২. মেত্তসুত্তৱণ্ণনা
২২. দুতিযে মা, ভিক্খৱে, পুঞ্ঞানন্তি এত্থ মাতি পটিসেধে নিপাতো. পুঞ্ঞসদ্দো ‘‘কুসলানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং সমাদানহেতু এৱমিদং পুঞ্ঞং পৱড্ঢতী’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৮০) পুঞ্ঞফলে আগতো. ‘‘অৱিজ্জাগতোযং, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলো পুঞ্ঞঞ্চে সঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতী’’তিআদীসু (সং. নি. ২.৫১) কামৰূপাৱচৰসুচৰিতে. ‘‘পুঞ্ঞূপগং ভৱতি ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু সুগতিৱিসেসভূতে উপপত্তিভৱে. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি – দানমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু, সীলমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু, ভাৱনামযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূ’’তিআদীসু (ইতিৱু. ৬০; অ. নি. ৮.৩৬) কুসলচেতনাযং. ইধ পন তেভূমককুসলধম্মে ৱেদিতব্বো. ভাযিত্থাতি এত্থ দুৱিধং ভযং ঞাণভযং, সাৰজ্জভযন্তি. তত্থ ‘‘যেপি তে, ভিক্খৱে, দেৱা দীঘাযুকা ৱণ্ণৱন্তো সুখবহুলা উচ্চেসু ৱিমানেসু চিৰট্ঠিতিকা, তেপি তথাগতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা যেভুয্যেন ভযং সংৱেগং সন্তাসং আপজ্জন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৩৩) আগতং ঞাণভযং. ‘‘অহুদেৱ ভযং, অহু ছম্ভিতত্তং, অহু লোমহংসো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩১৮) আগতং সাৰজ্জভযং. ইধাপি সাৰজ্জভযমেৱ. অযঞ্হেত্থ অত্থো – ভিক্খৱে, দীঘৰত্তং কাযৱচীসংযমো ৱত্তপটিৱত্তপূৰণং একাসনং, একসেয্যং, ইন্দ্ৰিযদমো, ধুতধম্মেহি চিত্তস্স নিগ্গহো, সতিসম্পজঞ্ঞং, কম্মট্ঠানানুযোগৱসেন ৱীৰিযাৰম্ভোতি এৱমাদীনি যানি ভিক্খুনা, নিৰন্তৰং পৱত্তেতব্বানি পুঞ্ঞানি, তেহি মা ভাযিত্থ, মা ভযং সন্তাসং আপজ্জিত্থ, একচ্চস্স দিট্ঠধম্মসুখস্স উপৰোধভযেন সম্পৰাযিকনিব্বানসুখদাযকেহি পুঞ্ঞেহি মা ভাযিত্থাতি. নিস্সক্কে হি ইদং সামিৱচনং.
ইদানি ততো অভাযিতব্বভাৱে কাৰণং দস্সেন্তো ‘‘সুখস্সেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সুখসদ্দো ‘‘সুখো বুদ্ধানং উপ্পাদো, সুখা ৱিৰাগতা লোকে’’তিআদীসু (ধ. প. ১৯৪) সুখমূলে আগতো. ‘‘যস্মা চ খো, মহালি, ৰূপং সুখং সুখানুপতিতং সুখাৱক্কন্ত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৩.৬০) সুখাৰম্মণে. ‘‘যাৱঞ্চিদং, ভিক্খৱে, ন সুকৰং অক্খানেন পাপুণিতুং যাৱ সুখা সগ্গা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৫৫) সুখপচ্চযট্ঠানে. ‘‘সুখো পুঞ্ঞস্স উচ্চযো’’তিআদীসু (ধ. প. ১১৮) সুখহেতুম্হি. ‘‘দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰা এতে ধম্মা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৮২) অব্যাপজ্জে. ‘‘নিব্বানং পৰমং সুখ’’ন্তিআদীসু (ধ. প. ২০৪; ম. নি. ২.২১৫) নিব্বানে. ‘‘সুখস্স চ পহানা’’তিআদীসু (চূড়নি. খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২৫) সুখৱেদনাযং. ‘‘অদুক্খমসুখং সন্তং, সুখমিচ্চেৱ ভাসিত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৫৩; ইতিৱু. ৫৩) উপেক্খাৱেদনাযং. ‘‘দ্ৱেপি মযা, আনন্দ, ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৮৯) ইট্ঠসুখে. ‘‘সুখো ৱিপাকো পুঞ্ঞান’’ন্তিআদীসু (পেটকো. ২৩) সুখৱিপাকে. ইধাপি ইট্ঠৱিপাকে এৱ দট্ঠব্বো. ইট্ঠস্সাতিআদীসু এসিতব্বতো অনিট্ঠপটিক্খেপতো চ ইট্ঠস্স, কমনীযতো মনস্মিঞ্চ কমনতো পৱিসনতো কন্তস্স, পিযাযিতব্বতো সন্তপ্পনতো চ পিযস্স, মাননীযতো মনস্স পৱড্ঢনতো চ মনাপস্সাতি অত্থো ৱেদিতব্বো. যদিদং পুঞ্ঞানীতি ‘‘পুঞ্ঞানী’’তি যদিদং ৱচনং, এতং সুখস্স ইট্ঠস্স ৱিপাকস্স অধিৱচনং নামং, সুখমেৱ তং যদিদং পুঞ্ঞন্তি ফলেন কাৰণস্স অভেদূপচাৰং ৱদতি. তেন কতূপচিতানং পুঞ্ঞানং অৱস্সংভাৱিফলং সুত্ৱা অপ্পমত্তেন সক্কচ্চং পুঞ্ঞানি কাতব্বানীতি পুঞ্ঞকিৰিযাযং নিযোজেতি, আদৰঞ্চ নেসং তত্থ উপ্পাদেতি.
ইদানি অত্তনা সুনেত্তকালে কতেন পুঞ্ঞকম্মেন দীঘৰত্তং পচ্চনুভূতং ভৱন্তৰপটিচ্ছন্নং উড়াৰতমং পুঞ্ঞৱিপাকং উদাহৰিত্ৱা তমত্থং পাকটং কৰোন্তো ‘‘অভিজানামি খো পনাহ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অভিজানামীতি অভিৱিসিট্ঠেন ঞাণেন জানামি, পচ্চক্খতো বুজ্ঝামি. দীঘৰত্তন্তি চিৰকালং. পুঞ্ঞানন্তি দানাদিকুসলধম্মানং. সত্ত ৱস্সানীতি সত্ত সংৱচ্ছৰানি. মেত্তচিত্তন্তি মিজ্জতীতি মেত্তা, সিনিয্হতীতি অত্থো. মিত্তে ভৱা, মিত্তস্স ৱা এসা পৱত্তীতিপি মেত্তা. লক্খণাদিতো পন হিতাকাৰপ্পৱত্তিলক্খণা, হিতূপসংহাৰৰসা, আঘাতৱিনযপচ্চুপট্ঠানা, সত্তানং মনাপভাৱদস্সনপদট্ঠানা. ব্যাপাদূপসমো এতিস্সা সম্পত্তি, সিনেহাসম্ভৱো ৱিপত্তি. সা এতস্স অত্থীতি মেত্তচিত্তং. ভাৱেত্ৱাতি মেত্তাসহগতং চিত্তং, চিত্তসীসেন সমাধি ৱুত্তোতি মেত্তাসমাধিং মেত্তাব্ৰহ্মৱিহাৰং উপ্পাদেত্ৱা চেৱ ৱড্ঢেত্ৱা চ. সত্ত সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পেতি সত্ত মহাকপ্পে. সংৱট্ট-ৱিৱট্টগ্গহণেনেৱ হি সংৱট্টট্ঠাযি-ৱিৱট্টট্ঠাযিনোপি গহিতা. ইমং লোকন্তি কামলোকং. সংৱট্টমানে সুদন্তি সংৱট্টমানে. সুদন্তি নিপাতমত্তং ৱিনস্সমানেতি অত্থো. ‘‘সংৱত্তমানে সুদ’’ন্তি চ পঠন্তি. কপ্পেতি কালে. কপ্পসীসেন হি কালো ৱুত্তো. কালে খীযমানে কপ্পোপি খীযতেৱ. যথাহ –
‘‘কালো ঘসতি ভূতানি, সব্বানেৱ সহত্তনা’’তি. (জা. ১.২.১৯০);
‘‘আভস্সৰূপগো হোমী’’তি ৱুত্তত্তা তেজোসংৱট্টৱসেনেত্থ কপ্পৱুট্ঠানং ৱেদিতব্বং. আভস্সৰূপগোতি তত্থ পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন আভস্সৰব্ৰহ্মলোকং উপগচ্ছামীতি আভস্সৰূপগো হোমি. ৱিৱট্টমানেতি সণ্ঠহমানে, জাযমানেতি অত্থো. সুঞ্ঞং ব্ৰহ্মৱিমানং উপপজ্জামীতি কস্সচি সত্তস্স তত্থ নিব্বত্তস্স অভাৱতো সুঞ্ঞং, যং পঠমজ্ঝানভূমিসঙ্খাতং ব্ৰহ্মৱিমানং আদিতো নিব্বত্তং, তং পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন উপপজ্জামি উপেমি. ব্ৰহ্মাতি কামাৱচৰসত্তেহি সেট্ঠট্ঠেন তথা তথা ব্ৰূহিতগুণতায ব্ৰহ্মৱিহাৰতো নিব্বত্তট্ঠেন চ ব্ৰহ্মা. ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জব্ৰহ্মপুৰোহিতেহি মহন্তো ব্ৰহ্মাতি মহাব্ৰহ্মা. ততো এৱ তে অভিভৱিত্ৱা ঠিতত্তা অভিভূ. তেহি কেনচি গুণেন ন অভিভূতোতি অনভিভূতো. অঞ্ঞদত্থূতি একংসৱচনে নিপাতো. দসোতি দস্সনসীলো, সো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং দস্সনসমত্থো, অভিঞ্ঞাণেন পস্সিতব্বং পস্সামীতি অত্থো. সেসব্ৰহ্মানং ইদ্ধিপাদভাৱনাবলেন অত্তনো চিত্তঞ্চ মম ৱসে ৱত্তেমীতি ৱসৱত্তী হোমীতি যোজেতব্বং. তদা কিৰ বোধিসত্তো অট্ঠসমাপত্তিলাভীপি সমানো তথা সত্তহিতং অত্তনো পাৰমিপৰিপূৰণঞ্চ ওলোকেন্তো তাসু এৱ দ্ৱীসু ঝানভূমীসু নিকন্তিং উপ্পাদেত্ৱা মেত্তাব্ৰহ্মৱিহাৰৱসেন অপৰাপৰং সংসৰি. তেন ৱুত্তং ‘‘সত্তৱস্সানি…পে… ৱসৱত্তী’’তি.
এৱং ভগৱা ৰূপাৱচৰপুঞ্ঞস্স ৱিপাকমহন্ততং পকাসেত্ৱা ইদানি কামাৱচৰপুঞ্ঞস্সাপি তং দস্সেন্তো ‘‘ছত্তিংসক্খত্তু’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সক্কো অহোসিন্তি ছত্তিংস ৱাৰে অঞ্ঞত্থ অনুপপজ্জিত্ৱা নিৰন্তৰং সক্কো দেৱানমিন্দো তাৱতিংসদেৱৰাজা অহোসি. ৰাজা অহোসিন্তিআদীসু চতূহি অচ্ছৰিযধম্মেহি চতূহি চ সঙ্গহৱত্থূহি লোকং ৰঞ্জেতীতি ৰাজা. চক্কৰতনং ৱত্তেতি, চতূহি সম্পত্তিচক্কেহি ৱত্ততি, তেহি চ পৰং ৱত্তেতি, পৰহিতায চ ইৰিযাপথচক্কানং ৱত্তো এতস্মিং অত্থীতি চক্কৱত্তী. ৰাজাতি চেত্থ সামঞ্ঞং, চক্কৱত্তীতি ৱিসেসং. ধম্মেন চৰতীতি ধম্মিকো. ঞাযেন সমেন ৱত্ততীতি অত্থো. ধম্মেনেৱ ৰজ্জং লভিত্ৱা ৰাজা জাতোতি ধম্মৰাজা. পৰহিতধম্মচৰণেন ৱা ধম্মিকো, অত্তহিতধম্মচৰণেন ধম্মৰাজা, চতুৰন্তায ইস্সৰোতি চাতুৰন্তো, চতুসমুদ্দন্তায চতুব্বিধদীপৱিভূসিতায চ পথৱিযা ইস্সৰোতি অত্থো. অজ্ঝত্তং কোপাদিপচ্চত্থিকে, বহিদ্ধা চ সব্বৰাজানো অদণ্ডেন অসত্থেন ৱিজেসীতি ৱিজিতাৱী. জনপদে থাৱৰভাৱং ধুৱভাৱং পত্তো, ন সক্কা কেনচি ততো চালেতুং জনপদো ৱা তম্হি থাৱৰিযপ্পত্তো অনুযুত্তো সকম্মনিৰতো অচলো অসম্পৱেধীতি জনপদত্থাৱৰিযপ্পত্তো.
চক্কৰতনং, হত্থিৰতনং, অস্সৰতনং, মণিৰতনং, ইত্থিৰতনং, গহপতিৰতনং, পৰিণাযকৰতনন্তি ইমেহি সত্তহি ৰতনেহি সমুপেতোতি সত্তৰতনসমন্নাগতো. তেসু হি ৰাজা চক্কৱত্তি চক্কৰতনেন অজিতং জিনাতি, হত্থিঅস্সৰতনেহি ৱিজিতে সুখেনেৱ অনুৱিচৰতি, পৰিণাযকৰতনেন ৱিজিতমনুৰক্খতি, সেসেহি উপভোগসুখমনুভৱতি. পঠমেন চস্স উস্সাহসত্তিযোগো, পচ্ছিমেন মন্তসত্তিযোগো, হত্থিঅস্সগহপতিৰতনেহি পভূসত্তিযোগো সুপৰিপুণ্ণো হোতি, ইত্থিমণিৰতনেহি তিৱিধসত্তিযোগফলং. সো ইত্থিমণিৰতনেহি পৰিভোগসুখমনুভৱতি, সেসেহি উপভোগসুখং. ৱিসেসতো চস্স পুৰিমানি তীণি অদোসকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৱেন সম্পজ্জন্তি, মজ্ঝিমানি অলোভকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৱেন, পচ্ছিমমেকং অমোহকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৱেনাতি ৱেদিতব্বং পদেসৰজ্জস্সাতি খুদ্দকৰজ্জস্স.
এতদহোসীতি অত্তনো সম্পত্তিযো পচ্চৱেক্খন্তস্স পচ্ছিমে চক্কৱত্তিকালে এতং ‘‘কিস্স নু খো মে ইদং কম্মস্স ফল’’ন্তিআদিকং অহোসি. সব্বত্থকমেৱ তস্মিং তস্মিম্পি ভৱে এতদহোসিযেৱ. তত্থাযং চক্কৱত্তিকালৱসেন যোজনা. এৱংমহিদ্ধিকোতি মণিৰতনহত্থিৰতনাদিপ্পমুখায কোসৱাহনসম্পত্তিযা জনপদত্থাৱৰিযপ্পত্তিযা চ এৱংমহিদ্ধিকো. এৱংমহানুভাৱোতি চক্কৰতনাদিসমন্নাগমেন কস্সচিপি পীড়ং অকৰোন্তোৱ সব্বৰাজূহি সিৰসা সম্পটিচ্ছিতসাসনৱেহাসগমনাদীহি এৱং মহানুভাৱো. দানস্সাতি অন্নাদিদেয্যধম্মপৰিচ্চাগস্স. দমস্সাতি চক্খাদিইন্দ্ৰিযদমনস্স চেৱ সমাধানৱসেন ৰাগাদিকিলেসদমনস্স চ. সংযমস্সাতি কাযৱচীসংযমস্স. তত্থ যং সমাধানৱসেন কিলেসদমনং, তং ভাৱনামযং পুঞ্ঞং, তঞ্চ খো মেত্তাব্ৰহ্মৱিহাৰভূতং ইধাধিপ্পেতং. তস্মিঞ্চ উপচাৰপ্পনাভেদেন দুৱিধে যং অপ্পনাপ্পত্তং, তেনস্স যথাৱুত্তাসু দ্ৱীসু ঝানভূমীসু উপপত্তি অহোসি. ইতৰেন তিৱিধেনাপি যথাৰহং পত্তচক্কৱত্তিআদিভাৱোতি ৱেদিতব্বং.
ইতি ভগৱা অত্তানং কাযসক্খি কত্ৱা পুঞ্ঞানং ৱিপাকমহন্ততং পকাসেত্ৱা ইদানি তমেৱত্থং গাথাবন্ধেন দস্সেন্তো ‘‘পুঞ্ঞমেৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ পুঞ্ঞমেৱ সো সিক্খেয্যাতি যো অত্থকামো কুলপুত্তো, সো পুঞ্ঞফলনিব্বত্তনতো, অত্তনো সন্তানং পুননতো চ ‘‘পুঞ্ঞ’’ন্তি লদ্ধনামং তিৱিধং কুসলমেৱ সিক্খেয্য নিৱেসেয্য উপচিনেয্য পসৱেয্যাতি অত্থো. আযতগ্গন্তি ৱিপুলফলতায উড়াৰফলতায আযতগ্গং, পিযমনাপফলতায ৱা আযতিং উত্তমন্তি আযতগ্গং, আযেন ৱা যোনিসোমনসিকাৰাদিপ্পচ্চযেন উড়াৰতমেন অগ্গন্তি আযতগ্গং. তকাৰো পদসন্ধিকৰো. অথ ৱা আযেন পুঞ্ঞফলেন অগ্গং পধানন্তি আযতগ্গং. ততো এৱ সুখুদ্ৰযং সুখৱিপাকন্তি অত্থো.
কতমং পন তং পুঞ্ঞং, কথঞ্চ নং সিক্খেয্যাতি আহ ‘‘দানঞ্চ সমচৰিযঞ্চ, মেত্তচিত্তঞ্চ ভাৱযে’’তি. তত্থ সমচৰিযন্তি কাযৱিসমাদীনি ৱজ্জেত্ৱা কাযসমাদিচৰিতং, সুৱিসুদ্ধং সীলন্তি অত্থো. ভাৱযেতি অত্তনো সন্তানে উপ্পাদেয্য ৱড্ঢেয্য. এতে ধম্মেতি এতে দানাদিকে সুচৰিতধম্মে. সুখসমুদ্দযেতি সুখানিসংসে, আনিসংসফলম্পি নেসং সুখমেৱাতি দস্সেতি. অব্যাপজ্জং সুখং লোকন্তি কামচ্ছন্দাদিব্যাপাদৱিৰহিতত্তা অব্যাপজ্জং নিদ্দুক্খং, পৰপীড়াভাৱে পন ৱত্তব্বং নত্থি. ঝানসমাপত্তিৱসেন সুখবহুলত্তা সুখং, একন্তসুখঞ্চ ব্ৰহ্মলোকং ঝানপুঞ্ঞানং, ইতৰপুঞ্ঞানং পন তদঞ্ঞং সম্পত্তিভৱসঙ্খাতং সুখং লোকং পণ্ডিতো সপ্পঞ্ঞো উপপজ্জতি উপেতি. ইতি ইমস্মিং সুত্তে গাথাসু চ ৱট্টসম্পত্তি এৱ কথিতা.
দুতিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.