৪. চতুক্কনিপাতো

১. ব্ৰাহ্মণধম্মযাগসুত্তৱণ্ণনা

১০০. চতুক্কনিপাতস্স পঠমে অহন্তি অত্তনিদ্দেসো. যো হি পৰো ন হোতি, সো নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতো অত্তা ‘‘অহ’’ন্তি ৱুচ্চতি. অস্মীতি পটিজাননা. যো পৰমত্থব্ৰাহ্মণভাৱো ‘‘অহ’’ন্তি ৱুচ্চমানো, তস্স অত্তনি অত্থিভাৱং পটিজানন্তো হি সত্থা ‘‘অস্মী’’তি অৱোচ. ‘‘অহমস্মী’’তি চ যথা ‘‘অহমস্মি ব্ৰহ্মা মহাব্ৰহ্মা, সেয্যোহমস্মী’’তি চ অপ্পহীনদিট্ঠিমানানুসযা পুথুজ্জনা অত্তনো দিট্ঠিমানমঞ্ঞনাভিনিৱেসৱসেন অভিৱদন্তি, ন এৱং ৱুত্তং. সব্বসো পন পহীনদিট্ঠিমানানুসযো ভগৱা সমঞ্ঞং অনতিধাৱন্তো লোকসমঞ্ঞানুৰোধেন ৱেনেয্যসন্তানেসু ধম্মং পতিট্ঠপেন্তো কেৱলং তাদিসস্স গুণস্স অত্তনি ৱিজ্জমানতং পটিজানন্তো ‘‘অহমস্মী’’তি আহ. ব্ৰাহ্মণোতি বাহিতপাপত্তা ব্ৰহ্মস্স চ অণনতো ব্ৰাহ্মণো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – ভিক্খৱে, অহং পৰমত্থতো ব্ৰাহ্মণোস্মীতি. ভগৱা সব্বাকাৰপৰিপুণ্ণস্স দানসংযমাদিৱতসমাদানস্স নিৰৱসেসায তপচৰিযায পাৰং গতো সম্মদেৱ ৱুসিতব্ৰহ্মচৰিযৱাসো সকলৱেদন্তগূ সুৱিসুদ্ধৱিজ্জাচৰণো সব্বথা নিন্হাতপাপমলো অনুত্তৰস্স অৰিযমগ্গসঙ্খাতস্স ব্ৰাহ্মণস্স ৱত্তা পৱত্তা, সুপৰিসুদ্ধস্স চ সাসনব্ৰহ্মচৰিযস্স পৱেদেতা, তস্মা সব্বসো বাহিতপাপত্তা ব্ৰহ্মস্স চ অণনতো কথনতো পৰমত্থেন ব্ৰাহ্মণোতি ৱুচ্চতি.

ইতি ভগৱা সদেৱকে লোকে অত্তনো অনুত্তৰং ব্ৰাহ্মণভাৱং পৱেদেত্ৱা যানি তানি ব্ৰাহ্মণদানাদীনি ছ কম্মানি ব্ৰাহ্মণস্স পঞ্ঞাপেন্তি, তেসম্পি সুপৰিসুদ্ধানং উক্কংসতো অত্তনি সংৱিজ্জমানতং দস্সেতুং ‘‘যাচযোগো’’তিআদিমাহ.

তত্থ যাচযোগোতি যাচেহি যুত্তো. যাচন্তীতি যাচা, যাচকা, তে পনেত্থ ৱেনেয্যা ৱেদিতব্বা. তে হি ‘‘দেসেতু, ভন্তে ভগৱা, ধম্মং; দেসেতু, সুগতো, ধম্ম’’ন্তি ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মদেসনং যাচন্তি. ভগৱা চ তেসং ইচ্ছাৱিঘাতং অকৰোন্তো যথাৰুচি ধম্মং দেসেন্তো ধম্মদানং দেতীতি যাচযোগো, সদা সব্বকালং তেহি অৱিৰহিতো. অথ ৱা যাচযোগোতি যাচনযোগ্গো, অধিপ্পাযপূৰণতো যাচিতুং যুত্তোতি অত্থো ‘‘যাজযোগো’’তিপি পাঠো. তত্থ যাজো ৱুচ্চতি মহাদানং, যিট্ঠন্তি অত্থো. ইধ পন ধম্মদানং ৱেদিতব্বং, যাজে নিযুত্তোতি যাজযোগা. সদাতি সব্বদা, অনৱৰতপ্পৱত্তসদ্ধম্মমহাদানোতি অত্থো. অথ ৱা যাজেন যোজেতীতিপি যাজযোগো. তিৱিধদানসঙ্খাতেন যাজেন সত্তে যথাৰহং যোজেতি, তত্থ দানে নিযোজেতীতি অত্থো. ‘‘যাজযোগো সতত’’ন্তিপি পঠন্তি. পযতপাণীতি পৰিসুদ্ধহত্থো. যো হি দানাধিমুত্তো আমিসদানং দেন্তো সক্কচ্চং সহত্থেন দেয্যধম্মং দাতুং সদা ধোতহত্থোযেৱ হোতি, সো ‘‘পযতপাণী’’তি ৱুচ্চতি. ভগৱাপি ধম্মদানাধিমুত্তো সক্কচ্চং সব্বকালং ধম্মদানে যুত্তপ্পযুত্তোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘পযতপাণী’’তি. ‘‘সদা’’তি চ পদং ইমিনাপি সদ্ধিং যোজেতব্বং ‘‘সদা পযতপাণী’’তি. অৱিভাগেন হি সত্থা ৱেনেয্যলোকস্স সদ্ধম্মদানং সদা সব্বকালং পৱত্তেন্তো তত্থ যুত্তপ্পযুত্তো হুত্ৱা ৱিহৰতি.

অপৰো নযো – যোগো ৱুচ্চতি ভাৱনা. যথাহ ‘‘যোগা ৱে জাযতে ভূৰী’’তি (ধ. প. ২৮২). তস্মা যাজযোগোতি যাজভাৱনং, পৰিচ্চাগভাৱনং অনুযুত্তোতি অত্থো. ভগৱা হি অভিসম্বোধিতো পুব্বে বোধিসত্তভূতোপি কৰুণাসমুস্সাহিতো অনৱসেসতো দানং পৰিব্ৰূহেন্তো তত্থ উক্কংসপাৰমিপ্পত্তো হুত্ৱা অভিসম্বোধিং পাপুণি, বুদ্ধো হুত্ৱাপি তিৱিধং দানং পৰিব্ৰূহেসি ৱিসেসতো ধম্মদানং, পৰেপি তত্থ নিযোজেসি. তথা হি সো ৱেনেয্যযাচকানং কস্সচি সৰণানি অদাসি, কস্সচি পঞ্চ সীলানি, কস্সচি দস সীলানি, কস্সচি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং, কস্সচি ধুতধম্মে, কস্সচি চত্তাৰি ঝানানি, কস্সচি অট্ঠ সমাপত্তিযো, কস্সচি পঞ্চাভিঞ্ঞাযো, চত্তাৰো মগ্গে, চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি, তিস্সো ৱিজ্জা, চতস্সো পটিসম্ভিদাতি এৱমাদিলোকিযলোকুত্তৰভেদং গুণধনং ধম্মদানৱসেন যথাধিপ্পাযং দেন্তো পৰে চ ‘‘দেথা’’তি নিযোজেন্তো পৰিচ্চাগভাৱনং পৰিব্ৰূহেসি. তেন ৱুত্তং ‘‘পৰিচ্চাগভাৱনং অনুযুত্তো’’তি.

পযতপাণীতি ৱা আযতপাণী, হত্থগতং কিঞ্চি দাতুং ‘‘এহি গণ্হা’’তি পসাৰিতহত্থো ৱিয আচৰিযমুট্ঠিং অকত্ৱা সদ্ধম্মদানে যুত্তপ্পযুত্তোতি অত্থো. পযতপাণীতি ৱা উস্সাহিতহত্থো, আমিসদানং দাতুং উস্সাহিতহত্থো ৱিয ধম্মদানে কতুস্সাহোতি অত্থো. অন্তিমদেহধৰোতি ব্ৰহ্মচৰিযৱসেন ব্ৰাহ্মণকৰণানং ধম্মানং পাৰিপূৰিযা পচ্ছিমত্তভাৱধাৰী. অৱুসিতৱতো হি ৱসলকৰণানং ধম্মানং অপ্পহানেন ৱসলাদিসমঞ্ঞা গতি আযতিং গব্ভসেয্যা সিযা. তেন ভগৱা অত্তনো অচ্চন্তৱুসিতব্ৰাহ্মণভাৱং দস্সেতি. অনুত্তৰো ভিসক্কো সল্লকত্তোতি দুত্তিকিচ্ছস্স ৱট্টদুক্খৰোগস্স তিকিচ্ছনতো উত্তমো ভিসক্কো, অঞ্ঞেহি অনুদ্ধৰণীযানং ৰাগাদিসল্লানং কন্তনতো সমুচ্ছেদৱসেন সমুদ্ধৰণতো উত্তমো সল্লকন্তনৱেজ্জো. ইমিনা নিপ্পৰিযাযতো ব্ৰাহ্মণকৰণানং ধম্মানং অত্তনি পতিট্ঠিতানং পৰসন্ততিযং পতিট্ঠাপনেন পৰেসম্পি ব্ৰাহ্মণকৰণমাহ.

তস্স মে তুম্হে পুত্তাতি তস্স এৱৰূপস্স মম তুম্হে, ভিক্খৱে, পুত্তা অত্ৰজা হোথ. ওৰসাতি উৰসি সম্বন্ধা. যথা হি সত্তানং ওৰসপুত্তা অত্ৰজা ৱিসেসেন পিতুসন্তকস্স দাযজ্জস্স ভাগিনো হোন্তি, এৱমেতেপি অৰিযপুগ্গলা সম্মাসম্বুদ্ধস্স ধম্মস্সৱনন্তে অৰিযায জাতিযা জাতা. তস্স সন্তকস্স ৱিমুত্তিসুখস্স অৰিযধম্মৰতনস্স চ একংসভাগিযতায ওৰসা. অথ ৱা ভগৱতো ধম্মদেসনানুভাৱেন অৰিযভূমিং ওক্কমমানা ওক্কন্তা চ অৰিযসাৱকা সত্থু উৰে ৱাযামজনিতাভিজাতিতায নিপ্পৰিযাযেন ‘‘ওৰসপুত্তা’’তি ৱত্তব্বতং অৰহন্তি. তথা হি তে ভগৱতা আসযানুসযচৰিযাধিমুত্তিআদিৱোলোকনেন ৱজ্জানুচিন্তনেন চ হদযে কত্ৱা ৱজ্জতো নিৱাৰেত্ৱা অনৱজ্জে পতিট্ঠপেন্তেন সীলাদিধম্মসৰীৰপোসনেন সংৱড্ঢিতা. মুখতো জাতাতি মুখতো জাতায ধম্মদেসনায অৰিযায জাতিযা জাতত্তা মুখতো জাতা. অথ ৱা অনঞ্ঞসাধাৰণতো সব্বস্স কুসলধম্মস্স মুখতো পাতিমোক্খতো ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনাসঙ্খাততো ৱিমোক্খমুখতো ৱা অৰিযমগ্গজাতিযা জাতাতিপি মুখতো জাতা. সিক্খত্তযসঙ্গহে সাসনধম্মে অৰিযমগ্গধম্মে ৱা জাতাতি ধম্মজা. তেনেৱ ধম্মেন নিম্মিতা মাপিতাতি ধম্মনিম্মিতা. সতিধম্মৱিচযাদি ধম্মদাযাদা, ন লাভসক্কাৰাদি আমিসদাযাদা, ধম্মদাযাদা নো আমিসদাযাদা হোথাতি অত্থো.

তত্থ ধম্মো দুৱিধো – নিপ্পৰিযাযধম্মো, পৰিযাযধম্মোতি. আমিসম্পি দুৱিধং – নিপ্পৰিযাযামিসং, পৰিযাযামিসন্তি. কথং? মগ্গফলনিব্বানপ্পভেদো হি নৱৱিধো লোকুত্তৰধম্মো নিপ্পৰিযাযধম্মো, নিব্বত্তিতধম্মোযেৱ, ন কেনচি পৰিযাযেন কাৰণেন ৱা লেসেন ৱা ধম্মো. যং পনিদং ৱিৱট্টূপনিস্সিতং কুসলং, সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো ৱিৱট্টং পত্থেন্তো দানং দেতি, সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং কৰোতি, গন্ধমালাদীহি ৱত্থুপূজং কৰোতি, ধম্মং সুণাতি, দেসেতি, ঝানসমাপত্তিযো নিব্বত্তেতি, এৱং কৰোন্তো অনুপুব্বেন নিপ্পৰিযাযং অমতং নিব্বানং পটিলভতি, অযং পৰিযাযধম্মো. তথা চীৱৰাদযো চত্তাৰো পচ্চযা নিপ্পৰিযাযামিসমেৱ, ন অঞ্ঞেন পৰিযাযেন ৱা কাৰণেন ৱা লেসেন ৱা আমিসং. যং পনিদং ৱট্টগামিকুসলং, সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো ৱট্টং পত্থেন্তো সম্পত্তিভৱং ইচ্ছমানো দানং দেতি…পে… সমাপত্তিযো নিব্বত্তেতি, এৱং কৰোন্তো অনুপুব্বেন দেৱমনুস্সসম্পত্তিযো পটিলভতি, ইদং পৰিযাযামিসং নাম.

তত্থ নিপ্পৰিযাযধম্মোপি ভগৱতোযেৱ সন্তকো. ভগৱতা হি কথিতত্তা ভিক্খূ মগ্গফলনিব্বানানি অধিগচ্ছন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘সো, হি, ব্ৰাহ্মণ, ভগৱা অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা, অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতা…পে… মগ্গানুগা চ পনেতৰহি সাৱকা ৱিহৰন্তি পচ্ছা সমন্নাগতা’’তি (ম. নি. ৩.৭৯; চূলনি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫).

‘‘সো, হাৱুসো, ভগৱা জানং জানাতি, পস্সং পস্সতি, চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্ৰহ্মভূতো, ৱত্তা পৱত্তা, অত্থস্স নিন্নেতা, অমতস্স দাতা, ধম্মস্সামী তথাগতো’’তি (ম. নি. ১.২০৩; ৩.২৮১) চ.

পৰিযাযধম্মোপি ভগৱতোযেৱ সন্তকো. ভগৱতা হি কথিতত্তা এৱ জানন্তি ‘‘ৱিৱট্টং পত্থেত্ৱা দানং দেন্তো…পে… সমাপত্তিযো নিব্বত্তেন্তো অনুক্কমেন অমতং নিব্বানং পটিলভতী’’তি. নিপ্পৰিযাযামিসম্পি ভগৱতোযেৱ সন্তকং. ভগৱতা হি অনুঞ্ঞাতত্তাযেৱ ভিক্খূহি জীৱকৱত্থুং আদিং কত্ৱা পণীতচীৱৰং লদ্ধং. যথাহ –

‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, গহপতিচীৱৰং. যো ইচ্ছতি, পংসুকূলিকো হোতু. যো ইচ্ছতি, গহপতিচীৱৰং সাদিযতু. ইতৰীতৰেনপাহং, ভিক্খৱে, সন্তুট্ঠিংযেৱ ৱণ্ণেমী’’তি (মহাৱ. ৩৩৭).

এৱং ইতৰেপি পচ্চযা ভগৱতা অনুঞ্ঞাতত্তা এৱ ভিক্খূহি পৰিভুঞ্জিতুং লদ্ধা. পৰিযাযামিসম্পি ভগৱতোযেৱ সন্তকং. ভগৱতা হি কথিতত্তা এৱ জানন্তি ‘‘সম্পত্তিভৱং পত্থেন্তো দানং দত্ৱা সীলং…পে… সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা অনুক্কমেন পৰিযাযামিসং দিব্বসম্পত্তিং মনুস্সসম্পত্তিঞ্চ পটিলভতী’’তি. যদেৱ যস্মা নিপ্পৰিযাযধম্মোপি পৰিযাযধম্মোপি নিপ্পৰিযাযামিসম্পি পৰিযাযামিসম্পি ভগৱতোযেৱ সন্তকং, তস্মা তত্থ অত্তনো সামিভাৱং দস্সেন্তো তত্থ চ যং সেট্ঠতৰং অচ্চন্তহিতসুখাৱহং তত্থেৱ নে নিযোজেন্তো এৱমাহ ‘‘তস্স মে তুম্হে পুত্তা ওৰসা…পে… নো আমিসদাযাদা’’তি.

ইতি ভগৱা পৰিপুণ্ণৱতসমাদানং তপচৰিযং সম্মদেৱ ৱুসিতব্ৰহ্মচৰিযং সুৱিসুদ্ধৱিজ্জাচৰণসম্পন্নং অনৱসেসৱেদন্তপাৰগুং বাহিতসব্বপাপং সততং যাচযোগং সদেৱকে লোকে অনুত্তৰদক্খিণেয্যভাৱপ্পত্তং অত্তনো পৰমত্থব্ৰাহ্মণভাৱং অৰিযসাৱকানঞ্চ অত্তনো ওৰসপুত্তাদিভাৱং পৱেদেসি. ভগৱা হি ‘‘সীহোতি খো, ভিক্খৱে, তথাগতস্সেতং অধিৱচনং অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি (অ. নি. ৫.৯৯) এত্থ সীহসদিসং, ‘‘পুৰিসো মগ্গকুসলোতি খো, তিস্স, তথাগতস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি (সং. নি. ৩.৮৪) এত্থ মগ্গদেসকপুৰিসসদিসং, ‘‘ৰাজাহমস্মি সেলা’’তি (ম. নি. ২.৩৯৯; সু. নি. ৫৫৯) এত্থ ৰাজসদিসং, ‘‘ভিসক্কো সল্লকত্তোতি খো, সুনক্খত্ত, তথাগতস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি (ম. নি. ৩.৬৫) এত্থ ৱেজ্জসদিসং, ‘‘ব্ৰাহ্মণোতি খো, ভিক্খৱে, তথাগতস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি (অ. নি. ৮.৮৫) এত্থ ব্ৰাহ্মণসদিসং অত্তানং কথেসি. ইধাপি ব্ৰাহ্মণ সদিসং কত্ৱা কথেসি.

ইদানি যেহি দানাদীহি যুত্তস্স ইতো বাহিৰকব্ৰাহ্মণস্স ব্ৰাহ্মণকিচ্চং পৰিপুণ্ণং মঞ্ঞন্তি, তেহি অত্তনো দানাদীনং অগ্গসেট্ঠভাৱং পকাসেতুং ‘‘দ্ৱেমানি, ভিক্খৱে, দানানী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যাগাতি মহাযঞ্ঞা, মহাদানানীতি অত্থো, যানি ‘‘যিট্ঠানী’’তিপি ৱুচ্চন্তি. তত্থ ৱেলামদানৱেস্সন্তৰদানমহাৱিজিতযঞ্ঞসদিসা আমিসযাগা ৱেদিতব্বা, মহাসমযসুত্তমঙ্গলসুত্তচূড়ৰাহুলোৱাদসুত্তসমচিত্তসুত্তদেসনাদযো ধম্মযাগা. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.

গাথাযং অযজীতি অদাসি. অমচ্ছৰীতি সব্বমচ্ছৰিযানং বোধিমূলেযেৱ সুপ্পহীনত্তা মচ্ছেৰৰহিতো. সব্বভূতানুকম্পীতি মহাকৰুণায সব্বসত্তে পিযপুত্তং ৱিয অনুগ্গণ্হনসীলো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘ৱধকে দেৱদত্তে চ, চোৰে অঙ্গুলিমালকে;

ধনপালে ৰাহুলে চেৱ, সমচিত্তো মহামুনী’’তি. (মি. প. ৬.৬.৫) –

সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

পঠমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সুলভসুত্তৱণ্ণনা

১০১. দুতিযে অপ্পানীতি পৰিত্তানি. সুলভানীতি সুখেন লদ্ধব্বানি, যত্থ কত্থচি ৱা সক্কা হোতি লদ্ধুং. অনৱজ্জানীতি ৱজ্জৰহিতানি নিদ্দোসানি আগমনসুদ্ধিতো কাযমণ্ডনাদিকিলেসৱত্থুভাৱাভাৱতো চ. তত্থ সুলভতায পৰিযেসনদুক্খস্স অভাৱো দস্সিতো, অপ্পতায পৰিহৰণদুক্খস্সপি অভাৱো দস্সিতো, অনৱজ্জতায অগৰহিতব্বতায ভিক্খুসাৰুপ্পভাৱো দস্সিতো হোতি. অপ্পতায ৱা পৰিত্তাসস্স অৱত্থুতা, সুলভতায গেধায অৱত্থুতা, অনৱজ্জতায আদীনৱৱসেন নিস্সৰণপঞ্ঞায ৱত্থুতা দস্সিতা হোতি. অপ্পতায ৱা লাভেন ন সোমনস্সং জনযন্তি, সুলভতায অলাভেন ন দোমনস্সং জনযন্তি, অনৱজ্জতায ৱিপ্পটিসাৰনিমিত্তং অঞ্ঞাণুপেক্খং ন জনযন্তি অৱিপ্পটিসাৰৱত্থুভাৱতো.

পংসুকূলন্তি ৰথিকাসুসানসঙ্কাৰকূটাদীসু যত্থ কত্থচি পংসূনং উপৰি ঠিতত্তা অব্ভুগ্গতট্ঠেন পংসুকূলং ৱিযাতি পংসুকূলং, পংসু ৱিয কুচ্ছিতভাৱং উলতি গচ্ছতীতি পংসুকূলন্তি এৱং লদ্ধনামং ৰথিকাদীসু পতিতনন্তকানি উচ্চিনিত্ৱা কতচীৱৰং. পিণ্ডিযালোপোতি জঙ্ঘপিণ্ডিযা বলেন চৰিত্ৱা ঘৰে ঘৰে আলোপমত্তং কত্ৱা লদ্ধভোজনং. ৰুক্খমূলন্তি ৱিৱেকানুৰূপং যংকিঞ্চি ৰুক্খসমীপং. পূতিমুত্তন্তি যংকিঞ্চি গোমুত্তং. যথা হি সুৱণ্ণৱণ্ণোপি কাযো পূতিকাযোৱ এৱং অভিনৱম্পি মুত্তং পূতিমুত্তমেৱ. তত্থ কেচি গোমুত্তভাৱিতং হৰিতকীখণ্ডং ‘‘পূতিমুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, পূতিভাৱেন আপণাদিতো ৱিস্সট্ঠং ছড্ডিতং অপৰিগ্গহিতং যংকিঞ্চি ভেসজ্জং পূতিমুত্তন্তি অধিপ্পেতন্তি অপৰে.

যতো খোতি পচ্চত্তে নিস্সক্কৱচনং, যং খোতি ৱুত্তং হোতি. তেন ‘‘তুট্ঠো হোতী’’তি ৱুত্তকিৰিযং পৰামসতি. তুট্ঠোতি সন্তুট্ঠো. ইদমস্সাহন্তি য্ৱাযং চতুব্বিধেন যথাৱুত্তেন পচ্চযেন অপ্পেন সুলভেন সন্তোসো, ইদং ইমস্স ভিক্খুনো সীলসংৱৰাদীসু অঞ্ঞতৰং একং সামঞ্ঞঙ্গং সমণভাৱকাৰণন্তি অহং ৱদামি. সন্তুট্ঠস্স হি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং সুপৰিপুণ্ণং হোতি, সমথৱিপস্সনা চ ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি. অথ ৱা সামঞ্ঞং নাম অৰিযমগ্গো. তস্স সঙ্খেপতো দ্ৱে অঙ্গানি – বাহিৰং, অজ্ঝত্তিকন্তি. তত্থ বাহিৰং সপ্পুৰিসূপনিস্সযো সদ্ধম্মস্সৱনঞ্চ, অজ্ঝত্তিকং পন যোনিসো মনসিকাৰো ধম্মানুধম্মপটিপত্তি চ. তেসু যস্মা যথাৰহং ধম্মানুধম্মপটিপত্তিভূতা তস্সা মূলভূতা চেতে ধম্মা, যদিদং অপ্পিচ্ছতা সন্তুট্ঠিতা পৱিৱিত্ততা অসংসট্ঠতা আৰদ্ধৱীৰিযতাতি এৱমাদযো, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ইদমস্সাহং অঞ্ঞতৰং সামঞ্ঞঙ্গন্তি ৱদামী’’তি.

গাথাসু সেনাসনমাৰব্ভাতি ৱিহাৰাদিং মঞ্চপীঠাদিঞ্চ সেনাসনং নিস্সায. চীৱৰং পানভোজনন্তি নিৱাসনাদিচীৱৰং, অম্বপানকাদিপানং, খাদনীযভোজনীযাদিভুঞ্জিতব্বৱত্থুঞ্চ আৰব্ভাতি সম্বন্ধো. ৱিঘাতো ৱিহতভাৱো চেতোদুক্খং ন হোতীতি যোজনা. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – ‘‘অসুকস্মিং নাম আৱাসে পচ্চযা সুলভা’’তি লভিতব্বট্ঠানগমনেন ৱা ‘‘ময্হং পাপুণাতি ন তুয্হ’’ন্তি ৱিৱাদাপজ্জনেন ৱা নৱকম্মকৰণাদিৱসেন ৱা সেনাসনাদীনি পৰিযেসন্তানং অসন্তুট্ঠানং ইচ্ছিতলাভাদিনা যো ৱিঘাতো চিত্তস্স হোতি, সো তত্থ সন্তুট্ঠস্স ন হোতীতি. দিসা নপ্পটিহঞ্ঞতীতি সন্তুট্ঠিযা চাতুদ্দিসাভাৱেন দিসা নপ্পটিহন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘চাতুদ্দিসো অপ্পটিঘো চ হোতি,

সন্তুস্সমানো ইতৰীতৰেনা’’তি. (সু. নি. ৪২; চূড়নি. খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২৮);

যস্স হি ‘‘অসুকট্ঠানং নাম গতো চীৱৰাদীনি লভিস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স দিসা পটিহঞ্ঞতি নাম. যস্স পন এৱং ন উপ্পজ্জতি, তস্স দিসা ন পটিহঞ্ঞতি নাম. ধম্মাতি পটিপত্তিধম্মা. সামঞ্ঞস্সানুলোমিকাতি সমণধম্মস্স সমথৱিপস্সনাভাৱনায অৰিযমগ্গস্সেৱ ৱা অনুচ্ছৱিকা অপ্পিচ্ছতাদযো. অধিগ্গহিতাতি সব্বে তে তুট্ঠচিত্তস্স সন্তুট্ঠচিত্তেন ভিক্খুনা অধিগ্গহিতা পটিপক্খধম্মে অভিভৱিত্ৱা গহিতা হোন্তি অব্ভন্তৰগতা, ন বাহিৰগতাতি.

দুতিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. আসৱক্খযসুত্তৱণ্ণনা

১০২. ততিযে জানতোতি জানন্তস্স. পস্সতোতি পস্সন্তস্স. যদিপি ইমানি দ্ৱেপি পদানি একত্থানি, ব্যঞ্জনমেৱ নানং, এৱং সন্তেপি ‘‘জানতো’’তি ঞাণলক্খণং উপাদায পুগ্গলং নিদ্দিসতি. জাননলক্খণঞ্হি ঞাণং. ‘‘পস্সতো’’তি ঞাণপ্পভাৱং উপাদায. দস্সনপ্পভাৱঞ্হি উপাদায ঞাণসমঙ্গী পুগ্গলো চক্খুমা ৱিয পুগ্গলো চক্খুনা ৰূপানি, ঞাণেন ৱিৱটে ধম্মে পস্সতি. অথ ৱা জানতোতি অনুবোধঞাণেন জানতো. পস্সতোতি পটিৱেধঞাণেন পস্সতো. পটিলোমতো ৱা দস্সনমগ্গেন পস্সতো, ভাৱনামগ্গেন জানতো. কেচি পন ‘‘ঞাততীৰণপহানপৰিঞ্ঞাহি জানতো, সিখাপ্পত্তৱিপস্সনায পস্সতো’’তি ৱদন্তি. অথ ৱা দুক্খং পৰিঞ্ঞাভিসমযেন জানতো, নিৰোধং সচ্ছিকিৰিযাভিসমযেন পস্সতো. তদুভযে চ সতি পহানভাৱনাভিসমযা সিদ্ধা এৱ হোন্তীতি চতুসচ্চাভিসমযো ৱুত্তো হোতি. যদা চেত্থ ৱিপস্সনাঞাণং অধিপ্পেতং, তদা ‘‘জানতো পস্সতো’’তি পদানং হেতুঅত্থদীপনতা দট্ঠব্বা. যদা পন মগ্গঞাণং অধিপ্পেতং, তদা মগ্গকিচ্চত্থদীপনতা.

আসৱানং খযন্তি ‘‘জানতো, অহং ভিক্খৱে, পস্সতো আসৱানং খযং ৱদামী’’তি (ম. নি. ১.১৫; সং. নি. ৩.১০১; ৫.১০৯৫) এৱমাগতে সব্বাসৱসংৱৰপৰিযাযে ‘‘আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তি’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৩৮) চ সুত্তপদেসু আসৱানং পহানং অচ্চন্তক্খযো অসমুপ্পাদো খীণাকাৰো নত্থিভাৱো ‘‘আসৱক্খযো’’তি ৱুত্তো. ‘‘আসৱানং খযা সমণো হোতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৩৮) ফলং.

‘‘পৰৱজ্জানুপস্সিস্স, নিচ্চং উজ্ঝানসঞ্ঞিনো;

আসৱা তস্স ৱড্ঢন্তি, আৰা সো আসৱক্খযা’’তি. (ধ. প. ২৫৩); –

আদীসু নিব্বানং.

‘‘সেখস্স সিক্খমানস্স, উজুমগ্গানুসাৰিনো;

খযস্মিং পঠমং ঞাণং, ততো অঞ্ঞা অনন্তৰা;

ততো অঞ্ঞাৱিমুত্তস্স, ঞাণং ৱে হোতি তাদিনো’’তি. (অ. নি. ৩.৮৬; ইতিৱু. ৬২) –

এৱমাগতে ইন্দ্ৰিযসুত্তে ইধ চ মগ্গো ‘‘আসৱক্খযো’’তি ৱুত্তো. তস্মা যথাৱুত্তনযেন জানন্তস্স পস্সন্তস্স অহং অৰিযমগ্গাধিগমং ৱদামীতি ৱুত্তং হোতি. নো অজানতো নো অপস্সতোতি যো পন ন জানাতি ন পস্সতি, তস্স নো ৱদামীতি অত্থো. এতেন যে অজানতো অপস্সতোপি সংসাৰসুদ্ধিং ৱদন্তি, তে পটিক্খিপতি. পুৰিমেন ৱা পদদ্ৱযেন উপাযো ৱুত্তো, ইমিনা অনুপাযপটিসেধো. সঙ্খেপেন চেত্থ ঞাণং আসৱক্খযকৰং, সেসং তস্স পৰিক্খাৰোতি দস্সেতি.

ইদানি যং জানতো যং পস্সতো আসৱক্খযো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, জানতো’’তি পুচ্ছং আৰভি. তত্থ জাননা বহুৱিধা. দব্বজাতিকো এৱ হি কোচি ভিক্খু ছত্তং কাতুং জানাতি, কোচি চীৱৰাদীনং অঞ্ঞতৰং, তস্স ঈদিসানি কম্মানি ৱত্তসীসে ঠত্ৱা কৰোন্তস্স সা জাননা ‘‘মগ্গফলানং পদট্ঠানং ন হোতী’’তি ন ৱত্তব্বা. যো পন সাসনে পব্বজিত্ৱা ৱেজ্জকম্মাদীনি কাতুং জানাতি, তস্সেৱং জানতো আসৱা ৱড্ঢন্তিযেৱ. তস্মা যং জানতো যং পস্সতো আসৱানং খযো হোতি, তদেৱ দস্সেন্তো আহ ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদি. তত্থ যং ৱত্তব্বং চতুসচ্চকম্মট্ঠানং, তং হেট্ঠা যোনিসোমনসিকাৰসুত্তে সঙ্খেপতো ৱুত্তমেৱ.

তত্থ পন ‘‘যোনিসো, ভিক্খৱে, ভিক্খু মনসি কৰোন্তো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৱেতী’’তি (ইতিৱু. ১৬) আগতত্তা ‘‘ইদং দুক্খন্তি যোনিসো মনসি কৰোতী’’তিআদিনা অত্থৱিভাৱনা কতা. ইধ ‘‘ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৱে, জানতো পস্সতো আসৱানং খযো হোতী’’তি (ম. নি. ১.১৫; সং. নি. ৩.১০১; ৫.১০৯৫) আগতত্তা ‘‘ইদং দুক্খন্তি পৰিঞ্ঞাপটিৱেধৱসেন পৰিঞ্ঞাভিসমযৱসেন মগ্গঞাণেন জানতো পস্সতো আসৱানং খযো হোতী’’তিআদিনা নযেন যোজেতব্বং. আসৱেসু চ পঠমমগ্গেন দিট্ঠাসৱো খীযতি, ততিযমগ্গেন কামাসৱো, চতুত্থমগ্গেন ভৱাসৱো অৱিজ্জাসৱো চ খীযতীতি ৱেদিতব্বো.

গাথাসু ৱিমুত্তিঞাণন্তি ৱিমুত্তিযং নিব্বানে ফলে চ পচ্চৱেক্খণঞাণং. উত্তমন্তি উত্তমধম্মাৰম্মণত্তা উত্তমং. খযে ঞাণন্তি আসৱানং সংযোজনানঞ্চ খযে খযকৰে অৰিযমগ্গে ঞাণং. ‘‘খীণা সংযোজনা ইতি ঞাণ’’ন্তি ইধাপি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. তেন পহীনকিলেসপচ্চৱেক্খণং দস্সেতি. এৱমেত্থ চত্তাৰিপি পচ্চৱেক্খণঞাণানি ৱুত্তানি হোন্তি. অৱসিট্ঠকিলেসপচ্চৱেক্খণা হি ইধ নত্থি অৰহত্তফলাধিগমস্স অধিপ্পেতত্তা. যথা চেত্থ জানতো পস্সতোতি নিব্বানাধিগমেন সম্মাদিট্ঠিকিচ্চং অধিকং কত্ৱা ৱুত্তং, এৱং সম্মপ্পধানকিচ্চম্পি অধিকমেৱ ইচ্ছিতব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘ন ত্ৱেৱিদং কুসীতেনা’’তি ওসানগাথমাহ.

তত্থ ন ত্ৱেৱিদন্তি ন তু এৱ ইদং. তুসদ্দো নিপাতমত্তং. বালেনমৱিজানতাতি মকাৰো পদসন্ধিকৰো. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – ইদং সেক্খমগ্গেন অসেক্খমগ্গেন চ পত্তব্বং অভিজ্ঝাকাযগন্থাদিসব্বগন্থানং পমোচনং পমোচনস্স নিমিত্তভূতং নিব্বানং ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা চত্তাৰি সচ্চানি যথাভূতং অৱিজানতা ততো এৱ বালেন অৱিদ্দসুনা যথা অধিগন্তুং ন সক্কা, এৱং কুসীতেন নিব্বীৰিযেনাপি, তস্মা তদধিগমায আৰদ্ধৱীৰিযেন ভৱিতব্বন্তি. তেনাহ ভগৱা ‘‘আৰদ্ধৱীৰিযস্সাযং ধম্মো, নো কুসীতস্স’’ (দী. নি. ৩.৩৫৮).

‘‘আৰম্ভথ নিক্কমথ, যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে;

ধুনাথ মচ্চুনো সেনং, নড়াগাৰংৱ কুঞ্জৰো’’তি. (সং. নি. ১.১৮৫; নেত্তি. ২৯; মি. প. ৫.১.৪);

ততিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. সমণব্ৰাহ্মণসুত্তৱণ্ণনা

১০৩. চতুত্থে যে হি কেচীতি যে কেচি. ইদং দুক্খন্তি যথাভূতং নপ্পজানন্তীতি ‘‘ইদং দুক্খং, এত্তকং দুক্খং, ন ইতো ভিয্যো’’তি অৱিপৰীতং সভাৱসৰসলক্খণতো ৱিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায দুক্খসচ্চং ন জানন্তি ন পটিৱিজ্ঝন্তি. সেসেসুপি এসেৱ নযো. ন মে তে, ভিক্খৱেতিআদীসু অযং সঙ্খেপত্থো – ভিক্খৱে, চতুসচ্চকম্মট্ঠানং অননুযুত্তা পব্বজ্জামত্তসমণা চেৱ জাতিমত্তব্ৰাহ্মণা চ ন মযা তে সমিতপাপসমণেসু সমণোতি, বাহিতপাপব্ৰাহ্মণেসু ব্ৰাহ্মণোতি চ সম্মতা অনুঞ্ঞাতা. কস্মা? সমণকৰণানং ব্ৰাহ্মণকৰণানঞ্চ ধম্মানং অভাৱতোতি. তেনেৱাহ ‘‘ন চ পন তে আযস্মন্তো’’তিআদি. তত্থ সামঞ্ঞত্থন্তি সামঞ্ঞসঙ্খাতং অত্থং, চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানীতি অত্থো. ব্ৰহ্মঞ্ঞত্থন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং. অপৰে পন ‘‘সামঞ্ঞত্থন্তি চত্তাৰো অৰিযমগ্গা, ব্ৰহ্মঞ্ঞত্থন্তি চত্তাৰি অৰিযফলানী’’তি ৱদন্তি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. সুক্কপক্খো ৱুত্তৱিপৰিযাযেন ৱেদিতব্বো. গাথাসু অপুব্বং নত্থি.

চতুত্থসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সীলসম্পন্নসুত্তৱণ্ণনা

১০৪. পঞ্চমে সীলসম্পন্নাতি এত্থ সীলং নাম খীণাসৱানং লোকিযলোকুত্তৰসীলং, তেন সম্পন্না সমন্নাগতাতি সীলসম্পন্না. সমাধিপঞ্ঞাসুপি এসেৱ নযো. ৱিমুত্তি পন ফলৱিমুত্তিযেৱ, ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং পচ্চৱেক্খণঞাণং. এৱমেত্থ সীলাদযো তযো লোকিযলোকুত্তৰা, ৱিমুত্তি লোকুত্তৰাৱ, ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং লোকিযমেৱ. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেহি যথাৰহং পৰে ওৱদন্তি অনুসাসন্তীতি ওৱাদকা. ৱিঞ্ঞাপকাতি কম্মানি কম্মফলানি চ, ৱিঞ্ঞাপকা, তত্থ চ ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা, ইমে ধম্মা অকুসলা. ইমে ধম্মা সাৱজ্জা, ইমে ধম্মা অনৱজ্জা’’তিআদিনা কুসলাদিৱিভাগতো খন্ধাদিৱিভাগতো সলক্খণতো সামঞ্ঞলক্খণতোতি ৱিৱিধেহি নযেহি ধম্মানং ঞাপকা অৱবোধকা. সন্দস্সকাতি তেযেৱ ধম্মে হত্থেন গহেত্ৱা ৱিয পৰস্স পচ্চক্খতো দস্সেতাৰো. সমাদপকাতি যং সীলাদি যেহি অসমাদিন্নং, তস্স সমাদাপেতাৰো, তত্থ তে পতিট্ঠাপেতাৰো. সমুত্তেজকাতি এৱং কুসলধম্মেসু পতিট্ঠিতানং উপৰি অধিচিত্তানুযোগে নিযোজনৱসেন চিত্তস্স সম্মা উত্তেজকা, যথা ৱিসেসাধিগমো হোতি, এৱং নিসামনৱসেন তেজকা. সম্পহংসকাতি তেসং যথালদ্ধেহি উপৰিলদ্ধব্বেহি চ গুণৱিসেসেহি চিত্তস্স সম্মা পহংসকা, লদ্ধস্সাদৱসেন সুট্ঠু তোসকা. অলংসমক্খাতাৰোতি অলং পৰিযত্তং যথাৱুত্তং অপৰিহাপেত্ৱা সম্মদেৱ অনুগ্গহাধিপ্পাযেন অক্খাতাৰো.

অথ ৱা সন্দস্সকাতি ধম্মং দেসেন্তা পৱত্তিনিৱত্তিযো সভাৱসৰসলক্খণতো সম্মদেৱ দস্সেতাৰো. সমাদপকাতি চিত্তে পতিট্ঠাপনৱসেন তস্সেৱ অত্থস্স গাহাপকা. সমুত্তেজকাতি তদত্থগ্গহণে উস্সাহজননেন সম্মদেৱ ৱোদপকা জোতকা ৱা. সম্পহংসকাতি তদত্থপটিপত্তিযং আনিসংসদস্সনেন সম্মদেৱ পহংসকা তোসকা. অলংসমক্খাতাৰোতি সমত্থা হুত্ৱা ৱুত্তনযেন সমক্খাতাৰো. সদ্ধম্মস্সাতি পটিৱেধসদ্ধম্মস্স, তিৱিধস্সাপি ৱা সদ্ধম্মস্স দেসেতাৰো.

দস্সনম্পহন্তি দস্সনম্পি অহং. তং পনেতং চক্খুদস্সনং ঞাণদস্সনন্তি দুৱিধং. তত্থ পসন্নেহি চক্খূহি অৰিযানং ওলোকনং চক্খুদস্সনং নাম. অৰিযভাৱকৰানং পন ধম্মানং অৰিযভাৱস্স চ ৱিপস্সনামগ্গফলেহি অধিগমো ঞাণদস্সনং নাম. ইমস্মিং পনত্থে চক্খুদস্সনং অধিপ্পেতং. অৰিযানঞ্হি পসন্নেহি চক্খূহি ওলোকনম্পি সত্তানং বহূপকাৰমেৱ. সৱনন্তি ‘‘অসুকো নাম খীণাসৱো অসুকস্মিং নাম ৰট্ঠে ৱা জনপদে ৱা গামে ৱা নিগমে ৱা ৱিহাৰে ৱা লেণে ৱা ৱসতী’’তি কথেন্তানং সোতেন সৱনং, এতম্পি বহূপকাৰমেৱ. উপসঙ্কমনন্তি ‘‘দানং ৱা দস্সামি, পঞ্হং ৱা পুচ্ছিস্সামি, ধম্মং ৱা সোস্সামি, সক্কাৰং ৱা কৰিস্সামী’’তি এৱৰূপেন চিত্তেন অৰিযানং উপসঙ্কমনং. পযিৰুপাসনন্তি পঞ্হপযিৰুপাসনং, অৰিযানং গুণে সুত্ৱা তে উপসঙ্কমিত্ৱা নিমন্তেত্ৱা দানং ৱা দত্ৱা ৱত্তং ৱা কত্ৱা ‘‘কিং, ভন্তে, কুসল’’ন্তিআদিনা নযেন পঞ্হপুচ্ছনন্তি অত্থো. ৱেয্যাৱচ্চাদিকৰণং পযিৰুপাসনংযেৱ. অনুস্সৰণন্তি ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানেসু নিসিন্নস্স ‘‘ইদানি অৰিযা গুম্বলেণমণ্ডপাদীসু ঝানৱিপস্সনামগ্গফলসুখেহি ৱীতিনামেন্তী’’তি তেসং দিব্বৱিহাৰাদিগুণৱিসেসাৰম্মণং অনুস্সৰণং. যো ৱা তেসং সন্তিকা ওৱাদো লদ্ধো হোতি, তং আৱজ্জিত্ৱা ‘‘ইমস্মিং ঠানে সীলং কথিতং, ইমস্মিং সমাধি, ইমস্মিং ৱিপস্সনা, ইমস্মিং মগ্গো, ইমস্মিং ফল’’ন্তি এৱং অনুস্সৰণং.

অনুপব্বজ্জন্তি অৰিযেসু চিত্তং পসাদেত্ৱা ঘৰা নিক্খম্ম তেসং সন্তিকে পব্বজ্জং. অৰিযেসু হি চিত্তং পসাদেত্ৱা তেসংযেৱ সন্তিকে পব্বজিত্ৱা তেসংযেৱ ওৱাদানুসাসনিং পচ্চাসীসমানস্স চৰতোপি পব্বজ্জা অনুপব্বজ্জা নাম, অঞ্ঞেসং সন্তিকে ওৱাদানুসাসনিং পচ্চাসীসমানস্স চৰতোপি পব্বজ্জা অনুপব্বজ্জা নাম, অৰিযেসু পসাদেন অঞ্ঞত্থ পব্বজিত্ৱা অৰিযানং সন্তিকে ওৱাদানুসাসনিং পচ্চাসীসমানস্স চৰতোপি পব্বজ্জা অনুপব্বজ্জাৱ. অঞ্ঞেসু পন পসাদেন অঞ্ঞেসংযেৱ সন্তিকে পব্বজিত্ৱা অঞ্ঞেসংযেৱ ওৱাদানুসাসনিং পচ্চাসীসমানস্স চৰতো পব্বজ্জা অনুপব্বজ্জা নাম ন হোতি. ৱুত্তনযেন পব্বজিতেসু পন মহাকস্সপত্থেৰস্স তাৱ অনুপব্বজ্জং পব্বজিতা সতসহস্সমত্তা অহেসুং, তথা থেৰস্সেৱ সদ্ধিৱিহাৰিকস্স চন্দগুত্তত্থেৰস্স, তস্সাপি সদ্ধিৱিহাৰিকস্স সূৰিযগুত্তত্থেৰস্স, তস্সাপি সদ্ধিৱিহাৰিকস্স অস্সগুত্তত্থেৰস্স, তস্সাপি সদ্ধিৱিহাৰিকস্স যোনকধম্মৰক্খিতত্থেৰস্স. তস্স পন সদ্ধিৱিহাৰিকো অসোকৰঞ্ঞো কনিট্ঠভাতা তিস্সত্থেৰো নাম অহোসি. তস্স অনুপব্বজ্জং পব্বজিতা অড্ঢতেয্যকোটিসঙ্খা অহেসুং. দীপপ্পসাদকমহামহিন্দত্থেৰস্স পন অনুপব্বজিতানং গণনপৰিচ্ছেদো নত্থি. যাৱজ্জদিৱসা লঙ্কাদীপে সত্থৰি পসাদেন পব্বজন্তা মহামহিন্দত্থেৰস্সেৱ অনুপব্বজ্জন্তি নাম.

ইদানি যেন কাৰণেন তেসং অৰিযানং দস্সনাদি বহূপকাৰন্তি ৱুত্তং, তং দস্সেতুং ‘‘তথাৰূপে’’তিআদিমাহ. তত্থ তথাৰূপেতি তাদিসে সীলাদিগুণসম্পন্নে অৰিযে. যস্মা দস্সনসৱনানুস্সৰণানি উপসঙ্কমনপযিৰুপাসনট্ঠানানি, তস্মা তানি অনামসিত্ৱা উপসঙ্কমনপযিৰুপাসনানিযেৱ দস্সেতুং ‘‘সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো’’তি ৱুত্তং. দস্সনসৱনানুস্সৰণতো হি অৰিযেসু উপ্পন্নসদ্ধো তে উপসঙ্কমিত্ৱা পযিৰুপাসিত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱা লদ্ধসৱনানুত্তৰিযো অপৰিপূৰে সীলাদিগুণে পৰিপূৰেস্সতীতি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘সদ্ধাজাতো উপসঙ্কমতি, উপসঙ্কমন্তো পযিৰুপাসতী’’তিআদি (ম. নি. ২.১৮৩).

তত্থ সেৱতোতি ৱত্তপটিৱত্তকৰণৱসেন কালেন কালং উপসঙ্কমতো. ভজতোতি সম্পিযাযনভত্তিৱসেন ভজতো. পযিৰুপাসতোতি পঞ্হপুচ্ছনেন পটিপত্তিঅনুকৰণেন চ পযিৰুপাসতোতি তিণ্ণং পদানং অত্থৱিভাগো দীপেতব্বো. ৱিমুত্তিঞাণদস্সনস্স পাৰিপূৰি একূনৱীসতিমস্স পচ্চৱেক্খণঞাণস্স উপ্পত্তিযা ৱেদিতব্বা.

এৱৰূপা চ তে, ভিক্খৱে, ভিক্খূতিআদীসু যে যথাৱুত্তগুণসমন্নাগমেন এৱৰূপা এদিসা ভিন্নসব্বকিলেসা ভিক্খূ, তে দিট্ঠধম্মিকাদিহিতেসু সত্তানং নিযোজনৱসেন অনুসাসনতো সত্থাৰোতিপি ৱুচ্চন্তি. জাতিকন্তাৰাদিনিত্থৰণতো সত্থৱাহাতিপি, ৰাগাদিৰণানং জহনতো জহাপনতো চ ৰণঞ্জহাতিপি, অৱিজ্জাতমস্স ৱিনোদনতো ৱিনোদাপনতো চ তমোনুদাতিপি, সপৰসন্তানেসু পঞ্ঞাআলোকপঞ্ঞাওভাসপঞ্ঞাপজ্জোতানং কৰণেন নিব্বত্তনেন আলোকাদিকৰাতিপি, তথা ঞাণুক্কাঞাণপ্পভাধম্মুক্কাধম্মপ্পভানং ধাৰণেন কৰণেন চ উক্কাধাৰাতিপি, পভঙ্কৰাতিপি, আৰকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইৰিযনতো, অযে চ ইৰিযনতো পৰেসং তথাভাৱহেতুভাৱতো, সদেৱকেন লোকেন অৰণীযতো অৰিযাতিপি, পঞ্ঞাচক্খুধম্মচক্খূনং সাতিসযপটিলাভেন চক্খুমন্তোতিপি ৱুচ্চন্তি.

গাথাসু পামোজ্জকৰণং ঠানন্তি নিৰামিসস্স পমোদস্স নিব্বত্তকং ঠানং কাৰণং. এতন্তি ইদানি ৱত্তব্বনিদস্সনং সন্ধায ৱদতি. ৱিজানতন্তি সংকিলেসৱোদানে যাথাৱতো জানন্তানং. ভাৱিতত্তানন্তি ভাৱিতসভাৱানং, কাযভাৱনাদীহি ভাৱিতসন্তানানন্তি অত্থো. ধম্মজীৱিনন্তি মিচ্ছাজীৱং পহায ধম্মেন ঞাযেন জীৱিককপ্পনতো, ধম্মেন ৱা ঞাযেন অত্তভাৱস্স পৱত্তনতো, সমাপত্তিবহুলতায ৱা অগ্গফলধম্মেন জীৱনতো ধম্মজীৱিনং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – যদিদং ভাৱিতত্তানং পৰিনিট্ঠিতসমাধিপঞ্ঞাভাৱনানং ততো এৱ ধম্মজীৱিনং অৰিযানং দস্সনং. এতং অৱিপ্পটিসাৰনিমিত্তানং সীলাদীনং পাৰিপূৰিহেতুভাৱতো ৱিজানতং সপ্পঞ্ঞজাতিকানং একন্তেনেৱ পীতিপামোজ্জকাৰণন্তি.

ইদানি তং তস্স কাৰণভাৱং দস্সেতুং ‘‘তে জোতযন্তী’’তি ওসানগাথাদ্ৱযমাহ. তত্থ তেতি তে ভাৱিতত্তা ধম্মজীৱিনো অৰিযা. জোতযন্তীতি পকাসযন্তি. ভাসযন্তীতি সদ্ধম্মোভাসেন লোকং পভাসযন্তি, ধম্মং দেসেন্তীতি অত্থো. যেসন্তি যেসং অৰিযানং. সাসনন্তি ওৱাদং. সম্মদঞ্ঞাযাতি পুব্বভাগঞাণেহি সম্মদেৱ জানিত্ৱা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

পঞ্চমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. তণ্হুপ্পাদসুত্তৱণ্ণনা

১০৫. ছট্ঠে তণ্হুপ্পাদাতি এত্থ উপ্পজ্জতি এতেসূতি উপ্পাদা. কা উপ্পজ্জতি? তণ্হা. তণ্হায উপ্পাদা তণ্হুপ্পাদা, তণ্হাৱত্থূনি তণ্হাকাৰণানীতি অত্থো. যত্থাতি যেসু নিমিত্তভূতেসু. উপ্পজ্জমানাতি উপ্পজ্জনসীলা. চীৱৰহেতূতি ‘‘কত্থ মনাপং চীৱৰং লভিস্সামী’’তি চীৱৰকাৰণা উপ্পজ্জতি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. ইতিভৱাভৱহেতূতি এত্থ পন ইতীতি নিদস্সনত্থে নিপাতো. যথা চীৱৰাদিহেতু, এৱং ভৱাভৱহেতুপীতি অত্থো. ভৱাভৱাতি চেত্থ পণীতপ্পণীতানি সপ্পিনৱনীতাদীনি অধিপ্পেতানি ভৱতি আৰোগ্যং এতেনাতি কত্ৱা. ‘‘সম্পত্তিভৱেসু পণীতপ্পণীততৰো ভৱাভৱো’’তিপি ৱদন্তি. ভৱোতি ৱা সম্পত্তি, অভৱোতি ৱিপত্তি. ভৱোতি ৱুড্ঢি, অভৱোতি হানি. তং নিমিত্তঞ্চ তণ্হা উপ্পজ্জতীতি ৱুত্তং ‘‘ভৱাভৱহেতু ৱা’’তি.

গাথা হেট্ঠা ৱুত্তত্থা এৱ. অপিচ তণ্হাদুতিযোতি তণ্হাসহাযো. অযঞ্হি সত্তো অনমতগ্গে সংসাৰৱট্টে সংসৰন্তো ন এককোৱ সংসৰতি, তণ্হং পন দুতিযিকং সহাযিকং লভিত্ৱাৱ সংসৰতি. তথা হি তং পপাতপাতং অচিন্তেত্ৱা মধুগণ্হনকলুদ্দকং ৱিয অনেকাদীনৱাকুলেসুপি ভৱেসু আনিসংসমেৱ দস্সেন্তী অনত্থজালে সা পৰিব্ভমাপেতি. এতমাদীনৱং ঞত্ৱাতি এতং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু খন্ধেসু ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱসঞ্ঞিতং আদীনৱং জানিত্ৱা. তণ্হং দুক্খস্স সম্ভৱন্তি ‘‘তণ্হা চাযং ৱট্টদুক্খস্স সম্ভৱো পভৱো কাৰণ’’ন্তি জানিত্ৱা. এত্তাৱতা চ একস্স ভিক্খুনো ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তুপ্পত্তি দস্সিতা. ইদানি তং খীণাসৱং থোমেন্তো ‘‘ৱীততণ্হো’’তিআদিমাহ. যং পনেত্থ অৱুত্তং, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.

ছট্ঠসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. সব্ৰহ্মকসুত্তৱণ্ণনা

১০৬. সত্তমে সব্ৰহ্মকানীতি সসেট্ঠকানি. যেসন্তি যেসং কুলানং. পুত্তানন্তি পুত্তেহি পূজিতসদ্দযোগেন হি ইদং কৰণত্থে সামিৱচনং. অজ্ঝাগাৰেতি সকে ঘৰে. পূজিতা হোন্তীতি যং ঘৰে অত্থি, তেন পটিজগ্গিতা মনাপেন চেৱ কাযিকৱাচসিকেন চ পচ্চুপট্ঠিতা হোন্তি. ইতি মাতাপিতুপূজকানি কুলানি ‘‘সব্ৰহ্মকানী’’তি পসংসিত্ৱা উপৰিপি নেসং পসংসনীযতং দস্সেন্তো ‘‘সপুব্বদেৱতানী’’তিআদিমাহ.

তত্থ ব্ৰহ্মাতিআদীনি তেসং ব্ৰহ্মাদিভাৱসাধনত্থং ৱুত্তানি. তত্ৰাযমত্থৱিভাৱনা – ব্ৰহ্মাতি সেট্ঠাধিৱচনং. যথা হি ব্ৰহ্মুনো চতস্সো ভাৱনা অৱিজহিতা হোন্তি মেত্তা, কৰুণা, মুদিতা, উপেক্খাতি, এৱং মাতাপিতূনং পুত্তেসু চতস্সো ভাৱনা অৱিজহিতা হোন্তি. তা তস্মিং তস্মিং কালে ৱেদিতব্বা – কুচ্ছিগতস্মিঞ্হি দাৰকে ‘‘কদা ন খো পুত্তকং অৰোগং পৰিপুণ্ণঙ্গপচ্চঙ্গং পস্সিস্সামা’’তি মাতাপিতূনং মেত্তচিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা পনেস মন্দো উত্তানসেয্যকো ঊকাহি ৱা মঙ্কুলেহি ৱা দট্ঠো দুক্খসেয্যায ৱা পীড়িতো পৰোদতি ৱিৰৱতি, তদাস্স সদ্দং সুত্ৱা মাতাপিতূনং কাৰুঞ্ঞং উপ্পজ্জতি. আধাৱিত্ৱা ৱিধাৱিত্ৱা কীড়নকালে পন লোভনীযৱযস্মিং ৱা ঠিতকালে দাৰকং ওলোকেত্ৱা মাতাপিতূনং চিত্তং সপ্পিমণ্ডে পক্খিত্তসতৱিহতকপ্পাসপিচুপটলং ৱিয মুদুকং আমোদিতং পমোদিতং, তদা নেসং মুদিতা লব্ভতি. যদা পন তেসং পুত্তো দাৰভৰণং পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা পাটিযেক্কং অগাৰং অজ্ঝাৱসতি, তদা মাতাপিতূনং ‘‘সক্কোতি দানি নো পুত্তকো অত্তনো ধম্মতায জীৱিতু’’ন্তি মজ্ঝত্তভাৱো উপ্পজ্জতি. এৱং তস্মিং কালে উপেক্খা লব্ভতি. এৱং মাতাপিতূনং পুত্তেসু যথাকালং চতুব্বিধস্সপি ব্ৰহ্মৱিহাৰস্স লব্ভনতো ব্ৰহ্মসদিসৱুত্তিতায ৱুত্তং ‘‘ব্ৰহ্মাতি, ভিক্খৱে, মাতাপিতূনং এতং অধিৱচন’’ন্তি.

পুব্বদেৱতাতি এত্থ দেৱা নাম তিৱিধা – সম্মুতিদেৱা, উপপত্তিদেৱা, ৱিসুদ্ধিদেৱাতি. তেসু সম্মুতিদেৱা নাম ৰাজানো খত্তিযা. তে হি ‘‘দেৱো, দেৱী’’তি লোকে ৱোহৰীযন্তি, দেৱা ৱিয লোকস্স নিগ্গহানুগ্গহসমত্থা চ হোন্তি. উপপত্তিদেৱা নাম চাতুমহাৰাজিকতো পট্ঠায যাৱ ভৱগ্গা উপ্পন্না সত্তা. ৱিসুদ্ধিদেৱা নাম খীণাসৱা সব্বকিলেসৱিসুদ্ধিতো. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – দিব্বন্তি, কীড়ন্তি, লড়ন্তি, জোতন্তি পটিপক্খং জযন্তি ৱাতি দেৱা. তেসু সব্বসেট্ঠা ৱিসুদ্ধিদেৱা. যথা তে বালজনেহি কতং অপৰাধং অগণেত্ৱা একন্তেনেৱ তেসং অনত্থহানিং অত্থুপ্পত্তিঞ্চ আকঙ্খন্তাৱ যথাৱুত্তব্ৰহ্মৱিহাৰযোগেন অত্থায হিতায সুখায পটিপজ্জন্তি, দক্খিণেয্যতায চ তেসং কাৰানং মহপ্ফলতং মহানিসংসতঞ্চ আৱহন্তি; এৱমেৱ মাতাপিতৰোপি পুত্তানং অপৰাধং অগণেত্ৱা একন্তেনেৱ তেসং অনত্থহানিং অত্থুপ্পত্তিঞ্চ আকঙ্খন্তা ৱুত্তনযেনেৱ চতুব্বিধস্সপি ব্ৰহ্মৱিহাৰস্স লব্ভনতো অত্থায হিতায সুখায পটিপজ্জন্তা পৰমদক্খিণেয্যা হুত্ৱা অত্তনি কতানং কাৰানং মহপ্ফলতং মহানিসংসতঞ্চ আৱহন্তি. সব্বদেৱেহি চ পঠমং তেসং উপকাৰৱন্ততায তে আদিতোযেৱ দেৱা. তেসঞ্হি ৱসেন তে পঠমং অঞ্ঞে দেৱে ‘‘দেৱা’’তি জানন্তি আৰাধেন্তি পযিৰুপাসন্তি, আৰাধনৱিধিং ঞত্ৱা তথা পটিপজ্জন্তা তস্সা পটিপত্তিযা ফলং অধিগচ্ছন্তি, তস্মা তে পচ্ছাদেৱা নাম. তেন ৱুত্তং ‘‘পুব্বদেৱতাতি, ভিক্খৱে, মাতাপিতূনং এতং অধিৱচন’’ন্তি.

পুব্বাচৰিযাতি পঠমআচৰিযা. মাতাপিতৰো হি পুত্তে সিক্খাপেন্তা অতিতৰুণকালতো পট্ঠায ‘‘এৱং নিসীদ, এৱং গচ্ছ, এৱং তিট্ঠ, এৱং সয, এৱং খাদ, এৱং ভুঞ্জ, অযং তে ‘তাতা’তি ৱত্তব্বো, অযং ‘ভাতিকা’তি, অযং ‘ভগিনী’তি, ইদং নাম কাতুং ৱট্টতি, ইদং ন ৱট্টতি, অসুকং নাম উপসঙ্কমিতুং ৱট্টতি, অসুকং নাম ন ৱট্টতী’’তি গাহেন্তি সিক্খাপেন্তি. অপৰভাগে অঞ্ঞে আচৰিযাপি সিপ্পং মুদ্দং গণনন্তি এৱমাদিং সিক্খাপেন্তি, অঞ্ঞে সৰণানি দেন্তি, সীলেসু পতিট্ঠাপেন্তি, পব্বাজেন্তি, ধম্মং উগ্গণ্হাপেন্তি, উপসম্পাদেন্তি, সোতাপত্তিমগ্গাদীনি পাপেন্তি. ইতি সব্বেপি তে পচ্ছাআচৰিযা নাম. মাতাপিতৰো পন সব্বপঠমং. তেনাহ ‘‘পুব্বাচৰিযাতি, ভিক্খৱে, মাতাপিতূনং এতং অধিৱচন’’ন্তি.

আহুনেয্যাতি আনেত্ৱা হুনিতব্বন্তি আহুনং, দূৰতোপি আনেত্ৱা ফলৱিসেসং আকঙ্খন্তেন গুণৱন্তেসু দাতব্বানং অন্নপানৱত্থচ্ছাদনাদীনং এতং নামং, উপকাৰখেত্ততায তং আহুনং অৰহন্তীতি আহুনেয্যা. তেন ৱুত্তং ‘‘আহুনেয্যাতি, ভিক্খৱে, মাতাপিতূনং এতং অধিৱচন’’ন্তি.

ইদানি তেসং ব্ৰহ্মাদিভাৱে কাৰণং দস্সেতুং ‘‘তং কিস্স হেতু? বহুকাৰা’’তিআদি ৱুত্তং. তং কিস্স হেতূতি তং মাতাপিতূনং ব্ৰহ্মাদিঅধিৱচনং কেন কাৰণেনাতি চেতি অত্থো. বহুকাৰাতি বহূপকাৰা. আপাদকাতি জীৱিতস্স আপাদকা, পালকা. পুত্তানঞ্হি মাতাপিতূহি জীৱিতং আপাদিতং পালিতং ঘটিতং অনুপ্পবন্ধেন পৱত্তিতং সম্পাদিতং. পোসকাতি হত্থপাদে ৱড্ঢেত্ৱা হদযলোহিতং পাযেত্ৱা পোসেতাৰো. ইমস্স লোকস্স দস্সেতাৰোতি পুত্তানং ইমস্মিং লোকে ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণদস্সনং নাম মাতাপিতৰো নিস্সায জাতন্তি তে নেসং ইমস্স লোকস্স দস্সেতাৰো নাম. ইতি তেসং বহুকাৰত্তং ব্ৰহ্মাদিভাৱস্স কাৰণং দস্সিতং, যেন পুত্তো মাতাপিতূনং লোকিযেন উপকাৰেন কেনচি পৰিযাযেন পৰিযন্তং পটিকাৰং কাতুং ন সমত্থোযেৱ. সচে হি পুত্তো ‘‘মাতাপিতূনং উপকাৰস্স পচ্চুপকাৰং কৰিস্সামী’’তি উট্ঠায সমুট্ঠায ৱাযমন্তো দক্খিণে অংসকূটে মাতৰং, ইতৰস্মিং পিতৰং ঠপেত্ৱা ৱস্সসতাযুকো সকলং ৱস্সসতম্পি পৰিহৰেয্য চতূহি পচ্চযেহি উচ্ছাদনপৰিমদ্দনন্হাপনসম্বাহনাদীহি চ যথাৰুচি উপট্ঠহন্তো তেসং মুত্তকৰীসম্পি অজিগুচ্ছন্তো, ন এত্তাৱতা পুত্তেন মাতাপিতূনং পটিকাৰো কতো হোতি অঞ্ঞত্ৰ সদ্ধাদিগুণৱিসেসে পতিট্ঠাপনা. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘দ্ৱিন্নাহং, ভিক্খৱে, ন সুপ্পটিকাৰং ৱদামি. কতমেসং দ্ৱিন্নং? মাতু চ পিতু চ. একেন, ভিক্খৱে, অংসেন মাতৰং পৰিহৰেয্য, একেন অংসেন পিতৰং পৰিহৰেয্য ৱস্সসতাযুকো ৱস্সসতজীৱী, সো চ নেসং উচ্ছাদনপৰিমদ্দনন্হাপনসম্বাহনেন, তে চ তত্থেৱ মুত্তকৰীসং চজেয্যুং, ন ত্ৱেৱ, ভিক্খৱে, মাতাপিতূনং কতং ৱা হোতি পটিকতং ৱা. ইমিস্সা চ, ভিক্খৱে, মহাপথৱিযা পহূতৰত্তৰতনায মাতাপিতৰো ইস্সৰিযাধিপচ্চে ৰজ্জে পতিট্ঠাপেয্য, ন ত্ৱেৱ, ভিক্খৱে, মাতাপিতূনং কতং ৱা হোতি পটিকতং ৱা. তং কিস্স হেতু? বহুকাৰা, ভিক্খৱে, মাতাপিতৰো পুত্তানং আপাদকা পোসকা ইমস্স লোকস্স দস্সেতাৰো.

‘‘যো চ খো, ভিক্খৱে, মাতাপিতৰো অস্সদ্ধে সদ্ধাসম্পদায সমাদপেতি নিৱেসেতি পতিট্ঠাপেতি. দুস্সীলে সীলসম্পদায, মচ্ছৰিনো চাগসম্পদায, দুপ্পঞ্ঞে পঞ্ঞাসম্পদায সমাদপেতি নিৱেসেতি পতিট্ঠাপেতি. এত্তাৱতা খো, ভিক্খৱে, মাতাপিতূনং কতঞ্চ হোতি পটিকতঞ্চা’’তি (অ. নি. ২.৩৪).

তথা –

‘‘মাতাপিতুউপট্ঠানং, পুত্তদাৰস্স সঙ্গহো’’তি; (খু. পা. ৫.৬);

‘‘মাতাপিতুউপট্ঠানং, ভিক্খৱে, পণ্ডিতপঞ্ঞত্ত’’ন্তি চ –

এৱমাদীনি মাতাপিতূনং পুত্তস্স বহূপকাৰভাৱসাধকানি সুত্তানি দট্ঠব্বানি.

গাথাসু ৱুচ্চৰেতি ৱুচ্চন্তি কথীযন্তি. পজায অনুকম্পকাতি পৰেসং পাণং ছিন্দিত্ৱাপি অত্তনো সন্তকং যংকিঞ্চি চজিত্ৱাপি অত্তনো পজং পটিজগ্গন্তি গোপযন্তি, তস্মা পজায অত্তনো পুত্তানং অনুকম্পকা অনুগ্গাহকা.

নমস্সেয্যাতি সাযং পাতং উপট্ঠানং গন্ত্ৱা ‘‘ইদং ময্হং উত্তমং পুঞ্ঞক্খেত্ত’’ন্তি নমক্কাৰং কৰেয্য. সক্কৰেয্যাতি সক্কাৰেন পটিমানেয্য. ইদানি তং সক্কাৰং দস্সেন্তো ‘‘অন্নেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ অন্নেনাতি যাগুভত্তখাদনীযেন. পানেনাতি অট্ঠৱিধপানেন. ৱত্থেনাতি নিৱাসনপাৰুপনেন. সযনেনাতি মঞ্চপীঠভিসিবিম্বোহনাদিনা সযনেন. উচ্ছাদনেনাতি দুগ্গন্ধং পটিৱিনোদেত্ৱা সুগন্ধকৰণুচ্ছাদনেন. ন্হানেনাতি সীতকালে উণ্হোদকেন, উণ্হকালে সীতোদকেন গত্তানি পৰিসিঞ্চিত্ৱা ন্হাপনেন. পাদানং ধোৱনেন চাতি উণ্হোদকসীতোদকেহি পাদধোৱনেন চেৱ তেলমক্খনেন চ.

তায নং পাৰিচৰিযাযাতি এত্থ নন্তি নিপাতমত্তং, যথাৱুত্তপৰিচৰণেন. অথ ৱা পাৰিচৰিযাযাতি ভৰণকিচ্চকৰণকুলৱংসপতিট্ঠাপনাদিনা পঞ্চৱিধউপট্ঠানেন. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘পঞ্চহি খো, গহপতিপুত্ত, ঠানেহি পুত্তেন পুৰত্থিমা দিসা মাতাপিতৰো পচ্চুপট্ঠাতব্বা ‘ভতো নে ভৰিস্সামি, কিচ্চং নেসং কৰিস্সামি, কুলৱংসং ঠপেস্সামি, দাযজ্জং পটিপজ্জিস্সামি. অথ ৱা পন নেসং পেতানং কালকতানং দক্খিণমনুপ্পদস্সামী’তি. ইমেহি খো, গহপতিপুত্ত, পঞ্চহি ঠানেহি পুত্তেন পুৰত্থিমা দিসা মাতাপিতৰো পচ্চুপট্ঠিতা পঞ্চহি ঠানেহি পুত্তং অনুকম্পন্তি – পাপা নিৱাৰেন্তি, কল্যাণে নিৱেসেন্তি, সিপ্পং সিক্খাপেন্তি, পতিৰূপেন দাৰেন সংযোজেন্তি, সমযে দাযজ্জং নিয্যাদেন্তী’’তি (দী. নি. ৩.২৬৭).

অপিচ যো মাতাপিতৰো তীসু ৱত্থূসু অভিপ্পসন্নে কত্ৱা সীলেসু ৱা পতিট্ঠাপেত্ৱা পব্বজ্জায ৱা নিযোজেত্ৱা উপট্ঠহতি, অযং মাতাপিতুউপট্ঠাকানং অগ্গোতি ৱেদিতব্বো. সা পনাযং পাৰিচৰিযা পুত্তস্স উভযলোকহিতসুখাৱহাতি দস্সেন্তো ‘‘ইধেৱ নং পসংসন্তি, পেচ্চ সগ্গে পমোদতী’’তি আহ. তত্থ ইধাতি ইমস্মিং লোকে. মাতাপিতুউপট্ঠাকঞ্হি পুগ্গলং পণ্ডিতমনুস্সা তত্থ পাৰিচৰিযায পসংসন্তি ৱণ্ণেন্তি থোমেন্তি, তস্স চ দিট্ঠানুগতিং আপজ্জন্তা সযম্পি অত্তনো মাতাপিতূসু তথা পটিপজ্জিত্ৱা মহন্তং পুঞ্ঞং পসৱন্তি. পেচ্চাতি পৰলোকং গন্ত্ৱা সগ্গে ঠিতো মাতাপিতুপট্ঠাকো দিব্বসম্পত্তীহি মোদতি পমোদতি অভিনন্দতীতি.

সত্তমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. বহুকাৰসুত্তৱণ্ণনা

১০৭. অট্ঠমে ব্ৰাহ্মণগহপতিকাতি ব্ৰাহ্মণা চেৱ গহপতিকা চ. ঠপেত্ৱা ব্ৰাহ্মণে যে কেচি অগাৰং অজ্ঝাৱসন্তা ইধ গহপতিকাতি ৱেদিতব্বা. যেতি অনিযমতো নিদ্দিট্ঠপৰামসনং. ৱোতি উপযোগবহুৱচনং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – ভিক্খৱে, তুম্হাকং বহূপকাৰা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা, যে ব্ৰাহ্মণা চেৱ সেসঅগাৰিকা চ ‘‘তুম্হে এৱ অম্হাকং পুঞ্ঞক্খেত্তং, যত্থ মযং উদ্ধগ্গিকং দক্খিণং পতিট্ঠাপেম সোৱগ্গিকং সুখৱিপাকং সগ্গসংৱত্তনিক’’ন্তি চীৱৰাদীহি পচ্চযেহি পতিউপট্ঠিতাতি.

এৱং ‘‘আমিসদানেন আমিসসংৱিভাগেন আমিসানুগ্গহেন গহট্ঠা ভিক্খূনং উপকাৰৱন্তো’’তি দস্সেত্ৱা ইদানি ধম্মদানেন ধম্মসংৱিভাগেন ধম্মানুগ্গহেন ভিক্খূনম্পি তেসং উপকাৰৱন্ততং দস্সেতুং ‘‘তুম্হেপি, ভিক্খৱে,’’তিআদি ৱুত্তং, তং ৱুত্তনযমেৱ.

ইমিনা কিং কথিতং? পিণ্ডাপচাযনং নাম কথিতং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – ভিক্খৱে, যস্মা ইমে ব্ৰাহ্মণগহপতিকা নেৱ তুম্হাকং ঞাতকা, ন মিত্তা, ন ইণং ৱা ধাৰেন্তি, অথ খো ‘‘ইমে সমণা সম্মগ্গতা সম্মা পটিপন্না, এত্থ নো কাৰা মহপ্ফলা ভৱিস্সন্তি মহানিসংসা’’তি ফলৱিসেসং আকঙ্খন্তা তুম্হে চীৱৰাদীহি উপট্ঠহন্তি. তস্মা তং তেসং অধিপ্পাযং পৰিপূৰেন্তা অপ্পমাদেন সম্পাদেথ, ধম্মদেসনাপি ৱো কাৰকানংযেৱ সোভতি, আদেয্যা চ হোতি, ন ইতৰেসন্তি এৱং সম্মাপটিপত্তিযং অপ্পমাদো কৰণীযোতি.

এৱমিদং, ভিক্খৱেতিআদীসু অযং সঙ্খেপত্থো – ভিক্খৱে, এৱং ইমিনা ৱুত্তপ্পকাৰেন গহট্ঠপব্বজিতেহি আমিসদানধম্মদানৱসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং সন্নিস্সায কামাদিৱসেন চতুব্বিধস্সপি ওঘস্স নিত্থৰণত্থায সকলস্সপি ৱট্টদুক্খস্স সম্মদেৱ পৰিযোসানকৰণায উপোসথসীলনিযমাদিৱসেন চতুপাৰিসুদ্ধিসীলাদিৱসেন ৱা ইদং সাসনব্ৰহ্মচৰিযং মগ্গব্ৰহ্মচৰিযঞ্চ ৱুস্সতি চৰীযতীতি.

গাথাসু সাগাৰাতি গহট্ঠা. অনগাৰাতি পৰিচ্চত্তঅগাৰা পব্বজিতা. উভো অঞ্ঞোঞ্ঞনিস্সিতাতি তে উভোপি অঞ্ঞমঞ্ঞসন্নিস্সিতা. সাগাৰা হি অনগাৰানং ধম্মদানসন্নিস্সিতা, অনগাৰা চ সাগাৰানং পচ্চযদানসন্নিস্সিতা. আৰাধযন্তীতি সাধেন্তি সম্পাদেন্তি. সদ্ধম্মন্তি পটিপত্তিসদ্ধম্মং পটিৱেধসদ্ধম্মঞ্চ. তত্থ যং উত্তমং, তং দস্সেন্তো আহ ‘‘যোগক্খেমং অনুত্তৰ’’ন্তি অৰহত্তং নিব্বানঞ্চ. সাগাৰেসূতি সাগাৰেহি, নিস্সক্কে ইদং ভুম্মৱচনং, সাগাৰানং ৱা সন্তিকে. পচ্চযন্তি ৱুত্তাৱসেসং দুৱিধং পচ্চযং পিণ্ডপাতং ভেসজ্জঞ্চ. পৰিস্সযৱিনোদনন্তি উতুপৰিস্সযাদিপৰিস্সযহৰণং ৱিহাৰাদিআৱসথং. সুগতন্তি সম্মা পটিপন্নং কল্যাণপুথুজ্জনেন সদ্ধিং অট্ঠৱিধং অৰিযপুগ্গলং. সাৱকো হি ইধ সুগতোতি অধিপ্পেতো. ঘৰমেসিনোতি ঘৰং এসিনো, গেহে ঠত্ৱা ঘৰাৱাসং ৱসন্তা ভোগূপকৰণানি চেৱ গহট্ঠসীলাদীনি চ এসনসীলাতি অত্থো. সদ্দহানো অৰহতন্তি অৰহন্তানং অৰিযানং ৱচনং, তেসং ৱা সম্মাপটিপত্তিং সদ্দহন্তা. ‘‘অদ্ধা ইমে সম্মা পটিপন্না, যথা ইমে কথেন্তি, তথা পটিপজ্জন্তানং সা পটিপত্তি সগ্গমোক্খসম্পত্তিযা সংৱত্ততী’’তি অভিসদ্দহন্তাতি অত্থো. ‘‘সদ্দহন্তা’’তিপি পাঠো. অৰিযপঞ্ঞাযাতি সুৱিসুদ্ধপঞ্ঞায. ঝাযিনোতি আৰম্মণলক্খণূপনিজ্ঝানৱসেন দুৱিধেনপি ঝানেন ঝাযিনো.

ইধ ধম্মং চৰিত্ৱানাতি ইমস্মিং অত্তভাৱে, ইমস্মিং ৱা সাসনে লোকিযলোকুত্তৰসুখস্স মগ্গভূতং সীলাদিধম্মং পটিপজ্জিত্ৱা যাৱ পৰিনিব্বানং ন পাপুণন্তি, তাৱদেৱ সুগতিগামিনো. নন্দিনোতি পীতিসোমনস্সযোগেন নন্দনসীলা. কেচি পন ‘‘ধম্মং চৰিত্ৱান মগ্গন্তি সোতাপত্তিমগ্গং পাপুণিত্ৱা’’তি ৱদন্তি. দেৱলোকস্মিন্তি ছব্বিধেপি কামাৱচৰদেৱলোকে. মোদন্তি কামকামিনোতি যথিচ্ছিতৱত্থুনিপ্ফত্তিতো কামকামিনো কামৱন্তো হুত্ৱা পমোদন্তীতি.

অট্ঠমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. কুহসুত্তৱণ্ণনা

১০৮. নৱমে কুহাতি সামন্তজপ্পনাদিনা কুহনৱত্থুনা কুহকা, অসন্তগুণসম্ভাৱনিচ্ছায কোহঞ্ঞং কত্ৱা পৰেসং ৱিম্হাপকাতি অত্থো. থদ্ধাতি কোধেন চ মানেন চ থদ্ধমানসা. ‘‘কোধনো হোতি উপাযাসবহুলো, অপ্পম্পি ৱুত্তো সমানো অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতী’’তি (অ. নি. ৩.২৫; পু. প. ১০১) এৱং ৱুত্তেন কোধেন চ, ‘‘দুব্বচো হোতি দোৱচস্সকৰণেহি ধম্মেহি সমন্নাগতো অক্খমো অপ্পদক্খিণগ্গাহী অনুসাসনি’’ন্তি (ম. নি. ১.১৮১) এৱং ৱুত্তেন দোৱচস্সেন চ, ‘‘জাতিমদো, গোত্তমদো, সিপ্পমদো, আৰোগ্যমদো, যোব্বনমদো, জীৱিতমদো’’তি (ৱিভ. ৮৩২) এৱং ৱুত্তেন জাতিমদাদিভেদেন মদেন চ গৰুকাতব্বেসু গৰূসু পৰমনিপচ্চকাৰং অকত্ৱা অযোসলাকং গিলিত্ৱা ঠিতা ৱিয অনোনতা হুত্ৱা ৱিচৰণকা. লপাতি উপলাপকা মিচ্ছাজীৱৱসেন কুলসঙ্গাহকা পচ্চযত্থং পযুত্তৱাচাৱসেন নিপ্পেসিকতাৱসেন চ লপকাতি ৱা অত্থো.

সিঙ্গীতি ‘‘তত্থ কতমং সিঙ্গং? যং সিঙ্গং সিঙ্গাৰতা চাতুৰতা চাতুৰিযং পৰিক্খত্ততা পাৰিক্খত্তিয’’ন্তি (ৱিভ. ৮৫২) এৱং ৱুত্তেহি সিঙ্গসদিসেহি পাকটকিলেসেহি সমন্নাগতা. উন্নড়াতি উগ্গতনড়া, নড়সদিসং তুচ্ছমানং উক্খিপিত্ৱা ৱিচৰণকা. অসমাহিতাতি চিত্তেকগ্গতামত্তস্সাপি অলাভিনো. ন মে তে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ মামকাতি তে ময্হং ভিক্খূ মম সন্তকা ন হোন্তি. মেতি ইদং পদং অত্তানং উদ্দিস্স পব্বজিতত্তা ভগৱতা ৱুত্তং. যস্মা পন তে কুহনাদিযোগতো ন সম্মা পটিপন্না, তস্মা ‘‘ন মামকা’’তি ৱুত্তা. অপগতাতি যদিপি তে মম সাসনে পব্বজিতা, যথানুসিট্ঠং পন অপ্পটিপজ্জনতো অপগতা এৱ ইমস্মা ধম্মৱিনযা, ইতো তে সুৱিদূৰৱিদূৰে ঠিতাতি দস্সেতি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘নভঞ্চ দূৰে পথৱী চ দূৰে,

পাৰং সমুদ্দস্স তদাহু দূৰে;

ততো হৱে দূৰতৰং ৱদন্তি,

সতঞ্চ ধম্মং অসতঞ্চ ৰাজা’’তি. (অ. নি. ৪.৪৭; জা. ২.২১.৪১৪);

ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জন্তীতি সীলাদিগুণেহি ৱড্ঢনৱসেন ৱুদ্ধিং, তত্থ নিচ্চলভাৱেন ৱিৰূড়্হিং, সব্বত্থ পত্থটভাৱেন সীলাদিধম্মক্খন্ধপাৰিপূৰিযা ৱেপুল্লং. ন চ তে কুহাদিসভাৱা ভিক্খূ আপজ্জন্তি, ন চ পাপুণন্তীতি অত্থো. তে খো মে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ মামকাতি ইধাপি মেতি অত্তানং উদ্দিস্স পব্বজিতত্তা ৱদতি, সম্মা পটিপন্নত্তা পন ‘‘মামকা’’তি আহ. ৱুত্তৱিপৰিযাযেন সুক্কপক্খো ৱেদিতব্বো. তত্থ যাৱ অৰহত্তমগ্গা ৱিৰূহন্তি নাম, অৰহত্তফলে পন সম্পত্তে ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপন্না নাম. গাথা সুৱিঞ্ঞেয্যা এৱ.

নৱমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. নদীসোতসুত্তৱণ্ণনা

১০৯. দসমে সেয্যথাপীতি ওপম্মদস্সনত্থে নিপাতো, যথা নামাতি অত্থো. নদিযা সোতেন ওৱুয্হেয্যাতি সীঘসোতায হাৰহাৰিনিযা নদিযা উদকৱেগেন হেট্ঠতো ৱুয্হেয্য অধো হৰিযেথ. পিযৰূপসাতৰূপেনাতি পিযসভাৱেন সাতসভাৱেন চ কাৰণভূতেন, তস্সং নদিযং তস্সা ৱা পৰতীৰে মণিসুৱণ্ণাদি অঞ্ঞং ৱা পিযৱত্থু ৱিত্তূপকৰণং অত্থি, তং গহেস্সামীতি নদিযং পতিত্ৱা সোতেন অৱকড্ঢেয্য. কিঞ্চাপীতি অনুজাননঅসম্ভাৱনত্থে নিপাতো. কিং অনুজানাতি, কিং ন সম্ভাৱেতি? তেন পুৰিসেন অধিপ্পেতস্স পিযৱত্থুস্স তত্থ অত্থিভাৱং অনুজানাতি, তথাগমনং পন আদীনৱৱন্ততায ন সম্ভাৱেতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – অম্ভো, পুৰিস, যদিপি তযা অধিপ্পেতং পিযৱত্থু তত্থ উপলব্ভতি, এৱং গমনে পন অযমাদীনৱো, যং ত্ৱং হেট্ঠা ৰহদং পত্ৱা মৰণং মৰণমত্তং ৱা দুক্খং পাপুণেয্যাসীতি.

অত্থি চেত্থ হেট্ঠা ৰহদোতি এতিস্সা নদিযা হেট্ঠা অনুসোতভাগে অতিৱিয গম্ভীৰৱিত্থতো একো মহাসৰো অত্থি. সো চ সমন্ততো ৱাতাভিঘাতসমুট্ঠিতাহি মণিমযপব্বতকূটসন্নিভাহি মহতীহি ঊমীহি ৱীচীহি সঊমি, ৱিসমেসু ভূমিপ্পদেসেসু সৱেগং অনুপক্খন্দন্তেন ইমিস্সা তাৱ নদিযা মহোঘেন তহিং তহিং আৱট্টমানৱিপুলজলতায বলৱামুখসদিসেহি সহ আৱট্টেহীতি সাৱট্টো. তং ৰহদং ওতিণ্ণসত্তেযেৱ অত্তনো নিবদ্ধামিসগোচৰে কত্ৱা অজ্ঝাৱসন্তেন অতিৱিয ভযানকদস্সনেন ঘোৰচেতসা দকৰক্খসেন সগহো সৰক্খসো, চণ্ডমচ্ছমকৰাদিনা ৱা সগহো, যথাৱুত্তৰক্খসেন সৰক্খসো.

যন্তি এৱং সপ্পটিভযং যং ৰহদং. অম্ভো পুৰিসাতি আলপনং. মৰণং ৱা নিগচ্ছসীতি তাহি ৱা ঊমীহি অজ্ঝোত্থটো, তেসু ৱা আৱট্টেসু নিপতিতো সীসং উক্খিপিতুং অসক্কোন্তো তেসং ৱা চণ্ডমচ্ছমকৰাদীনং মুখে নিপতিতো. তস্স ৱা দকৰক্খসস্স হত্থং গতো মৰণং ৱা গমিস্সসি, অথ ৱা পন আযুসেসে সতি ততো মুচ্চিত্ৱা অপগচ্ছন্তো তেহি ঊমিআদীহি জনিতঘট্টিতৱসেন মৰণমত্তং মৰণপ্পমাণং দুক্খং নিগচ্ছসি. পটিসোতং ৱাযমেয্যাতি সো পুব্বে অনুসোতং ৱুয্হমানো তস্স পুৰিসস্স ৱচনং সুত্ৱা ‘‘অনত্থো কিৰ মে উপট্ঠিতো, মচ্চুমুখে কিৰাহং পৰিৱত্তামী’’তি উপ্পন্নবলৱভযো সম্ভমন্তো দিগুণং কত্ৱা উস্সাহং হত্থেহি চ পাদেহি চ ৱাযমেয্য তৰেয্য, ন চিৰেনেৱ তীৰং সম্পাপুণেয্য.

অত্থস্স ৱিঞ্ঞাপনাযাতি চতুসচ্চপটিৱেধানুকূলস্স অত্থস্স সম্বোধনায উপমা কতা. অযঞ্চেত্থ অত্থোতি অযমেৱ ইদানি ৱুচ্চমানো ইধ মযা অধিপ্পেতো উপমেয্যত্থো, যস্স ৱিঞ্ঞাপনায উপমা আহটা.

তণ্হাযেতং অধিৱচনন্তি এত্থ চতূহি আকাৰেহি তণ্হায সোতসদিসতা ৱেদিতব্বা অনুক্কমপৰিৱুড্ঢিতো অনুপ্পবন্ধতো ওসীদাপনতো দুৰুত্তৰণতো চ. যথা হি উপৰি মহামেঘে অভিপ্পৱুট্ঠে উদকং পব্বতকন্দৰপদৰসাখাযো পূৰেত্ৱা ততো ভস্সিত্ৱা কুসুব্ভে পূৰেত্ৱা ততো ভস্সিত্ৱা কুন্নদিযো পূৰেত্ৱা ততো মহানদিযো পক্খন্দিত্ৱা একোঘং হুত্ৱা পৱত্তমানং ‘‘নদীসোতো’’তি ৱুচ্চতি, এৱমেৱ অজ্ঝত্তিকবাহিৰাদিৱসেন অনেকভেদেসু ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু লোভো উপ্পজ্জিত্ৱা অনুক্কমেন পৰিৱুড্ঢিং গচ্ছন্তো ‘‘তণ্হাসোতো’’তি ৱুচ্চতি, যথা চ নদীসোতো আগমনতো যাৱ সমুদ্দপ্পত্তি, তাৱ সতি ৱিচ্ছেদপচ্চযাভাৱে অৱিচ্ছিজ্জমানো অনুপ্পবন্ধেন পৱত্ততি, এৱং তণ্হাসোতোপি আগমনতো পট্ঠায অসতি ৱিচ্ছেদপচ্চযে অৱিচ্ছিজ্জমানো অপাযসমুদ্দাভিমুখো অনুপ্পবন্ধেন পৱত্ততি. যথা পন নদীসোতো তদন্তোগধে সত্তে ওসীদাপেতি, সীসং উক্খিপিতুং ন দেতি, মৰণং ৱা মৰণমত্তং ৱা দুক্খং পাপেতি, এৱং তণ্হাসোতোপি অত্তনো সোতন্তোগতে সত্তে ওসীদাপেতি, পঞ্ঞাসীসং উক্খিপিতুং ন দেতি, কুসলমূলচ্ছেদনেন সংকিলেসধম্মসমাপজ্জনেন চ মৰণং ৱা মৰণমত্তং ৱা দুক্খং পাপেতি.

যথা চ নদিযা সোতো মহোঘভাৱেন পৱত্তমানো উড়ুম্পং ৱা নাৱং ৱা বন্ধিতুং নেতুঞ্চ ছেকং পুৰিসং নিস্সায পৰতীৰং গন্তুং অজ্ঝাসযং কত্ৱা তজ্জং ৱাযামং কৰোন্তেন তৰিতব্বো, ন যেন ৱা তেন ৱাতি দুৰুত্তৰো, এৱং তণ্হাসোতোপি কামোঘভৱোঘভূতো সীলসংৱৰং পূৰেতুং সমথৱিপস্সনাসু কম্মং কাতুং ‘‘নিপকেন অৰহত্তং পাপুণিস্সামী’’তি অজ্ঝাসযং সমুট্ঠাপেত্ৱা কল্যাণমিত্তে নিস্সায সমথৱিপস্সনানাৱং অভিৰুহিত্ৱা সম্মাৱাযামং কৰোন্তেন তৰিতব্বো, ন যেন ৱা তেন ৱাতি দুৰুত্তৰো. এৱং অনুক্কমপৰিৱুড্ঢিতো অনুপ্পবন্ধতো ওসীদাপনতো দুৰুত্তৰণতোতি চতূহি আকাৰেহি তণ্হায নদীসোতসদিসতা ৱেদিতব্বা.

পিযৰূপং সাতৰূপন্তি পিযজাতিকং পিযসভাৱং পিযৰূপং, মধুৰজাতিকং মধুৰসভাৱং সাতৰূপং, ইট্ঠসভাৱন্তি অত্থো. ছন্নেতন্তি ছন্নং এতং. অজ্ঝত্তিকানন্তি এত্থ ‘‘এৱং মযং অত্তাতি গহণং গমিস্সামা’’তি ইমিনা ৱিয অধিপ্পাযেন অত্তানং অধিকাৰং কত্ৱা পৱত্তানীতি অজ্ঝত্তিকানি. তত্থ গোচৰজ্ঝত্তং, নিযকজ্ঝত্তং, ৱিসযজ্ঝত্তং, অজ্ঝত্তজ্ঝত্তন্তি চতুব্বিধং অজ্ঝত্তং. তেসু ‘‘অজ্ঝত্তৰতো সমাহিতো’’তি এৱমাদীসু (ধ. প. ৩৬২) ৱুত্তং ইদং গোচৰজ্ঝত্তং নাম. ‘‘অজ্ঝত্তং সম্পসাদন’’ন্তি (দী. নি. ১.২২৮; ধ. স. ১৬১) আগতং ইদং নিযকজ্ঝত্তং নাম. ‘‘সব্বনিমিত্তানং অমনসিকাৰা অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি (ম. নি. ৩.১৮৭) এৱমাগতং ইদং ৱিসযজ্ঝত্তং নাম. ‘‘অজ্ঝত্তিকা ধম্মা, বাহিৰা ধম্মা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ২০) এত্থ ৱুত্তং অজ্ঝত্তং অজ্ঝত্তজ্ঝত্তং নাম. ইধাপি এতদেৱ অধিপ্পেতং, তস্মা অজ্ঝত্তানিযেৱ অজ্ঝত্তিকানি. অথ ৱা যথাৱুত্তেনেৱ অত্থেন ‘‘অজ্ঝত্তা ধম্মা, বহিদ্ধা ধম্মা’’তিআদীসু ৱিয তেসু অজ্ঝত্তেসু ভৱানি অজ্ঝত্তিকানি, চক্খাদীনি. তেসং অজ্ঝত্তিকানং.

আযতনানন্তি এত্থ আযতনতো, আযানং তননতো, আযতস্স চ নযনতো আযতনানীতি. চক্খাদীসু হি তংতংদ্ৱাৰৱত্থুকা চিত্তচেতসিকা ধম্মা সকেন সকেন অনুভৱনাদিনা কিচ্চেন আযতন্তি উট্ঠহন্তি ঘটন্তি ৱাযমন্তি, তে চ আযভূতে ধম্মে এতানি তনোন্তি ৱিত্থাৰেন্তি, যঞ্চ অনমতগ্গে সংসাৰে পৱত্তং অতিৱিয আযতং ৱট্টদুক্খং, তং নযন্তি পৱত্তেন্তি. ইতি সব্বথাপিমে ধম্মা আযতনতো, আযানং তননতো, আযতস্স চ নযনতো আযতনানীতি ৱুচ্চন্তি. অপিচ নিৱাসট্ঠানট্ঠেন, আকৰট্ঠেন, সমোসৰণট্ঠানট্ঠেন, সঞ্জাতিদেসট্ঠেন, কাৰণট্ঠেন চ আযতনং ৱেদিতব্বং. তথা হি লোকে ‘‘ইস্সৰাযতনং দেৱাযতন’’ন্তিআদীসু নিৱাসট্ঠানং আযতনন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘সুৱণ্ণাযতনং ৰজতাযতন’’ন্তিআদীসু আকৰো. সাসনে পন ‘‘মনোৰমে আযতনে, সেৱন্তি নং ৱিহঙ্গমা’’তিআদীসু সমোসৰণট্ঠানং. ‘‘দক্খিণাপথো গুন্নং আযতন’’ন্তিআদীসু সঞ্জাতিদেসো. ‘‘তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতিআযতনে’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৫৮; অ. নি. ৩.১০২) কাৰণং আযতনন্তি ৱুচ্চতি. চক্খাদীসু চ তে তে চিত্তচেতসিকা ধম্মা নিৱসন্তি তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি চক্খাদযো তেসং নিৱাসট্ঠানং. তত্থ চ তে আকিণ্ণা তন্নিস্সিতত্তাতি তে নেসং আকৰো, সমোসৰণট্ঠানঞ্চ তত্থ ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱেন সমোসৰণতো, সঞ্জাতিদেসো চ তন্নিস্সযভাৱেন তেসং তত্থেৱ উপ্পত্তিতো, কাৰণঞ্চ তদভাৱে তেসং অভাৱতোতি. ইতি নিৱাসট্ঠানট্ঠেন, আকৰট্ঠেন, সমোসৰণট্ঠানট্ঠেন, সঞ্জাতিদেসট্ঠেন, কাৰণট্ঠেনাতি ইমেহি কাৰণেহি চক্খাদীনি আযতনানীতি ৱুচ্চন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনান’’ন্তি.

যদিপি ৰূপাদযোপি ধম্মা ‘‘ৰূপং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং, এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতী’’তি তণ্হাৱত্থুভাৱতো পিযৰূপসাতৰূপভাৱেন ৱুত্তা. চক্খাদিকে পন মুঞ্চিত্ৱা অত্তভাৱপঞ্ঞত্তিযা অভাৱতো ‘‘মম চক্খু মম সোত’’ন্তিআদিনা অধিকসিনেহৱত্থুভাৱেন চক্খাদযো সাতিসযং পিযৰূপং সাতৰূপন্তি নিদ্দেসং অৰহন্তীতি দস্সেতুং ‘‘পিযৰূপং সাতৰূপন্তি খো, ভিক্খৱে, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৱচন’’ন্তি ৱুত্তং.

ওৰম্ভাগিযানন্তি এত্থ ওৰং ৱুচ্চতি কামধাতু, তপ্পৰিযাপন্না ওৰম্ভাগা, পচ্চযভাৱেন তেসং হিতাতি ওৰম্ভাগিযা. যস্স সংৱিজ্জন্তি, তং পুগ্গলং ৱট্টস্মিং সংযোজেন্তি বন্ধন্তীতি সংযোজনানি. সক্কাযদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাসীলব্বতপৰামাসকামৰাগব্যাপাদানং এতং অধিৱচনং. তে হি কামভৱূপগানং সঙ্খাৰানং পচ্চযা হুত্ৱা ৰূপাৰূপধাতুতো হেট্ঠাভাৱেন নিহীনভাৱেন ওৰম্ভাগভূতেন কামভৱেন সত্তে সংযোজেন্তি. এতেনেৱ তেসং হেট্ঠাৰহদসদিসতা দীপিতাতি দট্ঠব্বা. ঊমিভযন্তি খো, ভিক্খৱে, কোধুপাযাসস্সেতং অধিৱচনন্তি ভাযতি এতস্মাতি ভযং, ঊমি এৱ ভযন্তি ঊমিভযং. কুজ্ঝনট্ঠেন কোধো, স্ৱেৱ চিত্তস্স সৰীৰস্স চ অভিপ্পমদ্দনপৱেধনুপ্পাদনেন দড়্হং আযাসনট্ঠেন উপাযাসো.

এত্থ চ অনেকৱাৰং পৱত্তিত্ৱা অত্তনা সমৱেতং সত্তং অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা সীসং উক্খিপিতুং অদত্ৱা অনযব্যসনাপাদনেন কোধুপাযাসস্স ঊমিসদিসতা দট্ঠব্বা. তথা কামগুণানং কিলেসাভিভূতে সত্তে ইতো চ এত্তো, এত্তো চ ইতোতি এৱং মনাপিযৰূপাদিৱিসযসঙ্খাতে অত্তনি সংসাৰেত্ৱা যথা ততো বহিভূতে নেক্খম্মে চিত্তম্পি ন উপ্পজ্জতি এৱং আৱট্টেত্ৱা ব্যসনাপাদনেন আৱট্টসদিসতা দট্ঠব্বা. যথা পন গহৰক্খসোপি আৰক্খৰহিতং অত্তনো গোচৰভূমিগতং পুৰিসং অভিভুয্য গহেত্ৱা অগোচৰে ঠিতম্পি ৰক্খসমাযায গোচৰং নেত্ৱা ভেৰৱৰূপদস্সনাদিনা অৱসং অত্তনো উপকাৰং কাতুং অসমত্থং কত্ৱা অন্ৱাৱিসিত্ৱা ৱণ্ণবলভোগযসসুখেহিপি ৱিযোজেন্তো মহন্তং অনযব্যসনং আপাদেতি, এৱং মাতুগামোপি যোনিসোমনসিকাৰৰহিতং অৱীৰপুৰিসং ইত্থিকুত্তভূতেহি অত্তনো হাৱভাৱৱিলাসেহি অভিভুয্য গহেত্ৱা ৱীৰজাতিযম্পি অত্তনো ৰূপাদীহি পলোভনৱসেন ইত্থিমাযায অন্ৱাৱিসিত্ৱা অৱসং অত্তনো উপকাৰধম্মে সীলাদযো সম্পাদেতুং অসমত্থং কৰোন্তো গুণৱণ্ণাদীহি ৱিযোজেত্ৱা মহন্তং অনযব্যসনং আপাদেতি, এৱং মাতুগামস্স গহৰক্খসসদিসতা দট্ঠব্বা. তেন ৱুত্তং ‘‘আৱট্টন্তি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৱচনং, গহৰক্খসোতি খো, ভিক্খৱে, মাতুগামস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি.

পটিসোতোতি খো ভিক্খৱে নেক্খম্মস্সেতং অধিৱচনন্তি এত্থ পব্বজ্জা সহ উপচাৰেন পঠমজ্ঝানং ৱিপস্সনাপঞ্ঞা চ নিব্বানঞ্চ নেক্খম্মং নাম. সব্বেপি কুসলা ধম্মা নেক্খম্মং নাম. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘পব্বজ্জা পঠমং ঝানং, নিব্বানঞ্চ ৱিপস্সনা;

সব্বেপি কুসলা ধম্মা, নেক্খম্মন্তি পৱুচ্চৰে’’তি.

ইমেসং পন পব্বজ্জাদীনং তণ্হাসোতস্স পটিলোমতো পটিসোতসদিসতা ৱেদিতব্বা. অৱিসেসেন হি ধম্মৱিনযো নেক্খম্মং, তস্স অধিট্ঠানং পব্বজ্জা চ, ধম্মৱিনযো চ তণ্হাসোতস্স পটিসোতং ৱুচ্চতি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘পটিসোতগামিং নিপুণং, গম্ভীৰং দুদ্দসং অণুং;

ৰাগৰত্তা ন দক্খন্তি, তমোখন্ধেন আৱুতা’’তি. (দী. নি. ২.৬৫; ম. নি. ১.২৮১; সং. নি. ১.১৭২);

ৱীৰিযাৰম্ভস্সাতি চতুব্বিধসম্মপ্পধানৱীৰিযস্স. তস্স কামোঘাদিভেদতণ্হাসোতসন্তৰণস্স হত্থেহি পাদেহি চতুৰঙ্গনদীসোতসন্তৰণৱাযামস্স সদিসতা পাকটাযেৱ. তথা নদীসোতস্স তীৰে ঠিতস্স চক্খুমতো পুৰিসস্স কামাদিং চতুব্বিধম্পি ওঘং তৰিত্ৱা তস্স পৰতীৰভূতে নিব্বানথলে ঠিতস্স পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমতো ভগৱতো সদিসভাৱো. তেন ৱুত্তং ‘‘চক্খুমা পুৰিসো…পে… সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি.

তত্ৰিদং ওপম্মসংসন্দনং – নদীসোতো ৱিয অনুপ্পবন্ধৱসেন পৱত্তমানো তণ্হাসোতো, তেন ৱুয্হমানো পুৰিসো ৱিয অনমতগ্গে সংসাৰৱট্টে পৰিব্ভমনতো তণ্হাসোতেন ৱুয্হমানো সত্তো, তস্স তত্থ পিযৰূপসাতৰূপৱত্থুস্মিং অভিনিৱেসো ৱিয ইমস্স চক্খাদীসু অভিনিৱেসো, সঊমিসাৱট্টসগহৰক্খসো হেট্ঠাৰহদো ৱিয কোধুপাযাসপঞ্চকামগুণমাতুগামসমাকুলো পঞ্চোৰম্ভাগিযসংযোজনসমূহো, তমত্থং যথাভূতং ৱিদিত্ৱা তস্স নদীসোতস্স পৰতীৰে ঠিতো চক্খুমা পুৰিসো ৱিয সকলং সংসাৰাদীনৱং সব্বঞ্চ ঞেয্যধম্মং যথাভূতং ৱিদিত্ৱা তণ্হাসোতস্স পৰতীৰভূতে নিব্বানথলে ঠিতো সমন্তচক্খু ভগৱা, তস্স পুৰিসস্স তস্মিং নদিযা সোতেন ৱুয্হমানে পুৰিসে অনুকম্পায ৰহদস্স ৰহদাদীনৱস্স চ আচিক্খনং ৱিয তণ্হাসোতেন ৱুয্হমানস্স সত্তস্স মহাকৰুণায ভগৱতো তণ্হাদীনং তদাদীনৱস্স চ ৱিভাৱনা, তস্স ৱচনং অসদ্দহিত্ৱা অনুসোতগামিনো তস্স পুৰিসস্স তস্মিং ৰহদে মৰণপ্পত্তিমৰণমত্তদুক্খপ্পত্তিযো ৱিয ভগৱতো ৱচনং অসম্পটিচ্ছন্তস্স অপাযুপ্পত্তি, সুগতিযং দুক্খুপ্পত্তি চ, তস্স পন ৱচনং সদ্দহিত্ৱা হত্থেহি চ পাদেহি চ ৱাযামকৰণং ৱিয তেন চ ৱাযামেন পৰতীৰং পত্ৱা সুখেন যথিচ্ছিতট্ঠানগমনং ৱিয ভগৱতো ৱচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা তণ্হাদীসু আদীনৱং পস্সিত্ৱা তণ্হাসোতস্স পটিসোতপব্বজ্জাদিনেক্খম্মৱসেন ৱীৰিযাৰম্ভো, আৰদ্ধৱীৰিযস্স চ তেনেৱ ৱীৰিযাৰম্ভেন তণ্হাসোতাতিক্কমনং নিব্বানতীৰং পত্ৱা অৰহত্তফলসমাপত্তিৱসেন যথাৰুচি সুখৱিহাৰোতি.

গাথাসু সহাপি দুক্খেন জহেয্য কামেতি ঝানমগ্গাধিগমত্থং সমথৱিপস্সনানুযোগং কৰোন্তো ভিক্খু যদিপি তেসং পুব্বভাগপটিপদা কিচ্ছেন কসিৰেন সম্পজ্জতি, ন সুখেন ৱীথিং ওতৰতি পুব্বভাগভাৱনায কিলেসানং বলৱভাৱতো, ইন্দ্ৰিযানং ৱা অতিক্খভাৱতো. তথা সতি সহাপি দুক্খেন জহেয্য কামে, পঠমজ্ঝানেন ৱিক্খম্ভেন্তো ততিযমগ্গেন সমুচ্ছিন্দন্তো কিলেসকামে পজহেয্য. এতেন দুক্খপটিপদে ঝানমগ্গে দস্সেতি.

যোগক্খেমং আযতিং পত্থযানোতি অনাগামিতং অৰহত্তং ইচ্ছন্তো আকঙ্খমানো. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – যদিপি এতৰহি কিচ্ছেন কসিৰেন ঝানপুৰিমমগ্গে অধিগচ্ছামি, ইমে পন নিস্সায উপৰি অৰহত্তং অধিগন্ত্ৱা কতকিচ্চো পহীনসব্বদুক্খো ভৱিস্সামীতি সহাপি দুক্খেন ঝানাদীহি কামে পজহেয্যাতি. অথ ৱা যো কামৱিতক্কবহুলো পুগ্গলো কল্যাণমিত্তস্স ৱসেন পব্বজ্জং সীলৱিসোধনং ঝানাদীনং পুব্বভাগপটিপত্তিং ৱা পটিপজ্জন্তো কিচ্ছেন কসিৰেন অস্সুমুখো ৰোদমানো তং ৱিতক্কং ৱিক্খম্ভেতি, তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘সহাপি দুক্খেন জহেয্য কামে’’তি. সো হি কিচ্ছেনপি কামে পজহন্তো ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা তং ঝানং পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সন্তো অনুক্কমেন অৰহত্তে পতিট্ঠহেয্য. তেন ৱুত্তং ‘‘যোগক্খেমং আযতিং পত্থযানো’’তি.

সম্মপ্পজানোতি ৱিপস্সনাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায সম্মদেৱ পজানন্তো. সুৱিমুত্তচিত্তোতি তস্স অৰিযমগ্গাধিগমস্স অনন্তৰং ফলৱিমুত্তিযা সুট্ঠু ৱিমুত্তচিত্তো. ৱিমুত্তিযা ফস্সযে তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং মগ্গফলাধিগমনকালে ৱিমুত্তিং নিব্বানং ফস্সযে ফুসেয্য পাপুণেয্য অধিগচ্ছেয্য সচ্ছিকৰেয্য. উপযোগত্থে হি ‘‘ৱিমুত্তিযা’’তি ইদং সামিৱচনং. ৱিমুত্তিযা ৱা আৰম্মণভূতায তত্থ তত্থ তংতংফলসমাপত্তিকালে অত্তনো ফলচিত্তং ফস্সযে ফুসেয্য পাপুণেয্য, নিব্বানোগধায ফলসমাপত্তিযা ৱিহৰেয্যাতি অত্থো. স ৱেদগূতি সো ৱেদসঙ্খাতেন মগ্গঞাণেন চতুন্নং সচ্চানং গতত্তা পটিৱিদ্ধত্তা ৱেদগূ. লোকন্তগূতি খন্ধলোকস্স পৰিযন্তং গতো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

দসমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১১. চৰসুত্তৱণ্ণনা

১১০. একাদসমে চৰতোতি গচ্ছন্তস্স, চঙ্কমন্তস্স ৱা. উপ্পজ্জতি কামৱিতক্কো ৱাতি ৱত্থুকামেসু অৱীতৰাগতায তাদিসে পচ্চযে কামপটিসংযুত্তো ৱা ৱিতক্কো উপ্পজ্জতি চে, যদি উপ্পজ্জতি. ব্যাপাদৱিতক্কো ৱা ৱিহিংসাৱিতক্কো ৱাতি আঘাতনিমিত্তব্যাপাদপটিসংযুত্তো ৱা ৱিতক্কো, লেড্ডুদণ্ডাদীহি পৰৱিহেঠনৱসেন ৱিহিংসাপটিসংযুত্তো ৱা ৱিতক্কো উপ্পজ্জতি চেতি সম্বন্ধো. অধিৱাসেতীতি তং যথাৱুত্তং কামৱিতক্কাদিং যথাপচ্চযং অত্তনো চিত্তে উপ্পন্নং ‘‘ইতিপাযং ৱিতক্কো পাপকো, ইতিপি অকুসলো, ইতিপি সাৱজ্জো, সো চ খো অত্তব্যাবাধাযপি সংৱত্ততী’’তিআদিনা নযেন পচ্চৱেক্খণায অভাৱতো অধিৱাসেতি অত্তনো চিত্তং আৰোপেত্ৱা ৱাসেতি চে. অধিৱাসেন্তোযেৱ চ নপ্পজহতি তদঙ্গাদিপ্পহানৱসেন ন পটিনিস্সজ্জতি, ততো এৱ ন ৱিনোদেতি অত্তনো চিত্তসন্তানতো ন নুদতি ন নীহৰতি, তথা অৱিনোদনতো ন ব্যন্তীকৰোতি ন ৱিগতন্তং কৰোতি. আতাপী পহিতত্তো যথা তেসং অন্তোপি নাৱসিস্সতি অন্তমসো ভঙ্গমত্তম্পি এৱং কৰোতি, অযং পন তথা ন কৰোতীতি অত্থো. তথাভূতোৱ ন অনভাৱং গমেতি অনু অনু অভাৱং ন গমেতি. ন পজহতি চে, ন ৱিনোদেতি চেতিআদিনা চে-সদ্দং যোজেত্ৱা অত্থো ৱেদিতব্বো.

চৰন্তি চৰন্তো. এৱংভূতোতি এৱং কামৱিতক্কাদিপাপৱিতক্কেহি সমঙ্গীভূতো. অনাতাপী অনোত্তাপীতি কিলেসানং আতাপনস্স ৱীৰিযস্স অভাৱেন অনাতাপী, পাপুত্ৰাসআতাপনপৰিতাপনলক্খণস্স ওত্তপ্পস্স অভাৱেন অনোত্তাপী. সততং সমিতন্তি সব্বকালং নিৰন্তৰং. কুসীতো হীনৱীৰিযোতি কুসলেহি ধম্মেহি পৰিহাযিত্ৱা অকুসলপক্খে কুচ্ছিতং সীদনতো কোসজ্জসমন্নাগমেন চ কুসীতো, সম্মপ্পধানৱীৰিযাভাৱেন হীনৱীৰিযো ৱীৰিযৱিৰহিতোতি ৱুচ্চতি কথীযতি. ঠিতস্সাতি গমনং উপচ্ছিন্দিত্ৱা তিট্ঠতো. সযনইৰিযাপথস্স ৱিসেসতো কোসজ্জপক্খিকত্তা যথা তংসমঙ্গিনো ৱিতক্কা সম্ভৱন্তি, তং দস্সেতুং ‘‘জাগৰস্সা’’তি ৱুত্তং.

সুক্কপক্খে তঞ্চে, ভিক্খৱে, ভিক্খু নাধিৱাসেতীতি আৰদ্ধৱীৰিযস্সাপি ৱিহৰতো অনাদিমতি সংসাৰে চিৰকালভাৱিতেন তথাৰূপপ্পচ্চযসমাযোগেন সতিসম্মোসেন ৱা কামৱিতক্কাদি উপ্পজ্জতি চে, তং ভিক্খু অত্তনো চিত্তং আৰোপেত্ৱা ন ৱাসেতি চে, অব্ভন্তৰে ন ৱাসেতি চেতি অত্থো. অনধিৱাসেন্তো কিং কৰোতীতি? পজহতি ছড্ডেতি. কিং কচৱৰং ৱিয পিটকেন? ন হি, অপিচ খো তং ৱিনোদেতি নুদতি নীহৰতি. কিং বলীবদ্দং ৱিয পতোদেন? ন হি, অথ খো নং ব্যন্তীকৰোতি ৱিগতন্তং কৰোতি. যথা তেসং অন্তোপি নাৱসিস্সতি অন্তমসো ভঙ্গমত্তম্পি, তথা তে কৰোতি. কথং পন তে তথা কৰোতি? অনভাৱং গমেতি অনু অনু অভাৱং গমেতি, ৱিক্খম্ভনপ্পহানেন যথা সুৱিক্খম্ভিতা হোন্তি তথা নে কৰোতীতি ৱুত্তং হোতি.

এৱংভূতোতিআদীসু এৱং কামৱিতক্কাদীনং অনধিৱাসনেন সুৱিসুদ্ধাসযো সমানো তায চ আসযসম্পত্তিযা তন্নিমিত্তায চ পযোগসম্পত্তিযা পৰিসুদ্ধসীলো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো জাগৰিযং অনুযুত্তো তদঙ্গাদিৱসেন কিলেসানং আতাপনলক্খণেন ৱীৰিযেন সমন্নাগতত্তা আতাপী, সব্বসো পাপুত্ৰাসেন সমন্নাগতত্তা. ওত্তাপী সততং ৰত্তিন্দিৱং, সমিতং নিৰন্তৰং সমথৱিপস্সনাভাৱনানুযোগৱসেন চতুব্বিধসম্মপ্পধানসিদ্ধিযা, আৰদ্ধৱীৰিযো পহিতত্তো নিব্বানং পটিপেসিতচিত্তোতি ৱুচ্চতি কথীযতীতি অত্থো. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

গাথাসু গেহনিস্সিতন্তি এত্থ গেহৱাসীহি অপৰিচ্চত্তত্তা গেহৱাসীনং সভাৱত্তা গেহধম্মত্তা ৱা গেহং ৱুচ্চতি ৱত্থুকামো. অথ ৱা গেহপটিবদ্ধভাৱতো কিলেসকামানং নিৱাসট্ঠানভাৱতো তংৱত্থুকত্তা ৱা কামৱিতক্কাদি গেহনিস্সিতং নাম. কুম্মগ্গং পটিপন্নোতি যস্মা অৰিযমগ্গস্স উপ্পথভাৱতো অভিজ্ঝাদযো তদেকট্ঠধম্মা চ কুম্মগ্গো, তস্মা কামৱিতক্কাদিবহুলো পুগ্গলো কুম্মগ্গং পটিপন্নো নাম. মোহনেয্যেসু মুচ্ছিতোতি মোহসংৱত্তনিযেসু ৰূপাদীসু মুচ্ছিতো সম্মত্তো অজ্ঝোপন্নো. সম্বোধিন্তি অৰিযমগ্গঞাণং. ফুট্ঠুন্তি ফুসিতুং পত্তুং, সো তাদিসো মিচ্ছাসঙ্কপ্পগোচৰো অভব্বো, ন কদাচি তং পাপুণাতীতি অত্থো.

ৱিতক্কং সমযিত্ৱানাতি যথাৱুত্তং মিচ্ছাৱিতক্কং পটিসঙ্খানভাৱনাবলেহি ৱূপসমেত্ৱা. ৱিতক্কূপসমে ৰতোতি নৱন্নম্পি মহাৱিতক্কানং অচ্চন্তৱূপসমভূতে অৰহত্তে নিব্বানে এৱ ৱা অজ্ঝাসযেন ৰতো অভিৰতো. ভব্বো সো তাদিসোতি সো যথাৱুত্তো সম্মা পটিপজ্জমানো পুগ্গলো পুব্বভাগে সমথৱিপস্সনাবলেন সব্বৱিতক্কে যথাৰহং তদঙ্গাদিৱসেন ৱূপসমেত্ৱা ঠিতো, ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা মগ্গপটিপাটিযা অৰহত্তমগ্গঞাণসঙ্খাতং নিব্বানসঙ্খাতঞ্চ অনুত্তৰং সম্বোধিং ফুট্ঠুং অধিগন্তুং ভব্বো সমত্থোতি.

একাদসমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১২. সম্পন্নসীলসুত্তৱণ্ণনা

১১১. দ্ৱাদসমে সম্পন্নসীলাতি এত্থ তিৱিধং সম্পন্নং পৰিপুণ্ণসমঙ্গীমধুৰৱসেন. তেসু –

‘‘সম্পন্নং সালিকেদাৰং, সুৱা ভুঞ্জন্তি কোসিয;

পটিৱেদেমি তে ব্ৰহ্মে, ন নে ৱাৰেতুমুস্সহে’’তি. (জা. ১.১৪.১) –

এত্থ পৰিপুণ্ণত্থো সম্পন্নসদ্দো. ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপগতো সমুপগতো সম্পন্নো সমন্নাগতো’’তি (ৱিভ. ৫১১) এত্থ সমঙ্গিভাৱত্থো সম্পন্নসদ্দো. ‘‘ইমিস্সা, ভন্তে, মহাপথৱিযা হেট্ঠিমতলং সম্পন্নং – সেয্যথাপি খুদ্দমধুং অনীলকং, এৱমস্সাদ’’ন্তি (পাৰা. ১৭) এত্থ মধুৰত্থো সম্পন্নসদ্দো. ইধ পন পৰিপুণ্ণত্থেপি সমঙ্গিভাৱেপি ৱট্টতি, তস্মা সম্পন্নসীলাতি পৰিপুণ্ণসীলা হুত্ৱাতিপি, সীলসমঙ্গিনো হুত্ৱাতিপি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

তত্থ ‘‘পৰিপুণ্ণসীলা’’তি ইমিনা অত্থেন খেত্তদোসৱিগমেন খেত্তপাৰিপূৰি ৱিয পৰিপুণ্ণং নাম হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘খেত্তদোসৱিগমেন খেত্তপাৰিপূৰি ৱিয সীলদোসৱিগমেন সীলপাৰিপূৰি ৱুত্তা’’তি. ‘‘সীলসমঙ্গিনো’’তি ইমিনা পন অত্থেন সীলেন সমঙ্গীভূতা সমোধানগতা সমন্নাগতা হুত্ৱা ৱিহৰথাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ দ্ৱীহি কাৰণেহি সম্পন্নসীলতা হোতি সীলৱিপত্তিযা আদীনৱদস্সনেন, সীলসম্পত্তিযা আনিসংসদস্সনেন চ. তদুভযম্পি ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.২০-২১) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং. তত্থ ‘‘সম্পন্নসীলা’’তি এত্তাৱতা কিৰ ভগৱা চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং উদ্দিসিত্ৱা ‘‘পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতা’’তি ইমিনা জেট্ঠকসীলং দস্সেতীতিআদিনা এত্থ যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. কিমস্স উত্তৰি কৰণীযন্তি এৱং সম্পন্নসীলানং ৱিহৰতং তুম্হাকং কিন্তি সিযা উত্তৰি কাতব্বং, পটিপজ্জিতব্বন্তি চেতি অত্থো.

এৱং ‘‘সম্পন্নসীলা, ভিক্খৱে, ৱিহৰথা’’তিআদিনা সম্পাদনূপাযেন সদ্ধিং সীলসম্পদায ভিক্খূ নিযোজেন্তো অনেকপুগ্গলাধিট্ঠানং কত্ৱা দেসনং আৰভিত্ৱা ইদানি যস্মা একপুগ্গলাধিট্ঠানৱসেন পৱত্তিতাপি ভগৱতো দেসনা অনেকপুগ্গলাধিট্ঠানাৱ হোতি সব্বসাধাৰণত্তা, তস্মা তং একপুগ্গলাধিট্ঠানৱসেন দস্সেন্তো ‘‘চৰতো চেপি, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো’’তিআদিমাহ.

তত্থ অভিজ্ঝাযতি এতাযাতি অভিজ্ঝা, পৰভণ্ডাভিজ্ঝাযনলক্খণস্স লোভস্সেতং অধিৱচনং. ব্যাপজ্জতি পূতিভৱতি চিত্তং এতেনাতি ব্যাপাদো, ‘‘অনত্থং মে অচৰী’’তিআদিনযপ্পৱত্তস্স একূনৱীসতিআঘাতৱত্থুৱিসযস্স দোসস্সেতং অধিৱচনং. উভিন্নম্পি ‘‘তত্থ কতমো কামচ্ছন্দো? যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামস্নেহো কামপিপাসা কামপৰিড়াহো কামমুচ্ছা কামজ্ঝোসান’’ন্তি (ধ. স. ১১৫৯), তথা ‘‘লোভো লুব্ভনা লুব্ভিতত্তং সাৰাগো সাৰজ্জনা সাৰজ্জিতত্তং অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূল’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৩৯১), ‘‘দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্তং ব্যাপত্তি ব্যাপজ্জনা ব্যাপজ্জিতত্তং ৱিৰোধো পটিৱিৰোধো চণ্ডিক্কং অসুৰোপো অনত্তমনতা চিত্তস্সা’’তিআদিনা (ধ. স. ৪১৮, ১২৩৭) চ ৱিত্থাৰো ৱেদিতব্বো. ৱিগতো হোতীতি অযঞ্চ অভিজ্ঝা, অযঞ্চ ব্যাপাদো ৱিগতো হোতি অপগতো, পহীনো হোতীতি অত্থো. এত্তাৱতা কামচ্ছন্দনীৱৰণস্স চ ব্যাপাদনীৱৰণস্স চ পহানং দস্সিতং হোতি.

থিনমিদ্ধন্তি থিনঞ্চেৱ মিদ্ধঞ্চ. তেসু চিত্তস্স অকম্মঞ্ঞতা থিনং, আলসিযস্সেতং অধিৱচনং, ৱেদনাদীনং তিণ্ণং খন্ধানং অকম্মঞ্ঞতা মিদ্ধং, পচলাযিকভাৱস্সেতং অধিৱচনং. উভিন্নম্পি ‘‘তত্থ কতমং থিনং? যা চিত্তস্স অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতা ওলীযনা সল্লীযনা. তত্থ কতমং মিদ্ধং? যা কাযস্স অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতা ওনাহো পৰিযোনাহো’’তিআদিনা (ধ. স. ১১৬২-১১৬৩) নযেন ৱিত্থাৰো ৱেদিতব্বো.

উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চন্তি উদ্ধচ্চঞ্চেৱ কুক্কুচ্চঞ্চ. তত্থ উদ্ধচ্চং নাম চিত্তস্স উদ্ধতাকাৰো, কুক্কুচ্চং নাম অকতকল্যাণস্স কতপাপস্স তপ্পচ্চযা ৱিপ্পটিসাৰো. উভিন্নম্পি ‘‘তত্থ কতমং উদ্ধচ্চং? যং চিত্তস্স উদ্ধচ্চং অৱূপসমো চেতসো ৱিক্খেপো ভন্তত্তং চিত্তস্সা’’তিআদিনা (ধ. স. ১১৬৫) ৱিত্থাৰো. ‘‘অকতং ৱত মে কল্যাণং, অকতং কুসলং, অকতং ভীৰুত্তানং; কতং পাপং, কতং লুদ্দং, কতং কিব্বিস’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ৩.২৪৮; নেত্তি. ১২০) পৱত্তিআকাৰো ৱেদিতব্বো.

ৱিচিকিচ্ছাতি বুদ্ধাদীসু সংসযো. তস্সা ‘‘সত্থৰি কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি, নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতী’’তিআদিনা (ৱিভ. ৯১৫), ‘‘তত্থ কতমা ৱিচিকিচ্ছা? যা কঙ্খা কঙ্খাযনা কঙ্খাযিতত্তং ৱিমতি ৱিচিকিচ্ছা দ্ৱেড়্হকং দ্ৱেধাপথো সংসযো অনেকংসগ্গাহো আসপ্পনা পৰিসপ্পনা অপৰিযোগাহনা ছম্ভিতত্তং চিত্তস্স মনোৱিলেখো’’তিআদিনা (ধ. স. ১০০৮) চ নযেন ৱিত্থাৰো ৱেদিতব্বো.

এত্থ চ অভিজ্ঝাব্যাপাদাদীনং ৱিগমৱসেন চ পহানৱসেন চ তেসং ৱিক্খম্ভনমেৱ ৱেদিতব্বং. যং সন্ধায ৱুত্তং –

‘‘সো অভিজ্ঝং লোকে পহায ৱিগতাভিজ্ঝেন চেতসা ৱিহৰতি, অভিজ্ঝায চিত্তং পৰিসোধেতি. ব্যাপাদপদোসং পহায অব্যাপন্নচিত্তো ৱিহৰতি, ব্যাপাদপদোসা চিত্তং পৰিসোধেতি. থিনমিদ্ধং পহায ৱিগতথিনমিদ্ধো ৱিহৰতি আলোকসঞ্ঞী সতো সম্পজানো, থিনমিদ্ধা চিত্তং পৰিসোধেতি. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহায অনুদ্ধতো ৱিহৰতি অজ্ঝত্তং উপসন্তচিত্তো উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চা চিত্তং পৰিসোধেতি. ৱিচিকিচ্ছং পহায তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো ৱিহৰতি অকথংকথী কুসলেসু ধম্মেসু, ৱিচিকিচ্ছায চিত্তং পৰিসোধেতী’’তি (ৱিভ. ৫০৮).

তত্থ যথা নীৱৰণানং পহানং হোতি, তং ৱেদিতব্বং. কথঞ্চ নেসং পহানং হোতি? কামচ্ছন্দস্স তাৱ অসুভনিমিত্তে যোনিসোমনসিকাৰেন পহানং হোতি, সুভনিমিত্তে অযোনিসোমনসিকাৰেনস্স উপ্পত্তি. তেনাহ ভগৱা –

‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, সুভনিমিত্তং. তত্থ অযোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদায, উপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লাযা’’তি (সং. নি. ৫.২৩২).

এৱং সুভনিমিত্তে অযোনিসোমনসিকাৰেন উপ্পজ্জন্তস্স কামচ্ছন্দস্স তপ্পটিপক্খতো অসুভনিমিত্তে যোনিসোমনসিকাৰেন পহানং হোতি. তত্থ অসুভনিমিত্তং নাম অসুভম্পি অসুভাৰম্মণম্পি, যোনিসোমনসিকাৰো নাম উপাযমনসিকাৰো, পথমনসিকাৰো, অনিচ্চে অনিচ্চন্তি ৱা, দুক্খে দুক্খন্তি ৱা, অনত্তনি অনত্তাতি ৱা, অসুভে অসুভন্তি ৱা মনসিকাৰো. তং তত্থ বহুলং পৱত্তযতো কামচ্ছন্দো পহীযতি. তেনাহ ভগৱা –