১. কপিলমচ্ছৱত্থু

মনুজস্সাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো কপিলমচ্ছং আৰব্ভ কথেসি.

অতীতে কিৰ কস্সপভগৱতো পৰিনিব্বুতকালে দ্ৱে কুলভাতৰো নিক্খমিত্ৱা সাৱকানং সন্তিকে পব্বজিংসু. তেসু জেট্ঠো সাগতো নাম অহোসি, কনিট্ঠো কপিলো নাম. মাতা পন নেসং সাধিনী নাম, কনিট্ঠভগিনী তাপনা নাম. তাপি ভিক্খুনীসু পব্বজিংসু. এৱং তেসু পব্বজিতেসু উভো ভাতৰো আচৰিযুপজ্ঝাযানং ৱত্তপটিৱত্তং কত্ৱা ৱিহৰন্তা একদিৱসং, ‘‘ভন্তে, ইমস্মিং সাসনে কতি ধুৰানী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘গন্থধুৰং ৱিপস্সনাধুৰঞ্চাতি দ্ৱে ধুৰানী’’তি সুত্ৱা জেট্ঠো ‘‘ৱিপস্সনাধুৰং পূৰেস্সামী’’তি পঞ্চ ৱস্সানি আচৰিযুপজ্ঝাযানং সন্তিকে ৱসিত্ৱা যাৱ অৰহত্তা কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা ৱাযমন্তো অৰহত্তং পাপুণি. কনিট্ঠো ‘‘অহং তাৱ তৰুণো, ৱুড্ঢকালে ৱিপস্সনাধুৰং পূৰেস্সামী’’তি গন্থধুৰং পট্ঠপেত্ৱা তীণি পিটকানি উগ্গণ্হি. তস্স পৰিযত্তিং নিস্সায মহাপৰিৱাৰো, পৰিৱাৰং নিস্সায লাভো উদপাদি. সো বাহুসচ্চমদেন মত্তো লাভতণ্হায অভিভূতো অতিপণ্ডিতমানিতায পৰেহি ৱুত্তং কপ্পিযম্পি ‘‘অকপ্পিয’’ন্তি ৱদেতি, অকপ্পিযম্পি ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৱদেতি, সাৱজ্জম্পি ‘‘অনৱজ্জ’’ন্তি, অনৱজ্জম্পি ‘‘সাৱজ্জ’’ন্তি. সো পেসলেহি ভিক্খূহি ‘‘মা, আৱুসো কপিল, এৱং অৱচা’’তি ৱত্ৱা ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ দস্সেত্ৱা ওৱদিযমানোপি ‘‘তুম্হে কিং জানাথ, ৰিত্তমুট্ঠিসদিসা’’তিআদীনি ৱত্ৱা খুংসেন্তো ৱম্ভেন্তো চৰতি. অথস্স ভাতু সাগতত্থেৰস্সাপি ভিক্খূ তমত্থং আৰোচেসুং. সোপি নং উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘আৱুসো কপিল, তুম্হাদিসানঞ্হি সম্মাপটিপত্তি সাসনস্স আযু নাম, তস্মা পটিপত্তিং পহায কপ্পিযাদীনি পটিবাহন্তো মা এৱং অৱচা’’তি ওৱদি. সো তস্সপি ৱচনং নাদিযি. এৱং সন্তেপি থেৰো দ্ৱত্তিক্খত্তুং ওৱদিত্ৱা ওৱাদং অগণ্হন্তং ‘‘নাযং মম ৱচনং কৰোতী’’তি ঞত্ৱা ‘‘তেন, আৱুসো, পঞ্ঞাযিস্সসি সকেন কম্মেনা’’তি ৱত্ৱা পক্কামি. ততো পট্ঠায নং অঞ্ঞে পেসলা ভিক্খূ ছড্ডযিংসু.

সো দুৰাচাৰো হুত্ৱা দুৰাচাৰপৰিৱুতো ৱিহৰন্তো একদিৱসং উপোসথগ্গে ‘‘পাতিমোক্খং উদ্দিসিস্সামী’’তি বীজনিং আদায ধম্মাসনে নিসীদিত্ৱা ‘‘ৱত্ততি, আৱুসো, এত্থ সন্নিপতিতানং ভিক্খূনং পাতিমোক্খ’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘কো অত্থো ইমস্স পটিৱচনেন দিন্নেনা’’তি তুণ্হীভূতে ভিক্খূ দিস্ৱা, ‘‘আৱুসো, ধম্মো ৱা ৱিনযো ৱা নত্থি, পাতিমোক্খেন সুতেন ৱা অসুতেন ৱা কো অত্থো’’তি ৱত্ৱা আসনা ৱুট্ঠহি. এৱং সো কস্সপস্স ভগৱতো পৰিযত্তিসাসনং ওসক্কাপেসি. সাগতত্থেৰোপি তদহেৱ পৰিনিব্বাযি. কপিলো আযুপৰিযোসানে অৱীচিম্হি মহানিৰযে নিব্বত্তি. সাপিস্স মাতা চ ভগিনী চ তস্সেৱ দিট্ঠানুগতিং আপজ্জিত্ৱা পেসলে ভিক্খূ অক্কোসিত্ৱা পৰিভাসিত্ৱা তত্থেৱ নিব্বত্তিংসু.

তস্মিং পন কালে পঞ্চসতা পুৰিসা গামঘাতকাদীনি কত্ৱা চোৰিকায জীৱন্তা জনপদমনুস্সেহি অনুবদ্ধা পলাযমানা অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা তত্থ কিঞ্চি পটিসৰণং অপস্সন্তা অঞ্ঞতৰং আৰঞ্ঞিকং ভিক্খুং দিস্ৱা ৱন্দিত্ৱা ‘‘পটিসৰণং নো, ভন্তে, হোথা’’তি ৱদিংসু. থেৰো ‘‘তুম্হাকং সীলসদিসং পটিসৰণং নাম নত্থি, সব্বেপি পঞ্চসীলানি সমাদিযথা’’তি আহ. তে ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা সীলানি সমাদিযিংসু. অথ নে থেৰো ওৱদি – ‘‘ইদানি তুম্হে সীলৱন্তা, জীৱিতহেতুপি ৱো নেৱ সীলং অতিক্কমিতব্বং, ন মনোপদোসো কাতব্বো’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিংসু. অথ নে জনপদমনুস্সা তং ঠানং পত্ৱা ইতো চিতো চ পৰিযেসমানা তে চোৰে দিস্ৱা সব্বে তে জীৱিতা ৱোৰোপেসুং. তে কালং কত্ৱা দেৱলোকে নিব্বত্তিংসু, চোৰজেট্ঠকো জেট্ঠকদেৱপুত্তো অহোসি.

তে অনুলোমপটিলোমৱসেন একং বুদ্ধন্তৰং দেৱলোকে সংসৰিত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিনগৰদ্ৱাৰে পঞ্চসতকুলিকে কেৱট্টগামে নিব্বত্তিংসু. জেট্ঠকদেৱপুত্তো কেৱট্টজেট্ঠকস্স গেহে পটিসন্ধিং গণ্হি, ইতৰে ইতৰেসু. এৱং তেসং একদিৱসেযেৱ পটিসন্ধিগহণঞ্চ মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমনঞ্চ অহোসি. কেৱট্টজেট্ঠকো ‘‘অত্থি নু খো ইমস্মিং গামে অঞ্ঞেপি দাৰকা অজ্জ জাতা’’তি পৰিযেসাপেত্ৱা তেসং জাতভাৱং ঞত্ৱা ‘‘এতে মম পুত্তস্স সহাযকা ভৱিস্সন্তী’’তি সব্বেসং পোসাৱনিকং দাপেসি. তে সব্বেপি সহপংসুকীড়কা সহাযকা হুত্ৱা অনুপুব্বেন ৱযপ্পত্তা অহেসুং. তেসং কেৱট্টজেট্ঠকপুত্তোৱ যসতো চ তেজতো চ অগ্গপুৰিসো অহোসি.

কপিলোপি একং বুদ্ধন্তৰং নিৰযে পচ্চিত্ৱা ৱিপাকাৱসেসেন তস্মিং কালে অচিৰৱতিযা সুৱণ্ণৱণ্ণো দুগ্গন্ধমুখো মচ্ছো হুত্ৱা নিব্বত্তি. অথেকদিৱসং তে সহাযকা ‘‘মচ্ছে বন্ধিস্সামা’’তি জালাদীনি গহেত্ৱা নদিযা খিপিংসু. অথ নেসং অন্তোজালং সো মচ্ছো পাৱিসি. তং দিস্ৱা সব্বে কেৱট্টগামৱাসিনো উচ্চাসদ্দমকংসু – ‘‘পুত্তা নো পঠমং মচ্ছে বন্ধন্তা সুৱণ্ণমচ্ছং বন্ধিংসু, ইদানি নো ৰাজা বহুধনং দস্সতী’’তি. তেপি খো সহাযকা মচ্ছং নাৱায পক্খিপিত্ৱা নাৱং উক্খিপিত্ৱা ৰঞ্ঞো সন্তিকং অগমংসু. ৰঞ্ঞাপি তং দিস্ৱাৱ ‘‘কিং এত’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘মচ্ছো, দেৱা’’তি আহংসু. ৰাজা সুৱণ্ণৱণ্ণং মচ্ছং দিস্ৱা ‘‘সত্থা এতস্স সুৱণ্ণৱণ্ণকাৰণং জানিস্সতী’’তি মচ্ছং গাহাপেত্ৱা ভগৱতো সন্তিকং অগমাসি. মচ্ছেন মুখে ৱিৱটমত্তেযেৱ সকলজেতৱনং অতিৱিয দুগ্গন্ধং অহোসি. ৰাজা সত্থাৰং পুচ্ছি – ‘‘কস্মা, ভন্তে, মচ্ছো সুৱণ্ণৱণ্ণো জাতো, কস্মা চস্স মুখতো দুগ্গন্ধো ৱাযতী’’তি?

অযং, মহাৰাজ, কস্সপভগৱতো পাৱচনে কপিলো নাম ভিক্খু অহোসি বহুস্সুতো মহাপৰিৱাৰো লাভতণ্হায অভিভূতো অত্তনো ৱচনং অগণ্হন্তানং অক্কোসকপৰিভাসকো, তস্স চ ভগৱতো সাসনং ওসক্কাপেসি, সো তেন কম্মেন অৱীচিম্হি নিব্বত্তিত্ৱা ৱিপাকাৱসেসেন ইদানি মচ্ছো হুত্ৱা জাতো. যং পন সো দীঘৰত্তং বুদ্ধৱচনং ৱাচেসি, বুদ্ধস্স চ গুণং কথেসি, তস্স নিস্সন্দেন ইমং সুৱণ্ণৱণ্ণং পটিলভি. যং ভিক্খূনং অক্কোসকপৰিভাসকো অহোসি, তেনস্স মুখতো দুগ্গন্ধো ৱাযতি. ‘‘কথাপেমি নং, মহাৰাজা’’তি? ‘‘কথাপেথ, ভন্তে’’তি. অথ নং সত্থা পুচ্ছি – ‘‘ত্ৱংসি কপিলো’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, অহং কপিলো’’তি. ‘‘কুতো আগতোসী’’তি? ‘‘অৱীচিমহানিৰযতো, ভন্তে’’তি. ‘‘জেট্ঠভাতিকো তে সাগতো কুহিং গতো’’তি? ‘‘পৰিনিব্বুতো, ভন্তে’’তি. ‘‘মাতা পন তে সাধিনী কহ’’ন্তি? ‘‘মহানিৰযে নিব্বত্তা, ভন্তে’’তি. ‘‘কনিট্ঠভগিনী চ তে তাপনা কহ’’ন্তি? ‘‘মহানিৰযে নিব্বত্তা, ভন্তে’’তি. ‘‘ইদানি ত্ৱং কহং গমিস্সসী’’তি? ‘‘অৱীচিমহানিৰযমেৱ, ভন্তে’’তি ৱত্ৱা ৱিপ্পটিসাৰাভিভূতো নাৱং সীসেন পহৰিত্ৱা তাৱদেৱ কালং কত্ৱা নিৰযে নিব্বত্তি. মহাজনো সংৱিগ্গো অহোসি লোমহট্ঠজাতো.

অথ ভগৱা তস্মিং খণে সন্নিপতিতায পৰিসায চিত্তাচাৰং ওলোকেত্ৱা তঙ্খণানুৰূপং ধম্মং দেসেতুং ‘‘ধম্মচৰিযং ব্ৰহ্মচৰিযং, এতদাহু ৱসুত্তম’’ন্তি সুত্তনিপাতে (সু. নি. ২৭৬) কপিলসুত্তং কথেত্ৱা ইমা গাথা অভাসি –

৩৩৪. ‘‘মনুজস্স পমত্তচাৰিনো, তণ্হা ৱড্ঢতি মালুৱা ৱিয;

সো প্লৱতী হুৰা হুৰং, ফলমিচ্ছংৱ ৱনস্মি ৱানৰো.

৩৩৫. ‘‘যং এসা সহতে জম্মী, তণ্হা লোকে ৱিসত্তিকা;

সোকা তস্স পৱড্ঢন্তি, অভিৱট্ঠংৱ বীৰণং.

৩৩৬. ‘‘যো চেতং সহতে জম্মিং, তণ্হং লোকে দুৰচ্চযং;

সোকা তম্হা পপতন্তি, উদবিন্দুৱ পোক্খৰা.

৩৩৭. ‘‘তং ৱো ৱদামি ভদ্দং ৱো, যাৱন্তেত্থ সমাগতা;

তণ্হায মূলং খণথ, উসীৰত্থোৱ বীৰণং;

মা ৱো নড়ংৱ সোতোৱ, মাৰো ভঞ্জি পুনপ্পুন’’ন্তি.

তত্থ পমত্তচাৰিনোতি সতিৱোস্সগ্গলক্খণেন পমাদেন পমত্তচাৰিস্স পুগ্গলস্স নেৱ ঝানং ন ৱিপস্সনা ন মগ্গফলানি ৱড্ঢন্তি. যথা পন ৰুক্খং সংসিব্বন্তী পৰিযোনন্ধন্তী তস্স ৱিনাসায মালুৱালতা ৱড্ঢতি, এৱমস্স ছ দ্ৱাৰানি নিস্সায পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো তণ্হা ৱড্ঢতীতি অত্থো. সো প্লৱতী হুৰা হুৰন্তি সো তণ্হাৱসিকো পুগ্গলো ভৱে ভৱে উপ্লৱতি ধাৱতি. যথা কিং ৱিযাতি? ফলমিচ্ছংৱ ৱনস্মি ৱানৰো, যথা ৰুক্খফলং ইচ্ছন্তো ৱানৰো ৱনস্মিং ধাৱতি, তস্স তস্স ৰুক্খস্স সাখং গণ্হাতি, তং মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞং গণ্হাতি, তম্পি মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞং গণ্হাতি, ‘‘সাখং অলভিত্ৱা সন্নিসিন্নো’’তি ৱত্তব্বতং নাপজ্জতি, এৱমেৱ তণ্হাৱসিকো পুগ্গলো হুৰা হুৰং ধাৱন্তো ‘‘আৰম্মণং অলভিত্ৱা তণ্হায অপৱত্তং পত্তো’’তি ৱত্তব্বতং নাপজ্জতি.

যন্তি যং পুগ্গলং এসা লামকভাৱেন জম্মী ৱিসাহাৰতায ৱিসপুপ্ফতায ৱিসফলতায ৱিসপৰিভোগতায ৰূপাদীসু ৱিসত্ততায আসত্ততায ৱিসত্তিকাতি সঙ্খ্যং গতা ছদ্ৱাৰিকতণ্হা অভিভৱতি. যথা নাম ৱস্সানে পুনপ্পুনং ৱস্সন্তেন দেৱেন অভিৱট্ঠং বীৰণতিণং ৱড্ঢতি, এৱং তস্স পুগ্গলস্স অন্তো ৱট্টমূলকা সোকা অভিৱড্ঢন্তীতি অত্থো.

দুৰচ্চযন্তি যো পন পুগ্গলো এৱং ৱুত্তপ্পকাৰং অতিক্কমিতুং পজহিতুং দুক্কৰতায দুৰচ্চযং তণ্হং সহতি অভিভৱতি, তম্হা পুগ্গলা ৱট্টমূলকা সোকা পপতন্তি. যথা নাম পোক্খৰে পদুমপত্তে পতিতং উদকবিন্দু ন পতিট্ঠাতি, এৱং ন পতিট্ঠহন্তীতি অত্থো.

তং ৱো ৱদামীতি তেন কাৰণেন অহং তুম্হে ৱদামি. ভদ্দং ৱোতি ভদ্দং তুম্হাকং হোতু, মা অহং কপিলো ৱিয ৱিনাসং পাপুণথাতি অত্থো. মূলন্তি ইমিস্সা ছদ্ৱাৰিকতণ্হায অৰহত্তমগ্গঞাণেন মূলং খণথ. কিং ৱিযাতি? উসীৰত্থোৱ বীৰণং, যথা উসীৰেন অত্থিকো পুৰিসো মহন্তেন কুদালেন বীৰণং খণতি, এৱমস্সা মূলং খণথাতি অত্থো. মা ৱো নড়ংৱ সোতোৱ, মাৰো ভঞ্জি পুনপ্পুনন্তি মা তুম্হে নদীসোতে জাতং নড়ং মহাৱেগেন আগতো নদীসোতো ৱিয কিলেসমাৰো মৰণমাৰো দেৱপুত্তমাৰো চ পুনপ্পুনং ভঞ্জতূতি অত্থো.

দেসনাৱসানে পঞ্চসতাপি কেৱট্টপুত্তা সংৱেগং আপজ্জিত্ৱা দুক্খস্সন্তকিৰিযং পত্থযমানা সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৱা ন চিৰস্সেৱ দুক্খস্সন্তং কত্ৱা সত্থাৰা সদ্ধিং আনেঞ্জৱিহাৰসমাপত্তিধম্মপৰিভোগেন একপৰিভোগা অহেসুন্তি.

কপিলমচ্ছৱত্থু পঠমং.