১. এককনিপাতো

১. পঠমৱগ্গো

১. লোভসুত্তৱণ্ণনা

১. ইদানি একধম্মং, ভিক্খৱে, পজহথাতিআদিনা নযেন ভগৱতা নিক্খিত্তস্স সুত্তস্স ৱণ্ণনায ওকাসো অনুপ্পত্তো. সা পনেসা অত্থৱণ্ণনা যস্মা সুত্তনিক্খেপং ৱিচাৰেত্ৱা ৱুচ্চমানা পাকটা হোতি, তস্মা সুত্তনিক্খেপং তাৱ ৱিচাৰেস্সাম. চত্তাৰো হি সুত্তনিক্খেপা – অত্তজ্ঝাসযো, পৰজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৱসিকো, অট্ঠুপ্পত্তিকোতি. যথা হি অনেকসতঅনেকসহস্সভেদানিপি সুত্তন্তানি সংকিলেসভাগিযাদিপট্ঠাননযেন সোড়সৱিধতং নাতিৱত্তন্তি, এৱং অত্তজ্ঝাসযাদিসুত্তনিক্খেপৱসেন চতুব্বিধতং নাতিৱত্তন্তীতি. তত্থ যথা অত্তজ্ঝাসযস্স অট্ঠুপ্পত্তিযা চ পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাৱসিকেহি সদ্ধিং সংসগ্গভেদো সম্ভৱতি অত্তজ্ঝাসযো চ পৰজ্ঝাসযো চ, অত্তজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৱসিকো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পৰজ্ঝাসযো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পুচ্ছাৱসিকো চাতি অজ্ঝাসযপুচ্ছানুসন্ধিসম্ভৱতো; এৱং যদিপি অট্ঠুপ্পত্তিযা অত্তজ্ঝাসযেনপি সংসগ্গভেদো সম্ভৱতি, অত্তজ্ঝাসযাদীহি পন পুৰতো ঠিতেহি অট্ঠুপ্পত্তিযা সংসগ্গো নত্থীতি নিৰৱসেসো পট্ঠাননযো ন সম্ভৱতি. তদন্তোগধত্তা ৱা সম্ভৱন্তানং সেসনিক্খেপানং মূলনিক্খেপৱসেন চত্তাৰো সুত্তনিক্খেপা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং.

তত্ৰাযং ৱচনত্থো – নিক্খিপীযতীতি নিক্খেপো, সুত্তং এৱ নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো. অথ ৱা নিক্খিপনং নিক্খেপো, সুত্তস্স নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো, সুত্তদেসনাতি অত্থো. অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো, সো অস্স অত্থি কাৰণভূতোতি অত্তজ্ঝাসযো, অত্তনো অজ্ঝাসযো এতস্সাতি ৱা অত্তজ্ঝাসযো. পৰজ্ঝাসযেপি এসেৱ নযো. পুচ্ছায ৱসোতি পুচ্ছাৱসো. সো এতস্স অত্থীতি পুচ্ছাৱসিকো. সুত্তদেসনায ৱত্থুভূতস্স অত্থস্স উপ্পত্তি অত্থুপ্পত্তি, অত্থুপ্পত্তি এৱ অট্ঠুপ্পত্তি থ-কাৰস্স ঠ-কাৰং কত্ৱা, সা এতস্স অত্থীতি অট্ঠুপ্পত্তিকো. অথ ৱা নিক্খিপীযতি সুত্তং এতেনাতি নিক্খেপো, অত্তজ্ঝাসযাদি এৱ. এতস্মিং পন অত্থৱিকপ্পে অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো. পৰেসং অজ্ঝাসযো পৰজ্ঝাসযো. পুচ্ছীযতীতি পুচ্ছা, পুচ্ছিতব্বো অত্থো, পুচ্ছাৱসেন পৱত্তং ধম্মপ্পটিগ্গাহকানং ৱচনং পুচ্ছাৱসং, তদেৱ নিক্খেপসদ্দাপেক্খায পুচ্ছাৱসিকোতি পুল্লিঙ্গৱসেন ৱুত্তং. তথা অট্ঠুপ্পত্তি এৱ অট্ঠুপ্পত্তিকোতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

অপিচ পৰেসং ইন্দ্ৰিযপৰিপাকাদিকাৰণনিৰপেক্খত্তা অত্তজ্ঝাসযস্স ৱিসুং সুত্তনিক্খেপভাৱো যুত্তো, কেৱলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ ধম্মতন্তিঠপনত্থং পৱত্তিতদেসনত্তা. পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাৱসিকানং পন পৰেসং অজ্ঝাসযপুচ্ছানং দেসনাপৱত্তিহেতুভূতানং উপ্পত্তিযং পৱত্তিতানং কথং অট্ঠুপ্পত্তিযং অনৱৰোধো, পুচ্ছাৱসিকট্ঠুপ্পত্তিকানং ৱা পৰজ্ঝাসযানুৰোধেন পৱত্তিতানং কথং পৰজ্ঝাসযে অনৱৰোধোতি? ন চোদেতব্বমেতং. পৰেসঞ্হি অভিনীহাৰপৰিপুচ্ছাদিৱিনিমুত্তস্সেৱ সুত্তদেসনাকাৰণুপ্পাদস্স অট্ঠুপ্পত্তিভাৱেন গহিতত্তা পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাৱসিকানং ৱিসুং গহণং. তথা হি ব্ৰহ্মজালধম্মদাযাদসুত্তাদীনং (দী. ন. ১.১ আদযো) ৱণ্ণাৱণ্ণআমিসুপ্পাদাদিদেসনানিমিত্তং অট্ঠুপ্পত্তি ৱুচ্চতি. পৰেসং পুচ্ছং ৱিনা অজ্ঝাসযমেৱ নিমিত্তং কত্ৱা দেসিতো পৰজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৱসেন দেসিতো পুচ্ছাৱসিকোতি পাকটোযমত্থোতি.

যানি ভগৱা পৰেহি অনজ্ঝিট্ঠো কেৱলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ কথেতি, সেয্যথিদং – আকঙ্খেয্যসুত্তং, তুৱট্টকসুত্তন্তিএৱমাদীনি (সু. নি. ৯২১ আদযো; ম. নি. ১.৬৪ আদযো), তেসং অত্তজ্ঝাসযো নিক্খেপো.

যানি পন ‘‘পৰিপক্কা খো ৰাহুলস্স ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা ধম্মা, যংনূনাহং ৰাহুলং উত্তৰিং আসৱানং খযে ৱিনেয্য’’ন্তি এৱং পৰেসং অজ্ঝাসযং খন্তিং অভিনীহাৰং বুজ্ঝনভাৱঞ্চ ওলোকেত্ৱা পৰজ্ঝাসযৱসেন কথিতানি, সেয্যথিদং – ৰাহুলোৱাদসুত্তং, ধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তন্তিএৱমাদীনি (ম. নি. ২.১০৭ আদযো; ৩.৪১৬ আদযো; সং. নি. ৩.৫৯; মহাৱ. ১৯-২০), তেসং পৰজ্ঝাসযো নিক্খেপো.

ভগৱন্তং পন উপসঙ্কমিত্ৱা দেৱা মনুস্সা চতস্সো পৰিসা চত্তাৰো ৱণ্ণা চ তথা তথা পঞ্হং পুচ্ছন্তি ‘‘বোজ্ঝঙ্গা বোজ্ঝঙ্গাতি, ভন্তে, ৱুচ্চন্তি, নীৱৰণা নীৱৰণাতি ৱুচ্চন্তী’’তিআদিনা, এৱং পুট্ঠেন ভগৱতা যানি কথিতানি বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তাদীনি (সং. নি. ৫.১৮৬) তেসং পুচ্ছাৱসিকো নিক্খেপো.

যানি পন তানি উপ্পন্নং কাৰণং পটিচ্চ কথিতানি, সেয্যথিদং – ধম্মদাযাদং, পুত্তমংসূপমং, দাৰুক্খন্ধূপমন্তিএৱমাদীনি (ম. নি. ১.২৯; সং. নি. ২.৬৩), তেসং অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো.

এৱমিমেসু চতূসু সুত্তনিক্খেপেসু ইমস্স সুত্তস্স পৰজ্ঝাসযো নিক্খেপো. পৰজ্ঝাসযৱসেন হেতং নিক্খিত্তং. কেসং অজ্ঝাসযেন? লোভে আদীনৱদস্সীনং পুগ্গলানং. কেচি পন ‘‘অত্তজ্ঝাসযো’’তি ৱদন্তি.

তত্থ একধম্মং, ভিক্খৱেতিআদীসু একসদ্দো অত্থেৱ অঞ্ঞত্থে ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি ইত্থেকে অভিৱদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৭). অত্থি সেট্ঠে ‘‘চেতসো একোদিভাৱ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.২২৮; পাৰা. ১১). অত্থি অসহাযে ‘‘একো ৱূপকট্ঠো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪০৫). অত্থি সঙ্খাযং ‘‘একোৱ খো, ভিক্খৱে, খণো চ সমযো চ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯). ইধাপি সঙ্খাযমেৱ দট্ঠব্বো.

ধম্ম-সদ্দো পৰিযত্তিসচ্চসমাধিপঞ্ঞাপকতিপুঞ্ঞাপত্তিসুঞ্ঞতাঞেয্যসভাৱাদীসু দিস্সতি. তথা হিস্স ‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং পৰিযাপুণাতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৭৩) পৰিযত্তি অত্থো. ‘‘দিট্ঠধম্মো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৯৯) সচ্চানি. ‘‘এৱংধম্মা তে ভগৱন্তো অহেসু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.১৩; ৩.১৪২) সমাধি. ‘‘সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো, সৱে পেচ্চ ন সোচতী’’তিআদীসু (জা. ১.১.৫৭) পঞ্ঞা. ‘‘জাতিধম্মানং, ভিক্খৱে, সত্তানং এৱং ইচ্ছা উপ্পজ্জতী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৯৮) পকতি. ‘‘ধম্মো হৱে ৰক্খতি ধম্মচাৰি’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১০.১০২) পুঞ্ঞং. ‘‘তিণ্ণং ধম্মানং অঞ্ঞতৰেন ৱদেয্য পাৰাজিকেন ৱা সঙ্ঘাদিসেসেন ৱা পাচিত্তিযেন ৱা’’তিআদীসু (পাৰা. ৪৪৪) আপত্তি. ‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তী’’তিআদীসু (ধ. স. ১২১) সুঞ্ঞতা. ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকাৰেন বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তী’’তিআদীসু (মহানি. ১৫৬; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫) ঞেয্যো. ‘‘কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ১) সভাৱো অত্থো. ইধাপি সভাৱো. তস্মা একধম্মন্তি একং সংকিলেসসভাৱন্তি অধিপ্পাযো. একো চ সো ধম্মো চাতি একধম্মো, তং একধম্মং.

ভিক্খৱেতি ভিক্খূ আলপতি. কিমত্থং পন ভগৱা ধম্মং দেসেন্তো ভিক্খূ আলপতি, ন ধম্মমেৱ দেসেতীতি? সতিজননত্থং. ভিক্খূ হি অঞ্ঞং চিন্তেন্তাপি ধম্মং পচ্চৱেক্খন্তাপি কম্মট্ঠানং মনসি কৰোন্তাপি নিসিন্না হোন্তি. তে পঠমং অনালপিত্ৱা ধম্মে দেসিযমানে ‘‘অযং দেসনা কিংনিদানা, কিংপচ্চযা’’তি সল্লক্খেতুং ন সক্কোন্তি. আলপিতে পন সতিং উপট্ঠপেত্ৱা সল্লক্খেতুং সক্কোন্তি, তস্মা সতিজননত্থং ‘‘ভিক্খৱে’’তি আলপতি. তেন চ তেসং ভিক্খনসীলতাদিগুণযোগসিদ্ধেন ৱচনেন হীনাধিকজনসেৱিতং ৱুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতদীনভাৱনিগ্গহং কৰোতি. ‘‘ভিক্খৱে’’তি ইমিনা কৰুণাৱিপ্ফাৰসোম্মহদযনযননিপাতপুব্বঙ্গমেন ৱচনেন তে অত্তনো মুখাভিমুখে কৰোন্তো তেন চ কথেতুকম্যতাদীপকেন ৱচনেন নেসং সোতুকম্যতং জনেতি. তেনেৱ চ সম্বোধনত্থেন সাধুকং সৱনমনসিকাৰেপি নিযোজেতি. সাধুকং সৱনমনসিকাৰাযত্তা হি সাসনসম্পত্তি.

অঞ্ঞেসুপি দেৱমনুস্সেসু পৰিসপৰিযাপন্নেসু ৱিজ্জমানেসু কস্মা ভিক্খূ এৱ আমন্তেসীতি? জেট্ঠসেট্ঠাসন্নসদাসন্নিহিতভাৱতো. সব্বপৰিসসাধাৰণা হি ভগৱতো ধম্মদেসনা, পৰিসায চ জেট্ঠা ভিক্খূ পঠমুপ্পন্নত্তা, সেট্ঠা অনগাৰিযভাৱং আদিং কত্ৱা সত্থু চৰিযানুৱিধাযকত্তা সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা চ, আসন্না তত্থ নিসিন্নেসু সমীপৱুত্তিযা, সদাসন্নিহিতা সত্থুসন্তিকাৱচৰত্তা. অপিচ তে ধম্মদেসনায ভাজনং যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিসব্ভাৱতো, ৱিসেসতো চ একচ্চে ভিক্খূ সন্ধায অযং দেসনাতি তে এৱ আলপি.

পজহথাতি এত্থ পহানং নাম তদঙ্গপ্পহানং, ৱিক্খম্ভনপ্পহানং, সমুচ্ছেদপ্পহানং, পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং, নিস্সৰণপ্পহানন্তি পঞ্চৱিধং. তত্থ যং দীপালোকেনেৱ তমস্স পটিপক্খভাৱতো অলোভাদীহি লোভাদিকস্স, নামৰূপপৰিচ্ছেদাদিৱিপস্সনাঞাণেহি তস্স তস্স অনত্থস্স পহানং. সেয্যথিদং – পৰিচ্চাগেন লোভাদিমলস্স, সীলেন পাণাতিপাতাদিদুস্সীল্যস্স, সদ্ধাদীহি অস্সদ্ধিযাদিকস্স, নামৰূপৱৱত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপৰিগ্গহেন অহেতুৱিসমহেতুদিট্ঠীনং, তস্সেৱ অপৰভাগেন কঙ্খাৱিতৰণেন কথংকথীভাৱস্স, কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৱৱত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৱযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযেসু অভযসঞ্ঞায, আদীনৱদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনেন অভিৰতিসঞ্ঞায, মুচ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুচ্চিতুকম্যতায উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমেন ধম্মট্ঠিতিযা, নিব্বানেন পটিলোমভাৱস্স, গোত্ৰভুনা সঙ্খাৰনিমিত্তগ্গাহস্স পহানং, এতং তদঙ্গপ্পহানং নাম.

যং পন উপচাৰপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৱত্তিভাৱনিৱাৰণতো ঘটপ্পহাৰেনেৱ উদকপিট্ঠে সেৱালস্স তেসং তেসং নীৱৰণাদিধম্মানং পহানং, এতং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. যং চতুন্নং অৰিযমগ্গানং ভাৱিতত্তা তংতংমগ্গৱতো অত্তনো সন্তানে ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ২৭৭; ৱিভ. ৬২৮) নযেন ৱুত্তস্স সমুদযপক্খিযস্স কিলেসগণস্স অচ্চন্তং অপ্পৱত্তিভাৱেন সমুচ্ছিন্দনং, ইদং সমুচ্ছেদপ্পহানং নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং, এতং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নাম. যং পন সব্বসঙ্খতনিস্সটত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং, এতং নিস্সৰণপ্পহানং নাম. এৱং পঞ্চৱিধে পহানে অনাগামিকভাৱকৰস্স পহানস্স অধিপ্পেতত্তা ইধ সমুচ্ছেদপ্পহানন্তি ৱেদিতব্বং. তস্মা পজহথাতি পৰিচ্চজথ, সমুচ্ছিন্দথাতি অত্থো.

অহন্তি ভগৱা অত্তানং নিদ্দিসতি. ৱোতি অযং ৱোসদ্দো পচ্চত্তউপযোগকৰণসামিৱচনপদপূৰণসম্পদানেসু দিস্সতি. তথা হি ‘‘কচ্চি, পন ৱো অনুৰুদ্ধা, সমগ্গা সম্মোদমানা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩২৬) পচ্চত্তে আগতো. ‘‘গচ্ছথ, ভিক্খৱে, পণামেমি ৱো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৫৭) উপযোগে. ‘‘ন ৱো মম সন্তিকে ৱত্থব্ব’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ২.১৫৭) কৰণে. ‘‘সব্বেসং ৱো, সাৰিপুত্ত, সুভাসিত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৪৫) সামিৱচনে. ‘‘যে হি ৱো অৰিযা পৰিসুদ্ধকাযকম্মন্তা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৫) পদপূৰণে. ‘‘ৱনপত্থপৰিযাযং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৯০) সম্পদানে. ইধাপি সম্পদানে এৱ দট্ঠব্বো.

পাটিভোগোতি পটিভূ. সো হি ধাৰণকং পটিচ্চ ধনিকস্স, ধনিকং পটিচ্চ ধাৰণকস্স পটিনিধিভূতো ধনিকসন্তকস্স ততো হৰণাদিসঙ্খাতেন ভুঞ্জনেন ভোগোতি পটিভোগো, পটিভোগো এৱ পাটিভোগো. অনাগামিতাযাতি অনাগামিভাৱত্থায. পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন হি কামভৱস্স অনাগমনতো অনাগামী. যো যস্স ধম্মস্স অধিগমেন অনাগামীতি ৱুচ্চতি, সফলো সো ততিযমগ্গো অনাগামিতা নাম. ইতি ভগৱা ৱেনেয্যদমনকুসলো ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুকূলং ততিযমগ্গাধিগমং লহুনা উপাযেন একধম্মপূৰণতামত্তেন থিৰং কত্ৱা দস্সেসি যথা তং সম্মাসম্বুদ্ধো. ভিন্নভূমিকাপি হি পটিঘসংযোজনাদযো ততিযমগ্গৱজ্ঝা কিলেসা কামৰাগপ্পহানং নাতিৱত্তন্তীতি.

কস্মা পনেত্থ ভগৱা অত্তানং পাটিভোগভাৱে ঠপেসি? তেসং ভিক্খূনং অনাগামিমগ্গাধিগমায উস্সাহজননত্থং. পস্সতি হি ভগৱা ‘‘মযা ‘একধম্মং, ভিক্খৱে, পজহথ, অহং ৱো পাটিভোগো অনাগামিতাযা’তি ৱুত্তে ইমে ভিক্খূ অদ্ধা তং একধম্মং পহায সক্কা ততিযভূমিং সমধিগন্তুং, যতো ধম্মস্সামি পঠমমাহ ‘অহং পাটিভোগো’তি উস্সাহজাতা তদত্থায পটিপজ্জিতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তী’’তি. তস্মা উস্সাহজননত্থং অনাগামিতায তেসং ভিক্খূনং অত্তানং পাটিভোগভাৱে ঠপেসি.

কতমং একধম্মন্তি এত্থ কতমন্তি পুচ্ছাৱচনং. পুচ্ছা চ নামেসা পঞ্চৱিধা – অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা, দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা, ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা, অনুমতিপুচ্ছা, কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি. তত্থ পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি অদিট্ঠং অতুলিতং অতীৰিতং অৱিভূতং অৱিভাৱিতং, তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীৰণায ৱিভূতত্থায ৱিভাৱনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা. পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি দিট্ঠং তুলিতং তীৰিতং ৱিভূতং ৱিভাৱিতং. সো অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা. পকতিযা সংসযপক্খন্দো হোতি ৱিমতিপক্খন্দো দ্ৱেড়্হকজাতো – ‘‘এৱং নু খো, ন নু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’’তি, সো ৱিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা. ভগৱা হি অনুমতিগ্গহণত্থং পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তিআদিনা (সং. নি. ৩.৫৯; মহাৱ. ২১), অযং অনুমতিপুচ্ছা. ভগৱা ভিক্খূনং কথেতুকম্যতায পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, আহাৰা ভূতানং ৱা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৱেসীনং ৱা অনুগ্গহায. কতমে চত্তাৰো’’তি (সং. নি. ২.১১) অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা.

তত্থ পুৰিমা তিস্সো পুচ্ছা বুদ্ধানং নত্থি. কস্মা? তীসু হি অদ্ধাসু কিঞ্চি সঙ্খতং অদ্ধাৱিমুত্তং ৱা অসঙ্খতং সম্মাসম্বুদ্ধানং অদিট্ঠং অতুলিতং অতীৰিতং অৱিভূতং অৱিভাৱিতং নাম নত্থি. তেন নেসং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা নত্থি. যং পন তেহি অত্তনো ঞাণেন পটিৱিদ্ধং, তস্স অঞ্ঞেন সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা সদ্ধিং সংসন্দনকিচ্চং নত্থি, তেন নেসং দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছাপি নত্থি. যস্মা পন বুদ্ধা ভগৱন্তো অকথংকথী তিণ্ণৱিচিকিচ্ছা সব্বধম্মেসু ৱিগতসংসযা, তেন নেসং ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছাপি নত্থি. ইতৰা পন দ্ৱে পুচ্ছা অত্থি, তাসু অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি ৱেদিতব্বা.

ইদানি তায পুচ্ছায পুট্ঠমত্থং সৰূপতো দস্সেন্তো ‘‘লোভং, ভিক্খৱে, একধম্ম’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ লুব্ভন্তি তেন, সযং ৱা লুব্ভতি, লুব্ভনমত্তমেৱ ৱা তন্তি লোভো. স্ৱাযং আৰম্মণগ্গহণলক্খণো মক্কটালেপো ৱিয, অভিসঙ্গৰসো তত্তকপালে পক্খিত্তমংসপেসি ৱিয, অপৰিচ্চাগপচ্চুপট্ঠানো তেলঞ্জনৰাগো ৱিয, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদদস্সনপদট্ঠানো, তণ্হানদিভাৱেন ৱড্ঢমানো যত্থ সমুপ্পন্নো, সীঘসোতা নদী ৱিয মহাসমুদ্দং অপাযমেৱ তং সত্তং গহেত্ৱা গচ্ছতীতি দট্ঠব্বো. কিঞ্চাপি অযং লোভসদ্দো সব্বলোভসামঞ্ঞৱচনো, ইধ পন কামৰাগৱচনোতি ৱেদিতব্বো. সো হি অনাগামিমগ্গৱজ্ঝো.

পুন ভিক্খৱেতি আলপনং ধম্মস্স পটিগ্গাহকভাৱেন অভিমুখীভূতানং তত্থ আদৰজননত্থং. পজহথাতি ইমিনা পহানাভিসমযো ৱিহিতো, সো চ পৰিঞ্ঞাসচ্ছিকিৰিযাভাৱনাভিসমযেহি সদ্ধিং এৱ পৱত্ততি, ন ৱিসুন্তি চতুসচ্চাধিট্ঠানানি চত্তাৰিপি সম্মাদিট্ঠিযা কিচ্চানি ৱিহিতানেৱ হোন্তি. যথা চ ‘‘লোভং পজহথা’’তি ৱুত্তে পহানেকট্ঠভাৱতো দোসাদীনম্পি পহানং অত্থতো ৱুত্তমেৱ হোতি, এৱং সমুদযসচ্চৱিসযে সম্মাদিট্ঠিকিচ্চে পহানাভিসমযে ৱুত্তে তস্সা সহকাৰীকাৰণভূতানং সম্মাসঙ্কপ্পাদীনং সেসমগ্গঙ্গানম্পি সমুদযসচ্চৱিসযকিচ্চং অত্থতো ৱুত্তমেৱ হোতীতি পৰিপুণ্ণো অৰিযমগ্গব্যাপাৰো ইধ কথিতোতি দট্ঠব্বো. ইমিনা নযেন সতিপট্ঠানাদীনম্পি বোধিপক্খিযধম্মানং ব্যাপাৰস্স ইধ ৱুত্তভাৱো যথাৰহং ৱিত্থাৰেতব্বো.

অপিচেত্থ লোভং পজহথাতি এতেন পহানপৰিঞ্ঞা ৱুত্তা. সা চ তীৰণপৰিঞ্ঞাধিট্ঠানা, তীৰণপৰিঞ্ঞা চ ঞাতপৰিঞ্ঞাধিট্ঠানাতি অৱিনাভাৱেন তিস্সোপি পৰিঞ্ঞা বোধিতা হোন্তি. এৱমেত্থ সহ ফলেন চতুসচ্চকম্মট্ঠানং পৰিপুণ্ণং কত্ৱা পকাসিতন্তি দট্ঠব্বং. অথ ৱা লোভং পজহথাতি সহ ফলেন ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি দেসিতা. সা চ পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিসন্নিস্সযা…পে… চিত্তৱিসুদ্ধিসীলৱিসুদ্ধিসন্নিস্সযা চাতি নানন্তৰিকভাৱেন সহ ফলেন সব্বাপি সত্ত ৱিসুদ্ধিযো ৱিভাৱিতাতি ৱেদিতব্বং.

এৱমেতায ৱিসুদ্ধিক্কমভাৱনায পৰিঞ্ঞাত্তযসম্পাদনেন লোভং পজহিতুকামেন –

‘‘অনত্থজননো লোভো, লোভো চিত্তপ্পকোপনো;

ভযমন্তৰতো জাতং, তং জনো নাৱবুজ্ঝতি.

‘‘লুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, লুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি;

অন্ধতমং তদা হোতি, যং লোভো সহতে নৰং’’. (ইতিৱু. ৮৮);

ৰত্তো খো, আৱুসো, ৰাগেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, সন্ধিম্পি ছিন্দতি, নিল্লোপম্পি হৰতি, একাগাৰিকম্পি কৰোতি, পৰিপন্থেপি তিট্ঠতি, পৰদাৰম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি. তদপি তেসং ভৱতং সমণব্ৰাহ্মণানং অজানতং অপস্সতং অৱেদযতং তণ্হানুগতানং পৰিতস্সিতং ৱিপ্ফন্দিতমেৱ (অ. নি. ৩.৫৪).

‘‘তণ্হাদুতিযো পুৰিসো, দীঘমদ্ধান সংসৰং;

ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱং, সংসাৰং নাতিৱত্ততি’’. (ইতিৱু. ১৫, ১০৫);

‘‘নত্থি ৰাগসমো অগ্গি, নত্থি দোসসমো কলি’’. (ধ. প. ২০২, ২৫১);

‘‘কামৰাগেন ডয্হামি, চিত্তং মে পৰিডয্হতি’’. (সং. নি. ১.২১২);

‘‘যে ৰাগৰত্তানুপতন্তি সোতং, সযংকতং মক্কটকোৱ জাল’’ন্তি. (ধ. প. ৩৪৭) চ –

এৱমাদিসুত্তপদানুসাৰেন নানানযেহি লোভস্স আদীনৱং পচ্চৱেক্খিত্ৱা তস্স পহানায পটিপজ্জিতব্বং.

অপিচ ছ ধম্মা কামৰাগস্স পহানায সংৱত্তন্তি, অসুভনিমিত্তস্স উগ্গহো, অসুভভাৱনানুযোগো, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি. দসৱিধঞ্হি অসুভনিমিত্তং উগ্গণ্হন্তস্সাপি কামৰাগো পহীযতি, কাযগতাসতিভাৱনাৱসেন সৱিঞ্ঞাণকে উদ্ধুমাতকাদিৱসেন অৱিঞ্ঞাণকে অসুভে অসুভভাৱনানুযোগমনুযুত্তস্সাপি, মনচ্ছট্ঠেসু ইন্দ্ৰিযেসু সংৱৰণৱসেন সতিকৱাটেন পিহিতদ্ৱাৰস্সাপি, চতুন্নং পঞ্চন্নং ৱা আলোপানং ওকাসে সতি উদকং পিৱিত্ৱা যাপনসীলতায ভোজনে মত্তঞ্ঞুনোপি. তেনেৱাহ –

‘‘চত্তাৰো পঞ্চ আলোপে, অভুত্ৱা উদকং পিৱে;

অলং ফাসুৱিহাৰায, পহিতত্তস্স ভিক্খুনো’’তি. (থেৰগা. ৯৮৩);

অসুভকম্মট্ঠানভাৱনাৰতে কল্যাণমিত্তে সেৱন্তস্সাপি, ঠাননিসজ্জাদীসু দসঅসুভনিস্সিতসপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেনেৱাহ –

‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, অসুভনিমিত্তং, তত্থ যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো, অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স অনুপ্পাদায উপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স পহানাযা’’তি.

এৱং পুব্বভাগে কামৰাগসঙ্খাতস্স লোভস্স পহানায পটিপন্নো ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা ততিযমগ্গেন তং অনৱসেসতো সমুচ্ছিন্দতি. তেন ৱুত্তং ‘‘লোভং, ভিক্খৱে, একধম্মং পজহথ, অহং ৱো পাটিভোগো অনাগামিতাযা’’তি.

এত্থাহ ‘‘কো পনেত্থ লোভো পহীযতি, কিং অতীতো, অথ অনাগতো, উদাহু পচ্চুপ্পন্নো’’তি? কিঞ্চেত্থ – ন তাৱ অতীতো লোভো পহীযেয্য, ন অনাগতো ৱা তেসং অভাৱতো. ন হি নিৰুদ্ধং অনুপ্পন্নং ৱা অত্থীতি ৱুচ্চতি, ৱাযামো চ অফলো আপজ্জতি. অথ পচ্চুপ্পন্নো, এৱম্পি অফলো ৱাযামো তস্স সৰসভঙ্গত্তা, সংকিলিট্ঠা চ মগ্গভাৱনা আপজ্জতি, চিত্তৱিপ্পযুত্তো ৱা লোভো সিযা, ন চাযং নযো ইচ্ছিতোতি. ৱুচ্চতে – ন ৱুত্তনযেন অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নো লোভো পহীযতি. সেয্যথাপি ইধ তৰুণৰুক্খো অসঞ্জাতফলো, তং পুৰিসো কুঠাৰিযা মূলে ছিন্দেয্য, তস্স ৰুক্খস্স ছেদে অসতি যানি ফলানি নিব্বত্তেয্যুং, তানি ৰুক্খস্স ছিন্নত্তা অজাতানি এৱ ন জাযেয্যুং, এৱমেৱ অৰিযমগ্গাধিগমে অসতি উপ্পজ্জনাৰহো লোভো অৰিযমগ্গাধিগমেন পচ্চযঘাতস্স কতত্তা ন উপ্পজ্জতি. অযঞ্হি অট্ঠকথাসু ‘‘ভূমিলদ্ধুপ্পন্নো’’তি ৱুচ্চতি. ৱিপস্সনায হি আৰম্মণভূতা পঞ্চক্খন্ধা তস্স উপ্পজ্জনট্ঠানতায ভূমি নাম. সা ভূমি তেন লদ্ধাতি কত্ৱা ভূমিলদ্ধুপ্পন্নো. আৰম্মণাধিগ্গহিতুপ্পন্নো অৱিক্খম্ভিতুপ্পন্নো অসমূহতুপ্পন্নোতি চ অযমেৱ ৱুচ্চতি.

তত্থাতি তস্মিং সুত্তে. এতন্তি এতং অত্থজাতং. ইদানি গাথাবন্ধৱসেন ৱুচ্চমানং. ইতি ৱুচ্চতীতি কেন পন ৱুচ্চতি? ভগৱতা ৱ. অঞ্ঞেসু হি তাদিসেসু ঠানেসু সঙ্গীতিকাৰেহি উপনিবন্ধগাথা হোন্তি, ইধ পন ভগৱতা ৱ গাথাৰুচিকানং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযৱসেন ৱুত্তমেৱত্থং সঙ্গহেত্ৱা গাথা ভাসিতা.

তত্থ যেন লোভেন লুদ্ধাসে, সত্তা গচ্ছন্তি দুগ্গতিন্তি যেন আৰম্মণগ্গহণলক্খণেন ততো এৱ অভিসঙ্গৰসেন লোভেন লুদ্ধা অজ্ঝত্তিকবাহিৰেসু আযতনেসু গিদ্ধা গধিতা. সেতি হি নিপাতমত্তং. অক্খৰচিন্তকা পন ঈদিসেসু ঠানেসু সে-কাৰাগমং ইচ্ছন্তি. তথা লুদ্ধত্তা এৱ কাযসুচৰিতাদীসু কিঞ্চি সুচৰিতং অকত্ৱা কাযদুচ্চৰিতাদীনি চ উপচিনিত্ৱা ৰূপাদীসু সত্তৱিসত্ততায সত্তাতি লদ্ধনামা পাণিনো দুক্খস্স নিব্বত্তিট্ঠানতায দুগ্গতীতি সঙ্খং গতং নিৰযং তিৰচ্ছানযোনিং পেত্তিৱিসযঞ্চ পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন গচ্ছন্তি উপপজ্জন্তি.

তং লোভং সম্মদঞ্ঞায, পজহন্তি ৱিপস্সিনোতি তং যথাৱুত্তং লোভং সভাৱতো সমুদযতো অত্থঙ্গমতো অস্সাদতো আদীনৱতো নিস্সৰণতোতি ইমেহি আকাৰেহি সম্মা অৱিপৰীতং হেতুনা ঞাযেন অঞ্ঞায ঞাততীৰণপৰিঞ্ঞাসঙ্খাতায পঞ্ঞায জানিত্ৱা ৰূপাদিকে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে অনিচ্চাদীহি ৱিৱিধেহি আকাৰেহি পস্সনতো ৱিপস্সিনো অৱসিট্ঠকিলেসে ৱিপস্সনাপঞ্ঞাপুব্বঙ্গমায মগ্গপঞ্ঞায সমুচ্ছেদপ্পহানৱসেন পজহন্তি, ন পুন অত্তনো সন্তানে উপ্পজ্জিতুং দেন্তি. পহায ন পুনাযন্তি, ইমং লোকং কুদাচনন্তি এৱং সহজেকট্ঠপহানেকট্ঠেহি অৱসিট্ঠকিলেসেহি সদ্ধিং তং লোভং অনাগামিমগ্গেন পজহিত্ৱা পুন পচ্ছা ইমং কামধাতুসঙ্খাতং লোকং পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন কদাচিপি ন আগচ্ছন্তি ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং সুপ্পহীনত্তা. ইতি ভগৱা অনাগামিফলেন দেসনং নিট্ঠাপেসি.

অযম্পি অত্থোতি নিদানাৱসানতো পভুতি যাৱ গাথাপৰিযোসানা ইমিনা সুত্তেন পকাসিতো অত্থো. অপি-সদ্দো ইদানি ৱক্খমানসুত্তত্থসম্পিণ্ডনো. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. ইমস্মিং সুত্তে সমুদযসচ্চং সৰূপেনেৱ আগতং, পহানাপদেসেন মগ্গসচ্চং. ইতৰং সচ্চদ্ৱযঞ্চ তদুভযহেতুতায নিদ্ধাৰেতব্বং. গাথায পন দুক্খসমুদযমগ্গসচ্চানি যথাৰুতৱসেনেৱ ঞাযন্তি, ইতৰং নিদ্ধাৰেতব্বং. এসেৱ নযো ইতো পৰেসুপি সুত্তেসু.

পৰমত্থদীপনিযা খুদ্দকনিকায-অট্ঠকথায

ইতিৱুত্তকৱণ্ণনায পঠমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দোসসুত্তৱণ্ণনা

২. ৱুত্তঞ্হেতং …পে… দোসন্তি দুতিযসুত্তং. তত্ৰাযং অপুব্বপদৱণ্ণনা. যথা এত্থ, এৱং ইতো পৰেসুপি সব্বত্থ অপুব্বপদৱণ্ণনংযেৱ কৰিস্সাম. যস্মা ইদং সুত্তং দোসবহুলানং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযং ওলোকেত্ৱা দোসৱূপসমনত্থং দেসিতং, তস্মা ‘‘দোসং, ভিক্খৱে, একধম্মং পজহথা’’তি আগতং. তত্থ দোসন্তি ‘‘অনত্থং মে অচৰীতি আঘাতো জাযতী’’তিআদিনা (ৱিভ. ৯৬০) নযেন সুত্তে ৱুত্তানং নৱন্নং, ‘‘অত্থং মে নাচৰী’’তিআদীনঞ্চ তপ্পটিপক্খতো সিদ্ধানং নৱন্নমেৱাতি অট্ঠাৰসন্নং খাণুকণ্টকাদিনা অট্ঠানেন সদ্ধিং একূনৱীসতিযা অঞ্ঞতৰাঘাতৱত্থুসম্ভৱং আঘাতং. সো হি দুস্সন্তি তেন, সযং ৱা দুস্সতি, দুস্সনমত্তমেৱ ৱা তন্তি দোসোতি ৱুচ্চতি. সো চণ্ডিক্কলক্খণো পহটাসীৱিসো ৱিয, ৱিসপ্পনৰসো ৱিসনিপাতো ৱিয, অত্তনো নিস্সযদহনৰসো ৱা দাৱগ্গি ৱিয, দুস্সনপচ্চুপট্ঠানো লদ্ধোকাসো ৱিয সপত্তো, যথাৱুত্তআঘাতৱত্থুপদট্ঠানো ৱিসসংসট্ঠপূতিমুত্তং ৱিয দট্ঠব্বো. পজহথাতি সমুচ্ছিন্দথ. তত্থ যে ইমে –

‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, আঘাতপটিৱিনযা, যত্থ ভিক্খুনো উপ্পন্নো আঘাতো সব্বসো পটিৱিনেতব্বো. কতমে পঞ্চ? যস্মিং, ভিক্খৱে, পুগ্গলে আঘাতো জাযেথ, মেত্তা তস্মিং পুগ্গলে ভাৱেতব্বা…পে… কৰুণা…পে… উপেক্খা, অসতিঅমনসিকাৰো তস্মিং পুগ্গলে আপজ্জিতব্বো, এৱং তস্মিং পুগ্গলে আঘাতো পটিৱিনেতব্বো. যস্মিং, ভিক্খৱে, পুগ্গলে আঘাতো জাযেথ, কম্মস্সকতা তস্মিং পুগ্গলে অধিট্ঠাতব্বা ‘কম্মস্সকো অযমাযস্মা কম্মদাযাদো…পে… ভৱিস্সতী’’তি (অ. নি. ৫.১৬১) –

এৱং পঞ্চ আঘাতপ্পটিৱিনযা ৱুত্তাযেৱ.

‘‘পঞ্চিমে, আৱুসো, আঘাতপটিৱিনযা, যত্থ ভিক্খুনো উপ্পন্নো আঘাতো সব্বসো পটিৱিনেতব্বো. কতমে পঞ্চ? ইধাৱুসো, একচ্চো পুগ্গলো অপৰিসুদ্ধকাযসমাচাৰো হোতি পৰিসুদ্ধৱচীসমাচাৰো; এৱৰূপেপি, আৱুসো, পুগ্গলে আঘাতো পটিৱিনেতব্বো’’তি (অ. নি. ৫.১৬২) –

এৱমাদিনাপি নযেন পঞ্চ আঘাতপটিৱিনযা ৱুত্তা, তেসু যেন কেনচি আঘাতপটিৱিনযৱিধিনা পচ্চৱেক্খিত্ৱা. অপিচ যো –

‘‘উভতোদণ্ডকেন চেপি, ভিক্খৱে, ককচেন চোৰা ওচৰকা অঙ্গমঙ্গানি ওকন্তেয্যুং, তত্ৰাপি যো মনো পদূসেয্য, ন মে সো তেন সাসনকৰো’’তি (ম. নি. ১.২৩২) সত্থু ওৱাদো.

‘‘তস্সেৱ তেন পাপিযো, যো কুদ্ধং পটিকুজ্ঝতি;

কুদ্ধং অপ্পটিকুজ্ঝন্তো, সঙ্গামং জেতি দুজ্জযং.

‘‘উভিন্নমত্থং চৰতি, অত্তনো চ পৰস্স চ;

পৰং সঙ্কুপিতং ঞত্ৱা, যো সতো উপসম্মতি. (সং. নি. ১.১৮৮);

‘‘সত্তিমে, ভিক্খৱে, ধম্মা সপত্তকন্তা সপত্তকৰণা কোধনং আগচ্ছন্তি ইত্থিং ৱা পুৰিসং ৱা. কতমে সত্ত? ইধ, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স এৱং ইচ্ছতি, ‘অহো ৱতাযং দুব্বণ্ণো অস্সা’তি. তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স ৱণ্ণৱতায নন্দতি. কোধনোযং, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলো কোধাভিভূতো কোধপৰেতো কিঞ্চাপি সো হোতি সুন্হাতো সুৱিলিত্তো কপ্পিতকেসমস্সু ওদাতৱত্থৱসনো, অথ খো সো দুব্বণ্ণোৱ হোতি কোধাভিভূতো. অযং, ভিক্খৱে, পঠমো ধম্মো সপত্তকন্তো সপত্তকৰণো কোধনং আগচ্ছতি ইত্থিং ৱা পুৰিসং ৱা.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স এৱং ইচ্ছতি ‘অহো ৱতাযং দুক্খং সযেয্যা’তি…পে… ন পচুৰত্থো অস্সাতি…পে… ন ভোগৱা অস্সাতি…পে… ন যসৱা অস্সাতি…পে… ন মিত্তৱা অস্সাতি…পে… কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জেয্যাতি. তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স সুগতিগমনে নন্দতি. কোধনোযং, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলো কোধাভিভূতো কোধপৰেতো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতি, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰতি, মনসা দুচ্চৰিতং চৰতি. সো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা মনসা দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা…পে… নিৰযং উপপজ্জতি কোধাভিভূতো’’তি (অ. নি. ৭.৬৪).

‘‘কুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, কুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি…পে…. (অ. নি. ৭.৬৪);

‘‘কোধং জহে ৱিপ্পজহেয্য মানং, সংযোজনং সব্বমতিক্কমেয্য. (ধ. প. ২২১);

‘‘অনত্থজননো কোধো, কোধো চিত্তপ্পকোপনো…পে…. (অ. নি. ৭.৬৪);

‘‘কোধং ছেত্ৱা সুখং সেতি, কোধং ছেত্ৱা ন সোচতি;

কোধস্স ৱিসমূলস্স, মধুৰগ্গস্স ব্ৰাহ্মণা’’তি. (সং. নি. ১.১৮৭);

‘‘একাপৰাধং খম ভূৰিপঞ্ঞ,

ন পণ্ডিতা কোধবলা ভৱন্তী’’তি. –

এৱমাদিনা নযেন দোসে আদীনৱে ৱুত্তপ্পটিপক্খতো দোসপ্পহানে আনিসংসে চ পচ্চৱেক্খিত্ৱা পুব্বভাগে দোসং তদঙ্গপ্পহানাদিৱসেন পজহিত্ৱা ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা ততিযমগ্গেন সব্বসো দোসং সমুচ্ছিন্দথ, পজহথাতি তেসং ভিক্খূনং তত্থ নিযোজনং. তেন ৱুত্তং ‘‘দোসং, ভিক্খৱে, একধম্মং পজহথা’’তি. দুট্ঠাসেতি আঘাতেন দূসিতচিত্ততায পদুট্ঠা. সেসমেত্থ যং ৱত্তব্বং, তং পঠমসুত্তৱণ্ণনাযং ৱুত্তনযমেৱ.

দুতিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. মোহসুত্তৱণ্ণনা

৩. ততিযে মোহন্তি অঞ্ঞাণং. তঞ্হি দুক্খে অঞ্ঞাণং, দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিৰোধে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায অঞ্ঞাণন্তিআদিনা নযেন ৱিভাগেন অনেকপ্পভেদম্পি মুয্হন্তি. তেন সযং ৱা মুয্হতি মুয্হনমত্তমেৱ ৱা তন্তি মোহোতি ৱুচ্চতি. সো চিত্তস্স অন্ধভাৱলক্খণো, অঞ্ঞাণলক্খণো ৱা, অসম্পটিৱেধৰসো, আৰম্মণসভাৱচ্ছাদনৰসো ৱা, অসম্মাপ্পটিপত্তিপচ্চুপট্ঠানো, অন্ধকাৰপচ্চুপট্ঠানো ৱা, অযোনিসোমনসিকাৰপদট্ঠানো, সব্বাকুসলানং মূলন্তি দট্ঠব্বো. ইধাপি পজহথাতি পদস্স –

‘‘মূড়্হো অত্থং ন জানাতি, মূড়্হো ধম্মং ন পস্সতি;

অন্ধতমং তদা হোতি, যং মোহো সহতে নৰং’’. (ইতিৱু. ৮৮);

‘‘অনত্থজননো মোহো…পে…. (ইতিৱু. ৮৮);

‘‘অৱিজ্জা, ভিক্খৱে, পুব্বঙ্গমা অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা’’ (ইতিৱু. ৪০);

‘‘মোহসম্বন্ধনো লোকো, ভব্বৰূপোৱ দিস্সতি’’; (উদা. ৭০);

‘‘মোহো নিদানং কম্মানং সমুদযায’’ (অ. নি. ৩.৩৪);

‘‘মূড়্হো খো, ব্ৰাহ্মণ, মোহেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, সম্পৰাযিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতী’’তি চ –

আদিনা নযেন ‘‘যো কোচি ধম্মো কামচ্ছন্দাদিসংকিলেসধম্মেহি নিব্বত্তেতব্বো, অত্থতো সব্বো সো মোহহেতুকো’’তি চ মোহে আদীনৱং তপ্পটিপক্খতো মোহপ্পহানে আনিসংসঞ্চ পচ্চৱেক্খিত্ৱা কামচ্ছন্দাদিপ্পহানক্কমেনেৱ পুব্বভাগে তদঙ্গাদিৱসেন মোহং পজহন্তা ততিযমগ্গেন যথাৱুত্তলোভদোসেকট্ঠং মোহং সমুচ্ছেদৱসেন পজহথাতি অত্থো দট্ঠব্বো. অনাগামিমগ্গৱজ্ঝো এৱ হি মোহো ইধাধিপ্পেতোতি. মূড়্হাসেতি কুসলাকুসলসাৱজ্জানৱজ্জাদিভেদে অত্তনো হিতাহিতে সম্মূড়্হা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

ততিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. কোধসুত্তৱণ্ণনা

৪. চতুত্থে কোধন্তি দোসং. দোসো এৱ হি কোধপৰিযাযেন বুজ্ঝনকানং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযৱসেন এৱং ৱুত্তো. তস্মা দুতিযসুত্তে ৱুত্তনযেনেৱেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. অপিচ কুজ্ঝনলক্খণো কোধো, আঘাতকৰণৰসো, চিত্তস্স ব্যাপত্তিভাৱপচ্চুপট্ঠানো, চেতসো পূতিভাৱোতি দট্ঠব্বোতি অযম্পি ৱিসেসো ৱেদিতব্বো.

চতুত্থসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. মক্খসুত্তৱণ্ণনা

৫. পঞ্চমে মক্খন্তি পৰগুণমক্খনং. যদিপি হি সো গূথং গহেত্ৱা পৰং পহৰন্তো ৱিয অত্তনো কৰং পঠমতৰং মক্খতিযেৱ, তথাপি পৰেসং গুণমক্খনাধিপ্পাযেন পৱত্তেতব্বত্তা ‘‘পৰগুণমক্খনো’’তি ৱুচ্চতি. তথা হি সো উদকপুঞ্ছনমিৱ ন্হাতস্স সৰীৰগতং উদকং পৰেসং গুণে মক্খেতি পুঞ্ছতি ৱিনাসেতি, পৰেহি ৱা কতানং মহন্তানম্পি কাৰানং খেপনতো ধংসনতো মক্খোতি ৱুচ্চতি. সো পৰগুণমক্খনলক্খণো, তেসং ৱিনাসনৰসো, তদৱচ্ছাদনপচ্চুপট্ঠানো. অত্থতো পন পৰেসং গুণমক্খনাকাৰেন পৱত্তো দোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদোতি দট্ঠব্বং. পজহথাতি তত্থ ৱুত্তপ্পভেদং দোসং, দোসে চ ৱুত্তনযং আদীনৱং, পহানে চস্স আনিসংসং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পুব্বভাগে তদঙ্গাদিৱসেন পজহন্তা ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা ততিযমগ্গেন অনৱসেসং সমুচ্ছিন্দথাতি অত্থো. মক্খাসেতি মক্খিতা মক্খিতপৰগুণা, পৰেসং গুণানং মক্খিতাৰো, ততো এৱ অত্তনোপি ধংসিতগুণাতি অত্থো. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

পঞ্চমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. মানসুত্তৱণ্ণনা

৬. ছট্ঠে মানন্তি জাতিআদিৱত্থুকং চেতসো উন্নমনং. সো হি ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা নযেন মঞ্ঞন্তি তেন, সযং ৱা মঞ্ঞতি, মাননং সম্পগ্গহোতি ৱা মানোতি ৱুচ্চতি. স্ৱাযং সেয্যোহমস্মীতি মানো, সদিসোহমস্মীতি মানো, হীনোহমস্মীতি মানোতি এৱং তিৱিধো. পুন সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো, সেয্যস্স সদিসো, সেয্যস্স হীনো; সদিসস্স সেয্যো, সদিসস্স সদিসো, সদিসস্স হীনো; হীনস্স সেয্যো, হীনস্স সদিসো, হীনস্স হীনোহমস্মীতি মানোতি এৱং নৱৱিধোপি উন্নতিলক্খণো, অহংকাৰৰসো, সম্পগ্গহৰসো ৱা, উদ্ধুমাতভাৱপচ্চুপট্ঠানো, কেতুকম্যতাপচ্চুপট্ঠানো ৱা, দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তলোভপদট্ঠানো উম্মাদো ৱিযাতি দট্ঠব্বো. পজহথাতি তস্স সব্বস্সপি অত্তুক্কংসনপৰৱম্ভননিমিত্ততা, গৰুট্ঠানিযেসু অভিৱাদনপচ্চুপট্ঠানঅঞ্জলিকম্মসামীচিকম্মাদীনং অকৰণে কাৰণতা, জাতিমদপুৰিসমদাদিভাৱেন পমাদাপত্তিহেতুভাৱোতি এৱমাদিভেদং আদীনৱং তপ্পটিপক্খতো নিৰতিমানতায আনিসংসঞ্চ পচ্চৱেক্খিত্ৱা ৰাজসভং অনুপ্পত্তো চণ্ডালো ৱিয সব্ৰহ্মচাৰীসু নীচচিত্ততং পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা পুব্বভাগে তদঙ্গাদিৱসেন তং পজহন্তা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অনাগামিমগ্গেন সমুচ্ছিন্দথাতি অত্থো. অনাগামিমগ্গৱজ্ঝো এৱ হি মানো ইধাধিপ্পেতো. মত্তাসেতি জাতিমদপুৰিসমদাদিৱসেন মানেন পমাদাপত্তিহেতুভূতেন মত্তা অত্তানং পগ্গহেত্ৱা চৰন্তা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

ইমেসু পন পটিপাটিযা ছসু সুত্তেসু গাথাসু ৱা অনাগামিফলং পাপেত্ৱা দেসনা নিট্ঠাপিতা. তত্থ যে ইমে অৱিহা অতপ্পা সুদস্সা সুদস্সী অকনিট্ঠাতি উপপত্তিভৱৱসেন পঞ্চ অনাগামিনো, তেসু অৱিহেসু উপপন্না অৱিহা নাম. তে অন্তৰাপৰিনিব্বাযী, উপহচ্চপৰিনিব্বাযী, অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী, সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী, উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামীতি পঞ্চৱিধা, তথা অতপ্পা, সুদস্সা, সুদস্সিনো. অকনিট্ঠেসু পন উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী পৰিহাযতি. তত্থ যো অৱিহাদীসু উপ্পজ্জিত্ৱা আযুৱেমজ্ঝং অনতিক্কমিত্ৱা অৰহত্তপ্পত্তিযা কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বাযতি, অযং অন্তৰাপৰিনিব্বাযী নাম. যো পন অৱিহাদীসু আদিতো পঞ্চকপ্পসতাদিভেদং আযুৱেমজ্ঝং অতিক্কমিত্ৱা পৰিনিব্বাযতি, অযং উপহচ্চপৰিনিব্বাযী নাম. যো অসঙ্খাৰেন অধিমত্তপ্পযোগং অকত্ৱা অপ্পদুক্খেন অকসিৰেন পৰিনিব্বাযতি, অযং অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী নাম. যো পন সসঙ্খাৰেন অধিমত্তপ্পযোগং কত্ৱা দুক্খেন কিচ্ছেন কসিৰেন পৰিনিব্বাযতি, অযং সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী নাম. ইতৰো পন অৱিহাদীসু উদ্ধংৱাহিতভাৱেন উদ্ধমস্স তণ্হাসোতং, ৱট্টসোতং, মগ্গসোতমেৱ ৱাতি উদ্ধংসোতো. অৱিহাদীসু উপ্পজ্জিত্ৱা অৰহত্তং পত্তুং অসক্কোন্তো তত্থ তত্থ যাৱতাযুকং ঠত্ৱা পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন অকনিট্ঠং গচ্ছতীতি অকনিট্ঠগামী.

এত্থ চ উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী, উদ্ধংসোতো ন অকনিট্ঠগামী, ন উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী, ন উদ্ধংসোতো ন অকনিট্ঠগামীতি চতুক্কং ৱেদিতব্বং. কথং? যো অৱিহতো পট্ঠায চত্তাৰো দেৱলোকে সোধেত্ৱা অকনিট্ঠং গন্ত্ৱা পৰিনিব্বাযতি, অযং উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী নাম. যো পন হেট্ঠা তযো দেৱলোকে সোধেত্ৱা সুদস্সীদেৱলোকে ঠত্ৱা পৰিনিব্বাযতি, অযং উদ্ধংসোতো ন অকনিট্ঠগামী নাম. যো ইতো অকনিট্ঠমেৱ গন্ত্ৱা পৰিনিব্বাযতি, অযং ন উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী নাম. যো পন হেট্ঠা চতূসু দেৱলোকেসু তত্থ তত্থেৱ পৰিনিব্বাযতি, অযং ন উদ্ধংসোতো, ন অকনিট্ঠগামী নামাতি.

তত্থ অৱিহেসু উপ্পজ্জিত্ৱা কপ্পসততো উদ্ধং পৰিনিব্বাযিকো, দ্ৱিন্নং কপ্পসতানং মত্থকে পৰিনিব্বাযিকো, পঞ্চকপ্পসতে অসম্পত্তে পৰিনিব্বাযিকোতি তযো অন্তৰাপৰিনিব্বাযিনো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘উপপন্নং ৱা সমনন্তৰা অপ্পত্তং ৱা ৱেমজ্ঝ’’ন্তি (পু. প. ৩৬). ৱা-সদ্দেন হি পত্তমত্তোপি সঙ্গহিতোতি. এৱং তযো অন্তৰাপৰিনিব্বাযিনো, একো উপহচ্চপৰিনিব্বাযী একো উদ্ধংসোতো. তেসু অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনো পঞ্চ, সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনো পঞ্চাতি দস হোন্তি. তথা অতপ্পাসুদস্সাসুদস্সীসূতি চত্তাৰো দসকা চত্তাৰীসং অকনিট্ঠে পন উদ্ধংসোতস্স অভাৱতো তযো অন্তৰাপৰিনিব্বাযিনো, একো উপহচ্চপৰিনিব্বাযীতি অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনো চত্তাৰো, সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনো চত্তাৰোতি অট্ঠ, এৱমেতে অট্ঠচত্তাৰীসং অনাগামিনো. তে সব্বেপি ইমেসু সুত্তেসু অৱিসেসৱচনেন গহিতাতি দট্ঠব্বং.

ছট্ঠসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. সব্বপৰিঞ্ঞাসুত্তৱণ্ণনা

৭. সত্তমে সব্বন্তি অনৱসেসং. অনৱসেসৱাচকো হি অযং সব্ব-সদ্দো. সো যেন যেন সম্বন্ধং গচ্ছতি, তস্স তস্স অনৱসেসতং দীপেতি; যথা ‘‘সব্বং ৰূপং, সব্বা ৱেদনা, সব্বসক্কাযপৰিযাপন্নেসু ধম্মেসূ’’তি. সো পনাযং সব্ব-সদ্দো সপ্পদেসনিপ্পদেসৱিসযতায দুৱিধো. তথা হেস সব্বসব্বং, পদেসসব্বং, আযতনসব্বং, সক্কাযসব্বন্তি চতূসু ৱিসযেসু দিট্ঠপ্পযোগো. তত্থ ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকাৰেন বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণমুখে আপাথমাগচ্ছন্তী’’তিআদীসু (চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫) সব্বসব্বস্মিং আগতো. ‘‘সব্বেসং ৱো, সাৰিপুত্তা, সুভাসিতং পৰিযাযেনা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৪৫) পদেসসব্বস্মিং. ‘‘সব্বং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি, চক্খুঞ্চেৱ ৰূপঞ্চ…পে…. মনঞ্চেৱ ধম্মে চা’’তি (সং. নি. ৪.২৩-২৫) এত্থ আযতনসব্বস্মিং. ‘‘সব্বধম্মমূলপৰিযাযং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১) সক্কাযসব্বস্মিং. তত্থ সব্বসব্বস্মিং আগতো নিপ্পদেসৱিসযো, ইতৰেসু তীসুপি আগতো সপ্পদেসৱিসযো. ইধ পন সক্কাযসব্বস্মিং ৱেদিতব্বো. ৱিপস্সনায আৰম্মণভূতা তেভূমকধম্মা হি ইধ ‘‘সব্ব’’ন্তি অনৱসেসতো গহিতা.

অনভিজানন্তি ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা, ইমে অকুসলা, ইমে সাৱজ্জা, ইমে অনৱজ্জা’’তিআদিনা ‘‘ইমে পঞ্চক্খন্ধা, ইমানি দ্ৱাদসাযতনানি, ইমা অট্ঠাৰস ধাতুযো, ইদং দুক্খং অৰিযসচ্চং, অযং দুক্খসমুদযো অৰিযসচ্চ’’ন্তি চ আদিনা সব্বে অভিঞ্ঞেয্যে ধম্মে অৱিপৰীতসভাৱতো অনভিজানন্তো অভিৱিসিট্ঠেন ঞাণেন ন জানন্তো. অপৰিজানন্তি ন পৰিজানন্তো. যো হি সব্বং তেভূমকধম্মজাতং পৰিজানাতি, সো তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানাতি – ঞাতপৰিঞ্ঞায, তীৰণপৰিঞ্ঞায, পহানপৰিঞ্ঞায. তত্থ কতমা ঞাতপৰিঞ্ঞা? সব্বং তেভূমকং নামৰূপং – ‘‘ইদং ৰূপং, এত্তকং ৰূপং, ন ইতো ভিয্যো. ইদং নামং, এত্তকং নামং, ন ইতো ভিয্যো’’তি ভূতপ্পসাদাদিপ্পভেদং ৰূপং, ফস্সাদিপ্পভেদং নামঞ্চ, লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানতো ৱৱত্থপেতি. তস্স অৱিজ্জাদিকঞ্চ পচ্চযং পৰিগ্গণ্হাতি. অযং ঞাতপৰিঞ্ঞা. কতমা তীৰণপৰিঞ্ঞা? এৱং ঞাতং কত্ৱা তং সব্বং তীৰেতি অনিচ্চতো দুক্খতো ৰোগতোতি দ্ৱাচত্তালীসায আকাৰেহি. অযং তীৰণপৰিঞ্ঞা. কতমা পহানপৰিঞ্ঞা? এৱং তীৰযিত্ৱা অগ্গমগ্গেন সব্বস্মিং ছন্দৰাগং পজহতি. অযং পহানপৰিঞ্ঞা.

দিট্ঠিৱিসুদ্ধিকঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিযোপি ঞাতপৰিঞ্ঞা. মগ্গামগ্গপটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিযো কলাপসম্মসনাদিঅনুলোমপৰিযোসানা ৱা পঞ্ঞা তীৰণপৰিঞ্ঞা. অৰিযমগ্গেন পজহনং পহানপৰিঞ্ঞা. যো সব্বং পৰিজানাতি, সো ইমাহি তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানাতি. ইধ পন ৱিৰাগপ্পহানানং পটিক্খেপৱসেন ৱিসুং গহিতত্তা ঞাতপৰিঞ্ঞায তীৰণপৰিঞ্ঞায চ ৱসেন পৰিজাননা ৱেদিতব্বা. যো পনেৱং ন পৰিজানাতি, তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘অপৰিজান’’ন্তি.

তত্থ চিত্তং অৱিৰাজযন্তি তস্মিং অভিঞ্ঞেয্যৱিসেসে পৰিঞ্ঞেয্যে অত্তনো চিত্তসন্তানং ন ৱিৰাজযং, ন ৱিৰজ্জন্তো; যথা তত্থ ৰাগো ন হোতি, এৱং ৱিৰাগানুপস্সনং ন উপ্পাদেন্তোতি অত্থো. অপ্পজহন্তি ৱিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায তত্থ পহাতব্বযুত্তকং কিলেসৱট্টং অনৱসেসতো ন পজহন্তো. যথা চেতং, এৱং অভিজাননাদযোপি মিস্সকমগ্গৱসেন ৱেদিতব্বা. পুব্বভাগে হি নানাচিত্তৱসেন ঞাততীৰণপহানপৰিঞ্ঞাহি কমেন অভিজাননাদীনি সম্পাদেত্ৱা মগ্গকালে একক্খণেনেৱ কিচ্চৱসেন তং সব্বং নিপ্ফাদেন্তং একমেৱ ঞাণং পৱত্ততীতি. অভব্বো দুক্খক্খযাযাতি নিব্বানায সকলস্স ৱট্টদুক্খস্স খেপনায ন ভব্বো, নালং ন সমত্থোতি অত্থো.

সব্বঞ্চ খোতি এত্থ চ-সদ্দো ব্যতিৰেকে, খো-সদ্দো অৱধাৰণে. তদুভযেন অভিজাননাদিতো লদ্ধব্বং ৱিসেসং দুক্খক্খযস্স চ একন্তকাৰণং দীপেতি. অভিজাননাদীসু যং ৱত্তব্বং, তং ৱুত্তমেৱ. তত্থ পন পটিক্খেপৱসেন ৱুত্তং, ইধ ৱিধানৱসেন ৱেদিতব্বং. অযমেৱ ৱিসেসো. অপিচ অভিজানন্তি উপাদানক্খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতং সক্কাযসব্বং সৰূপতো পচ্চযতো চ ঞাণস্স অভিমুখীকৰণৱসেন অভিজানন্তো হুত্ৱা অভাৱাকাৰাদিপৰিগ্গহেন তং অনিচ্চাদিলক্খণেহি পৰিচ্ছিজ্জমানৱসেন পৰিজানন্তো. ৱিৰাজযন্তি সম্মদেৱস্স অনিচ্চতাদিঅৱবোধেন উপ্পন্নভযাদীনৱনিব্বিদাদিঞাণানুভাৱেন অত্তনো চিত্তং ৱিৰত্তং কৰোন্তো তত্থ অণুমত্তম্পি ৰাগং অনুপ্পাদেন্তো. পজহন্তি ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায সমুদযপক্খিযং কিলেসৱট্টং পজহন্তো সমুচ্ছিন্দন্তো. ভব্বো দুক্খক্খযাযাতি এৱং কিলেসমলপ্পহানেনেৱ সব্বস্স কম্মৱট্টস্স পৰিক্খীণত্তা অনৱসেসৱিপাকৱট্টখেপনায সকলসংসাৰৱট্টদুক্খপৰিক্খযভূতায ৱা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা ভব্বো একন্তেনেতং পাপুণিতুন্তি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

যো সব্বং সব্বতো ঞত্ৱাতি যো যুত্তযোগো আৰদ্ধৱিপস্সকো সব্বং তেভূমকধম্মজাতং সব্বতো সব্বভাগেন কুসলাদিক্খন্ধাদিৱিভাগতো দুক্খাদিপীড়নাদিৱিভাগতো চ. অথ ৱা সব্বতোতি সব্বস্মা কক্খড়ফুসনাদিলক্খণাদিতো অনিচ্চাদিতো চাতি সব্বাকাৰতো জানিত্ৱা ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমেন মগ্গঞাণেন পটিৱিজ্ঝিত্ৱা, ৱিপস্সনাঞাণেনেৱ ৱা জাননহেতু. সব্বত্থেসু ন ৰজ্জতীতি সব্বেসু অতীতাদিৱসেন অনেকভেদভিন্নেসু সক্কাযধম্মেসু ন ৰজ্জতি, অৰিযমগ্গাধিগমেন ৰাগং ন জনেতি. ইমিনাস্স তণ্হাগাহস্স অভাৱং দস্সেন্তো তং নিমিত্তত্তা দিট্ঠমানগ্গাহানং ‘‘এতং মম এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি ইমস্স মিচ্ছাগাহত্তযস্সপি অভাৱং দস্সেতি. স ৱেতি এত্থ স-ইতি নিপাতমত্তং. ৱে-তি ব্যত্তং, একংসেনাতি ৱা এতস্মিং অত্থে নিপাতো. সব্বপৰিঞ্ঞাতি সব্বপৰিজাননতো, যথাৱুত্তস্স সব্বস্স অভিসমযৱসেন পৰিজাননতো. সোতি যথাৱুত্তো যোগাৱচৰো, অৰিযো এৱ ৱা. সব্বদুক্খমুপচ্চগাতি সব্বং ৱট্টদুক্খং অচ্চগা অতিক্কমি, সমতিক্কমীতি অত্থো.

সত্তমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. মানপৰিঞ্ঞাসুত্তৱণ্ণনা

৮. অট্ঠমে অপুব্বং নত্থি, কেৱলং মানৱসেন দেসনা পৱত্তা. গাথাসু পন মানুপেতা অযং পজাতি কম্মকিলেসেহি পজাযতীতি পজাতি লদ্ধনামা ইমে সত্তা মঞ্ঞনলক্খণেন মানেন উপেতা উপগতা. মানগন্থা ভৱে ৰতাতি কিমিকীটপটঙ্গাদিঅত্তভাৱেপি মানেন গন্থিতা মানসংযোজনেন সংযুত্তা. ততো এৱ দীঘৰত্তং পৰিভাৱিতাহংকাৰৱসেন ‘‘এতং মমা’’তি সঙ্খাৰেসু অজ্ঝোসানবহুলত্তা তত্থ নিচ্চসুখঅত্তাদিৱিপল্লাসৱসেন চ কামাদিভৱে ৰতা. মানং অপৰিজানন্তাতি মানং তীহি পৰিঞ্ঞাহি ন পৰিজানন্তা. অৰহত্তমগ্গঞাণেন ৱা অনতিক্কমন্তা, ‘‘মানং অপৰিঞ্ঞাযা’’তি কেচি পঠন্তি. আগন্তাৰো পুনব্ভৱন্তি পুন আযাতিং উপপত্তিভৱং. পুনপ্পুনং ভৱনতো ৱা পুনব্ভৱসঙ্খাতং সংসাৰং অপৰাপৰং পৰিৱত্তনৱসেন গন্তাৰো উপগন্তাৰো হোন্তি, ভৱতো ন পৰিমুচ্চন্তীতি অত্থো. যে চ মানং পহন্ত্ৱান, ৱিমুত্তা মানসঙ্খযেতি যে পন অৰহত্তমগ্গেন সব্বসো মানং পজহিত্ৱা মানস্স অচ্চন্তসঙ্খযভূতে অৰহত্তফলে নিব্বানে ৱা তদেকট্ঠসব্বকিলেসৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তা সুট্ঠু মুত্তা. তে মানগন্থাভিভুনো, সব্বদুক্খমুপচ্চগুন্তি তে পৰিক্খীণভৱসংযোজনা অৰহন্তো সব্বসো মানগন্থং মানসংযোজনং সমুচ্ছেদপ্পহানেন অভিভৱিত্ৱা ঠিতা, অনৱসেসং ৱট্টদুক্খং অতিক্কমিংসূতি অত্থো. এৱমেতস্মিং সত্তমসুত্তে চ অৰহত্তং কথিতন্তি.

অট্ঠমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯-১০. লোভদোসপৰিঞ্ঞাসুত্তদ্ৱযৱণ্ণনা

৯-১০. নৱমদসমেসু অপুব্বং নত্থি. দেসনাৱিলাসৱসেন তথা বুজ্ঝনকানং ৱেনেয্যানং অজ্ঝাসযৱসেন ৱা তথা দেসিতানীতি দট্ঠব্বং.

নৱমদসমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঠমৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দুতিযৱগ্গো

১-৩. মোহপৰিঞ্ঞাদিসুত্তৱণ্ণনা

১১-১৩. দুতিযৱগ্গেপি পঠমাদীনি তীণি সুত্তানি ৱুত্তনযানেৱ, তথা দেসনাকাৰণম্পি ৱুত্তমেৱ.

৪. অৱিজ্জানীৱৰণসুত্তৱণ্ণনা

১৪. চতুত্থে – ‘‘নাহং, ভিক্খৱে’’তিআদীসু ন-কাৰো পটিসেধত্থো. অহন্তি ভগৱা অত্তানং নিদ্দিসতি. অঞ্ঞন্তি ইদানি ৱত্তব্বঅৱিজ্জানীৱৰণতো অঞ্ঞং. একনীৱৰণম্পীতি একনীৱৰণধম্মম্পি. সমনুপস্সামীতি দ্ৱে সমনুপস্সনা – দিট্ঠিসমনুপস্সনা চ ঞাণসমনুপস্সনা চ. তত্থ ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিনা (অ. নি. ৪.২০০; পটি. ম. ১.১৩০) আগতা অযং দিট্ঠিসমনুপস্সনা নাম. ‘‘অনিচ্চতো সমনুপস্সতি, নো নিচ্চতো’’তিআদিনা (পটি. ম. ৩.৩৫) পন আগতা অযং ঞাণসমনুপস্সনা নাম. ইধাপি ঞাণসমনুপস্সনাৱ অধিপ্পেতা. ‘‘সমনুপস্সামী’’তি চ পদস্স ন-কাৰেন সম্বন্ধো. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘অহং, ভিক্খৱে, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসঙ্খাতেন সমন্তচক্খুনা সব্বধম্মে হত্থামলকং ৱিয ওলোকেন্তোপি অঞ্ঞং একনীৱৰণম্পি ন সমনুপস্সামী’’তি.

যেন নীৱৰণেন নিৱুতা পজা দীঘৰত্তং সন্ধাৱন্তি সংসৰন্তীতি যেন নীৱৰণকসভাৱত্তা নীৱৰণেন ধম্মসভাৱং জানিতুং পস্সিতুং পটিৱিজ্ঝিতুং অদত্ৱা ছাদেত্ৱা পৰিযোনন্ধিত্ৱা ঠানেন অন্ধকাৰেন নিৱুতা সত্তা অনাদিমতসংসাৰে অপৰিমাণে কপ্পে মহন্তেসু চেৱ খুদ্দকেসু চ ভৱাদীসু অপৰাপৰুপ্পত্তিৱসেন সব্বতো ধাৱন্তি চেৱ সংসৰন্তি, চ. আৰম্মণন্তৰসঙ্কমনৱসেন ৱা সন্ধাৱনং, ভৱন্তৰসঙ্কমনৱসেন সংসৰণং. কিলেসানং বলৱভাৱেন ৱা সন্ধাৱনং, দুব্বলভাৱেন সংসৰণং. খণিকমৰণৱসেন ৱা একজাতিযং সন্ধাৱনং, ৱোহাৰমৰণৱসেন অনেকাসু জাতীসু সংসৰণং. চিত্তৱসেন ৱা সন্ধাৱনং, ‘‘চিত্তমস্স ৱিধাৱতী’’তি হি ৱুত্তং, কম্মৱসেন সংসৰণং. এৱং সন্ধাৱনসংসৰণানং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো.

যথযিদন্তি যথা ইদং. য-কাৰো পদসন্ধিকৰো, সন্ধিৱসেন ৰস্সত্তং. অৱিজ্জানীৱৰণন্তি এত্থ পূৰেতুং অযুত্তট্ঠেন কাযদুচ্চৰিতাদি অৱিন্দিযং নাম, অলদ্ধব্বন্তি অত্থো. তং অৱিন্দিযং ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা. ৱিপৰীততো কাযসুচৰিতাদি ৱিন্দিযং নাম, তং ৱিন্দিযং ন ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা. খন্ধানং ৰাসট্ঠং, আযতনানং আযতনট্ঠং, ধাতূনং সুঞ্ঞট্ঠং, ইন্দ্ৰিযানং আধিপতেয্যট্ঠং, সচ্চানং তথট্ঠং দুক্খাদীনং পীড়নাদিৱসেন ৱুত্তং চতুব্বিধং অত্থং অৱিদিতং কৰোতীতিপি অৱিজ্জা. অন্তৱিৰহিতে সংসাৰে সত্তে জৱাপেতীতি ৱা অৱিজ্জা, পৰমত্থতো ৱা অৱিজ্জমানেসু ইত্থিপুৰিসাদীসু জৱতি পৱত্ততি, ৱিজ্জমানেসু খন্ধাদীসু ন জৱতি, ন পৱত্ততীতি অৱিজ্জা. অপিচ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং ৱত্থাৰম্মণানং পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নানঞ্চ ধম্মানং ছাদনতোপি অৱিজ্জা. অৱিজ্জাৱ নীৱৰণন্তি অৱিজ্জানীৱৰণং.

অৱিজ্জানীৱৰণেন হি, ভিক্খৱে, নিৱুতা পজা দীঘৰত্তং সন্ধাৱন্তি সংসৰন্তীতি ইদং পুৰিমস্সেৱ দড়্হীকৰণত্থং ৱুত্তং. পুৰিমং ৱা – ‘‘যথযিদং, ভিক্খৱে, অৱিজ্জানীৱৰণ’’ন্তি এৱং ওপম্মদস্সনৱসেন ৱুত্তং, ইদং নীৱৰণানুভাৱদস্সনৱসেন. কস্মা পনেত্থ অৱিজ্জাৱ এৱং ৱুত্তা, ন অঞ্ঞে ধম্মাতি? আদীনৱপটিচ্ছাদনেন কামচ্ছন্দাদীনং ৱিসেসপ্পচ্চযভাৱতো. তথা হি তায পটিচ্ছাদিতাদীনৱে ৱিসযে কামচ্ছন্দাদযো পৱত্তন্তি.

নত্থঞ্ঞোতি আদিকা গাথা ৱুত্তস্স অৱুত্তস্স চ অত্থস্স সঙ্গণ্হনৱসেন ভাসিতা. তত্থ নিৱুতাতি নিৱাৰিতা পলিগুণ্ঠিতা, পটিচ্ছাদিতাতি অত্থো. অহোৰত্তন্তি দিৱা চেৱ ৰত্তিঞ্চ, সব্বকালন্তি ৱুত্তং হোতি. যথা মোহেন আৱুতাতি যেন পকাৰেন অৱিজ্জানীৱৰণসঙ্খাতেন মোহেন আৱুতা পটিচ্ছাদিতা সুৱিঞ্ঞেয্যম্পি অজানন্তিযো পজা সংসাৰে সংসৰন্তি, তথাৰূপো অঞ্ঞো একধম্মোপি একনীৱৰণম্পি নত্থীতি যোজেতব্বং. যে চ মোহং পহন্ত্ৱান, তমোখন্ধং পদালযুন্তি যে পন অৰিযসাৱকা পুব্বভাগে তদঙ্গাদিপ্পহানৱসেন, হেট্ঠিমমগ্গেহি ৱা তংতংমগ্গৱজ্ঝং মোহং পজহিত্ৱা অগ্গমগ্গেন ৱজিৰূপমঞাণেন মোহসঙ্খাতমেৱ তমোৰাসিং পদালযিংসু, অনৱসেসতো সমুচ্ছিন্দিংসু. ন তে পুন সংসৰন্তীতি তে অৰহন্তো –

‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;

অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, সংসাৰোতি পৱুচ্চতী’’তি. –

এৱং ৱুত্তে ইমস্মিং সংসাৰে ন সংসৰন্তি ন পৰিব্ভমন্তি. কিং কাৰণা? হেতু তেসং ন ৱিজ্জতি, যস্মা সংসাৰস্স হেতু মূলকাৰণং অৱিজ্জা, সা তেসং ন ৱিজ্জতি, সব্বসো নত্থি সমুচ্ছিন্নত্তাতি.

চতুত্থসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. তণ্হাসংযোজনসুত্তৱণ্ণনা

১৫. পঞ্চমে যস্স ৱিজ্জতি, তং পুগ্গলং দুক্খেহি, কম্মং ৱা ৱিপাকেহি, ভৱযোনিগতিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসে ৱা ভৱন্তৰাদীহি সংযোজেতীতি সংযোজনং. তণ্হাযনট্ঠেন তণ্হা, তসতি সযং পৰিতসতি, তসন্তি ৱা এতাযাতি তণ্হা. সঞ্ঞুত্তাতি চক্খাদীসু অভিনিৱেসৱত্থূসু বদ্ধা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. কামঞ্চেত্থ অৱিজ্জাযপি সংযোজনভাৱো তণ্হায চ নীৱৰণভাৱো অত্থিযেৱ, তথাপি অৱিজ্জায পটিচ্ছাদিতাদীনৱেহি ভৱেহি তণ্হা সত্তে সংযোজেতীতি ইমস্স ৱিসেসস্স দস্সনত্থং পুৰিমসুত্তে অৱিজ্জা নীৱৰণভাৱেন, ইধ চ তণ্হা সংযোজনভাৱেনেৱ ৱুত্তা. কিঞ্চ নীৱৰণসংযোজনপ্পধানস্স দস্সনত্থং. যথা হি নীৱৰণভাৱেন অৱিজ্জা সংকিলেসধম্মানং পধানভূতা পুব্বঙ্গমা চ, এৱং সংযোজনভাৱেন নেসং তণ্হাতি তদধীনপ্পধানভাৱং দস্সেতুং সুত্তদ্ৱযে এৱমেতে ধম্মা ৱুত্তা. অপিচ ৱিসেসেন অৱিজ্জা নিব্বানসুখং নিৱাৰেতীতি ‘‘নীৱৰণ’’ন্তি ৱুত্তা, তণ্হা সংসাৰদুক্খেন সত্তে সংযোজেতীতি ‘‘সংযোজন’’ন্তি.

দস্সনগমনন্তৰাযকৰণতো ৱা ৱিজ্জাচৰণৱিপক্খতো দ্ৱযং দ্ৱিধা ৱুত্তং. ৱিজ্জায হি উজুৱিপচ্চনীকভূতা অৱিজ্জা নিব্বানদস্সনস্স অৱিপৰীতদস্সনস্স চ ৱিসেসতো অন্তৰাযকৰা, চৰণধম্মানং উজুৱিপচ্চনীকভূতা তণ্হা গমনস্স সম্মাপটিপত্তিযা অন্তৰাযকৰাতি; এৱমযং অৱিজ্জায নিৱুতো অন্ধীকতো তণ্হায সংৱুতো বদ্ধো অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অন্ধো ৱিয বদ্ধো মহাকন্তাৰং, সংসাৰকন্তাৰং নাতিৱত্ততি. অনত্থুপ্পত্তিহেতুদ্ৱযদস্সনত্থম্পি দ্ৱযং দ্ৱিধা ৱুত্তং. অৱিজ্জাগতো হি পুগ্গলো বালভাৱেন অত্থং পৰিহাপেতি, অনত্থঞ্চ অত্তনো কৰোতি, অকুসলো ৱিয আতুৰো অসপ্পাযকিৰিযায. জানন্তোপি বালো বালভাৱেন অত্থং পৰিহাপেতি, অনত্থঞ্চ কৰোতি জানন্তো ৱিয ৰোগী অসপ্পাযসেৱী. মক্কটালেপোপমসুত্তং চেতস্স অত্থস্স সাধকং.

পটিচ্চসমুপ্পাদস্স মূলকাৰণদস্সনত্থম্পেত্থ দ্ৱযং দ্ৱিধা ৱুত্তং. ৱিসেসেন হি সম্মোহস্স বলৱভাৱতো অৱিজ্জাখেত্তং অতীতো অদ্ধা, পত্থনায বলৱভাৱতো তণ্হাখেত্তং অনাগতো অদ্ধা. তথা হি বালজনো সম্মোহবহুলো অতীতমনুসোচতি, তস্স অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতি সব্বং নেতব্বং. পত্থনাবহুলো অনাগতং পজপ্পতি, তস্স তণ্হাপচ্চযা উপাদানন্তিআদি সব্বং নেতব্বং. তেনেৱ তাসং পুব্বন্তাহৰণেন অপৰন্তপটিসন্ধানেন চস্স যথাক্কমং মূলকাৰণতা দস্সিতাতি ৱেদিতব্বন্তি.

গাথাসু তণ্হাদুতিযোতি তণ্হাসহাযো. তণ্হা হি নিৰুদককন্তাৰে মৰীচিকায উদকসঞ্ঞা ৱিয পিপাসাভিভূতং অপ্পটিকাৰদুক্খাভিভূতম্পি সত্তং অস্সাদসন্দস্সনৱসেন সহাযকিচ্চং কৰোন্তী ভৱাদীসু অনিব্বিন্দং কত্ৱা পৰিব্ভমাপেতি, তস্মা তণ্হা পুৰিসস্স ‘‘দুতিযা’’তি ৱুত্তা. ননু চ অঞ্ঞেপি কিলেসাদযো ভৱাভিনিব্বত্তিযা পচ্চযাৱ? সচ্চমেতং, ন পন তথা ৱিসেসপ্পচ্চযো যথা তণ্হা. তথা হি সা কুসলেহি ৱিনা অকুসলেহি, কামাৱচৰাদিকুসলেহি চ ৱিনা ৰূপাৱচৰাদিকুসলেহি ভৱনিব্বত্তিযা ৱিসেসপ্পচ্চযো, যতো সমুদযসচ্চন্তি ৱুচ্চতীতি. ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱন্তি ইত্থভাৱো চ অঞ্ঞথাভাৱো চ ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱো. সো এতস্স অত্থীতি ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱো সংসাৰো, তং তত্থ ইত্থভাৱো মনুস্সত্তং, অঞ্ঞথাভাৱো ততো অৱসিট্ঠসত্তাৱাসা. ইত্থভাৱো ৱা তেসং তেসং সত্তানং পচ্চুপ্পন্নো অত্তভাৱো, অঞ্ঞথাভাৱো অনাগতত্তভাৱো. এৱৰূপো ৱা অঞ্ঞোপি অত্তভাৱো ইত্থভাৱো, ন এৱৰূপো অঞ্ঞথাভাৱো. তং ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱং সংসাৰং খন্ধধাতুআযতনপটিপাটিং নাতিৱত্ততি, ন অতিক্কমতি.

এতমাদীনৱং ঞত্ৱা, তণ্হং দুক্খস্স সম্ভৱন্তি এতং সকলৱট্টদুক্খস্স সম্ভৱং সমুদযং তণ্হং আদীনৱং আদীনৱতো ঞত্ৱাতি অত্থো. অথ ৱা এতমাদীনৱং ঞত্ৱাতি এতং যথাৱুত্তং সংসাৰনাতিৱত্তনং আদীনৱং দোসং ঞত্ৱা. তণ্হং দুক্খস্স সম্ভৱন্তি তণ্হঞ্চ ৱুত্তনযেন ৱট্টদুক্খস্স পধানকাৰণন্তি ঞত্ৱা. ৱীততণ্হো অনাদানো, সতো ভিক্খু, পৰিব্বজেতি এৱং তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানন্তো ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা মগ্গপটিপাটিযা তণ্হং ৱিগমেন্তো অগ্গমগ্গেন সব্বসো ৱীততণ্হো ৱিগততণ্হো, ততো এৱ চতূসু উপাদানেসু কস্সচিপি অভাৱেন আযতিং পটিসন্ধিসঙ্খাতস্স ৱা আদানস্স অভাৱেন অনাদানো, সতিৱেপুল্লপ্পত্তিযা সব্বত্থ সতোকাৰিতায সতো ভিন্নকিলেসো ভিক্খু পৰিব্বজে চৰেয্য, খন্ধপৰিনিব্বানেন ৱা সঙ্খাৰপ্পৱত্তিতো অপগচ্ছেয্যাতি অত্থো.

পঞ্চমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. পঠমসেখসুত্তৱণ্ণনা

১৬. ছট্ঠে সেখস্সাতি এত্থ কেনট্ঠেন সেখো? সেক্খধম্মপটিলাভতো সেখো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, সেখো হোতীতি? ইধ, ভিক্খু, সেখায সম্মাদিট্ঠিযা সমন্নাগতো হোতি…পে… সেখেন সম্মাসমাধিনা সমন্নাগতো হোতি. এত্তাৱতা খো, ভিক্খু, সেখো হোতী’’তি (সং. নি. ৫.১৩).

অপিচ সিক্খতীতি সেখো. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘সিক্খতীতি খো, ভিক্খু, তস্মা সেখোতি ৱুচ্চতি. কিঞ্চ সিক্খতি? অধিসীলম্পি সিক্খতি, অধিচিত্তম্পি সিক্খতি, অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খতি. সিক্খতীতি খো, ভিক্খু, তস্মা সেখোতি ৱুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৩.৮৬).

যোপি কল্যাণপুথুজ্জনো অনুলোমপ্পটিপদায পৰিপূৰকাৰী সীলসম্পন্নো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ জাগৰিযানুযোগমনুযুত্তো পুব্বৰত্তাপৰৰত্তং বোধিপক্খিযানং ধম্মানং ভাৱনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰতি – ‘‘অজ্জ ৱা স্ৱে ৱা অঞ্ঞতৰং সামঞ্ঞফলং অধিগমিস্সামী’’তি, সোপি ৱুচ্চতি সিক্খতীতি সেখোতি. ইমস্মিং অত্থে ন পটিৱিজ্ঝন্তোৱ সেখো অধিপ্পেতো, অথ খো কল্যাণপুথুজ্জনোপি. অপ্পত্তং মানসং এতেনাতি অপ্পত্তমানসো. মানসন্তি ‘‘অন্তলিক্খচৰো পাসো, য্ৱাযং চৰতি মানসো’’তি (সং. নি. ১.১৫১; মহাৱ. ৩৩) এত্থ ৰাগো মানসন্তি ৱুত্তো. ‘‘চিত্তং মনো মানস’’ন্তি (ধ. স. ৬৩, ৬৫) এত্থ চিত্তং. ‘‘অপ্পত্তমানসো সেখো, কালং কযিৰা জনে সুতা’’তি (সং. নি. ১.১৫৯) এত্থ অৰহত্তং. ইধাপি অৰহত্তমেৱ অধিপ্পেতং. তেন অপ্পত্তঅৰহত্তস্সাতি ৱুত্তং হোতি.

অনুত্তৰন্তি সেট্ঠং, অসদিসন্তি অত্থো. চতূহি যোগেহি খেমং অনুপদ্দুতন্তি যোগক্খেমং, অৰহত্তমেৱ অধিপ্পেতং. পত্থযমানস্সাতি দ্ৱে পত্থনা তণ্হাপত্থনা, কুসলচ্ছন্দপত্থনা চ. ‘‘পত্থযমানস্স হি জপ্পিতানি, পৱেধিতং ৱাপি পকপ্পিতেসূ’’তি (সু. নি. ৯০৮; মহানি. ১৩৭) এত্থ তণ্হাপত্থনা.

‘‘ছিন্নং পাপিমতো সোতং, ৱিদ্ধস্তং ৱিনড়ীকতং;

পামোজ্জবহুলা হোথ, খেমং পত্থেথ ভিক্খৱো’’তি. (ম. নি. ১.৩৫২);

এত্থ কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দপত্থনা, অযমেৱ ইধাধিপ্পেতা. তেন পত্থযমানস্সাতি তং যোগক্খেমং গন্তুকামস্স তন্নিন্নস্স তপ্পোণস্স তপ্পব্ভাৰস্সাতি অত্থো. ৱিহৰতোতি একং ইৰিযাপথদুক্খং অঞ্ঞেন ইৰিযাপথেন ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা অপৰিপতন্তং অত্তভাৱং হৰতো. অথ ৱা ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চাতি অধিমুচ্চন্তো সদ্ধায ৱিহৰতী’’তিআদিনা নিদ্দেসনযেন চেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. অজ্ঝত্তিকন্তি নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতে অজ্ঝত্তে ভৱং অজ্ঝত্তিকং. অঙ্গন্তি কাৰণং. ইতি কৰিত্ৱাতি এৱং কত্ৱা. ন অঞ্ঞং একঙ্গম্পি সমনুপস্সামীতি এত্থ অযং সঙ্খেপত্থো – ভিক্খৱে, অজ্ঝত্তং অত্তনো সন্তানে সমুট্ঠিতং কাৰণন্তি কত্ৱা অঞ্ঞং এককাৰণম্পি ন সমনুপস্সামি যং এৱং বহূপকাৰং, যথযিদং যোনিসো মনসিকাৰোতি উপাযমনসিকাৰো, পথমনসিকাৰো, অনিচ্চাদীসু অনিচ্চাদিনযেনেৱ মনসিকাৰো, অনিচ্চানুলোমিকেন ৱা চিত্তস্স আৱট্টনা অন্ৱাৱট্টনা আভোগো সমন্নাহাৰো মনসিকাৰো. অযং যোনিসো মনসিকাৰো.

ইদানি যোনিসো মনসিকাৰস্স আনুভাৱং দস্সেতুং ‘‘যোনিসো, ভিক্খৱে, ভিক্খু মনসি কৰোন্তো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৱেতী’’তি ৱুত্তং. তত্থ যোনিসো মনসি কৰোন্তোতি ‘‘ইদং দুক্খং অৰিযসচ্চং, অযং দুক্খসমুদযো অৰিযসচ্চং, অযং দুক্খনিৰোধো অৰিযসচ্চং, অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চ’’ন্তি চতূসু অৰিযসচ্চেসু যোনিসো মনসিকাৰং পৱত্তেন্তো.

তত্ৰাযং অত্থৱিভাৱনা – যদিপি ইদং সুত্তং অৱিসেসেন সেক্খপুগ্গলৱসেন আগতং, চতুমগ্গসাধাৰণৱসেন পন সঙ্খেপেনেৱ কম্মট্ঠানং কথযিস্সাম. যো চতুসচ্চকম্মট্ঠানিকো যোগাৱচৰো ‘‘তণ্হাৱজ্জা তেভূমকা খন্ধা দুক্খং, তণ্হা সমুদযো, উভিন্নং অপ্পৱত্তি নিৰোধো, নিৰোধসম্পাপকো মগ্গো’’তি এৱং পুব্বে এৱ আচৰিযসন্তিকে উগ্গহিতচতুসচ্চকম্মট্ঠানো. সো অপৰেন সমযেন ৱিপস্সনামগ্গং সমাৰুড়্হো সমানো তেভূমকে খন্ধে ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি যোনিসো মনসি কৰোতি, উপাযেন পথেন সমন্নাহৰতি চেৱ ৱিপস্সতি চ. ৱিপস্সনা হি ইধ মনসিকাৰসীসেন ৱুত্তা. যা পনাযং তস্স দুক্খস্স সমুট্ঠাপিকা পুৰিমভৱিকা তণ্হা, অযং দুক্খসমুদযোতি যোনিসো মনসি কৰোতি. যস্মা পন ইদং দুক্খং, অযঞ্চ সমুদযো ইদং ঠানং পত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি ন পৱত্তন্তি, তস্মা যদিদং নিব্বানং নাম, অযং দুক্খনিৰোধোতি যোনিসো মনসি কৰোতি. নিৰোধসম্পাপকং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি যোনিসো মনসি কৰোতি, উপাযেন পথেন সমন্নাহৰতি চেৱ ৱিপস্সতি চ.

তত্ৰাযং উপাযো – অভিনিৱেসো নাম খন্ধে হোতি, ন ৱিৱট্টে, তস্মা অযমত্থো – ‘‘ইমস্মিং কাযে পথৱীধাতু, আপোধাতূ’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৩৭৮) নযেন চত্তাৰি মহাভূতানি তদনুসাৰেন উপাদাৰূপানি চ পৰিগ্গহেত্ৱা ‘‘অযং ৰূপক্খন্ধো’’তি ৱৱত্থপেতি. তং ৱৱত্থাপযতো উপ্পন্নে তদাৰম্মণে চিত্তচেতসিকধম্মে ‘‘ইমে চত্তাৰো অৰূপক্খন্ধা’’তি ৱৱত্থপেতি. ততো ‘‘ইমে পঞ্চক্খন্ধা দুক্খ’’ন্তি ৱৱত্থপেতি. তে পন সঙ্খেপতো নামঞ্চ ৰূপঞ্চাতি দ্ৱে ভাগা হোন্তি. ইদঞ্চ নামৰূপং সহেতু সপ্পচ্চযং উপ্পজ্জতি, তস্স অযং অৱিজ্জাভৱতণ্হাদিকো হেতু, অযং আহাৰাদিকো পচ্চযোতি হেতুপ্পচ্চযে ৱৱত্থপেতি. সো তেসং পচ্চযানঞ্চ পচ্চযুপ্পন্নানঞ্চ যাথাৱসৰসলক্খণং ৱৱত্থপেত্ৱা ‘‘ইমে ধম্মা অহুত্ৱা ভৱন্তি, হুত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি, তস্মা অনিচ্চা’’তি অনিচ্চলক্খণং আৰোপেতি, ‘‘উদযব্বযপটিপীড়িতত্তা দুক্খা’’তি দুক্খলক্খণং আৰোপেতি, ‘‘অৱসৱত্তনতো অনত্তা’’তি অনত্তলক্খণং আৰোপেতি.

এৱং তিলক্খণানি আৰোপেত্ৱা ৱিপস্সন্তো উদযব্বযঞাণুপ্পত্তিযা উপ্পন্নে ওভাসাদিকে ৱিপস্সনুপক্কিলেসে ‘অমগ্গো’তি উদযব্বযঞাণমেৱ ‘‘অৰিযমগ্গস্স উপাযভূতো পুব্বভাগমগ্গো’’তি মগ্গামগ্গং ৱৱত্থপেত্ৱা পুন উদযব্বযঞাণং পটিপাটিযা ভঙ্গঞাণাদীনি চ উপ্পাদেন্তো সোতাপত্তিমগ্গাদযো পাপুণাতি. তস্মিং খণে চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধেনেৱ পটিৱিজ্ঝতি, একাভিসমযেন অভিসমেতি. তত্থ দুক্খং পৰিঞ্ঞাপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝন্তো, সমুদযং পহানপ্পটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝন্তো সব্বং অকুসলং পজহতি, নিৰোধং সচ্ছিকিৰিযাপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝন্তো মগ্গং ভাৱনাপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝন্তো সব্বং কুসলং ভাৱেতি. অৰিযমগ্গো হি নিপ্পৰিযাযতো কুচ্ছিতসলনাদিঅত্থেন কুসলো, তস্মিঞ্চ ভাৱিতে সব্বেপি কুসলা অনৱজ্জবোধিপক্খিযধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তীতি. এৱং যোনিসো মনসি কৰোন্তো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৱেতি. তথা হি ৱুত্তং – ‘‘ইদং দুক্খন্তি যোনিসো মনসি কৰোতি, অযং দুক্খসমুদযোতি যোনিসো মনসি কৰোতী’’তিআদি (ম. নি. ১.২১). অপৰম্পি ৱুত্তং ‘‘যোনিসো মনসিকাৰসম্পন্নস্সেতং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খং – অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৱেস্সতি, অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং বহুলীকৰিস্সতী’’তি (সং. নি. ৫.৫৫).

যোনিসো মনসিকাৰোতি গাথায অযং সঙ্খেপত্থো – সিক্খতি, সিক্খাপদানি তস্স অত্থি, সিক্খনসীলোতি ৱা সেখো. সংসাৰে ভযং ইক্খতীতি ভিক্খু. তস্স সেখস্স ভিক্খুনো উত্তমত্থস্স অৰহত্তস্স পত্তিযা অধিগমায যথা যোনিসো মনসিকাৰো, এৱং বহুকাৰো বহূপকাৰো অঞ্ঞো কোচি ধম্মো নত্থি. কস্মা? যস্মা যোনিসো উপাযেন মনসিকাৰং পুৰক্খত্ৱা পদহং চতুব্বিধসম্মপ্পধানৱসেন পদহন্তো, খযং দুক্খস্স পাপুণে সংকিলেসৱট্টদুক্খস্স পৰিক্খযং পৰিযোসানং নিব্বানং পাপুণে অধিগচ্ছেয্য, তস্মা যোনিসো মনসিকাৰো বহুকাৰোতি.

ছট্ঠসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. দুতিযসেখসুত্তৱণ্ণনা

১৭. সত্তমে বাহিৰন্তি অজ্ঝত্তসন্তানতো বহি ভৱং. কল্যাণমিত্ততাতি যস্স সীলাদিগুণসম্পন্নো অঘস্স ঘাতা, হিতস্স ৱিধাতা সব্বাকাৰেন উপকাৰকো মিত্তো হোতি, সো পুগ্গলো কল্যাণমিত্তো, তস্স ভাৱো কল্যাণমিত্ততা. তত্ৰাযং কল্যাণমিত্তো পকতিযা সদ্ধাসম্পন্নো হোতি সীলসম্পন্নো সুতসম্পন্নো চাগসম্পন্নো ৱীৰিযসম্পন্নো সতিসম্পন্নো সমাধিসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পন্নো. তত্থ সদ্ধাসম্পত্তিযা সদ্দহতি তথাগতস্স বোধিং, তেন সম্মাসম্বোধিহেতুভূতং সত্তেসু হিতসুখেসিতং ন পৰিচ্চজতি, সীলসম্পত্তিযা সব্ৰহ্মচাৰীনং পিযো হোতি গৰু চ ভাৱনীযো চোদকো পাপগৰহী ৱত্তা ৱচনক্খমো, সুতসম্পত্তিযা খন্ধাযতনসচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিকানং গম্ভীৰানং কথানং কত্তা হোতি, চাগসম্পত্তিযা অপ্পিচ্ছো হোতি সন্তুট্ঠো পৱিৱিত্তো অসংসট্ঠো, ৱীৰিযসম্পত্তিযা অত্তনো পৰেসঞ্চ হিতপ্পটিপত্তিযং আৰদ্ধৱীৰিযো হোতি, সতিসম্পত্তিযা উপট্ঠিতস্সতি হোতি পৰমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতো চিৰকতম্পি চিৰভাসিতম্পি সৰিতা অনুস্সৰিতা, সমাধিসম্পত্তিযা অৱিক্খিত্তো হোতি সমাহিতো একগ্গচিত্তো, পঞ্ঞাসম্পত্তিযা অৱিপৰীতং পজানাতি. সো সতিযা কুসলাকুসলানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৱেসন্তো পঞ্ঞায সত্তানং হিতসুখং যথাভূতং জানিত্ৱা সমাধিনা তত্থ অব্যগ্গচিত্তো হুত্ৱা ৱীৰিযেন সত্তে অহিততো নিসেধেত্ৱা একন্তহিতে নিযোজেতি. তেনেৱাহ –

‘‘পিযো গৰু ভাৱনীযো, ৱত্তা চ ৱচনক্খমো;

গম্ভীৰঞ্চ কথং কত্তা, নো চাট্ঠানে নিযোজকো’’তি. (নেত্তি. ১১৩);