ৱা যোগন্তি উপাযং, তেন যোজিতং পসাৰিতং মাৰসেনট্ঠানিযং অনত্থজালং কিলেসজালঞ্চ উপগচ্ছন্তীতি ৱুত্তং হোতি. তথা হি ৱুত্তং –
‘‘ন হি নো সঙ্গৰং তেন, মহাসেনেন মচ্চুনা’’তি. (ম. নি. ৩.২৭২; জা. ২.২২.১২১; নেত্তি. ১০৩);
এত্তাৱতা ৱট্টং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিৱট্টং দস্সেতুং ‘‘অক্খেয্যঞ্চ পৰিঞ্ঞাযা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ চ-সদ্দো ব্যতিৰেকে, তেন অক্খেয্যপৰিজাননেন লদ্ধব্বং ৱক্খমানমেৱ ৱিসেসং জোতেতি. পৰিঞ্ঞাযাতি ৱিপস্সনাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায দুক্খন্তি পৰিচ্ছিজ্জ জানিত্ৱা, তপ্পটিবদ্ধকিলেসপ্পহানেন ৱা তং সমতিক্কমিত্ৱা তিস্সন্নম্পি পৰিঞ্ঞানং কিচ্চং মত্থকং পাপেত্ৱা. অক্খাতাৰং ন মঞ্ঞতীতি সব্বসো মঞ্ঞনানং পহীনত্তা খীণাসৱো অক্খাতাৰং ন মঞ্ঞতি, কাৰকাদিসভাৱং কিঞ্চি অত্তানং ন পচ্চেতীতি অত্থো. ফুট্ঠো ৱিমোক্খো মনসা, সন্তিপদমনুত্তৰন্তি যস্মা সব্বসঙ্খতৱিমুত্তত্তা ‘‘ৱিমোক্খো’’তি সব্বকিলেসসন্তাপৱূপসমনট্ঠানতায ‘‘সন্তিপদ’’ন্তি লদ্ধনামো নিব্বানধম্মো ফুট্ঠো ফুসিতো পত্তো, তস্মা অক্খাতাৰং ন মঞ্ঞতীতি. অথ ৱা ‘‘পৰিঞ্ঞাযা’’তি পদেন দুক্খসচ্চস্স পৰিঞ্ঞাভিসমযং সমুদযসচ্চস্স পহানাভিসমযঞ্চ ৱত্ৱা ইদানি ‘‘ফুট্ঠো ৱিমোক্খো মনসা, সন্তিপদমনুত্তৰ’’ন্তি ইমিনা মগ্গনিৰোধানং ভাৱনাসচ্ছিকিৰিযাভিসমযং ৱদতি. তস্সত্থো – সমুচ্ছেদৱসেন সব্বকিলেসেহি ৱিমুচ্চতীতি ৱিমোক্খো, অৰিযমগ্গো. সো পনস্স মগ্গচিত্তেন ফুট্ঠো ফুসিতো ভাৱিতো, তেনেৱ অনুত্তৰং সন্তিপদং নিব্বানং ফুট্ঠং ফুসিতং সচ্ছিকতন্তি.
অক্খেয্যসম্পন্নোতি অক্খেয্যনিমিত্তং ৱিৱিধাহি ৱিপত্তীহি উপদ্দুতে লোকে পহীনৱিপল্লাসতায ততো সুপৰিমুত্তো অক্খেয্যপৰিঞ্ঞাভিনিব্বত্তাহি সম্পত্তীহি সম্পন্নো সমন্নাগতো. সঙ্খায সেৱীতি পঞ্ঞাৱেপুল্লপ্পত্তিযা চীৱৰাদিপচ্চযে সঙ্খায পৰিতুলেত্ৱাৱ সেৱনসীলো, সঙ্খাতধম্মত্তা চ আপাথগতং সব্বম্পি ৱিসযং ছড়ঙ্গুপেক্খাৱসেন সঙ্খায সেৱনসীলো. ধম্মট্ঠোতি অসেক্খধম্মেসু নিব্বানধম্মে এৱ ৱা ঠিতো. ৱেদগূতি ৱেদিতব্বস্স চতুসচ্চস্স পাৰঙ্গতত্তা ৱেদগূ. এৱংগুণো অৰহা ভৱাদীসু কত্থচি আযতিং পুনব্ভৱাভাৱতো মনুস্সদেৱাতি সঙ্খ্যং ন উপেতি, অপঞ্ঞত্তিকভাৱমেৱ গচ্ছতীতি অনুপাদাপৰিনিব্বানেন দেসনং নিট্ঠাপেসি.
চতুত্থসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.