২. দুকনিপাতো
১. পঠমৱগ্গো
১. দুক্খৱিহাৰসুত্তৱণ্ণনা
২৮. দুকনিপাতস্স পঠমে দ্ৱীহীতি গণনপৰিচ্ছেদো. ধম্মেহীতি পৰিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. দ্ৱীহি ধম্মেহীতি দ্ৱীহি অকুসলধম্মেহি. সমন্নাগতোতি যুত্তো. দিট্ঠেৱ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে. দুক্খং ৱিহৰতীতি চতূসুপি ইৰিযাপথেসু কিলেসদুক্খেন চেৱ কাযিকচেতসিকদুক্খেন চ দুক্খং ৱিহৰতি. সৱিঘাতন্তি চিত্তূপঘাতেন চেৱ কাযূপঘাতেন চ সৱিঘাতং. সউপাযাসন্তি কিলেসূপাযাসেন চেৱ সৰীৰখেদেন চ বলৱআযাসৱসেন সউপাযাসং. সপৰিড়াহন্তি কিলেসপৰিড়াহেন চেৱ কাযপৰিড়াহেন চ সপৰিড়াহং. কাযস্স ভেদাতি উপাদিন্নক্খন্ধপৰিচ্চাগা. পৰং মৰণাতি তদনন্তৰং অভিনিব্বত্তক্খন্ধগ্গহণে. অথ ৱা কাযস্স ভেদাতি জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদা. পৰং মৰণাতি চুতিতো উদ্ধং. দুগ্গতি পাটিকঙ্খাতি দুগ্গতিসঙ্খাতানং চতুন্নং অপাযানং অঞ্ঞতৰা গতি ইচ্ছিতব্বা, অৱস্সংভাৱিনীতি অত্থো.
অগুত্তদ্ৱাৰোতি অপিহিতদ্ৱাৰো. কত্থ পন অগুত্তদ্ৱাৰোতি আহ ‘‘ইন্দ্ৰিযেসূ’’তি. তেন মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্ৰিযানং অসংৱৰমাহ. পটিগ্গহণপৰিভোগৱসেন ভোজনে মত্তং ন জানাতীতি ভোজনে অমত্তঞ্ঞূ. ‘‘ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতায ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতাযা’’তিপি পঠন্তি.
কথং ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতা, কথং ৱা গুত্তদ্ৱাৰতাতি? কিঞ্চাপি হি চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰো ৱা অসংৱৰো ৱা নত্থি. ন হি চক্খুপসাদং নিস্সায সতি ৱা মুট্ঠস্সচ্চং ৱা উপ্পজ্জতি. অপিচ যদা ৰূপাৰম্মণং চক্খুস্স আপাথং আগচ্ছতি, তদা ভৱঙ্গে দ্ৱিক্খত্তুং উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধে কিৰিযামনোধাতু আৱজ্জনকিচ্চং সাধযমানা উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝতি, ততো চক্খুৱিঞ্ঞাণং দস্সনকিচ্চং, ততো ৱিপাকমনোধাতু সম্পটিচ্ছনকিচ্চং, ততো ৱিপাকাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু সন্তীৰণকিচ্চং, ততো কিৰিযাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু ৱোট্ঠব্বনকিচ্চং সাধযমানা উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝতি, তদনন্তৰং জৱনং জৱতি. তথাপি নেৱ ভৱঙ্গসমযে, ন আৱজ্জনাদীনং অঞ্ঞতৰসমযে সংৱৰো ৱা অসংৱৰো ৱা অত্থি, জৱনক্খণে পন সচে দুস্সীল্যং ৱা মুট্ঠস্সচ্চং ৱা অঞ্ঞাণং ৱা অক্খন্তি ৱা কোসজ্জং ৱা উপ্পজ্জতি, অসংৱৰো হোতি. এৱং হোন্তোপি সো ‘‘চক্খুদ্ৱাৰে অসংৱৰো’’তি ৱুচ্চতি. কস্মা? যস্মা তস্মিং সতি দ্ৱাৰম্পি অগুত্তং হোতি ভৱঙ্গম্পি আৱজ্জনাদীনি ৱীথিচিত্তানিপি. যথা কিং? যথা নগৰে চতূসু দ্ৱাৰেসু অসংৱুতেসু কিঞ্চাপি অন্তোঘৰদ্ৱাৰকোট্ঠকগব্ভাদযো সুসংৱুতা তথাপি অন্তোনগৰে সব্বং ভণ্ডং অৰক্খিতং অগোপিতমেৱ হোতি. নগৰদ্ৱাৰেহি পৱিসিত্ৱা চোৰা যদিচ্ছন্তি, তং হৰেয্যুং. এৱমেৱ জৱনে দুস্সীল্যাদীসু উপ্পন্নেসু তস্মিং অসংৱৰে সতিদ্ৱাৰম্পি অগুত্তং হোতি, ভৱঙ্গম্পি আৱজ্জনাদীনি ৱীথিচিত্তানিপি. তস্মিং পন অসতি জৱনে সীলাদীসু উপ্পন্নেসু দ্ৱাৰম্পি গুত্তং হোতি ভৱঙ্গম্পি আৱজ্জনাদীনি ৱীথিচিত্তানিপি. যথা কিং? যথা নগৰদ্ৱাৰেসু সংৱুতেসু কিঞ্চাপি অন্তোঘৰদ্ৱাৰাদযো অসংৱুতা, তথাপি অন্তোনগৰে সব্বং ভণ্ডং সুৰক্খিতং সুগোপিতমেৱ হোতি. নগৰদ্ৱাৰেসু হি পিহিতেসু চোৰানং পৱেসো নত্থি. এৱমেৱ জৱনে সীলাদীসু উপ্পন্নেসু দ্ৱাৰম্পি গুত্তং হোতি, ভৱঙ্গম্পি, আৱজ্জনাদীনি ৱীথিচিত্তানিপি. তস্মা জৱনক্খণে উপ্পজ্জমানোপি ‘‘চক্খুদ্ৱাৰে সংৱৰো’’তি ৱুচ্চতি. সেসদ্ৱাৰেসুপি এসেৱ নযো. এৱং ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতা, গুত্তদ্ৱাৰতা চ ৱেদিতব্বা.
কথং পন ভোজনে অমত্তঞ্ঞূ, কথং ৱা মত্তঞ্ঞূতি? যো হি পুগ্গলো মহিচ্ছো হুত্ৱা পটিগ্গহণে মত্তং ন জানাতি. মহিচ্ছপুগ্গলো হি যথা নাম কচ্ছপুটৱাণিজো পিড়ন্ধনভণ্ডকং হত্থেন গহেত্ৱা উচ্ছঙ্গেপি পক্খিপিতব্বযুত্তকং পক্খিপিত্ৱা মহাজনস্স পস্সন্তস্সেৱ ‘‘অসুকং গণ্হথ, অসুকং গণ্হথা’’তি মুখেন উগ্ঘোসেতি, এৱমেৱ অপ্পমত্তকম্পি অত্তনো সীলং ৱা গন্থং ৱা ধুতঙ্গগুণং ৱা অন্তমসো অৰঞ্ঞৱাসমত্তকম্পি মহাজনস্স জানন্তস্সেৱ সম্ভাৱেতি, সম্ভাৱেত্ৱা চ পন সকটেহিপি উপনীতে পচ্চযে ‘‘অল’’ন্তি অৱত্ৱা পটিগ্গণ্হাতি. তযো হি পূৰেতুং ন সক্কা অগ্গি উপাদানেন, সমুদ্দো উদকেন, মহিচ্ছো পচ্চযেহীতি –
‘‘অগ্গিক্খন্ধো সমুদ্দো চ, মহিচ্ছো চাপি পুগ্গলো;
বহুকে পচ্চযে দিন্নে, তযোপেতে ন পূৰযেতি’’.
মহিচ্ছপুগ্গলো হি ৱিজাতমাতুযাপি মনং গণ্হিতুং ন সক্কোতি. এৱৰূপো হি অনুপ্পন্নং লাভং ন উপ্পাদেতি, উপ্পন্নলাভতো চ পৰিহাযতি. এৱং তাৱ পটিগ্গহণে অমত্তঞ্ঞূ হোতি. যো পন ধম্মেন সমেন লদ্ধম্পি আহাৰং গধিতো মুচ্ছিতো অজ্ঝোপন্নো অনাদীনৱদস্সাৱী অনিস্সৰণপঞ্ঞো আহৰহত্থকঅলংসাটকতত্থৱট্টককাকমাসকভুত্তৱমিতকব্ৰাহ্মণানং অঞ্ঞতৰো ৱিয অযোনিসো অনুপাযেন যাৱদত্থং উদৰাৱদেহকং পৰিভুঞ্জিত্ৱা সেয্যসুখং পস্সসুখং মিদ্ধসুখং অনুযুত্তো ৱিহৰতি. অযং পৰিভোগে অমত্তঞ্ঞূ নাম.
যো পন ‘‘যদিপি দেয্যধম্মো বহু হোতি, দাযকো অপ্পং দাতুকামো, দাযকস্স ৱসেন অপ্পং গণ্হাতি. দেয্যধম্মো অপ্পো, দাযকো বহুং দাতুকামো, দেয্যধম্মস্স ৱসেন অপ্পং গণ্হাতি. দেয্যধম্মো বহু, দাযকোপি বহুং দাতুকামো, অত্তনো থামং ঞত্ৱা পমাণযুত্তমেৱ গণ্হাতী’’তি এৱং ৱুত্তস্স পটিগ্গহণে পমাণজাননস্স চেৱ, ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো আহাৰং আহাৰেতি, নেৱ দৱায, ন মদাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ১৩৫৫) ‘‘লদ্ধঞ্চ পিণ্ডপাতং অগধিতো অমুচ্ছিতো অনজ্ঝোপন্নো আদীনৱদস্সাৱী নিস্সৰণপঞ্ঞো পৰিভুঞ্জতী’’তি চ আদিনা নযেন ৱুত্তস্স পচ্চৱেক্খিত্ৱা পটিসঙ্খানপঞ্ঞায জানিত্ৱা আহাৰপৰিভুঞ্জনসঙ্খাতস্স পৰিভোগে পমাণজাননস্স চ ৱসেন ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, অযং ভোজনে মত্তঞ্ঞূ নাম. এৱং ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা মত্তঞ্ঞুতা চ হোতীতি ৱেদিতব্বং.
গাথাসু পন চক্খুন্তিআদীসু চক্খতীতি চক্খু, ৰূপং অস্সাদেতি, সমৱিসমং আচিক্খন্তং ৱিয হোতীতি ৱা অত্থো. সুণাতীতি সোতং. ঘাযতীতি ঘানং. জীৱিতনিমিত্তং আহাৰৰসো জীৱিতং, তং অৱ্হাযতীতি জিৱ্হা. কুচ্ছিতানং আযোতি কাযো. মনতে ৱিজানাতীতি মনো. পোৰাণা পনাহু মুনাতীতি মনো, নাড়িযা মিনমানো ৱিয মহাতুলায ধাৰযমানো ৱিয চ আৰম্মণং ৱিজানাতীতি অত্থো. এৱং তাৱেত্থ পদত্থো ৱেদিতব্বো.
ভাৱত্থতো পন দুৱিধং চক্খু – মংসচক্খু চ পঞ্ঞাচক্খু চ. তেসু বুদ্ধচক্খু, সমন্তচক্খু, ঞাণচক্খু, দিব্বচক্খু, ধম্মচক্খূতি পঞ্চৱিধং পঞ্ঞাচক্খু. তত্থ ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৱে, বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো’’তি (ম. নি. ১.২৮৩) ইদং বুদ্ধচক্খু নাম. ‘‘সমন্তচক্খু ৱুচ্চতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ’’ন্তি (চূড়ৱ. ধোতকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৩২) ইদং সমন্তচক্খু নাম. ‘‘চক্খুং উদপাদী’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৫) ইদং ঞাণচক্খু নাম. ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৱে, দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেনা’’তি (ম. নি. ১.২৮৪) ইদং দিব্বচক্খু নাম. ‘‘ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদী’’তি (ম. নি. ২.৩৯৫; মহাৱ. ১৬) ইদং হেট্ঠিমমগ্গত্তযসঙ্খাতং ধম্মচক্খু নাম.
মংসচক্খুপি দুৱিধং – সসম্ভাৰচক্খু, পসাদচক্খূতি. তত্থ য্ৱাযং অক্খিকূপকে পতিট্ঠিতো হেট্ঠা অক্খিকূপকট্ঠিকেন, উপৰি ভমুকট্ঠিকেন, উভতো অক্খিকূটেহি, অন্তো মত্থলুঙ্গেন, বহিদ্ধা অক্খিলোমেহি পৰিচ্ছিন্নো মংসপিণ্ডো, সঙ্খেপতো চতস্সো ধাতুযো – ৱণ্ণো, গন্ধো, ৰসো, ওজাসম্ভৱো সণ্ঠানং জীৱিতং ভাৱো কাযপসাদো চক্খুপসাদোতি চুদ্দস সম্ভাৰা. ৱিত্থাৰতো চতস্সো ধাতুযো তংনিস্সিতা ৱণ্ণগন্ধৰসওজাসণ্ঠানসম্ভৱাতি ইমানি দস চতুসমুট্ঠানিকত্তা চত্তালীসং হোন্তি, জীৱিতং ভাৱো কাযপসাদো চক্খুপসাদোতি চত্তাৰি একন্তকম্মসমুট্ঠানেৱাতি ইমেসং চতুচত্তালীসায ৰূপানং ৱসেন চতুচত্তালীস সম্ভাৰা. যং লোকে ‘‘সেতং ৱট্টং পুথুলং ৱিসটং ৱিপুলং চক্খূ’’তি সঞ্জানন্তো ন চক্খুং সঞ্জানাতি, ৱত্থুং চক্খুতো সঞ্জানাতি, যো মংসপিণ্ডো অক্খিকূপকে পতিট্ঠিতো ন্হাৰুসুত্তকেন মত্থলুঙ্গেন আবদ্ধো, যত্থ সেতম্পি অত্থি কণ্হম্পি লোহিতকম্পি পথৱীপি আপোপি তেজোপি ৱাযোপি. যং সেম্হুস্সদত্তা সেতং, পিত্তুস্সদত্তা কণ্হং, ৰুহিৰুস্সদত্তা লোহিতকং, পথৱুস্সদত্তা পত্থদ্ধং, আপুস্সদত্তা পগ্ঘৰতি, তেজুস্সদত্তা পৰিডয্হতি, ৱাযুস্সদত্তা সম্ভমতি, ইদং সসম্ভাৰচক্খু নাম. যো পন এত্থ সিতো এত্থ পটিবদ্ধো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো, ইদং পসাদচক্খু নাম. ইদঞ্হি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱেন পৱত্ততি.
সোতাদীসুপি সোতং দিব্বসোতং, মংসসোতন্তি দুৱিধং. এত্থ ‘‘দিব্বায সোতধাতুযা ৱিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায উভো সদ্দে সুণাতী’’তি ইদং দিব্বসোতং নাম. মংসসোতং পন সসম্ভাৰসোতং পসাদসোতন্তি দুৱিধন্তিআদি সব্বং চক্খুম্হি ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং, তথা ঘানজিৱ্হা. কাযো পন চোপনকাযো, কৰজকাযো, সমূহকাযো, পসাদকাযোতিআদিনা বহুৱিধো. তত্থ –
‘‘কাযেন সংৱুতা ধীৰা, অথো ৱাচায সংৱুতা’’তি. (ধ. প. ২৩৪) –
অযং চোপনকাযো নাম. ‘‘ইমম্হা কাযা অঞ্ঞং কাযং অভিনিম্মিনাতী’’তি (দী. নি. ১.২৩৬; পটি. ম. ৩.১৪) অযং কৰজকাযো নাম. সমূহকাযো পন ৱিঞ্ঞাণাদিসমূহৱসেন অনেকৱিধো আগতো. তথা হি ‘‘ছ ইমে, আৱুসো, ৱিঞ্ঞাণকাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১০১) ৱিঞ্ঞাণসমূহো ৱুত্তো. ‘‘ছ ফস্সকাযা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩২৩; ম. নি. ১.৯৮) ফস্সাদিসমূহো. তথা ‘‘কাযপস্সদ্ধি কাযলহুতা’’তিআদীসু (ধ. স. ১১৪) ৱেদনাক্খন্ধাদযো. ‘‘ইধেকচ্চো পথৱিকাযং অনিচ্চতো অনুপস্সতি, আপোকাযং তেজোকাযং ৱাযোকাযং কেসকাযং লোমকায’’ন্তিআদীসু (পটি. ম. ৩.৩৫) পথৱাদিসমূহো. ‘‘কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা’’তি (অ. নি. ৩.১৬) অযং পসাদকাযো. ইধাপি পসাদকাযো ৱেদিতব্বো. সো হি কাযৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱেন পৱত্ততি. মনোতি পন কিঞ্চাপি সব্বং ৱিঞ্ঞাণং ৱুচ্চতি, তথাপি দ্ৱাৰভাৱস্স ইধাধিপ্পেতত্তা দ্ৱাৰভূতং সাৱজ্জনং ভৱঙ্গং ৱেদিতব্বং.
এতানি যস্স দ্ৱাৰানি অগুত্তানি চ ভিক্খুনোতি যস্স ভিক্খুনো এতানি মনচ্ছট্ঠানি দ্ৱাৰানি সতিৱোস্সগ্গেন পমাদং আপন্নত্তা সতিকৱাটেন অপিহিতানি. ভোজনম্হি…পে… অধিগচ্ছতীতি সো ভিক্খু ৱুত্তনযেন ভোজনে অমত্তঞ্ঞূ ইন্দ্ৰিযেসু চ সংৱৰৰহিতো দিট্ঠধম্মিকঞ্চ ৰোগাদিৱসেন, সম্পৰাযিকঞ্চ দুগ্গতিপৰিযাপন্নং কাযদুক্খং ৰাগাদিকিলেসসন্তাপৱসেন, ইচ্ছাৱিঘাতৱসেন চ চেতোদুক্খন্তি সব্বথাপি দুক্খমেৱ অধিগচ্ছতি পাপুণাতি. যস্মা চেতদেৱং, তস্মা দুৱিধেনপি দুক্খগ্গিনা ইধলোকে চ পৰলোকে চ ডয্হমানেন কাযেন ডয্হমানেন চেতসা দিৱা ৱা যদি ৱা ৰত্তিং নিচ্চকালমেৱ তাদিসো পুগ্গলো দুক্খমেৱ ৱিহৰতি, ন তস্স সুখৱিহাৰস্স সম্ভৱো, ৱট্টদুক্খানতিক্কমে পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি.
পঠমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সুখৱিহাৰসুত্তৱণ্ণনা
২৯. দুতিযে ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
দুতিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. তপনীযসুত্তৱণ্ণনা
৩০. ততিযে তপনীযাতি ইধ চেৱ সম্পৰাযে চ তপন্তি ৱিবাধেন্তি ৱিহেঠেন্তীতি তপনীযা. তপনং ৱা দুক্খং দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অভিসম্পৰাযে চ তস্স উপ্পাদনেন চেৱ অনুবলপ্পদানেন চ হিতাতি তপনীযা. অথ ৱা তপন্তি তেনাতি তপনং, পচ্ছানুতাপো, ৱিপ্পটিসাৰোতি অত্থো, তস্স হেতুভাৱতো হিতাতি তপনীযা. অকতকল্যাণোতি অকতং কল্যাণং ভদ্দকং পুঞ্ঞং এতেনাতি অকতকল্যাণো. সেসপদদ্ৱযং তস্সেৱ ৱেৱচনং. পুঞ্ঞঞ্হি পৱত্তিহিততায আযতিংসুখতায চ ভদ্দকট্ঠেন কল্যাণন্তি চ কুচ্ছিতসলনাদিঅত্থেন কুসলন্তি চ দুক্খভীৰূনং সংসাৰভীৰূনঞ্চ ৰক্খনট্ঠেন ভীৰুত্তাণন্তি চ ৱুচ্চতি. কতপাপোতি কতং উপচিতং পাপং এতেনাতি কতপাপো. সেসপদদ্ৱযং তস্সেৱ ৱেৱচনং. অকুসলকম্মঞ্হি লামকট্ঠেন পাপন্তি চ অত্তনো পৱত্তিক্খণে ৱিপাকক্খণে চ ঘোৰসভাৱতায লুদ্দন্তি চ কিলেসেহি দূসিতভাৱেন কিব্বিসন্তি চ ৱুচ্চতি. ইতি ভগৱা ‘‘দ্ৱে ধম্মা তপনীযা’’তি ধম্মাধিট্ঠানেন উদ্দিসিত্ৱা অকতং কুসলং ধম্মং কতঞ্চ অকুসলং ধম্মং পুগ্গলাধিট্ঠানেন নিদ্দিসি. ইদানি তেসং তপনীযভাৱং দস্সেন্তো ‘‘সো অকতং মে কল্যাণন্তিপি তপ্পতি, কতং মে পাপন্তিপি তপ্পতী’’তি আহ. চিত্তসন্তাসেন তপ্পতি অনুতপ্পতি অনুসোচতীতি অত্থো.
গাথাসু দুট্ঠু চৰিতং, কিলেসপূতিকত্তা ৱা দুট্ঠং চৰিতন্তি দুচ্চৰিতং. কাযেন দুচ্চৰিতং, কাযতো ৱা পৱত্তং দুচ্চৰিতং কাযদুচ্চৰিতং. এৱং ৱচীমনোদুচ্চৰিতানিপি দট্ঠব্বানি. ইমানি চ কাযদুচ্চৰিতাদীনি কম্মপথপ্পত্তানি অধিপ্পেতানীতি যং ন কম্মপথপ্পত্তং অকুসলজাতং, তং সন্ধাযাহ ‘‘যঞ্চঞ্ঞং দোসসঞ্হিত’’ন্তি. তস্সত্থো – যম্পি চ অঞ্ঞং কম্মপথভাৱং অপ্পত্তত্তা নিপ্পৰিযাযেন কাযকম্মাদিসঙ্খং ন লভতি, ৰাগাদিকিলেসসংসট্ঠত্তা দোসসহিতং অকুসলং তম্পি কত্ৱাতি অত্থো. নিৰযন্তি নিৰতিঅত্থেন নিৰস্সাদট্ঠেন ৱা নিৰযন্তি লদ্ধনামং সব্বম্পি দুগ্গতিং, অযসঙ্খাতসুখপ্পটিক্খেপেন ৱা সব্বত্থ সুগতিদুগ্গতীসু নিৰযদুক্খং. সো তাদিসো পুগ্গলো উপগচ্ছতীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
এত্থ চ কাযদুচ্চৰিতস্স তপনীযভাৱে নন্দো যক্খো নন্দো মাণৱকো নন্দো গোঘাতকো দ্ৱে ভাতিকাতি এতেসং ৱত্থূনি কথেতব্বানি. তে কিৰ গাৱিং ৱধিত্ৱা মংসং দ্ৱে কোট্ঠাসে অকংসু. ততো কনিট্ঠো জেট্ঠং আহ – ‘‘ময্হং দাৰকা বহূ, ইমানি মে অন্তানি দেহী’’তি. অথ নং জেট্ঠো – ‘‘সব্বং মংসং দ্ৱেধা ৱিভত্তং, পুন কিমগ্গহেসী’’তি পহৰিত্ৱা জীৱিতক্খযং পাপেসি. নিৱত্তিত্ৱা চ নং ওলোকেন্তো মতং দিস্ৱা ‘‘ভাৰিযং ৱত মযা কতং, স্ৱাহং অকাৰণেনেৱ নং মাৰেসি’’ন্তি চিত্তং উপ্পাদেসি. অথস্স বলৱৱিপ্পটিসাৰো উপ্পজ্জি. সো ঠিতট্ঠানেপি নিসিন্নট্ঠানেপি তদেৱ কম্মং আৱজ্জেতি, চিত্তস্সাদং ন লভতি, অসিতপীতখাযিতম্পিস্স সৰীৰে ওজং ন ফৰতি, অট্ঠিচম্মমত্তমেৱ অহোসি. অথ নং একো থেৰো পুচ্ছি ‘‘উপাসক, ত্ৱং অতিৱিয কিসো অট্ঠিচম্মমত্তো জাতো, কীদিসো তে ৰোগো, উদাহু অত্থি কিঞ্চি তপনীযং কম্মং কত’’ন্তি? সো ‘‘আম, ভন্তে’’তি সব্বং আৰোচেসি. অথস্স সো ‘‘ভাৰিযং তে, উপাসক, কম্মং কতং, অনপৰাধট্ঠানে অপৰদ্ধ’’ন্তি আহ. সো তেনেৱ কম্মুনা কালং কত্ৱা নিৰযে নিব্বত্তি. ৱচীদুচ্চৰিতস্স পন সুপ্পবুদ্ধসক্ককোকালিকচিঞ্চমাণৱিকাদীনং ৱত্থূনি কথেতব্বানি, মনোদুচ্চৰিতস্স উক্কলজযভঞ্ঞাদীনং.
ততিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. অতপনীযসুত্তৱণ্ণনা
৩১. চতুত্থে ততিযে ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
চতুত্থসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. পঠমসীলসুত্তৱণ্ণনা
৩২. পঞ্চমে পাপকেন চ সীলেনাতি পাপকং নাম সীলং সীলভেদকৰো অসংৱৰোতি ৱদন্তি. তত্থ যদি অসংৱৰো অসীলমেৱ তংদুস্সীল্যভাৱতো, কথং সীলন্তি ৱুচ্চতি? তত্থাযং অধিপ্পাযো সিযা – যথা নাম লোকে অদিট্ঠং ‘‘দিট্ঠ’’ন্তি ৱুচ্চতি, অসীলৱা ‘‘সীলৱা’’তি, এৱমিধাপি অসীলম্পি অসংৱৰোপি ‘‘সীল’’ন্তি ৱোহৰীযতি. অথ ৱা ‘‘কতমে চ, থপতি, অকুসলা সীলা? অকুসলং কাযকম্মং, অকুসলং ৱচীকম্মং, পাপকো আজীৱো’’তি (ম. নি. ২.২৬৪) ৱচনতো অকুসলধম্মেসুপি অত্থেৱ সীলসমঞ্ঞা, তস্মা পৰিচযৱসেন সভাৱসিদ্ধি ৱিয পকতিভূতো সব্বো সমাচাৰো ‘‘সীল’’ন্তি ৱুচ্চতি. তত্থ যং অকোসল্লসম্ভূতট্ঠেন অকুসলং লামকং, তং সন্ধাযাহ ‘‘পাপকেন চ সীলেনা’’তি. পাপিকায চ দিট্ঠিযাতি সব্বাপি মিচ্ছাদিট্ঠিযো পাপিকাৱ. ৱিসেসতো পন অহেতুকদিট্ঠি, অকিৰিযদিট্ঠি, নত্থিকদিট্ঠীতি ইমা তিৱিধা দিট্ঠিযো পাপিকতৰা. তত্থ পাপকেন সীলেন সমন্নাগতো পুগ্গলো পযোগৱিপন্নো হোতি, পাপিকায দিট্ঠিযা সমন্নাগতো আসযৱিপন্নো হোতি, এৱং পযোগাসযৱিপন্নো পুগ্গলো নিৰযূপগো হোতিযেৱ. তেন ৱুত্তং ‘‘ইমেহি খো, ভিক্খৱে, দ্ৱীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো পুগ্গলো যথাভতং নিক্খিত্তো, এৱং নিৰযে’’তি. এত্থ চ ‘‘দ্ৱীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো’’তি ইদং লক্খণৱচনং দট্ঠব্বং, ন তন্তিনিদ্দেসো. যথা তং লোকে ‘‘যদিমে ব্যাধিতা সিযুং, ইমেসং ইদং ভেসজ্জং দাতব্ব’’ন্তি. অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু এসেৱ নযো. দুপ্পঞ্ঞোতি নিপ্পঞ্ঞো.
পঞ্চমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. দুতিযসীলসুত্তৱণ্ণনা
৩৩. ছট্ঠে ভদ্দকেন চ সীলেনাতি কাযসুচৰিতাদিচতুপাৰিসুদ্ধিসীলেন. তঞ্হি অখণ্ডাদিসীলভাৱেন সযঞ্চ কল্যাণং, সমথৱিপস্সনাদিকল্যাণগুণাৱহং চাতি ‘‘ভদ্দক’’ন্তি ৱুচ্চতি. ভদ্দিকায চ দিট্ঠিযাতি কম্মস্সকতাঞাণেন চেৱ কম্মপথসম্মাদিট্ঠিযা চ. তত্থ ভদ্দকেন সীলেন পযোগসম্পন্নো হোতি, ভদ্দিকায দিট্ঠিযা আসযসম্পন্নো. ইতি পযোগাসযসম্পন্নো পুগ্গলো সগ্গূপগো হোতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘ইমেহি, খো, ভিক্খৱে, দ্ৱীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো পুগ্গলো যথাভতং নিক্খিত্তো, এৱং সগ্গে’’তি. সপ্পঞ্ঞোতি পঞ্ঞৱা. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
ছট্ঠসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. আতাপীসুত্তৱণ্ণনা
৩৪. সত্তমে অনাতাপীতি কিলেসানং আতাপনট্ঠেন আতাপো, ৱীৰিযং, সো এতস্স অত্থীতি আতাপী, ন আতাপী অনাতাপী, সম্মপ্পধানৱিৰহিতো কুসীতোতি ৱুত্তং হোতি. ওত্তাপো ৱুচ্চতি পাপুত্ৰাসো, সো এতস্স অত্থীতি ওত্তাপী, ন ওত্তাপী অনোত্তাপী, ওত্তাপৰহিতো. অথ ৱা আতাপপ্পটিপক্খো অনাতাপো, কোসজ্জং সো অস্স অত্থীতি অনাতাপী. যং ‘‘ন ওত্তপতি ওত্তপ্পিতব্বেন, ন ওত্তপতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা’’তি এৱং ৱুত্তং, তং অনোত্তপ্পং অনোত্তাপো. সো অস্স অত্থীতি অনোত্তাপীতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
অভব্বোতি অনৰহো. সম্বোধাযাতি অৰিযমগ্গত্থায. নিব্বানাযাতি কিলেসানং অচ্চন্তৱূপসমায অমতমহানিব্বানায. অনুত্তৰস্স যোগক্খেমস্সাতি অৰহত্তফলস্স. তঞ্হি উত্তৰিতৰস্স অভাৱতো অনুত্তৰং, চতূহি যোগেহি অনুপদ্দুতত্তা খেমং নিব্ভযন্তি যোগক্খেমন্তি চ ৱুচ্চতি. অধিগমাযাতি পত্তিযা. আতাপীতি ৱীৰিযৱা. সো হি ‘‘আৰদ্ধৱীৰিযো ৱিহৰতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায, থামৱা দড়্হপৰক্কমো অনিক্খিত্তধুৰো কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি (দী. নি. ৩.৩৪৫) এৱং ৱুত্তেন ৱীৰিযাৰম্ভেন সমন্নাগতো কিলেসানং অচ্চন্তমেৱ আতাপনসীলোতি আতাপী. ওত্তাপীতি ‘‘যং ওত্তপতি ওত্তপ্পিতব্বেন, ওত্তপতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা’’তি (ধ. স. ৩১) এৱং ৱুত্তেন ওত্তপ্পেন সমন্নাগতত্তা ওত্তপনসীলোতি ওত্তপ্পী. অযঞ্হি ওত্তাপীতি ৱুত্তো. তদৱিনাভাৱতো হিৰিযা চ সমন্নাগতো এৱ হোতীতি হিৰোত্তপ্পসম্পন্নো অণুমত্তেপি ৱজ্জে ভযদস্সাৱী সীলেসু পৰিপূৰকাৰী হোতি. ইচ্চস্স সীলসম্পদা দস্সিতা. আতাপীতি ইমিনা নযেনস্স কিলেসপৰিতাপিতাদীপনেন সমথৱিপস্সনাভাৱনানুযুত্ততা দস্সিতা. যথাৱুত্তঞ্চ ৱীৰিযং সদ্ধাসতিসমাধিপঞ্ঞাহি ৱিনা ন হোতীতি ৱিমুত্তিপৰিপাচকানি সদ্ধাপঞ্চমানি ইন্দ্ৰিযানি অত্থতো ৱুত্তানেৱ হোন্তি. তেসু চ সিদ্ধেসু অনিচ্চে অনিচ্চসঞ্ঞা, অনিচ্চে দুক্খসঞ্ঞা, দুক্খে অনত্তসঞ্ঞা, পহানসঞ্ঞা, ৱিৰাগসঞ্ঞা, নিৰোধসঞ্ঞাতি ছ নিব্বেধভাগিযা সঞ্ঞা সিদ্ধা এৱাতি. এৱং ইমেহি দ্ৱীহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স লোকিযানং সীলসমাধিপঞ্ঞানং সিজ্ঝনতো মগ্গফলনিব্বানাধিগমস্স ভব্বতং দস্সেন্তো ‘‘আতাপী চ খো…পে… অধিগমাযা’’তি আহ.
গাথাসু কুসীতোতি মিচ্ছাৱিতক্কবহুলতায কামব্যাপাদৱিহিংসাৱিতক্কসঙ্খাতেহি কুচ্ছিতেহি পাপধম্মেহি সিতো সম্বন্ধো যুত্তোতি কুসীতো. কুচ্ছিতং ৱা সীদতি সম্মাপটিপত্তিতো অৱসীদতীতি কুসীতো, দ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা. হীনৱীৰিযোতি নিব্বীৰিযো, চতূসুপি ইৰিযাপথেসু ৱীৰিযকৰণৰহিতো. অনুস্সাহসংহননসভাৱস্স চিত্তালসিযস্স থিনস্স, অসত্তিৱিঘাতসভাৱস্স কাযালসিযস্স মিদ্ধস্স চ অভিণ্হপ্পৱত্তিযা থিনমিদ্ধবহুলো. পাপজিগুচ্ছনলক্খণায হিৰিযা অভাৱেন তপ্পটিপক্খেন অহিৰিকেন সমন্নাগতত্তা চ অহিৰিকো. হিৰোত্তপ্পৱীৰিযানং অভাৱেনেৱ সম্মাপটিপত্তিযং নত্থি এতস্স আদৰোতি অনাদৰো. উভযথাপি তথা ধম্মপুগ্গলেন দুৱিধকিৰিযাকৰণেন অনাদৰো. ফুট্ঠুন্তি ফুসিতুং. সম্বোধিমুত্তমন্তি সম্বোধিসঙ্খাতং উত্তমং অৰহত্তং অধিগন্তুং অভব্বোতি অত্থো.
সতিমাতি চিৰকতচিৰভাসিতানং অনুস্সৰণে সমত্থস্স সতিনেপক্কস্স ভাৱেন চতুসতিপট্ঠানযোগেন সতিমা. নিপকোতি সত্তট্ঠানিযসম্পজঞ্ঞসঙ্খাতেন চেৱ কম্মট্ঠানপৰিহৰণপঞ্ঞাসঙ্খাতেন চ নেপক্কেন সমন্নাগতত্তা নিপকো. ঝাযীতি আৰম্মণূপনিজ্ঝানেন লক্খণূপনিজ্ঝানেন চাতি দ্ৱীহিপি ঝানেহি ঝাযী. অপ্পমত্তোতি ‘‘দিৱসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণিযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতী’’তিআদিনা নযেন কম্মট্ঠানভাৱনায অপ্পমত্তো. সংযোজনং জাতিজৰায ছেত্ৱাতি জাতিযা চেৱ জৰায চ সত্তে সংযোজেতীতি সংযোজনন্তি লদ্ধনামং কামৰাগাদিকং দসৱিধম্পি কিলেসজাতং অনুসযসমুগ্ঘাতৱসেন মূলতো ছিন্দিত্ৱা. অথ ৱা সংযোজনং জাতিজৰায ছেত্ৱাতি জাতিজৰায সংযোজনং ছিন্দিত্ৱা. যস্স হি সংযোজনানি অচ্ছিন্নানি, তস্স জাতিজৰায অচ্ছেদো অসমুগ্ঘাতোৱ. যস্স পন তানি ছিন্নানি, তস্স জাতিজৰাপি ছিন্নাৱ কাৰণস্স সমুগ্ঘাতিতত্তা. তস্মা সংযোজনং ছিন্দন্তো এৱ জাতিজৰাপি ছিন্দতি. তেন ৱুত্তং ‘‘সংযোজনং জাতিজৰায ছেত্ৱা’’তি. ইধেৱ সম্বোধিমনুত্তৰং ফুসেতি ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে অগ্গমগ্গং অৰহত্তং ৱা ফুসে পাপুণেয্য.
সত্তমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. পঠমনকুহনসুত্তৱণ্ণনা
৩৫. অট্ঠমে নযিদন্তি এত্থ নইতি পটিসেধে নিপাতো, তস্স ‘‘ৱুস্সতী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো, যকাৰো পদসন্ধিকৰো. ইদং-সদ্দো ‘‘একমিদাহং, ভিক্খৱে, সমযং উক্কট্ঠাযং ৱিহৰামি সুভগৱনে সালৰাজমূলে’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৫০১) নিপাতমত্তং. ‘‘ইদং খো তং, ভিক্খৱে, অপ্পমত্তকং ওৰমত্তকং সীলমত্তক’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.২৭) যথাৱুত্তে আসন্নপচ্চক্খে আগতো.
‘‘ইদঞ্হি তং জেতৱনং, ইসিসঙ্ঘনিসেৱিতং;
আৱুত্থং ধম্মৰাজেন, পীতিসঞ্জননং মমা’’তি. –
আদীসু (সং. নি. ১.৪৮) ৱক্খমানে আসন্নপচ্চক্খে. ইধাপি ৱক্খমানেযেৱ আসন্নপচ্চক্খে দট্ঠব্বো.
ব্ৰহ্মচৰিয-সদ্দো –
‘‘কিং তে ৱতং কিং পন ব্ৰহ্মচৰিযং,
কিস্স সুচিণ্ণস্স অযং ৱিপাকো;
ইদ্ধী জুতী বলৱীৰিযূপপত্তি,
ইদঞ্চ তে নাগ মহাৱিমানং.
‘‘অহঞ্চ ভৰিযা চ মনুস্সলোকে,
সদ্ধা উভো দানপতী অহুম্হা;
ওপানভূতং মে ঘৰং তদাসি,
সন্তপ্পিতা সমণব্ৰাহ্মণা চ.
‘‘তং মে ৱতং তং পন ব্ৰহ্মচৰিযং,
তস্স সুচিণ্ণস্স অযং ৱিপাকো;
ইদ্ধী জুতী বলৱীৰিযূপপত্তি,
ইদঞ্চ মে ধীৰ মহাৱিমান’’ন্তি. (জা. ২.২২.১৫৯২-১৫৯৩, ১৫৯৫) –
ইমস্মিং পুণ্ণকজাতকে দানে আগতো.
‘‘কেন পাণি কামদদো, কেন পাণি মধুস্সৱো;
কেন তে ব্ৰহ্মচৰিযেন, পুঞ্ঞং পাণিম্হি ইজ্ঝতি.
‘‘তেন পাণি কামদদো, তেন পাণি মধুস্সৱো;
তেন মে ব্ৰহ্মচৰিযেন, পুঞ্ঞং পাণিম্হি ইজ্ঝতী’’তি. (পে. ৱ. ২৭৫, ২৭৭) –
ইমস্মিং অঙ্কুৰপেতৱত্থুস্মিং ৱেয্যাৱচ্চে. ‘‘ইদং খো তং, ভিক্খৱে, তিত্তিৰিযং নাম ব্ৰহ্মচৰিযং অহোসী’’তি (চূড়ৱ. ৩১১) ইমস্মিং তিত্তিৰজাতকে পঞ্চসিক্খাপদসীলে. ‘‘তং খো পন, পঞ্চসিখ, ব্ৰহ্মচৰিযং নেৱ নিব্বিদায ন ৱিৰাগায…পে… যাৱদেৱ ব্ৰহ্মলোকূপপত্তিযা’’তি (দী. নি. ২.৩২৯) ইমস্মিং মহাগোৱিন্দসুত্তে ব্ৰহ্মৱিহাৰে. ‘‘পৰে অব্ৰহ্মচাৰী ভৱিস্সন্তি, মযমেত্থ ব্ৰহ্মচাৰিনো ভৱিস্সামা’’তি (ম. নি. ১.৮৩) সল্লেখসুত্তে মেথুনৱিৰতিযং.
‘‘মযঞ্চ ভৰিযা নাতিক্কমাম,
অম্হে চ ভৰিযা নাতিক্কমন্তি;
অঞ্ঞত্ৰ তাহি ব্ৰহ্মচৰিযং চৰাম,
তস্মা হি অম্হং দহৰা ন মীযৰে’’তি. (জা. ১.১০.৯৭) –
মহাধম্মপালজাতকে সদাৰসন্তোসে. ‘‘অভিজানামি খো পনাহং, সাৰিপুত্ত, চতুৰঙ্গসমন্নাগতং ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিতা – তপস্সী সুদং হোমী’’তি (ম. নি. ১.১৫৫) লোমহংসসুত্তে ৱীৰিযে.
‘‘হীনেন ব্ৰহ্মচৰিযেন, খত্তিযে উপপজ্জতি;
মজ্ঝিমেন চ দেৱত্তং, উত্তমেন ৱিসুজ্ঝতী’’তি. (জা. ১.৮.৭৫) –
নিমিজাতকে অত্তদমনৱসেন কতে অট্ঠঙ্গিকউপোসথে. ‘‘ইদং খো পন, পঞ্চসিখ, ব্ৰহ্মচৰিযং একন্তনিব্বিদায ৱিৰাগায…পে… অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি (দী. নি. ২.৩২৯) মহাগোৱিন্দসুত্তেযেৱ অৰিযমগ্গে. ‘‘তযিদং ব্ৰহ্মচৰিযং ইদ্ধঞ্চেৱ ফীতঞ্চ ৱিত্থাৰিকং বাহুজঞ্ঞং পুথুভূতং যাৱ দেৱমনুস্সেহি সুপ্পকাসিত’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৭৪) পাসাদিকসুত্তে সিক্খত্তযসঙ্গহে সকলস্মিং সাসনে. ইধাপি অৰিযমগ্গে সাসনে চ ৱত্ততি.
ৱুস্সতীতি ৱসীযতি, চৰীযতীতি অত্থো. জনকুহনত্থন্তি ‘‘অহো অয্যো সীলৱা ৱত্তসম্পন্নো অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো’’তিআদিনা জনস্স সত্তলোকস্স ৱিম্হাপনত্থং. জনলপনত্থন্তি ‘‘এৱৰূপস্স নাম অয্যস্স দিন্নং মহপ্ফলং ভৱিস্সতী’’তি পসন্নচিত্তেহি ‘‘কেনত্থো, কিং আহৰীযতূ’’তি মনুস্সেহি ৱদাপনত্থং. লাভসক্কাৰসিলোকানিসংসত্থন্তি য্ৱাযং ‘‘আকঙ্খেয্য চে, ভিক্খৱে, ভিক্খু ‘লাভী অস্সং চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰান’ন্তি, সীলে-স্ৱেৱস্স পৰিপূৰকাৰী’’তি (ম. নি. ১.৬৫) সীলানিসংসভাৱেন ৱুত্তো চতুপচ্চযলাভো, যো চ চতুন্নং পচ্চযানং সক্কচ্চদানসঙ্খাতো আদৰবহুমানগৰুকৰণসঙ্খাতো চ সক্কাৰো, যো চ ‘‘সীলসম্পন্নো বহুস্সুতো সুতধৰো আৰদ্ধৱীৰিযো’’তিআদিনা নযেন উগ্গতথুতিঘোসসঙ্খাতো সিলোকো ব্ৰহ্মচৰিযং চৰন্তানং দিট্ঠধম্মিকো আনিসংসো, তদত্থং. ইতি মং জনো জানাতূতি ‘‘এৱং ব্ৰহ্মচৰিযৱাসে সতি ‘অযং সীলৱা কল্যাণধম্মো’তিআদিনা মং জনো জানাতু সম্ভাৱেতূ’’তি অত্তনো সন্তগুণৱসেন সম্ভাৱনত্থম্পি ন ইদং ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতীতি সম্বন্ধো.
কেচি পন ‘‘জনকুহনত্থন্তি পাপিচ্ছস্স ইচ্ছাপকতস্স সতো সামন্তজপ্পনইৰিযাপথনিস্সিতপচ্চযপটিসেৱনসঙ্খাতেন তিৱিধেন কুহনৱত্থুনা কুহনভাৱেন জনস্স ৱিম্হাপনত্থং. জনলপনত্থন্তি পাপিচ্ছস্সেৱ সতো পচ্চযত্থং পৰিকথোভাসাদিৱসেন লপনভাৱেন উপলাপনভাৱেন ৱা জনস্স লপনত্থং. লাভসক্কাৰসিলোকানিসংসত্থন্তি পাপিচ্ছস্সেৱ সতো লাভাদিগৰুতায লাভসক্কাৰসিলোকসঙ্খাতস্স আনিসংসউদযস্স নিপ্ফাদনত্থং. ইতি মং জনো জানাতূতি পাপিচ্ছস্সেৱ সতো অসন্তগুণসম্ভাৱনাধিপ্পাযেন ‘ইতি এৱং মং জনো জানাতূ’তি ন ইদং ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতী’’তি এৱমেত্থ অত্থং ৱদন্তি. পুৰিমোযেৱ পন অত্থো সাৰতৰো.
অথ খোতি এত্থ অথাতি অঞ্ঞদত্থে নিপাতো, খোতি অৱধাৰণে. তেন কুহনাদিতো অঞ্ঞদত্থাযেৱ পন ইদং, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতীতি দস্সেতি. ইদানি তং পযোজনং দস্সেন্তো ‘‘সংৱৰত্থঞ্চেৱ পহানত্থঞ্চা’’তি আহ. তত্থ পঞ্চৱিধো সংৱৰো – পাতিমোক্খসংৱৰো, সতিসংৱৰো, ঞাণসংৱৰো, খন্তিসংৱৰো, ৱীৰিযসংৱৰোতি.
তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তি (ৱিভ. ৫১১) হি আদিনা নযেন আগতো অযং পাতিমোক্খসংৱৰো নাম, যো সীলসংৱৰোতি চ পৱুচ্চতি. ‘‘ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) আগতো অযং সতিসংৱৰো.
‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং (অজিতাতি ভগৱা),
সতি তেসং নিৱাৰণং;
সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমি,
পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি. (সু. নি. ১০৪১) –
আগতো অযং ঞাণসংৱৰো. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) নযেন আগতো অযং খন্তিসংৱৰো. ‘‘উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) নযেন আগতো অযং ৱীৰিযসংৱৰো. অত্থতো পন পাণাতিপাতাদীনং পজহনৱসেন, ৱত্তপটিৱত্তানং কৰণৱসেন চ পৱত্তা চেতনা ৱিৰতিযো চ. সঙ্খেপতো সব্বো কাযৱচীসংযমো, ৱিত্থাৰতো সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধানং অৱীতিক্কমো সীলসংৱৰো. সতি এৱ সতিসংৱৰো, সতিপ্পধানা ৱা কুসলা খন্ধা. ঞাণমেৱ ঞাণসংৱৰো. অধিৱাসনৱসেন অদোসো, অদোসপ্পধানা ৱা তথা পৱত্তা কুসলা খন্ধা খন্তিসংৱৰো, পঞ্ঞাতি একে. কামৱিতক্কাদীনং অনধিৱাসনৱসেন পৱত্তং ৱীৰিযমেৱ ৱীৰিযসংৱৰো. তেসু পঠমো কাযদুচ্চৰিতাদিদুস্সীল্যস্স সংৱৰণতো সংৱৰো, দুতিযো মুট্ঠস্সচ্চস্স, ততিযো অঞ্ঞাণস্স, চতুত্থো অক্খন্তিযা, পঞ্চমো কোসজ্জস্স সংৱৰণতো পিদহনতো সংৱৰোতি ৱেদিতব্বো. এৱমেতস্স সংৱৰস্স অত্থায সংৱৰত্থং, সংৱৰনিপ্ফাদনত্থন্তি অত্থো.
পহানম্পি পঞ্চৱিধং – তদঙ্গপ্পহানং, ৱিক্খম্ভনপ্পহানং, সমুচ্ছেদপ্পহানং, পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং, নিস্সৰণপ্পহানন্তি. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা এককনিপাতে পঠমসুত্তৱণ্ণনাযং ৱুত্তমেৱ. তস্স পন পঞ্চৱিধস্সপি তথা তথা ৰাগাদিকিলেসানং পটিনিস্সজ্জনট্ঠেন সমতিক্কমনট্ঠেন ৱা পহানস্স অত্থায পহানত্থং, পহানসাধনত্থন্তি অত্থো. তত্থ সংৱৰেন কিলেসানং চিত্তসন্তানে পৱেসননিৱাৰণং পহানেন পৱেসননিৱাৰণঞ্চেৱ সমুগ্ঘাতো চাতি ৱদন্তি. উভযেনাপি পন যথাৰহং উভযং সম্পজ্জতীতি দট্ঠব্বং. সীলাদিধম্মা এৱ হি সংৱৰণতো সংৱৰো, পজহনতো পহানন্তি.
গাথাসু অনীতিহন্তি ঈতিযো ৱুচ্চন্তি উপদ্দৱা – দিট্ঠধম্মিকা চ সম্পৰাযিকা চ. ঈতিযো হনতি ৱিনাসেতি পজহতীতি ঈতিহং, অনু ঈতিহন্তি অনীতিহং, সাসনব্ৰহ্মচৰিযং মগ্গব্ৰহ্মচৰিযঞ্চ. অথ ৱা ঈতীহি অনত্থেহি সদ্ধিং হনন্তি গচ্ছন্তি পৱত্তন্তীতি ঈতিহা, তণ্হাদিউপক্কিলেসা. নত্থি এত্থ ঈতিহাতি অনীতিহং. ঈতিহা ৱা যথাৱুত্তেনট্ঠেন তিত্থিযসমযা, তপ্পটিপক্খতো ইদং অনীতিহং. ‘‘অনিতিহ’’ন্তিপি পাঠো. তস্সত্থো – ‘‘ইতিহায’’ন্তি ধম্মেসু অনেকংসগ্গাহভাৱতো ৱিচিকিচ্ছা ইতিহং নাম, সম্মাসম্বুদ্ধপ্পৱেদিতত্তা যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জন্তানং নিক্কঙ্খভাৱসাধনতো নত্থি এত্থ ইতিহন্তি অনিতিহং, অপৰপ্পচ্চযন্তি অত্থো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’’তি ‘‘অতক্কাৱচৰো’’তি চ. গাথাসুখত্থং পন ‘‘অনীতিহ’’ন্তি দীঘং কত্ৱা পঠন্তি.
নিব্বানসঙ্খাতং ওগধং পতিট্ঠং পাৰং গচ্ছতীতি নিব্বানোগধগামী, ৱিমুত্তিৰসত্তা একন্তেনেৱ নিব্বানসম্পাপকোতি অত্থো. তং নিব্বানোগধগামিনং ব্ৰহ্মচৰিযং. সোতি যো সো সমতিংস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সব্বকিলেসে ভিন্দিত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, সো ভগৱা অদেসযি দেসেসি. নিব্বানোগধোতি ৱা অৰিযমগ্গো ৱুচ্চতি. তেন ৱিনা নিব্বানোগাহনস্স অসম্ভৱতো তস্স চ নিব্বানং অনালম্বিত্ৱা অপ্পৱত্তনতো, তঞ্চ তং একন্তং গচ্ছতীতি নিব্বানোগধগামী. অথ ৱা নিব্বানোগধগামিনন্তি নিব্বানস্স অন্তোগামিনং মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং, নিব্বানং আৰম্মণং কৰিত্ৱা তস্স অন্তো এৱ ৱত্ততি পৱত্ততীতি. মহত্তেহীতি মহাআতুমেহি উড়াৰজ্ঝাসযেহি. মহন্তং নিব্বানং, মহন্তে ৱা সীলক্খন্ধাদিকে এসন্তি গৱেসন্তীতি মহেসিনো বুদ্ধাদযো অৰিযা. তেহি অনুযাতো পটিপন্নো. যথা বুদ্ধেন দেসিতন্তি যথা অভিঞ্ঞেয্যাদিধম্মে অভিঞ্ঞেয্যাদিভাৱেনেৱ সম্মাসম্বুদ্ধেন মযা দেসিতং, এৱং যে এতং মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং তদত্থং সাসনব্ৰহ্মচৰিযঞ্চ পটিপজ্জন্তি. তে দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকত্থেহি যথাৰহং অনুসাসন্তস্স সত্থু ময্হং সাসনকাৰিনো ওৱাদপ্পটিকৰা সকলস্স ৱট্টদুক্খস্স অন্তং পৰিযন্তং অপ্পৱত্তিং কৰিস্সন্তি, দুক্খস্স ৱা অন্তং নিব্বানং সচ্ছিকৰিস্সন্তীতি.
অট্ঠমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. দুতিযনকুহনসুত্তৱণ্ণনা
৩৬. নৱমে অভিঞ্ঞত্থন্তি কুসলাদিৱিভাগেন খন্ধাদিৱিভাগেন চ সব্বধম্মে অভিৱিসিট্ঠেন ঞাণেন অৱিপৰীততো জাননত্থং. পৰিঞ্ঞত্থন্তি তেভূমকধম্মে ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা পৰিজাননত্থং সমতিক্কমনত্থঞ্চ. তত্থ অভিঞ্ঞেয্যঅভিজাননা চতুসচ্চৱিসযা. পৰিঞ্ঞেয্যপৰিজাননা পন যদিপি দুক্খসচ্চৱিসযা, পহানসচ্ছিকিৰিযাভাৱনাভিসমযেহি পন ৱিনা ন পৱত্ততীতি পহানাদযোপি ইধ গহিতাতি ৱেদিতব্বং. সেসং অনন্তৰসুত্তে ৱুত্তত্থমেৱ.
নৱমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. সোমনস্সসুত্তৱণ্ণনা
৩৭. দসমে সুখসোমনস্সবহুলোতি এত্থ সুখন্তি কাযিকং সুখং, সোমনস্সন্তি চেতসিকং. তস্মা যস্স কাযিকং চেতসিকঞ্চ সুখং অভিণ্হং পৱত্ততি, সো সুখসোমনস্সবহুলোতি ৱুত্তো. যোনীতি ‘‘চতস্সো খো ইমা, সাৰিপুত্ত, যোনিযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৫২) খন্ধকোট্ঠাসো যোনীতি আগতো. ‘‘যোনি হেসা, ভূমিজ, ফলস্স অধিগমাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২২৬) কাৰণং.
‘‘ন চাহং ব্ৰাহ্মণং ব্ৰূমি, যোনিজং মত্তিসম্ভৱ’’ন্তি চ. (ম. নি. ২.৪৫৭; ধ. প. ৩৯৬; সু. নি. ৬২৫);
‘‘তমেনং কম্মজা ৱাতা নিব্বত্তিত্ৱা উদ্ধংপাদং অধোসিৰং সম্পৰিৱত্তেত্ৱা মাতু যোনিমুখে সম্পটিপাদেন্তী’’তি চ আদীসু পস্সাৱমগ্গো. ইধ পন কাৰণং অধিপ্পেতং. অস্সাতি অনেন. আৰদ্ধাতি পট্ঠপিতা পগ্গহিতা পৰিপুণ্ণা সম্পাদিতা ৱা.
আসৱানং খযাযাতি এত্থ আসৱন্তীতি আসৱা, চক্খুতোপি…পে… মনতোপি সৱন্তি পৱত্তন্তীতি ৱুত্তং হোতি. ধম্মতো যাৱ গোত্ৰভূ, ওকাসতো যাৱ ভৱগ্গা সৱন্তীতি ৱা আসৱা. এতে ধম্মে এতঞ্চ ওকাসং অন্তো কৰিত্ৱা পৱত্তন্তীতি অত্থো. অন্তোকৰণত্থো হি অযং আকাৰো. চিৰপাৰিৱাসিযট্ঠেন মদিৰাদযো আসৱা ৱিযাতিপি আসৱা. লোকে হি চিৰপাৰিৱাসিকা মদিৰাদযো আসৱাতি ৱুচ্চন্তি. যদি চ চিৰপাৰিৱাসিযট্ঠেন আসৱা, এতে এৱ ভৱিতুং অৰহন্তি. ৱুত্তং হেতং – ‘‘পুৰিমা, ভিক্খৱে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জায, ইতো পুব্বে অৱিজ্জা নাহোসী’’তিআদি (অ. নি. ১০.৬১). আযতং সংসাৰদুক্খং সৱন্তি পসৱন্তীতিপি আসৱা. পুৰিমানি চেত্থ নিব্বচনানি যত্থ কিলেসা আসৱাতি আগতা, তত্থ যুজ্জন্তি; পচ্ছিমং কম্মেপি. ন কেৱলঞ্চ কম্মকিলেসা এৱ আসৱা, অপিচ খো নানপ্পকাৰা উপদ্দৱাপি. অভিধম্মে হি ‘‘চত্তাৰো আসৱা – কামাসৱো, ভৱাসৱো, দিট্ঠাসৱো, অৱিজ্জাসৱো’’তি (ধ. স. ১১০২) কামৰাগাদযো কিলেসা আসৱাতি আগতা. সুত্তেপি ‘‘নাহং, চুন্দ, দিট্ঠধম্মিকানংযেৱ আসৱানং সংৱৰায ধম্মং দেসেমী’’তি (দী. নি. ৩.১৮২) এত্থ ৱিৱাদমূলভূতা কিলেসা আসৱাতি আগতা.
‘‘যেন দেৱূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৱা ৱিহঙ্গমো;
যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্য, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;
তে ময্হং, আসৱা খীণা, ৱিদ্ধস্তা ৱিনড়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬) –
এত্থ তেভূমকং কম্মং অৱসেসা চ অকুসলা ধম্মা. ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৱানং সংৱৰায সম্পৰাযিকানং আসৱানং পটিঘাতাযা’’তি (পাৰা. ৩৯) এত্থ পৰূপঘাতৱিপ্পটিসাৰৱধবন্ধাদযো চেৱ অপাযদুক্খভূতা নানপ্পকাৰা উপদ্দৱা চ.
তে পনেতে আসৱা ৱিনযে ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৱানং সংৱৰায, সম্পৰাযিকানং আসৱানং পটিঘাতাযা’’তি দ্ৱেধা আগতা. সড়াযতনে ‘‘তযোমে, আৱুসো, আসৱা – কামাসৱো, ভৱাসৱো, অৱিজ্জাসৱো’’তি (সং. নি. ৪.৩২১) তিধা আগতা. তথা অঞ্ঞেসু সুত্তন্তেসু. অভিধম্মে তেযেৱ দিট্ঠাসৱেন সদ্ধিং চতুধা আগতা. নিব্বেধিকপৰিযাযে পন ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, আসৱা নিৰযগমনীযা, অত্থি আসৱা তিৰচ্ছানযোনিগমনীযা, অত্থি আসৱা পেত্তিৱিসযগমনীযা, অত্থি আসৱা মনুস্সলোকগমনীযা, অত্থি আসৱা দেৱলোকগমনীযা’’তি (অ. নি. ৬.৬৩) পঞ্চধা আগতা. কম্মমেৱ চেত্থ আসৱাতি অধিপ্পেতং. ছক্কনিপাতে ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, আসৱা সংৱৰা পহাতব্বা’’তিআদিনা (অ. নি. ৬.৫৮) নযেন ছধা আগতা. সব্বাসৱপৰিযাযে তেযেৱ দস্সনপহাতব্বেহি ধম্মেহি সদ্ধিং সত্তধা আগতা. ইধ পন অভিধম্মপৰিযাযেন চত্তাৰো আসৱা অধিপ্পেতাতি ৱেদিতব্বা.
খযাযাতি এত্থ পন ‘‘যো আসৱানং খযো ৱযো ভেদো পৰিভেদো অনিচ্চতা অন্তৰধান’’ন্তি আসৱানং সৰসভেদো আসৱানং খযোতি ৱুত্তো. ‘‘জানতো অহং, ভিক্খৱে, পস্সতো আসৱানং খযং ৱদামী’’তি (ম. নি. ১.১৫) এত্থ আসৱানং খীণাকাৰো নত্থিভাৱো অচ্চন্তং অসমুপ্পাদো আসৱক্খযোতি ৱুত্তো.
‘‘সেখস্স সিক্খমানস্স, উজুমগ্গানুসাৰিনো;
খযস্মিং পঠমং ঞাণং, ততো অঞ্ঞা অনন্তৰা’’তি. (ইতিৱু. ৬২) –
এত্থ অৰিযমগ্গো আসৱক্খযোতি ৱুত্তো. ‘‘আসৱানং খযা সমণো হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪৩৮) এত্থ ফলং.
‘‘পৰৱজ্জানুপস্সিস্স, নিচ্চং উজ্ঝানসঞ্ঞিনো;
আসৱা তস্স ৱড্ঢন্তি, আৰা সো আসৱক্খযা’’তি. (ধ. প. ২৫৩) –
এত্থ নিব্বানং. ইধ পন ফলং সন্ধায ‘‘আসৱানং খযাযা’’তি ৱুত্তং, অৰহত্তফলত্থাযাতি অত্থো.
সংৱেজনীযেসু ঠানেসূতি সংৱেগজনকেসু জাতিআদীসু সংৱেগৱত্থূসু. জাতি, জৰা, ব্যাধি, মৰণং, অপাযদুক্খং, অতীতে ৱট্টমূলকং দুক্খং, অনাগতে ৱট্টমূলকং দুক্খং, পচ্চুপ্পন্নে আহাৰপৰিযেট্ঠিমূলকং দুক্খন্তি ইমানি হি সংৱেগৱত্থূনি সংৱেজনীযট্ঠানানি নাম. অপিচ ‘‘আদিত্তো লোকসন্নিৱাসো উয্যুত্তো পযাতো কুম্মগ্গপ্পটিপন্নো, উপনীযতি লোকো অদ্ধুৱো, অতাণো লোকো অনভিস্সৰো, অস্সকো লোকো, সব্বং পহায গমনীযং, ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসো’’তিএৱমাদীনি (পটি. ম. ১.১১৭) চেত্থ সংৱেজনীযট্ঠানানীতি ৱেদিতব্বানি. সংৱেজনেনাতি জাতিআদিসংৱেগৱত্থূনি পটিচ্চ উপ্পন্নভযসঙ্খাতেন সংৱেজনেন. অত্থতো পন সহোত্তপ্পঞাণং সংৱেগো নাম.
সংৱিগ্গস্সাতি গব্ভোক্কন্তিকাদিৱসেন অনেকৱিধেহি জাতিআদিদুক্খেহি সংৱেগজাতস্স. ‘‘সংৱেজিত্ৱা’’তি চ পঠন্তি. যোনিসো পধানেনাতি উপাযপধানেন, সম্মাৱাযামেনাতি অত্থো. সো হি যথা অকুসলা ধম্মা পহীযন্তি, কুসলা ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, এৱং পদহনতো উত্তমভাৱসাধনতো চ ‘‘পধান’’ন্তি ৱুচ্চতি. তত্থ সংৱেগেন ভৱাদীসু কিঞ্চি তাণং লেণং পটিসৰণং অপস্সন্তো তত্থ অনোলীযন্তো অলগ্গমানসো তপ্পটিপক্খেন চ ৱিনিৱত্তিতৱিসঞ্ঞিতো অঞ্ঞদত্থু নিব্বাননিন্নো হোতি নিব্বানপোণো নিব্বানপব্ভাৰো. সো কল্যাণমিত্তসন্নিস্সযেন যোনিসোমনসিকাৰবহুলো ৱিসুদ্ধাসযপ্পযোগো সমথৱিপস্সনাসু যুত্তপ্পযুত্তো সব্বস্মিম্পি সঙ্খাৰগতে নিব্বিন্দতি ৱিৰজ্জতি, ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেতি. তত্থ যদিদং যোনিসোমনসিকাৰবহুলো ৱিসুদ্ধাসযপ্পযোগো সমথৱিপস্সনাসু যুত্তপ্পযুত্তো, তেনস্স দিট্ঠেৱ ধম্মে সুখসোমনস্সবহুলতা ৱেদিতব্বা. যং পনাযং সমথে পতিট্ঠিতো ৱিপস্সনায যুত্তপ্পযুত্তো সব্বস্মিম্পি সঙ্খাৰগতে নিব্বিন্দতি ৱিৰজ্জতি, ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেতি, তেনস্স যোনি আৰদ্ধা আসৱানং খযাযাতি ৱেদিতব্বং.
গাথাসু সংৱিজ্জেথেৱাতি সংৱিজ্জেয্য এৱ সংৱেগং কৰেয্য এৱ. ‘‘সংৱিজ্জিত্ৱানা’’তি চ পঠন্তি. ৱুত্তনযেন সংৱিগ্গো হুত্ৱাতি অত্থো. পণ্ডিতোতি সপ্পঞ্ঞো, তিহেতুকপটিসন্ধীতি ৱুত্তং হোতি. পঞ্ঞায সমৱেক্খিযাতি সংৱেগৱত্থূনি সংৱিজ্জনৱসেন পঞ্ঞায সম্মা অৱেক্খিয. অথ ৱা পঞ্ঞায সম্মা অৱেক্খিত্ৱাতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱ.
দসমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি পৰমত্থদীপনিযা ইতিৱুত্তক-অট্ঠকথায
দুকনিপাতে পঠমৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দুতিযৱগ্গো
১. ৱিতক্কসুত্তৱণ্ণনা
৩৮. দুতিযৱগ্গস্স পঠমে তথাগতং, ভিক্খৱেতি এত্থ তথাগত-সদ্দো তাৱ সত্তৱোহাৰসম্মাসম্বুদ্ধাদীসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৬৫) সত্তৱোহাৰে.
‘‘তথাগতং দেৱমনুস্সপূজিতং,
বুদ্ধং নমস্সাম সুৱত্থি হোতূ’’তি. (খু. পা. ৬.১৬) –
আদীসু সম্মাসম্বুদ্ধে.
‘‘তথাগতং দেৱমনুস্সপূজিতং,
ধম্মং নমস্সাম সুৱত্থি হোতূ’’তি. (খু. পা. ৬.১৭) –
আদীসু ধম্মে.
‘‘তথাগতং দেৱমনুস্সপূজিতং,
সঙ্ঘং নমস্সাম সুৱত্থি হোতূ’’তি. (খু. পা. ৬.১৮) –
আদীসু সঙ্ঘে. ইধ পন সম্মাসম্বুদ্ধে. তস্মা তথাগতন্তি এত্থ অট্ঠহি কাৰণেহি ভগৱা তথাগতোতি ৱুচ্চতি. কতমেহি অট্ঠহি? তথা আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো, তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো, তথদস্সিতায তথাগতো, তথৱাদিতায তথাগতো, তথাকাৰিতায তথাগতো, অভিভৱনট্ঠেন তথাগতোতি.
কথং ভগৱা তথা আগতোতি তথাগতো? যথা যেন অভিনীহাৰেন দানপাৰমিং পূৰেত্ৱা সীলনেক্খম্মপঞ্ঞাৱীৰিযখন্তিসচ্চঅধিট্ঠানমেত্তাউপেক্খাপাৰমিং পূৰেত্ৱা ইমা দস পাৰমিযো, দস উপপাৰমিযো, দস পৰমত্থপাৰমিযোতি সমতিংস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা অঙ্গপৰিচ্চাগং, অত্তপৰিচ্চাগং, ধনপৰিচ্চাগং, দাৰপৰিচ্চাগং, ৰজ্জপৰিচ্চাগন্তি ইমানি পঞ্চ মহাপৰিচ্চাগানি পৰিচ্চজিত্ৱা যথা ৱিপস্সিআদযো সম্মাসম্বুদ্ধা আগতা, তথা অম্হাকং ভগৱাপি আগতোতি তথাগতো. যথাহ –
‘‘যথেৱ লোকম্হি ৱিপস্সিআদযো,
সব্বঞ্ঞুভাৱং মুনযো ইধাগতা;
তথা অযং সক্যমুনীপি আগতো,
তথাগতো ৱুচ্চতি তেন চক্খুমা’’তি. –
এৱং তথা আগতোতি তথাগতো.
কথং তথা গতোতি তথাগতো? যথা সম্পতিজাতাৱ ৱিপস্সিআদযো সমেহি পাদেহি পথৱিযং পতিট্ঠায উত্তৰাভিমুখা সত্তপদৱীতিহাৰেন গতা, তথা অম্হাকং ভগৱাপি গতোতি তথাগতো. যথাহু –
‘‘মুহুত্তজাতোৱ গৱংপতী যথা,
সমেহি পাদেহি ফুসী ৱসুন্ধৰং;
সো ৱিক্কমী সত্ত পদানি গোতমো,
সেতঞ্চ ছত্তং অনুধাৰযুং মৰূ.
‘‘গন্ত্ৱান সো সত্ত পদানি গোতমো,
দিসা ৱিলোকেসি সমা সমন্ততো;
অট্ঠঙ্গুপেতং গিৰমব্ভুদীৰযি,
সীহো যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো’’তি. –
এৱং তথা গতোতি তথাগতো.
কথং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো? সব্বেসং ৰূপাৰূপধম্মানং সলক্খণং, সামঞ্ঞলক্খণং, তথং, অৱিতথং, ঞাণগতিযা আগতো, অৱিৰজ্ঝিত্ৱা পত্তো, অনুবুদ্ধোতি তথাগতো. যথাহ –
‘‘সব্বেসং পন ধম্মানং, সকসামঞ্ঞলক্খণং;
তথমেৱাগতো যস্মা, তস্মা নাথো তথাগতো’’তি. –
এৱং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো.
কথং তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো? তথধম্মা নাম চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি. যথাহ ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তাৰি? ইদং দুক্খং অৰিযসচ্চন্তি, ভিক্খৱে, তথমেতং অৱিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৱিত্থাৰো. তানি চ ভগৱা অভিসম্বুদ্ধো, তস্মাপি তথানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতো. অভিসম্বুদ্ধত্থো হি এত্থ গত-সদ্দো. এৱং তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো.
কথং তথদস্সিতায তথাগতো? যং সদেৱকে লোকে…পে… সদেৱমনুস্সায পজায অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু অপৰিমাণানং সত্তানং চক্খুদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছন্তং ৰূপাৰম্মণং নাম অত্থি, তং ভগৱা সব্বাকাৰতো জানাতি পস্সতি. এৱং জানতা পস্সতা চানেন তং ইট্ঠাদিৱসেন ৱা দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতেসু লব্ভমানপদৱসেন ৱা ‘‘কতমং তং ৰূপং ৰূপাযতনং, যং ৰূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৱণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং নীলং পীতক’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৬১৬) নযেন অনেকেহি নামেহি তেৰসহি ৱাৰেহি দ্ৱেপঞ্ঞাসায নযেহি ৱিভজ্জমানং তথমেৱ হোতি, ৱিতথং নত্থি. এস নযো সোতদ্ৱাৰাদীসু আপাথমাগচ্ছন্তেসু সদ্দাদীসু. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘যং, ভিক্খৱে, সদেৱকস্স লোকস্স…পে… সদেৱমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা, তমহং জানামি…পে… তমহং অব্ভঞ্ঞাসিং, তং তথাগতস্স ৱিদিতং, তং তথাগতো ন উপট্ঠাসী’’তি (অ. নি. ৪.২৪).
এৱং তথদস্সিতায তথাগতো. এত্থ তথদস্সিঅত্থে তথাগতোতি পদস্স সম্ভৱো ৱেদিতব্বো.
কথং তথৱাদিতায তথাগতো? যং ৰত্তিং ভগৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, যঞ্চ ৰত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযি, এত্থন্তৰে পঞ্চচত্তালীসৱস্সপৰিমাণকালে যং ভগৱতা ভাসিতং সুত্তগেয্যাদি, সব্বং তং পৰিসুদ্ধং পৰিপুণ্ণং ৰাগমদাদিনিম্মদনং একসদিসং তথং অৱিতথং. তেনাহ –