২. দুতিযৱগ্গো
১-৩. মোহপৰিঞ্ঞাদিসুত্তৱণ্ণনা
১১-১৩. দুতিযৱগ্গেপি পঠমাদীনি তীণি সুত্তানি ৱুত্তনযানেৱ, তথা দেসনাকাৰণম্পি ৱুত্তমেৱ.
৪. অৱিজ্জানীৱৰণসুত্তৱণ্ণনা
১৪. চতুত্থে – ‘‘নাহং, ভিক্খৱে’’তিআদীসু ন-কাৰো পটিসেধত্থো. অহন্তি ভগৱা অত্তানং নিদ্দিসতি. অঞ্ঞন্তি ইদানি ৱত্তব্বঅৱিজ্জানীৱৰণতো অঞ্ঞং. একনীৱৰণম্পীতি একনীৱৰণধম্মম্পি. সমনুপস্সামীতি দ্ৱে সমনুপস্সনা – দিট্ঠিসমনুপস্সনা চ ঞাণসমনুপস্সনা চ. তত্থ ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিনা (অ. নি. ৪.২০০; পটি. ম. ১.১৩০) আগতা অযং দিট্ঠিসমনুপস্সনা নাম. ‘‘অনিচ্চতো সমনুপস্সতি, নো নিচ্চতো’’তিআদিনা (পটি. ম. ৩.৩৫) পন আগতা অযং ঞাণসমনুপস্সনা নাম. ইধাপি ঞাণসমনুপস্সনাৱ অধিপ্পেতা. ‘‘সমনুপস্সামী’’তি চ পদস্স ন-কাৰেন সম্বন্ধো. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘অহং, ভিক্খৱে, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসঙ্খাতেন সমন্তচক্খুনা সব্বধম্মে হত্থামলকং ৱিয ওলোকেন্তোপি অঞ্ঞং একনীৱৰণম্পি ন সমনুপস্সামী’’তি.
যেন নীৱৰণেন নিৱুতা পজা দীঘৰত্তং সন্ধাৱন্তি সংসৰন্তীতি যেন নীৱৰণকসভাৱত্তা নীৱৰণেন ধম্মসভাৱং জানিতুং পস্সিতুং পটিৱিজ্ঝিতুং অদত্ৱা ছাদেত্ৱা পৰিযোনন্ধিত্ৱা ঠানেন অন্ধকাৰেন নিৱুতা সত্তা অনাদিমতসংসাৰে অপৰিমাণে কপ্পে মহন্তেসু চেৱ খুদ্দকেসু চ ভৱাদীসু অপৰাপৰুপ্পত্তিৱসেন সব্বতো ধাৱন্তি চেৱ সংসৰন্তি, চ. আৰম্মণন্তৰসঙ্কমনৱসেন ৱা সন্ধাৱনং, ভৱন্তৰসঙ্কমনৱসেন সংসৰণং. কিলেসানং বলৱভাৱেন ৱা সন্ধাৱনং, দুব্বলভাৱেন সংসৰণং. খণিকমৰণৱসেন ৱা একজাতিযং সন্ধাৱনং, ৱোহাৰমৰণৱসেন অনেকাসু জাতীসু সংসৰণং. চিত্তৱসেন ৱা সন্ধাৱনং, ‘‘চিত্তমস্স ৱিধাৱতী’’তি হি ৱুত্তং, কম্মৱসেন সংসৰণং. এৱং সন্ধাৱনসংসৰণানং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো.
যথযিদন্তি যথা ইদং. য-কাৰো পদসন্ধিকৰো, সন্ধিৱসেন ৰস্সত্তং. অৱিজ্জানীৱৰণন্তি এত্থ পূৰেতুং অযুত্তট্ঠেন কাযদুচ্চৰিতাদি অৱিন্দিযং নাম, অলদ্ধব্বন্তি অত্থো. তং অৱিন্দিযং ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা. ৱিপৰীততো কাযসুচৰিতাদি ৱিন্দিযং নাম, তং ৱিন্দিযং ন ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা. খন্ধানং ৰাসট্ঠং, আযতনানং আযতনট্ঠং, ধাতূনং সুঞ্ঞট্ঠং, ইন্দ্ৰিযানং আধিপতেয্যট্ঠং, সচ্চানং তথট্ঠং দুক্খাদীনং পীড়নাদিৱসেন ৱুত্তং চতুব্বিধং অত্থং অৱিদিতং কৰোতীতিপি অৱিজ্জা. অন্তৱিৰহিতে সংসাৰে সত্তে জৱাপেতীতি ৱা অৱিজ্জা, পৰমত্থতো ৱা অৱিজ্জমানেসু ইত্থিপুৰিসাদীসু জৱতি পৱত্ততি, ৱিজ্জমানেসু খন্ধাদীসু ন জৱতি, ন পৱত্ততীতি অৱিজ্জা. অপিচ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং ৱত্থাৰম্মণানং পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নানঞ্চ ধম্মানং ছাদনতোপি অৱিজ্জা. অৱিজ্জাৱ নীৱৰণন্তি অৱিজ্জানীৱৰণং.
অৱিজ্জানীৱৰণেন হি, ভিক্খৱে, নিৱুতা পজা দীঘৰত্তং সন্ধাৱন্তি সংসৰন্তীতি ইদং পুৰিমস্সেৱ দড়্হীকৰণত্থং ৱুত্তং. পুৰিমং ৱা – ‘‘যথযিদং, ভিক্খৱে, অৱিজ্জানীৱৰণ’’ন্তি এৱং ওপম্মদস্সনৱসেন ৱুত্তং, ইদং নীৱৰণানুভাৱদস্সনৱসেন. কস্মা পনেত্থ অৱিজ্জাৱ এৱং ৱুত্তা, ন অঞ্ঞে ধম্মাতি? আদীনৱপটিচ্ছাদনেন কামচ্ছন্দাদীনং ৱিসেসপ্পচ্চযভাৱতো. তথা হি তায পটিচ্ছাদিতাদীনৱে ৱিসযে কামচ্ছন্দাদযো পৱত্তন্তি.
নত্থঞ্ঞোতি আদিকা গাথা ৱুত্তস্স অৱুত্তস্স চ অত্থস্স সঙ্গণ্হনৱসেন ভাসিতা. তত্থ নিৱুতাতি নিৱাৰিতা পলিগুণ্ঠিতা, পটিচ্ছাদিতাতি অত্থো. অহোৰত্তন্তি দিৱা চেৱ ৰত্তিঞ্চ, সব্বকালন্তি ৱুত্তং হোতি. যথা মোহেন আৱুতাতি যেন পকাৰেন অৱিজ্জানীৱৰণসঙ্খাতেন মোহেন আৱুতা পটিচ্ছাদিতা সুৱিঞ্ঞেয্যম্পি অজানন্তিযো পজা সংসাৰে সংসৰন্তি, তথাৰূপো অঞ্ঞো একধম্মোপি একনীৱৰণম্পি নত্থীতি যোজেতব্বং. যে চ মোহং পহন্ত্ৱান, তমোখন্ধং পদালযুন্তি যে পন অৰিযসাৱকা পুব্বভাগে তদঙ্গাদিপ্পহানৱসেন, হেট্ঠিমমগ্গেহি ৱা তংতংমগ্গৱজ্ঝং মোহং পজহিত্ৱা অগ্গমগ্গেন ৱজিৰূপমঞাণেন মোহসঙ্খাতমেৱ তমোৰাসিং পদালযিংসু, অনৱসেসতো সমুচ্ছিন্দিংসু. ন তে পুন সংসৰন্তীতি তে অৰহন্তো –
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, সংসাৰোতি পৱুচ্চতী’’তি. –
এৱং ৱুত্তে ইমস্মিং সংসাৰে ন সংসৰন্তি ন পৰিব্ভমন্তি. কিং কাৰণা? হেতু তেসং ন ৱিজ্জতি, যস্মা সংসাৰস্স হেতু মূলকাৰণং অৱিজ্জা, সা তেসং ন ৱিজ্জতি, সব্বসো নত্থি সমুচ্ছিন্নত্তাতি.
চতুত্থসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. তণ্হাসংযোজনসুত্তৱণ্ণনা
১৫. পঞ্চমে যস্স ৱিজ্জতি, তং পুগ্গলং দুক্খেহি, কম্মং ৱা ৱিপাকেহি, ভৱযোনিগতিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসে ৱা ভৱন্তৰাদীহি সংযোজেতীতি সংযোজনং. তণ্হাযনট্ঠেন তণ্হা, তসতি সযং পৰিতসতি, তসন্তি ৱা এতাযাতি তণ্হা. সঞ্ঞুত্তাতি চক্খাদীসু অভিনিৱেসৱত্থূসু বদ্ধা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. কামঞ্চেত্থ অৱিজ্জাযপি সংযোজনভাৱো তণ্হায চ নীৱৰণভাৱো অত্থিযেৱ, তথাপি অৱিজ্জায পটিচ্ছাদিতাদীনৱেহি ভৱেহি তণ্হা সত্তে সংযোজেতীতি ইমস্স ৱিসেসস্স দস্সনত্থং পুৰিমসুত্তে অৱিজ্জা নীৱৰণভাৱেন, ইধ চ তণ্হা সংযোজনভাৱেনেৱ ৱুত্তা. কিঞ্চ নীৱৰণসংযোজনপ্পধানস্স দস্সনত্থং. যথা হি নীৱৰণভাৱেন অৱিজ্জা সংকিলেসধম্মানং পধানভূতা পুব্বঙ্গমা চ, এৱং সংযোজনভাৱেন নেসং তণ্হাতি তদধীনপ্পধানভাৱং দস্সেতুং সুত্তদ্ৱযে এৱমেতে ধম্মা ৱুত্তা. অপিচ ৱিসেসেন অৱিজ্জা নিব্বানসুখং নিৱাৰেতীতি ‘‘নীৱৰণ’’ন্তি ৱুত্তা, তণ্হা সংসাৰদুক্খেন সত্তে সংযোজেতীতি ‘‘সংযোজন’’ন্তি.
দস্সনগমনন্তৰাযকৰণতো ৱা ৱিজ্জাচৰণৱিপক্খতো দ্ৱযং দ্ৱিধা ৱুত্তং. ৱিজ্জায হি উজুৱিপচ্চনীকভূতা অৱিজ্জা নিব্বানদস্সনস্স অৱিপৰীতদস্সনস্স চ ৱিসেসতো অন্তৰাযকৰা, চৰণধম্মানং উজুৱিপচ্চনীকভূতা তণ্হা গমনস্স সম্মাপটিপত্তিযা অন্তৰাযকৰাতি; এৱমযং অৱিজ্জায নিৱুতো অন্ধীকতো তণ্হায সংৱুতো বদ্ধো অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অন্ধো ৱিয বদ্ধো মহাকন্তাৰং, সংসাৰকন্তাৰং নাতিৱত্ততি. অনত্থুপ্পত্তিহেতুদ্ৱযদস্সনত্থম্পি দ্ৱযং দ্ৱিধা ৱুত্তং. অৱিজ্জাগতো হি পুগ্গলো বালভাৱেন অত্থং পৰিহাপেতি, অনত্থঞ্চ অত্তনো কৰোতি, অকুসলো ৱিয আতুৰো অসপ্পাযকিৰিযায. জানন্তোপি বালো বালভাৱেন অত্থং পৰিহাপেতি, অনত্থঞ্চ কৰোতি জানন্তো ৱিয ৰোগী অসপ্পাযসেৱী. মক্কটালেপোপমসুত্তং চেতস্স অত্থস্স সাধকং.
পটিচ্চসমুপ্পাদস্স মূলকাৰণদস্সনত্থম্পেত্থ দ্ৱযং দ্ৱিধা ৱুত্তং. ৱিসেসেন হি সম্মোহস্স বলৱভাৱতো অৱিজ্জাখেত্তং অতীতো অদ্ধা, পত্থনায বলৱভাৱতো তণ্হাখেত্তং অনাগতো অদ্ধা. তথা হি বালজনো সম্মোহবহুলো অতীতমনুসোচতি, তস্স অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতি সব্বং নেতব্বং. পত্থনাবহুলো অনাগতং পজপ্পতি, তস্স তণ্হাপচ্চযা উপাদানন্তিআদি সব্বং নেতব্বং. তেনেৱ তাসং পুব্বন্তাহৰণেন অপৰন্তপটিসন্ধানেন চস্স যথাক্কমং মূলকাৰণতা দস্সিতাতি ৱেদিতব্বন্তি.
গাথাসু তণ্হাদুতিযোতি তণ্হাসহাযো. তণ্হা হি নিৰুদককন্তাৰে মৰীচিকায উদকসঞ্ঞা ৱিয পিপাসাভিভূতং অপ্পটিকাৰদুক্খাভিভূতম্পি সত্তং অস্সাদসন্দস্সনৱসেন সহাযকিচ্চং কৰোন্তী ভৱাদীসু অনিব্বিন্দং কত্ৱা পৰিব্ভমাপেতি, তস্মা তণ্হা পুৰিসস্স ‘‘দুতিযা’’তি ৱুত্তা. ননু চ অঞ্ঞেপি কিলেসাদযো ভৱাভিনিব্বত্তিযা পচ্চযাৱ? সচ্চমেতং, ন পন তথা ৱিসেসপ্পচ্চযো যথা তণ্হা. তথা হি সা কুসলেহি ৱিনা অকুসলেহি, কামাৱচৰাদিকুসলেহি চ ৱিনা ৰূপাৱচৰাদিকুসলেহি ভৱনিব্বত্তিযা ৱিসেসপ্পচ্চযো, যতো সমুদযসচ্চন্তি ৱুচ্চতীতি. ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱন্তি ইত্থভাৱো চ অঞ্ঞথাভাৱো চ ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱো. সো এতস্স অত্থীতি ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱো সংসাৰো, তং তত্থ ইত্থভাৱো মনুস্সত্তং, অঞ্ঞথাভাৱো ততো অৱসিট্ঠসত্তাৱাসা. ইত্থভাৱো ৱা তেসং তেসং সত্তানং পচ্চুপ্পন্নো অত্তভাৱো, অঞ্ঞথাভাৱো অনাগতত্তভাৱো. এৱৰূপো ৱা অঞ্ঞোপি অত্তভাৱো ইত্থভাৱো, ন এৱৰূপো অঞ্ঞথাভাৱো. তং ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱং সংসাৰং খন্ধধাতুআযতনপটিপাটিং নাতিৱত্ততি, ন অতিক্কমতি.
এতমাদীনৱং ঞত্ৱা, তণ্হং দুক্খস্স সম্ভৱন্তি এতং সকলৱট্টদুক্খস্স সম্ভৱং সমুদযং তণ্হং আদীনৱং আদীনৱতো ঞত্ৱাতি অত্থো. অথ ৱা এতমাদীনৱং ঞত্ৱাতি এতং যথাৱুত্তং সংসাৰনাতিৱত্তনং আদীনৱং দোসং ঞত্ৱা. তণ্হং দুক্খস্স সম্ভৱন্তি তণ্হঞ্চ ৱুত্তনযেন ৱট্টদুক্খস্স পধানকাৰণন্তি ঞত্ৱা. ৱীততণ্হো অনাদানো, সতো ভিক্খু, পৰিব্বজেতি এৱং তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানন্তো ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা মগ্গপটিপাটিযা তণ্হং ৱিগমেন্তো অগ্গমগ্গেন সব্বসো ৱীততণ্হো ৱিগততণ্হো, ততো এৱ চতূসু উপাদানেসু কস্সচিপি অভাৱেন আযতিং পটিসন্ধিসঙ্খাতস্স ৱা আদানস্স অভাৱেন অনাদানো, সতিৱেপুল্লপ্পত্তিযা সব্বত্থ সতোকাৰিতায সতো ভিন্নকিলেসো ভিক্খু পৰিব্বজে চৰেয্য, খন্ধপৰিনিব্বানেন ৱা সঙ্খাৰপ্পৱত্তিতো অপগচ্ছেয্যাতি অত্থো.
পঞ্চমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. পঠমসেখসুত্তৱণ্ণনা
১৬. ছট্ঠে সেখস্সাতি এত্থ কেনট্ঠেন সেখো? সেক্খধম্মপটিলাভতো সেখো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, সেখো হোতীতি? ইধ, ভিক্খু, সেখায সম্মাদিট্ঠিযা সমন্নাগতো হোতি…পে… সেখেন সম্মাসমাধিনা সমন্নাগতো হোতি. এত্তাৱতা খো, ভিক্খু, সেখো হোতী’’তি (সং. নি. ৫.১৩).
অপিচ সিক্খতীতি সেখো. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘সিক্খতীতি খো, ভিক্খু, তস্মা সেখোতি ৱুচ্চতি. কিঞ্চ সিক্খতি? অধিসীলম্পি সিক্খতি, অধিচিত্তম্পি সিক্খতি, অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খতি. সিক্খতীতি খো, ভিক্খু, তস্মা সেখোতি ৱুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৩.৮৬).
যোপি কল্যাণপুথুজ্জনো অনুলোমপ্পটিপদায পৰিপূৰকাৰী সীলসম্পন্নো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ জাগৰিযানুযোগমনুযুত্তো পুব্বৰত্তাপৰৰত্তং বোধিপক্খিযানং ধম্মানং ভাৱনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰতি – ‘‘অজ্জ ৱা স্ৱে ৱা অঞ্ঞতৰং সামঞ্ঞফলং অধিগমিস্সামী’’তি, সোপি ৱুচ্চতি সিক্খতীতি সেখোতি. ইমস্মিং অত্থে ন পটিৱিজ্ঝন্তোৱ সেখো অধিপ্পেতো, অথ খো কল্যাণপুথুজ্জনোপি. অপ্পত্তং মানসং এতেনাতি অপ্পত্তমানসো. মানসন্তি ‘‘অন্তলিক্খচৰো পাসো, য্ৱাযং চৰতি মানসো’’তি (সং. নি. ১.১৫১; মহাৱ. ৩৩) এত্থ ৰাগো মানসন্তি ৱুত্তো. ‘‘চিত্তং মনো মানস’’ন্তি (ধ. স. ৬৩, ৬৫) এত্থ চিত্তং. ‘‘অপ্পত্তমানসো সেখো, কালং কযিৰা জনে সুতা’’তি (সং. নি. ১.১৫৯) এত্থ অৰহত্তং. ইধাপি অৰহত্তমেৱ অধিপ্পেতং. তেন অপ্পত্তঅৰহত্তস্সাতি ৱুত্তং হোতি.
অনুত্তৰন্তি সেট্ঠং, অসদিসন্তি অত্থো. চতূহি যোগেহি খেমং অনুপদ্দুতন্তি যোগক্খেমং, অৰহত্তমেৱ অধিপ্পেতং. পত্থযমানস্সাতি দ্ৱে পত্থনা তণ্হাপত্থনা, কুসলচ্ছন্দপত্থনা চ. ‘‘পত্থযমানস্স হি জপ্পিতানি, পৱেধিতং ৱাপি পকপ্পিতেসূ’’তি (সু. নি. ৯০৮; মহানি. ১৩৭) এত্থ তণ্হাপত্থনা.
‘‘ছিন্নং পাপিমতো সোতং, ৱিদ্ধস্তং ৱিনড়ীকতং;
পামোজ্জবহুলা হোথ, খেমং পত্থেথ ভিক্খৱো’’তি. (ম. নি. ১.৩৫২);
এত্থ কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দপত্থনা, অযমেৱ ইধাধিপ্পেতা. তেন পত্থযমানস্সাতি তং যোগক্খেমং গন্তুকামস্স তন্নিন্নস্স তপ্পোণস্স তপ্পব্ভাৰস্সাতি অত্থো. ৱিহৰতোতি একং ইৰিযাপথদুক্খং অঞ্ঞেন ইৰিযাপথেন ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা অপৰিপতন্তং অত্তভাৱং হৰতো. অথ ৱা ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চাতি অধিমুচ্চন্তো সদ্ধায ৱিহৰতী’’তিআদিনা নিদ্দেসনযেন চেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. অজ্ঝত্তিকন্তি নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতে অজ্ঝত্তে ভৱং অজ্ঝত্তিকং. অঙ্গন্তি কাৰণং. ইতি কৰিত্ৱাতি এৱং কত্ৱা. ন অঞ্ঞং একঙ্গম্পি সমনুপস্সামীতি এত্থ অযং সঙ্খেপত্থো – ভিক্খৱে, অজ্ঝত্তং অত্তনো সন্তানে সমুট্ঠিতং কাৰণন্তি কত্ৱা অঞ্ঞং এককাৰণম্পি ন সমনুপস্সামি যং এৱং বহূপকাৰং, যথযিদং যোনিসো মনসিকাৰোতি উপাযমনসিকাৰো, পথমনসিকাৰো, অনিচ্চাদীসু অনিচ্চাদিনযেনেৱ মনসিকাৰো, অনিচ্চানুলোমিকেন ৱা চিত্তস্স আৱট্টনা অন্ৱাৱট্টনা আভোগো সমন্নাহাৰো মনসিকাৰো. অযং যোনিসো মনসিকাৰো.
ইদানি যোনিসো মনসিকাৰস্স আনুভাৱং দস্সেতুং ‘‘যোনিসো, ভিক্খৱে, ভিক্খু মনসি কৰোন্তো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৱেতী’’তি ৱুত্তং. তত্থ যোনিসো মনসি কৰোন্তোতি ‘‘ইদং দুক্খং অৰিযসচ্চং, অযং দুক্খসমুদযো অৰিযসচ্চং, অযং দুক্খনিৰোধো অৰিযসচ্চং, অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চ’’ন্তি চতূসু অৰিযসচ্চেসু যোনিসো মনসিকাৰং পৱত্তেন্তো.
তত্ৰাযং অত্থৱিভাৱনা – যদিপি ইদং সুত্তং অৱিসেসেন সেক্খপুগ্গলৱসেন আগতং, চতুমগ্গসাধাৰণৱসেন পন সঙ্খেপেনেৱ কম্মট্ঠানং কথযিস্সাম. যো চতুসচ্চকম্মট্ঠানিকো যোগাৱচৰো ‘‘তণ্হাৱজ্জা তেভূমকা খন্ধা দুক্খং, তণ্হা সমুদযো, উভিন্নং অপ্পৱত্তি নিৰোধো, নিৰোধসম্পাপকো মগ্গো’’তি এৱং পুব্বে এৱ আচৰিযসন্তিকে উগ্গহিতচতুসচ্চকম্মট্ঠানো. সো অপৰেন সমযেন ৱিপস্সনামগ্গং সমাৰুড়্হো সমানো তেভূমকে খন্ধে ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি যোনিসো মনসি কৰোতি, উপাযেন পথেন সমন্নাহৰতি চেৱ ৱিপস্সতি চ. ৱিপস্সনা হি ইধ মনসিকাৰসীসেন ৱুত্তা. যা পনাযং তস্স দুক্খস্স সমুট্ঠাপিকা পুৰিমভৱিকা তণ্হা, অযং দুক্খসমুদযোতি যোনিসো মনসি কৰোতি. যস্মা পন ইদং দুক্খং, অযঞ্চ সমুদযো ইদং ঠানং পত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি ন পৱত্তন্তি, তস্মা যদিদং নিব্বানং নাম, অযং দুক্খনিৰোধোতি যোনিসো মনসি কৰোতি. নিৰোধসম্পাপকং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি যোনিসো মনসি কৰোতি, উপাযেন পথেন সমন্নাহৰতি চেৱ ৱিপস্সতি চ.
তত্ৰাযং উপাযো – অভিনিৱেসো নাম খন্ধে হোতি, ন ৱিৱট্টে, তস্মা অযমত্থো – ‘‘ইমস্মিং কাযে পথৱীধাতু, আপোধাতূ’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৩৭৮) নযেন চত্তাৰি মহাভূতানি তদনুসাৰেন উপাদাৰূপানি চ পৰিগ্গহেত্ৱা ‘‘অযং ৰূপক্খন্ধো’’তি ৱৱত্থপেতি. তং ৱৱত্থাপযতো উপ্পন্নে তদাৰম্মণে চিত্তচেতসিকধম্মে ‘‘ইমে চত্তাৰো অৰূপক্খন্ধা’’তি ৱৱত্থপেতি. ততো ‘‘ইমে পঞ্চক্খন্ধা দুক্খ’’ন্তি ৱৱত্থপেতি. তে পন সঙ্খেপতো নামঞ্চ ৰূপঞ্চাতি দ্ৱে ভাগা হোন্তি. ইদঞ্চ নামৰূপং সহেতু সপ্পচ্চযং উপ্পজ্জতি, তস্স অযং অৱিজ্জাভৱতণ্হাদিকো হেতু, অযং আহাৰাদিকো পচ্চযোতি হেতুপ্পচ্চযে ৱৱত্থপেতি. সো তেসং পচ্চযানঞ্চ পচ্চযুপ্পন্নানঞ্চ যাথাৱসৰসলক্খণং ৱৱত্থপেত্ৱা ‘‘ইমে ধম্মা অহুত্ৱা ভৱন্তি, হুত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি, তস্মা অনিচ্চা’’তি অনিচ্চলক্খণং আৰোপেতি, ‘‘উদযব্বযপটিপীড়িতত্তা দুক্খা’’তি দুক্খলক্খণং আৰোপেতি, ‘‘অৱসৱত্তনতো অনত্তা’’তি অনত্তলক্খণং আৰোপেতি.
এৱং তিলক্খণানি আৰোপেত্ৱা ৱিপস্সন্তো উদযব্বযঞাণুপ্পত্তিযা উপ্পন্নে ওভাসাদিকে ৱিপস্সনুপক্কিলেসে ‘অমগ্গো’তি উদযব্বযঞাণমেৱ ‘‘অৰিযমগ্গস্স উপাযভূতো পুব্বভাগমগ্গো’’তি মগ্গামগ্গং ৱৱত্থপেত্ৱা পুন উদযব্বযঞাণং পটিপাটিযা ভঙ্গঞাণাদীনি চ উপ্পাদেন্তো সোতাপত্তিমগ্গাদযো পাপুণাতি. তস্মিং খণে চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধেনেৱ পটিৱিজ্ঝতি, একাভিসমযেন অভিসমেতি. তত্থ দুক্খং পৰিঞ্ঞাপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝন্তো, সমুদযং পহানপ্পটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝন্তো সব্বং অকুসলং পজহতি, নিৰোধং সচ্ছিকিৰিযাপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝন্তো মগ্গং ভাৱনাপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝন্তো সব্বং কুসলং ভাৱেতি. অৰিযমগ্গো হি নিপ্পৰিযাযতো কুচ্ছিতসলনাদিঅত্থেন কুসলো, তস্মিঞ্চ ভাৱিতে সব্বেপি কুসলা অনৱজ্জবোধিপক্খিযধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তীতি. এৱং যোনিসো মনসি কৰোন্তো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৱেতি. তথা হি ৱুত্তং – ‘‘ইদং দুক্খন্তি যোনিসো মনসি কৰোতি, অযং দুক্খসমুদযোতি যোনিসো মনসি কৰোতী’’তিআদি (ম. নি. ১.২১). অপৰম্পি ৱুত্তং ‘‘যোনিসো মনসিকাৰসম্পন্নস্সেতং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খং – অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৱেস্সতি, অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং বহুলীকৰিস্সতী’’তি (সং. নি. ৫.৫৫).
যোনিসো মনসিকাৰোতি গাথায অযং সঙ্খেপত্থো – সিক্খতি, সিক্খাপদানি তস্স অত্থি, সিক্খনসীলোতি ৱা সেখো. সংসাৰে ভযং ইক্খতীতি ভিক্খু. তস্স সেখস্স ভিক্খুনো উত্তমত্থস্স অৰহত্তস্স পত্তিযা অধিগমায যথা যোনিসো মনসিকাৰো, এৱং বহুকাৰো বহূপকাৰো অঞ্ঞো কোচি ধম্মো নত্থি. কস্মা? যস্মা যোনিসো উপাযেন মনসিকাৰং পুৰক্খত্ৱা পদহং চতুব্বিধসম্মপ্পধানৱসেন পদহন্তো, খযং দুক্খস্স পাপুণে সংকিলেসৱট্টদুক্খস্স পৰিক্খযং পৰিযোসানং নিব্বানং পাপুণে অধিগচ্ছেয্য, তস্মা যোনিসো মনসিকাৰো বহুকাৰোতি.
ছট্ঠসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. দুতিযসেখসুত্তৱণ্ণনা
১৭. সত্তমে বাহিৰন্তি অজ্ঝত্তসন্তানতো বহি ভৱং. কল্যাণমিত্ততাতি যস্স সীলাদিগুণসম্পন্নো অঘস্স ঘাতা, হিতস্স ৱিধাতা সব্বাকাৰেন উপকাৰকো মিত্তো হোতি, সো পুগ্গলো কল্যাণমিত্তো, তস্স ভাৱো কল্যাণমিত্ততা. তত্ৰাযং কল্যাণমিত্তো পকতিযা সদ্ধাসম্পন্নো হোতি সীলসম্পন্নো সুতসম্পন্নো চাগসম্পন্নো ৱীৰিযসম্পন্নো সতিসম্পন্নো সমাধিসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পন্নো. তত্থ সদ্ধাসম্পত্তিযা সদ্দহতি তথাগতস্স বোধিং, তেন সম্মাসম্বোধিহেতুভূতং সত্তেসু হিতসুখেসিতং ন পৰিচ্চজতি, সীলসম্পত্তিযা সব্ৰহ্মচাৰীনং পিযো হোতি গৰু চ ভাৱনীযো চোদকো পাপগৰহী ৱত্তা ৱচনক্খমো, সুতসম্পত্তিযা খন্ধাযতনসচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিকানং গম্ভীৰানং কথানং কত্তা হোতি, চাগসম্পত্তিযা অপ্পিচ্ছো হোতি সন্তুট্ঠো পৱিৱিত্তো অসংসট্ঠো, ৱীৰিযসম্পত্তিযা অত্তনো পৰেসঞ্চ হিতপ্পটিপত্তিযং আৰদ্ধৱীৰিযো হোতি, সতিসম্পত্তিযা উপট্ঠিতস্সতি হোতি পৰমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতো চিৰকতম্পি চিৰভাসিতম্পি সৰিতা অনুস্সৰিতা, সমাধিসম্পত্তিযা অৱিক্খিত্তো হোতি সমাহিতো একগ্গচিত্তো, পঞ্ঞাসম্পত্তিযা অৱিপৰীতং পজানাতি. সো সতিযা কুসলাকুসলানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৱেসন্তো পঞ্ঞায সত্তানং হিতসুখং যথাভূতং জানিত্ৱা সমাধিনা তত্থ অব্যগ্গচিত্তো হুত্ৱা ৱীৰিযেন সত্তে অহিততো নিসেধেত্ৱা একন্তহিতে নিযোজেতি. তেনেৱাহ –
‘‘পিযো গৰু ভাৱনীযো, ৱত্তা চ ৱচনক্খমো;
গম্ভীৰঞ্চ কথং কত্তা, নো চাট্ঠানে নিযোজকো’’তি. (নেত্তি. ১১৩);
কল্যাণমিত্তো, ভিক্খৱে, ভিক্খু অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৱেতীতি কল্যাণমিত্তো পুগ্গলো কল্যাণমিত্তং নিস্সায কম্মস্সকতাঞাণং উপ্পাদেতি, উপ্পন্নং সদ্ধং ফাতিং কৰোতি, সদ্ধাজাতো উপসঙ্কমতি উপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মং সুণাতি. তং ধম্মং সুত্ৱা তথাগতে সদ্ধং পটিলভতি, তেন সদ্ধাপটিলাভেন ঘৰাৱাসং পহায পব্বজ্জং অনুতিট্ঠতি, চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং সম্পাদেতি, যথাবলং ধুতধম্মে সমাদায ৱত্ততি, দসকথাৱত্থুলাভী হোতি, আৰদ্ধৱীৰিযো ৱিহৰতি উপট্ঠিতস্সতি সম্পজানো পুব্বৰত্তাপৰৰত্তং বোধিপক্খিযানং ধম্মানং ভাৱনানুযোগমনুযুত্তো, নচিৰস্সেৱ ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰিযমগ্গাধিগমেন সব্বং অকুসলং সমুচ্ছিন্দতি, সব্বঞ্চ কুসলং ভাৱনাপাৰিপূৰিং গমেন্তো ৱড্ঢেতি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘কল্যাণমিত্তস্সেতং, মেঘিয, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খং কল্যাণসহাযস্স কল্যাণসম্পৱঙ্কস্স ‘যং সীলৱা ভৱিস্সতি, পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰিস্সতি আচাৰগোচৰসম্পন্নো, অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু, ভযদস্সাৱী সমাদায সিক্খিস্সতি, সিক্খাপদেসু’.
‘‘কল্যাণমিত্তস্সেতং…পে… কল্যাণসম্পৱঙ্কস্স ‘যং যাযং কথা অভিসল্লেখিকা চেতোৱিৱৰণসপ্পাযা একন্তনিব্বিদায…পে… নিব্বানায সংৱত্ততি. সেয্যথিদং – অপ্পিচ্ছকথা, সন্তুট্ঠিকথা, পৱিৱেককথা, অসংসগ্গকথা, ৱীৰিযাৰম্ভকথা, সীলকথা, সমাধিকথা…পে… ৱিমুত্তিঞাণদস্সনকথা. এৱৰূপায কথায নিকামলাভী ভৱিস্সতি অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী’.
‘‘কল্যাণমিত্তস্সেতং …পে… কল্যাণসম্পৱঙ্কস্স ‘যং আৰদ্ধৱীৰিযো ৱিহৰিস্সতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায থামৱা দড়্হপৰক্কমো অনিক্খিত্তধুৰো কুসলেসু ধম্মেসু’.
‘‘কল্যাণমিত্তস্সেতং…পে… কল্যাণসম্পৱঙ্কস্স ‘যং পঞ্ঞৱা ভৱিস্সতি, উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো অৰিযায নিব্বেধিকায সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযা’’’তি (উদা. ৩১).
এৱং সকলৱট্টদুক্খপৰিমুচ্চননিমিত্তং কল্যাণমিত্ততাতি ৱেদিতব্বং. তেনেৱাহ –
‘‘মমঞ্হি, আনন্দ, কল্যাণমিত্তং আগম্ম জাতিধম্মা সত্তা জাতিযা পৰিমুচ্চন্তি, জৰাধম্মা সত্তা জৰায পৰিমুচ্চন্তী’’তিআদি (সং. নি. ১.১২৯).
তেন ৱুত্তং – ‘‘কল্যাণমিত্তো, ভিক্খৱে, ভিক্খু অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৱেতী’’তি.
গাথায সপ্পতিস্সোতি পতিস্সৱসঙ্খাতেন সহ পতিস্সেনাতি সপ্পতিস্সো, কল্যাণমিত্তস্স ওৱাদং সিৰসা সম্পটিচ্ছকো সুব্বচোতি অত্থো. অথ ৱা হিতসুখে পতিট্ঠাপনেন পতি ইসেতীতি পতিস্সো, ওৱাদদাযকো. গৰুআদৰযোগেন তেন পতিস্সেন সহ ৱত্ততীতি সপ্পতিস্সো, গৰূসু গৰুচিত্তীকাৰবহুলো. সগাৰৱোতি ছব্বিধেনপি গাৰৱেন যুত্তো. কৰং মিত্তানং ৱচনন্তি কল্যাণমিত্তানং ওৱাদং কৰোন্তো যথোৱাদং পটিপজ্জন্তো. সম্পজানোতি সত্তট্ঠানিযেন সম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো. পতিস্সতোতি কম্মট্ঠানং ফাতিং, গমেতুং সমত্থায সতিযা পতিস্সতো সতোকাৰী. অনুপুব্বেনাতি সীলাদিৱিসুদ্ধিপটিপাটিযা, তত্থ চ ৱিপস্সনাপটিপাটিযা চেৱ মগ্গপটিপাটিযা চ. সব্বসংযোজনক্খযন্তি কামৰাগসংযোজনাদীনং সব্বেসং সংযোজনানং খেপনতো সব্বসংযোজনক্খযসঙ্খাতস্স অৰিযমগ্গস্স পৰিযোসানভূতং অৰহত্তং, তস্স আৰম্মণভূতং নিব্বানমেৱ ৱা. পাপুণে অধিগচ্ছেয্যাতি অত্থো. ইতি ইমেসু দ্ৱীসু সুত্তেসু অৰিযমগ্গাধিগমস্স সত্থাৰা পধানঙ্গং নাম গহিতন্তি ৱেদিতব্বং.
সত্তমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. সঙ্ঘভেদসুত্তৱণ্ণনা
১৮. অট্ঠমে একধম্মোতি কতৰোযং সুত্তনিক্খেপো? অট্ঠুপ্পত্তিকো. তত্ৰাযং সঙ্খেপকথা – দেৱদত্তো হি অজাতসত্তুং দুগ্গহণং গাহাপেত্ৱা তস্স পিতৰং ৰাজানং বিম্বিসাৰং তেন মাৰাপেত্ৱাপি অভিমাৰে পযোজেত্ৱাপি সিলাপৱিজ্ঝনেন লোহিতুপ্পাদকম্মং কত্ৱাপি ন তাৱতা পাকটো জাতো, নাড়াগিৰিং ৱিস্সজ্জেত্ৱা পন পাকটো জাতো. অথ মহাজনো ‘‘এৱৰূপম্পি নাম পাপং গহেত্ৱা ৰাজা ৱিচৰতী’’তি কোলাহলং অকাসি, মহাঘোসো অহোসি. তং সুত্ৱা ৰাজা অত্তনা দীযমানানি পঞ্চ থালিপাকসতানি পচ্ছিন্দাপেসি, উপট্ঠানম্পিস্স নাগমাসি. নাগৰাপি কুলং উপগতস্স কটচ্ছুভত্তম্পিস্স নাদংসু. সো পৰিহীনলাভসক্কাৰো কোহঞ্ঞেন জীৱিতুকামো সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্চ ৱত্থূনি যাচিত্ৱা ‘‘অলং, দেৱদত্ত, যো ইচ্ছতি, সো আৰঞ্ঞিকো হোতূ’’তিআদিনা (পাৰা. ৪০৯; চূড়ৱ. ৩৪৩) ভগৱতা পটিক্খিত্তো তেহি পঞ্চহি ৱত্থূহি বালং লূখপ্পসন্নং জনং সঞ্ঞাপেন্তো পঞ্চসতে ৱজ্জিপুত্তকে সলাকং গাহাপেত্ৱা সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৱাৱ তে আদায গযাসীসং অগমাসি. অথ দ্ৱে অগ্গসাৱকা সত্থু আণায তত্থ গন্ত্ৱা ধম্মং দেসেত্ৱা তে অৰিযফলে পতিট্ঠাপেত্ৱা আনযিংসু. যে পনস্স সঙ্ঘভেদায পৰক্কমন্তস্স লদ্ধিং ৰোচেত্ৱা তথেৱ পগ্গয্হ ঠিতা সঙ্ঘে ভিজ্জন্তে ভিন্নে চ সমনুঞ্ঞা অহেসুং, তেসং তং দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায অহোসি.
দেৱদত্তোপি ন চিৰস্সেৱ ৰোগাভিভূতো বাড়্হগিলানো মৰণকালে ‘‘সত্থাৰং ৱন্দিস্সামী’’তি মঞ্চকসিৱিকায নীযমানো জেতৱনপোক্খৰণিতীৰে ঠপিতো পথৱিযা ৱিৱৰে দিন্নে পতিত্ৱা অৱীচিম্হি নিব্বত্তি, যোজনসতিকো চস্স অত্তভাৱো অহোসি কপ্পট্ঠিযো তালক্খন্ধপৰিমাণেহি অযসূলেহি ৱিনিৱিদ্ধো. দেৱদত্তপক্খিকানি চ পঞ্চমত্তানি কুলসতানি তস্স লদ্ধিযং ঠিতানি সহ বন্ধৱেহি নিৰযে নিব্বত্তানি. একদিৱসং ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘আৱুসো, দেৱদত্তেন সঙ্ঘং ভিন্দন্তেন ভাৰিযং কম্মং কত’’ন্তি. অথ সত্থা ধম্মসভং উপগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে সঙ্ঘভেদে আদীনৱং দস্সেন্তো ইমং সুত্তং অভাসি. কেচি পন ভণন্তি ‘‘দেৱদত্তস্স তপ্পক্খিকানঞ্চ তথা নিৰযে নিব্বত্তভাৱং দিস্ৱা সঙ্ঘভেদে আদীনৱং দস্সেন্তো ভগৱা অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ ইমং সুত্তং দেসেসী’’তি.
তত্থ একধম্মোতি একো অকুসলো মহাসাৱজ্জধম্মো. লোকেতি সত্তলোকে. উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতীতি এত্থ ভেদসংৱত্তনিকেসু ভণ্ডনাদীসু সঙ্ঘে উপ্পন্নেসুপি ‘‘ধম্মো অধম্মো’’তিআদীসু অট্ঠাৰসভেদকৰৱত্থূসু যস্স কস্সচি দীপনৱসেন ৱোহৰন্তেসুপি তত্থ ৰুচিজননত্থং অনুস্সাৱেন্তেসুপি অনুস্সাৱেত্ৱা সলাকায গাহিতাযপি সঙ্ঘভেদো উপ্পজ্জমানো নাম হোতি, সলাকায পন গাহিতায চত্তাৰো ৱা অতিৰেকা ৱা যদা আৱেণিকং উদ্দেসং ৱা সঙ্ঘকম্মং ৱা কৰোন্তি, তদা সঙ্ঘভেদো উপ্পজ্জতি নাম. কতে পন তস্মিং সঙ্ঘভেদো উপ্পন্নো নাম? কম্মং, উদ্দেসো, ৱোহাৰো, অনুস্সাৱনা, সলাকগ্গাহোতি ইমেসু হি পঞ্চসু সঙ্ঘস্স ভেদকাৰণেসু কম্মং ৱা উদ্দেসো ৱা পমাণং, ৱোহাৰানুস্সাৱনসলাকগ্গাহা পন পুব্বভাগাতি.
বহুজনাহিতাযাতিআদীসু ০.মহাজনস্স ঝানমগ্গাদিসম্পত্তিনিৱাৰণেন অহিতায, সগ্গসম্পত্তিনিৱাৰণেন অসুখায, অপাযূপপত্তিহেতুভাৱেন অনত্থায. অকুসলধম্মৱসেন ৱা অহিতায, হিতমত্তস্সপি অভাৱা সুগতিযম্পি নিব্বত্তনককাযিকচেতসিকদুক্খায উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. দেৱমনুস্সানন্তি ইদং ‘‘বহুনো জনস্সা’’তি ৱুত্তেসু উক্কট্ঠপুগ্গলনিদ্দেসো. অপৰো নযো – বহুজনাহিতাযাতি বহুজনস্স মহতো সত্তকাযস্স অহিতত্থায, দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকঅনত্থাযাতি অত্থো. অসুখাযাতি দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকঅসুখত্থায, দুৱিধদুক্খত্থাযাতি অত্থো. অনত্থাযাতি পৰমত্থপটিক্খেপায. নিব্বানঞ্হি পৰমত্থো, ততো উত্তৰিং অত্থো নত্থি. অহিতাযাতি মগ্গপটিক্খেপায. নিব্বানসম্পাপকমগ্গতো হি উত্তৰিং হিতং নাম নত্থি. দুক্খাযাতি অৰিযসুখৱিৰাধনেন ৱট্টদুক্খতায. যে হি অৰিযসুখতো ৱিৰদ্ধা তং অধিগন্তুং অভব্বা, তে ৱট্টদুক্খে পৰিব্ভমন্তি, অৰিযসুখতো চ উত্তৰিং সুখং নাম নত্থি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘অযং সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো চেৱ আযতিঞ্চ সুখৱিপাকো’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৫; অ. নি. ৫.২৭).
ইদানি ‘‘সঙ্ঘভেদো’’তি সৰূপতো দস্সেত্ৱা তস্স অহিতাদীনং একন্তহেতুভাৱং পকাসেতুং ‘‘সঙ্ঘে খো পন, ভিক্খৱে, ভিন্নে’’তিআদিমাহ. তত্থ ভিন্নেতি নিমিত্তত্থে ভুম্মং যথা ‘‘অধনানং ধনে অননুপ্পদীযমানে’’তি (দী. নি. ৩.৯১), ভেদহেতূতি অত্থো. অঞ্ঞমঞ্ঞং ভণ্ডনানীতি চতুন্নং পৰিসানং তপ্পক্খিকানঞ্চ ‘‘এসো ধম্মো, নেসো ধম্মো’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৱদনানি. ভণ্ডনঞ্হি কলহস্স পুব্বভাগো. পৰিভাসাতি ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ ৱো অনত্থং কৰিস্সামা’’তি ভযুপ্পাদনৱসেন তজ্জনা. পৰিক্খেপাতি জাতিআদিৱসেন পৰিতো খেপা, দসহি অক্কোসৱত্থূহি খুংসনৱম্ভনা. পৰিচ্চজনাতি উক্খেপনিযকম্মকৰণাদিৱসেন নিস্সাৰণা. তত্থাতি তস্মিং সঙ্ঘভেদে, তন্নিমিত্তে ৱা ভণ্ডনাদিকে. অপ্পসন্নাতি ৰতনত্তযগুণানং অনভিঞ্ঞা. ন পসীদন্তীতি ‘‘ধম্মচাৰিনো সমচাৰিনো’’তিআদিনা য্ৱাযং ভিক্খূসু পসাদনাকাৰো, তথা ন পসীদন্তি, তেসং ৱা সোতব্বং সদ্ধাতব্বং ন মঞ্ঞন্তি. তথা চ ধম্মে সত্থৰি চ অপ্পসন্নাৱ হোন্তি. একচ্চানং অঞ্ঞথত্তন্তি পুথুজ্জনানং অৱিৰুড়্হসদ্ধানং পসাদঞ্ঞথত্তং.
গাথাযং আপাযিকোতিআদীসু অপাযে নিব্বত্তনাৰহতায আপাযিকো. তত্থপি অৱীচিসঙ্খাতে মহানিৰযে উপ্পজ্জতীতি নেৰযিকো. একং অন্তৰকপ্পং পৰিপুণ্ণমেৱ কত্ৱা তত্থ তিট্ঠতীতি কপ্পট্ঠো. সঙ্ঘভেদসঙ্খাতে ৱগ্গে ৰতোতি ৱগ্গৰতো. অধম্মিযতায অধম্মো. ভেদকৰৱত্থূহি সঙ্ঘভেদসঙ্খাতে এৱ চ অধম্মে ঠিতোতি অধম্মট্ঠো. যোগক্খেমা পধংসতীতি যোগক্খেমতো হিততো পধংসতি পৰিহাযতি, চতূহি ৱা যোগেহি অনুপদ্দুতত্তা যোগক্খেমং নাম অৰহত্তং নিব্বানঞ্চ, ততো পনস্স ধংসনে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞতো সংহতট্ঠেন সঙ্ঘং, ততো এৱ এককম্মাদিৱিধানযোগেন সমগ্গং সহিতং. ভেত্ৱানাতি পুব্বে ৱুত্তলক্খণেন সঙ্ঘভেদেন ভিন্দিত্ৱা. কপ্পন্তি আযুকপ্পং. সো পনেত্থ অন্তৰকপ্পোৱ. নিৰযম্হীতি অৱীচিমহানিৰযম্হি.
অট্ঠমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. সঙ্ঘসামগ্গীসুত্তৱণ্ণনা
১৯. নৱমে একধম্মোতি একো কুসলধম্মো অনৱজ্জধম্মো. ‘‘অযং ধম্মো, নাযং ধম্মো’’তিআদিনা সচে সঙ্ঘে ৱিৱাদো উপ্পজ্জেয্য, তত্থ ধম্মকামেন ৱিঞ্ঞুনা ইতি পটিসঞ্চিক্খিতব্বং ‘‘ঠানং খো, পনেতং ৱিজ্জতি, যদিদং ৱিৱাদো ৱড্ঢমানো সঙ্ঘৰাজিযা ৱা সঙ্ঘভেদায ৱা সংৱত্তেয্যা’’তি. সচে তং অধিকৰণং অত্তনা পগ্গহেত্ৱা ঠিতো, অগ্গিং অক্কন্তেন ৱিয সহসা ততো ওৰমিতব্বং. অথ পৰেহি তং পগ্গহিতং সযঞ্চেতং সক্কোতি ৱূপসমেতুং, উস্সাহজাতো হুত্ৱা দূৰম্পি গন্ত্ৱা তথা পটিপজ্জিতব্বং, যথা তং ৱূপসম্মতি. সচে পন সযং ন সক্কোতি, সো চ ৱিৱাদো উপৰূপৰি ৱড্ঢতেৱ, ন ৱূপসম্মতি. যে তত্থ পতিৰূপা সিক্খাকামা সব্ৰহ্মচাৰিনো, তে উস্সাহেত্ৱা যেন ধম্মেন যেন ৱিনযেন যেন সত্থুসাসনেন তং অধিকৰণং যথা ৱূপসম্মতি, তথা ৱূপসমেতব্বং. এৱং ৱূপসমেন্তস্স যো সঙ্ঘসামগ্গিকৰো কুসলো ধম্মো, অযমেত্থ একধম্মোতি অধিপ্পেতো. সো হি উভতোপক্খিযানং দ্ৱেড়্হকজাতানং ভিক্খূনং, তেসং অনুৱত্তনৱসেন ঠিতানং ভিক্খুনীনং উপাসকানং উপাসিকানং তেসং আৰক্খদেৱতানং যাৱদেৱ ব্ৰহ্মানম্পি উপ্পজ্জনাৰহং অহিতং দুক্খাৱহং সংকিলেসধম্মং অপনেত্ৱা মহতো পুঞ্ঞৰাসিস্স কুসলাভিসন্দস্স হেতুভাৱতো সদেৱকস্স লোকস্স হিতসুখাৱহো হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘একধম্মো, ভিক্খৱে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি বহুজনহিতাযা’’তিআদি. তস্সত্থো অনন্তৰসুত্তে ৱুত্তৱিপৰিযাযেন ৱেদিতব্বো. সঙ্ঘসামগ্গীতি সঙ্ঘস্স সমগ্গভাৱো ভেদাভাৱো এককম্মতা একুদ্দেসতা চ.
গাথাযং সুখা সঙ্ঘস্স সামগ্গীতি সুখস্স পচ্চযভাৱতো সামগ্গী সুখাতি ৱুত্তা. যথা ‘‘সুখো বুদ্ধানমুপ্পাদো’’তি (ধ. প. ১৯৪). সমগ্গানঞ্চনুগ্গহোতি সমগ্গানং সামগ্গিঅনুমোদনেন অনুগ্গণ্হনং সামগ্গিঅনুৰূপং, যথা তে সামগ্গিং ন ৱিজহন্তি, তথা গহণং ঠপনং অনুবলপ্পদানন্তি অত্থো. সঙ্ঘং সমগ্গং কত্ৱানাতি ভিন্নং সঙ্ঘং ৰাজিপত্তং ৱা সমগ্গং সহিতং কত্ৱা. কপ্পন্তি আযুকপ্পমেৱ. সগ্গম্হি মোদতীতি কামাৱচৰদেৱলোকে অঞ্ঞে দেৱে দসহি ঠানেহি অভিভৱিত্ৱা দিব্বসুখং অনুভৱন্তো ইচ্ছিতনিপ্ফত্তিযাৱ মোদতি পমোদতি ললতি কীড়তীতি.
নৱমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. পদুট্ঠচিত্তসুত্তৱণ্ণনা
২০. দসমস্স কা উপ্পত্তি? অট্ঠুপ্পত্তিযেৱ. একদিৱসং কিৰ ভিক্খূ ধম্মসভাযং সন্নিসিন্না কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৱুসো, ইধেকচ্চো বহুং পুঞ্ঞকম্মং কৰোতি, একচ্চো বহুং পাপকম্মং, একচ্চো উভযৱোমিস্সকং কৰোতি. তত্থ ৱোমিস্সকাৰিনো কীদিসো অভিসম্পৰাযো’’তি? অথ সত্থা ধম্মসভং উপগন্ৱা পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনে নিসিন্নো তং কথং সুত্ৱা ‘‘ভিক্খৱে, মৰণাসন্নকালে সংকিলিট্ঠচিত্তস্স দুগ্গতি পাটিকঙ্খা’’তি দস্সেন্তো ইমায অট্ঠুপ্পত্তিযা ইদং সুত্তং দেসেসি.
তত্থ ইধাতি দেসাপদেসে নিপাতো. স্ৱাযং কত্থচি পদেসং উপাদায ৱুচ্চতি ‘‘ইধেৱ তিট্ঠমানস্স, দেৱভূতস্স মে সতো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৬৯). কত্থচি সাসনং উপাদায ‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো ইধ দুতিযো সমণো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১). কত্থচি পদপূৰণমত্তে ‘‘ইধাহং, ভিক্খৱে, ভুত্তাৱী অস্সং পৱাৰিতো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০). কত্থচি লোকং উপাদায ৱুচ্চতি ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬১). ইধাপি লোকে এৱ দট্ঠব্বো. একচ্চন্তি একং, অঞ্ঞতৰন্তি অত্থো. পুগ্গলন্তি সত্তং. সো হি যথাপচ্চযং কুসলাকুসলানং তব্বিপাকানঞ্চ পূৰণতো মৰণৱসেন গলনতো চ পুগ্গলোতি ৱুচ্চতি. পদুট্ঠচিত্তন্তি পদোসেন আঘাতেন দুট্ঠচিত্তং. অথ ৱা পদুট্ঠচিত্তন্তি দোসেন ৰাগাদিনা পদূসিতচিত্তং. এত্থ চ একচ্চন্তি ইদং পদুট্ঠচিত্তস্স পুগ্গলস্স ৱিসেসনং. যস্স হি পটিসন্ধিদাযককম্মং ওকাসমকাসি, সো তথা ৱুত্তো. যস্স চ অকুসলপ্পৱত্তিতো চিত্তং নিৱত্তেত্ৱা কুসলৱসেন ওতাৰেতুং ন সক্কা, এৱং আসন্নমৰণো. এৱন্তি ইদানি ৱত্তব্বাকাৰং দস্সেতি. চেতসাতি অত্তনো চিত্তেন চেতোপৰিযঞাণেন. চেতোতি তস্স পুগ্গলস্স চিত্তং. পৰিচ্চাতি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা পজানামি. ননু চ যথাকম্মুপগঞাণস্সাযং ৱিসযোতি? সচ্চমেতং, তদা পৱত্তমানঅকুসলচিত্তৱসেন পনেতং ৱুত্তং.
ইমম্হি চাযং সমযেতি ইমস্মিং কালে, ইমাযং ৱা পচ্চযসামগ্গিযং, অযং পুগ্গলো জৱনৱীথিযা অপৰভাগে কালং কৰেয্য চেতি অত্থো. ন হি জৱনক্খণে কালংকিৰিযা অত্থি. যথাভতং নিক্খিত্তো এৱং নিৰযেতি যথা আভতং কিঞ্চি আহৰিত্ৱা ঠপিতং, এৱং অত্তনো কম্মুনা নিক্খিত্তো নিৰযে ঠপিতো এৱাতি অত্থো. কাযস্স ভেদাতি উপাদিন্নক্খন্ধপৰিচ্চাগা. পৰং মৰণাতি তদনন্তৰং অভিনিব্বত্তক্খন্ধগ্গহণে. অথ ৱা কাযস্স ভেদাতি জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপচ্ছেদা. পৰং মৰণাতি চুতিতো উদ্ধং.
অপাযন্তিআদি সব্বং নিৰযস্সেৱ ৱেৱচনং. নিৰযো হি অযসঙ্খাতা সুখা অপেতোতি অপাযো; সগ্গমোক্খহেতুভূতা ৱা পুঞ্ঞসম্মতা অযা অপেতোতিপি অপাযো. দুক্খস্স গতি পটিসৰণন্তি দুগ্গতি; দোসবহুলত্তা ৱা দুট্ঠেন কম্মুনা নিব্বত্তা গতীতিপি দুগ্গতি. ৱিৱসা নিপতন্তি এত্থ দুক্কটকম্মকাৰিনো, ৱিনস্সন্তা ৱা এত্থ নিপতন্তি সম্ভিজ্জমানঙ্গপচ্চঙ্গাতি ৱিনিপাতো. নত্থি এত্থ অস্সাদসঞ্ঞিতো অযোতি নিৰস্সাদট্ঠেন নিৰযো. অথ ৱা অপাযগ্গহণেন তিৰচ্ছানযোনি ৱুচ্চতি. তিৰচ্ছানযোনি হি অপাযো সুগতিতো অপেতত্তা, ন দুগ্গতি মহেসক্খানং নাগৰাজাদীনং সম্ভৱতো. দুগ্গতিগ্গহণেন পেত্তিৱিসযো. সো হি অপাযো চেৱ দুগ্গতি চ সুগতিতো অপেতত্তা দুক্খস্স চ গতিভূতত্তা, ন ৱিনিপাতো অসুৰসদিসং অৱিনিপাতত্তা. ৱিনিপাতগ্গহণেন অসুৰকাযো. সো হি যথাৱুত্তেন অত্থেন অপাযো চেৱ দুগ্গতি চ, সব্বসম্পত্তিসমুস্সযেহি ৱিনিপতিতত্তা ৱিনিপাতোতি চ ৱুচ্চতি. নিৰযগ্গহণেন অৱীচিআদিঅনেকপ্পকাৰো নিৰযোৱ ৱুচ্চতি. ইধ পন সব্বপদেহিপি নিৰযোৱ ৱুত্তো. উপপজ্জন্তীতি পটিসন্ধিং গণ্হন্তি.
গাথাসু পঠমগাথা সঙ্গীতিকালে ধম্মসঙ্গাহকত্থেৰেহি ঠপিতা. ঞত্ৱানাতি পুব্বকালকিৰিযা. ঞাণপুব্বকঞ্হি ব্যাকৰণং. হেতুঅত্থো ৱা ত্ৱা-সদ্দো যথা ‘‘সীহং দিস্ৱা ভযং হোতী’’তি, জাননহেতূতি অত্থো. বুদ্ধো, ভিক্খূনং সন্তিকেতি বুদ্ধো ভগৱা অত্তনো সন্তিকে ভিক্খূনং এতং পৰতো দ্ৱীহি গাথাহি ৱুচ্চমানং অত্থং ব্যাকাসি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
দসমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুতিযৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.