৬. পঠমসেখসুত্তৱণ্ণনা
১৬. ছট্ঠে সেখস্সাতি এত্থ কেনট্ঠেন সেখো? সেক্খধম্মপটিলাভতো সেখো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, সেখো হোতীতি? ইধ, ভিক্খু, সেখায সম্মাদিট্ঠিযা সমন্নাগতো হোতি…পে… সেখেন সম্মাসমাধিনা সমন্নাগতো হোতি. এত্তাৱতা খো, ভিক্খু, সেখো হোতী’’তি (সং. নি. ৫.১৩).
অপিচ সিক্খতীতি সেখো. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘সিক্খতীতি খো, ভিক্খু, তস্মা সেখোতি ৱুচ্চতি. কিঞ্চ সিক্খতি? অধিসীলম্পি সিক্খতি, অধিচিত্তম্পি সিক্খতি, অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খতি. সিক্খতীতি খো, ভিক্খু, তস্মা সেখোতি ৱুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৩.৮৬).
যোপি কল্যাণপুথুজ্জনো অনুলোমপ্পটিপদায পৰিপূৰকাৰী সীলসম্পন্নো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ জাগৰিযানুযোগমনুযুত্তো পুব্বৰত্তাপৰৰত্তং বোধিপক্খিযানং ধম্মানং ভাৱনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰতি – ‘‘অজ্জ ৱা স্ৱে ৱা অঞ্ঞতৰং সামঞ্ঞফলং অধিগমিস্সামী’’তি, সোপি ৱুচ্চতি সিক্খতীতি সেখোতি. ইমস্মিং অত্থে ন পটিৱিজ্ঝন্তোৱ সেখো অধিপ্পেতো, অথ খো কল্যাণপুথুজ্জনোপি. অপ্পত্তং মানসং এতেনাতি অপ্পত্তমানসো. মানসন্তি ‘‘অন্তলিক্খচৰো পাসো, য্ৱাযং চৰতি মানসো’’তি (সং. নি. ১.১৫১; মহাৱ. ৩৩) এত্থ ৰাগো মানসন্তি ৱুত্তো. ‘‘চিত্তং মনো মানস’’ন্তি (ধ. স. ৬৩, ৬৫) এত্থ চিত্তং. ‘‘অপ্পত্তমানসো সেখো, কালং কযিৰা জনে সুতা’’তি (সং. নি. ১.১৫৯) এত্থ অৰহত্তং. ইধাপি অৰহত্তমেৱ অধিপ্পেতং. তেন অপ্পত্তঅৰহত্তস্সাতি ৱুত্তং হোতি.
অনুত্তৰন্তি সেট্ঠং, অসদিসন্তি অত্থো. চতূহি যোগেহি খেমং অনুপদ্দুতন্তি যোগক্খেমং, অৰহত্তমেৱ অধিপ্পেতং. পত্থযমানস্সাতি দ্ৱে পত্থনা তণ্হাপত্থনা, কুসলচ্ছন্দপত্থনা চ. ‘‘পত্থযমানস্স হি জপ্পিতানি, পৱেধিতং ৱাপি পকপ্পিতেসূ’’তি (সু. নি. ৯০৮; মহানি. ১৩৭) এত্থ তণ্হাপত্থনা.
‘‘ছিন্নং পাপিমতো সোতং, ৱিদ্ধস্তং ৱিনড়ীকতং;
পামোজ্জবহুলা হোথ, খেমং পত্থেথ ভিক্খৱো’’তি. (ম. নি. ১.৩৫২);
এত্থ কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দপত্থনা, অযমেৱ ইধাধিপ্পেতা. তেন পত্থযমানস্সাতি তং যোগক্খেমং গন্তুকামস্স তন্নিন্নস্স তপ্পোণস্স তপ্পব্ভাৰস্সাতি অত্থো. ৱিহৰতোতি একং ইৰিযাপথদুক্খং অঞ্ঞেন ইৰিযাপথেন ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা অপৰিপতন্তং অত্তভাৱং হৰতো. অথ ৱা ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চাতি অধিমুচ্চন্তো সদ্ধায ৱিহৰতী’’তিআদিনা নিদ্দেসনযেন চেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. অজ্ঝত্তিকন্তি নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতে অজ্ঝত্তে ভৱং অজ্ঝত্তিকং. অঙ্গন্তি কাৰণং. ইতি কৰিত্ৱাতি এৱং কত্ৱা. ন অঞ্ঞং একঙ্গম্পি সমনুপস্সামীতি এত্থ অযং সঙ্খেপত্থো – ভিক্খৱে, অজ্ঝত্তং অত্তনো সন্তানে সমুট্ঠিতং কাৰণন্তি কত্ৱা অঞ্ঞং এককাৰণম্পি ন সমনুপস্সামি যং এৱং বহূপকাৰং, যথযিদং যোনিসো মনসিকাৰোতি উপাযমনসিকাৰো, পথমনসিকাৰো, অনিচ্চাদীসু অনিচ্চাদিনযেনেৱ মনসিকাৰো, অনিচ্চানুলোমিকেন ৱা চিত্তস্স আৱট্টনা অন্ৱাৱট্টনা আভোগো সমন্নাহাৰো মনসিকাৰো. অযং যোনিসো মনসিকাৰো.
ইদানি যোনিসো মনসিকাৰস্স আনুভাৱং দস্সেতুং ‘‘যোনিসো, ভিক্খৱে, ভিক্খু মনসি কৰোন্তো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৱেতী’’তি ৱুত্তং. তত্থ যোনিসো মনসি কৰোন্তোতি ‘‘ইদং দুক্খং অৰিযসচ্চং, অযং দুক্খসমুদযো অৰিযসচ্চং, অযং দুক্খনিৰোধো অৰিযসচ্চং, অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চ’’ন্তি চতূসু অৰিযসচ্চেসু যোনিসো মনসিকাৰং পৱত্তেন্তো.
তত্ৰাযং অত্থৱিভাৱনা – যদিপি ইদং সুত্তং অৱিসেসেন সেক্খপুগ্গলৱসেন আগতং, চতুমগ্গসাধাৰণৱসেন পন সঙ্খেপেনেৱ কম্মট্ঠানং কথযিস্সাম. যো চতুসচ্চকম্মট্ঠানিকো যোগাৱচৰো ‘‘তণ্হাৱজ্জা তেভূমকা খন্ধা দুক্খং, তণ্হা সমুদযো, উভিন্নং অপ্পৱত্তি নিৰোধো, নিৰোধসম্পাপকো মগ্গো’’তি এৱং পুব্বে এৱ আচৰিযসন্তিকে উগ্গহিতচতুসচ্চকম্মট্ঠানো. সো অপৰেন সমযেন ৱিপস্সনামগ্গং সমাৰুড়্হো সমানো তেভূমকে খন্ধে ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি যোনিসো মনসি কৰোতি, উপাযেন পথেন সমন্নাহৰতি চেৱ ৱিপস্সতি চ. ৱিপস্সনা হি ইধ মনসিকাৰসীসেন ৱুত্তা. যা পনাযং তস্স দুক্খস্স সমুট্ঠাপিকা পুৰিমভৱিকা তণ্হা, অযং দুক্খসমুদযোতি যোনিসো মনসি কৰোতি. যস্মা পন ইদং দুক্খং, অযঞ্চ সমুদযো ইদং ঠানং পত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি ন পৱত্তন্তি, তস্মা যদিদং নিব্বানং নাম, অযং দুক্খনিৰোধোতি যোনিসো মনসি কৰোতি. নিৰোধসম্পাপকং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি যোনিসো মনসি কৰোতি, উপাযেন পথেন সমন্নাহৰতি চেৱ ৱিপস্সতি চ.
তত্ৰাযং উপাযো – অভিনিৱেসো নাম খন্ধে হোতি, ন ৱিৱট্টে, তস্মা অযমত্থো – ‘‘ইমস্মিং কাযে পথৱীধাতু, আপোধাতূ’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৩৭৮) নযেন চত্তাৰি মহাভূতানি তদনুসাৰেন উপাদাৰূপানি চ পৰিগ্গহেত্ৱা ‘‘অযং ৰূপক্খন্ধো’’তি ৱৱত্থপেতি. তং ৱৱত্থাপযতো উপ্পন্নে তদাৰম্মণে চিত্তচেতসিকধম্মে ‘‘ইমে চত্তাৰো অৰূপক্খন্ধা’’তি ৱৱত্থপেতি. ততো ‘‘ইমে পঞ্চক্খন্ধা দুক্খ’’ন্তি ৱৱত্থপেতি. তে পন সঙ্খেপতো নামঞ্চ ৰূপঞ্চাতি দ্ৱে ভাগা হোন্তি. ইদঞ্চ নামৰূপং সহেতু সপ্পচ্চযং উপ্পজ্জতি, তস্স অযং অৱিজ্জাভৱতণ্হাদিকো হেতু, অযং আহাৰাদিকো পচ্চযোতি হেতুপ্পচ্চযে ৱৱত্থপেতি. সো তেসং পচ্চযানঞ্চ পচ্চযুপ্পন্নানঞ্চ যাথাৱসৰসলক্খণং ৱৱত্থপেত্ৱা ‘‘ইমে ধম্মা অহুত্ৱা ভৱন্তি, হুত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি, তস্মা অনিচ্চা’’তি অনিচ্চলক্খণং আৰোপেতি, ‘‘উদযব্বযপটিপীড়িতত্তা দুক্খা’’তি দুক্খলক্খণং আৰোপেতি, ‘‘অৱসৱত্তনতো অনত্তা’’তি অনত্তলক্খণং আৰোপেতি.
এৱং তিলক্খণানি আৰোপেত্ৱা ৱিপস্সন্তো উদযব্বযঞাণুপ্পত্তিযা উপ্পন্নে ওভাসাদিকে ৱিপস্সনুপক্কিলেসে ‘অমগ্গো’তি উদযব্বযঞাণমেৱ ‘‘অৰিযমগ্গস্স উপাযভূতো পুব্বভাগমগ্গো’’তি মগ্গামগ্গং ৱৱত্থপেত্ৱা পুন উদযব্বযঞাণং পটিপাটিযা ভঙ্গঞাণাদীনি চ উপ্পাদেন্তো সোতাপত্তিমগ্গাদযো পাপুণাতি. তস্মিং খণে চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধেনেৱ পটিৱিজ্ঝতি, একাভিসমযেন অভিসমেতি. তত্থ দুক্খং পৰিঞ্ঞাপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝন্তো, সমুদযং পহানপ্পটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝন্তো সব্বং অকুসলং পজহতি, নিৰোধং সচ্ছিকিৰিযাপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝন্তো মগ্গং ভাৱনাপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝন্তো সব্বং কুসলং ভাৱেতি. অৰিযমগ্গো হি নিপ্পৰিযাযতো কুচ্ছিতসলনাদিঅত্থেন কুসলো, তস্মিঞ্চ ভাৱিতে সব্বেপি কুসলা অনৱজ্জবোধিপক্খিযধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তীতি. এৱং যোনিসো মনসি কৰোন্তো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৱেতি. তথা হি ৱুত্তং – ‘‘ইদং দুক্খন্তি যোনিসো মনসি কৰোতি, অযং দুক্খসমুদযোতি যোনিসো মনসি কৰোতী’’তিআদি (ম. নি. ১.২১). অপৰম্পি ৱুত্তং ‘‘যোনিসো মনসিকাৰসম্পন্নস্সেতং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খং – অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৱেস্সতি, অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং বহুলীকৰিস্সতী’’তি (সং. নি. ৫.৫৫).
যোনিসো মনসিকাৰোতি গাথায অযং সঙ্খেপত্থো – সিক্খতি, সিক্খাপদানি তস্স অত্থি, সিক্খনসীলোতি ৱা সেখো. সংসাৰে ভযং ইক্খতীতি ভিক্খু. তস্স সেখস্স ভিক্খুনো উত্তমত্থস্স অৰহত্তস্স পত্তিযা অধিগমায যথা যোনিসো মনসিকাৰো, এৱং বহুকাৰো বহূপকাৰো অঞ্ঞো কোচি ধম্মো নত্থি. কস্মা? যস্মা যোনিসো উপাযেন মনসিকাৰং পুৰক্খত্ৱা পদহং চতুব্বিধসম্মপ্পধানৱসেন পদহন্তো, খযং দুক্খস্স পাপুণে সংকিলেসৱট্টদুক্খস্স পৰিক্খযং পৰিযোসানং নিব্বানং পাপুণে অধিগচ্ছেয্য, তস্মা যোনিসো মনসিকাৰো বহুকাৰোতি.
ছট্ঠসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.