নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
খুদ্দকনিকাযে
ধম্মপদ-অট্ঠকথা
(পঠমো ভাগো)
গন্থাৰম্ভকথা
১. মহামোহতমোনদ্ধে, লোকে লোকন্তদস্সিনা;
যেন সদ্ধম্মপজ্জোতো, জালিতো জলিতিদ্ধিনা.
২. তস্স পাদে নমস্সিত্ৱা, সম্বুদ্ধস্স সিৰীমতো;
সদ্ধম্মঞ্চস্স পূজেত্ৱা, কত্ৱা সঙ্ঘস্স চঞ্জলিং.
৩. তং তং কাৰণমাগম্ম, ধম্মাধম্মেসু কোৱিদো;
সম্পত্তসদ্ধম্মপদো, সত্থা ধম্মপদং সুভং.
৪. দেসেসি কৰুণাৱেগ-সমুস্সাহিতমানসো;
যং ৱে দেৱমনুস্সানং, পীতিপামোজ্জৱড্ঢনং.
৫. পৰম্পৰাভতা তস্স, নিপুণা অত্থৱণ্ণনা;
যা তম্বপণ্ণিদীপম্হি, দীপভাসায সণ্ঠিতা.
৬. ন সাধযতি সেসানং, সত্তানং হিতসম্পদং;
অপ্পেৱ নাম সাধেয্য, সব্বলোকস্স সা হিতং.
৭. ইতি আসীসমানেন, দন্তেন সমচাৰিনা;
কুমাৰকস্সপেনাহং, থেৰেন থিৰচেতসা.
৮. সদ্ধম্মট্ঠিতিকামেন, সক্কচ্চং অভিযাচিতো;
তং ভাসং অতিৱিত্থাৰ-গতঞ্চ ৱচনক্কমং.
৯. পহাযাৰোপযিত্ৱান, তন্তিভাসং মনোৰমং;
গাথানং ব্যঞ্জনপদং, যং তত্থ ন ৱিভাৱিতং.
১০. কেৱলং তং ৱিভাৱেত্ৱা, সেসং তমেৱ অত্থতো;
ভাসন্তৰেন ভাসিস্সং, আৱহন্তো ৱিভাৱিনং;
মনসো পীতিপামোজ্জং, অত্থধম্মূপনিস্সিতন্তি.
১. যমকৱগ্গো
১. চক্খুপালত্থেৰৱত্থু
১. ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযা;
মনসা চে পদুট্ঠেন, ভাসতি ৱা কৰোতি ৱা;
ততো নং দুক্খমন্ৱেতি, চক্কংৱ ৱহতো পদ’’ন্তি. –
অযং ধম্মদেসনা কত্থ ভাসিতাতি? সাৱত্থিযং. কং আৰব্ভাতি? চক্খুপালত্থেৰং.
সাৱত্থিযং কিৰ মহাসুৱণ্ণো নাম কুটুম্বিকো অহোসি অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো অপুত্তকো. সো একদিৱসং ন্হানতিত্থং ন্হত্ৱা নত্ৱা আগচ্ছন্তো অন্তৰামগ্গে সম্পন্নপত্তসাখং একং ৱনপ্পতিং দিস্ৱা ‘‘অযং মহেসক্খায দেৱতায পৰিগ্গহিতো ভৱিস্সতী’’তি তস্স হেট্ঠাভাগং সোধাপেত্ৱা পাকাৰপৰিক্খেপং কাৰাপেত্ৱা ৱালুকং ওকিৰাপেত্ৱা ধজপটাকং উস্সাপেত্ৱা ৱনপ্পতিং অলঙ্কৰিত্ৱা অঞ্জলিং কৰিত্ৱা ‘‘সচে পুত্তং ৱা ধীতৰং ৱা লভেয্যং, তুম্হাকং মহাসক্কাৰং কৰিস্সামী’’তি পত্থনং কত্ৱা পক্কামি.
অথস্স ন চিৰস্সেৱ ভৰিযায কুচ্ছিযং গব্ভো পতিট্ঠাসি. সা গব্ভস্স পতিট্ঠিতভাৱং ঞত্ৱা তস্স আৰোচেসি. সো তস্সা গব্ভস্স পৰিহাৰমদাসি. সা দসমাসচ্চযেন পুত্তং ৱিজাযি. তং নামগ্গহণদিৱসে সেট্ঠি অত্তনা পালিতং ৱনপ্পতিং নিস্সায লদ্ধত্তা তস্স পালোতি নামং অকাসি. সা অপৰভাগে অঞ্ঞম্পি পুত্তং লভি. তস্স চূড়পালোতি নামং কত্ৱা ইতৰস্স মহাপালোতি নামং অকাসি. তে ৱযপ্পত্তে ঘৰবন্ধনেন বন্ধিংসু. অপৰভাগে মাতাপিতৰো কালমকংসু. সব্বম্পি ৱিভৱং ইতৰেযেৱ ৱিচাৰিংসু.
তস্মিং সমযে সত্থা পৱত্তিতৱৰধম্মচক্কো অনুপুব্বেনাগন্ত্ৱা অনাথপিণ্ডিকেন মহাসেট্ঠিনা চতুপণ্ণাসকোটিধনং ৱিস্সজ্জেত্ৱা কাৰিতে জেতৱনমহাৱিহাৰে ৱিহৰতি মহাজনং সগ্গমগ্গে চ মোক্খমগ্গে চ পতিট্ঠাপযমানো. তথাগতো হি মাতিপক্খতো অসীতিযা, পিতিপক্খতো অসীতিযাতি দ্ৱেঅসীতিঞাতিকুলসহস্সেহি কাৰিতে নিগ্ৰোধমহাৱিহাৰে একমেৱ ৱস্সাৱাসং ৱসি, অনাথপিণ্ডিকেন কাৰিতে জেতৱনমহাৱিহাৰে একূনৱীসতিৱস্সানি, ৱিসাখায সত্তৱীসতিকোটিধনপৰিচ্চাগেন কাৰিতে পুব্বাৰামে ছব্বস্সানীতি দ্ৱিন্নং কুলানং গুণমহত্ততং পটিচ্চ সাৱত্থিং নিস্সায পঞ্চৱীসতিৱস্সানি ৱস্সাৱাসং ৱসি. অনাথপিণ্ডিকোপি ৱিসাখাপি মহাউপাসিকা নিবদ্ধং দিৱসস্স দ্ৱে ৱাৰে তথাগতস্স উপট্ঠানং গচ্ছন্তি, গচ্ছন্তা চ ‘‘দহৰসামণেৰা নো হত্থে ওলোকেস্সন্তী’’তি তুচ্ছহত্থা ন গতপুব্বা. পুৰেভত্তং গচ্ছন্তা খাদনীযভোজনীযাদীনি গহেত্ৱাৱ গচ্ছন্তি, পচ্ছাভত্তং গচ্ছন্তা পঞ্চ ভেসজ্জানি অট্ঠ চ পানানি. নিৱেসনেসু পন তেসং দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং ভিক্খুসহস্সানং নিচ্চং পঞ্ঞত্তাসনানেৱ হোন্তি. অন্নপানভেসজ্জেসু যো যং ইচ্ছতি, তস্স তং যথিচ্ছিতমেৱ সম্পজ্জতি. তেসু অনাথপিণ্ডিকেন একদিৱসম্পি সত্থা পঞ্হং ন পুচ্ছিতপুব্বো. সো কিৰ ‘‘তথাগতো বুদ্ধসুখুমালো খত্তিযসুখুমালো, ‘বহূপকাৰো মে, গহপতী’তি ময্হং ধম্মং দেসেন্তো কিলমেয্যা’’তি সত্থৰি অধিমত্তসিনেহেন পঞ্হং ন পুচ্ছতি. সত্থা পন তস্মিং নিসিন্নমত্তেযেৱ ‘‘অযং সেট্ঠি মং অৰক্খিতব্বট্ঠানে ৰক্খতি. অহঞ্হি কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি অলঙ্কতপটিযত্তং অত্তনো সীসং ছিন্দিত্ৱা অক্খীনি উপ্পাটেত্ৱা হদযমংসং উপ্পাটেত্ৱা পাণসমং পুত্তদাৰং পৰিচ্চজিত্ৱা পাৰমিযো পূৰেন্তো পৰেসং ধম্মদেসনত্থমেৱ পূৰেসিং. এস মং অৰক্খিতব্বট্ঠানে ৰক্খতী’’তি একং ধম্মদেসনং কথেতিযেৱ.
তদা সাৱত্থিযং সত্ত মনুস্সকোটিযো ৱসন্তি. তেসু সত্থু ধম্মকথং সুত্ৱা পঞ্চকোটিমত্তা মনুস্সা অৰিযসাৱকা জাতা, দ্ৱেকোটিমত্তা মনুস্সা পুথুজ্জনা. তেসু অৰিযসাৱকানং দ্ৱেযেৱ কিচ্চানি অহেসুং – পুৰেভত্তং দানং দেন্তি, পচ্ছাভত্তং গন্ধমালাদিহত্থা ৱত্থভেসজ্জপানকাদীনি গাহাপেত্ৱা ধম্মস্সৱনত্থায গচ্ছন্তি. অথেকদিৱসং মহাপালো অৰিযসাৱকে গন্ধমালাদিহত্থে ৱিহাৰং গচ্ছন্তে দিস্ৱা ‘‘অযং মহাজনো কুহিং গচ্ছতী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ধম্মস্সৱনাযা’’তি সুত্ৱা ‘‘অহম্পি গমিস্সামী’’তি গন্ত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা পৰিসপৰিযন্তে নিসীদি.
বুদ্ধা চ নাম ধম্মং দেসেন্তা সৰণসীলপব্বজ্জাদীনং উপনিস্সযং ওলোকেত্ৱা অজ্ঝাসযৱসেন ধম্মং দেসেন্তি, তস্মা তং দিৱসং সত্থা তস্স উপনিস্সযং ওলোকেত্ৱা ধম্মং দেসেন্তো অনুপুব্বিকথং কথেসি. সেয্যথিদং – দানকথং, সীলকথং, সগ্গকথং, কামানং আদীনৱং, ওকাৰং সংকিলেসং, নেক্খম্মে আনিসংসং পকাসেসি. তং সুত্ৱা মহাপালো কুটুম্বিকো চিন্তেসি – ‘‘পৰলোকং গচ্ছন্তং পুত্তধীতৰো ৱা ভাতৰো ৱা ভোগা ৱা নানুগচ্ছন্তি, সৰীৰম্পি অত্তনা সদ্ধিং ন গচ্ছতি, কিং মে ঘৰাৱাসেন পব্বজিস্সামী’’তি. সো দেসনাপৰিযোসানে সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা পব্বজ্জং যাচি. অথ নং সত্থা – ‘‘অত্থি তে কোচি আপুচ্ছিতব্বযুত্তকো ঞাতী’’তি আহ. ‘‘কনিট্ঠভাতা মে অত্থি, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি তং আপুচ্ছাহী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা গেহং গন্ত্ৱা কনিট্ঠং পক্কোসাপেত্ৱা – ‘‘তাত, যং ময্হং ইমস্মিং গেহে সৱিঞ্ঞাণকম্পি অৱিঞ্ঞাণকম্পি ধনং কিঞ্চি অত্থি, সব্বং তং তৱ ভাৰো, পটিপজ্জাহি ন’’ন্তি. ‘‘তুম্হে পন কিং কৰিস্সথা’’তি আহ. ‘‘অহং সত্থু সন্তিকে পব্বজিস্সামী’’তি. ‘‘কিং কথেসি ভাতিক, ত্ৱং মে মাতৰি মতায মাতা ৱিয, পিতৰি মতে পিতা ৱিয লদ্ধো, গেহে তে মহাৱিভৱো, সক্কা গেহং অজ্ঝাৱসন্তেহেৱ পুঞ্ঞানি কাতুং, মা এৱং কৰিত্থা’’তি. ‘‘তাত, অহং সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা ঘৰাৱাসে ৱসিতুং ন সক্কোমি. সত্থাৰা হি অতিসণ্হসুখুমং তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা আদিমজ্ঝপৰিযোসানকল্যাণো ধম্মো দেসিতো, ন সক্কা সো অগাৰমজ্ঝে ৱসন্তেন পূৰেতুং, পব্বজিস্সামি, তাতা’’তি. ‘‘ভাতিক, তৰুণাযেৱ তাৱত্থ, মহল্লককালে পব্বজিস্সথা’’তি. ‘‘তাত, মহল্লকস্স হি অত্তনো হত্থপাদাপি অনস্সৱা হোন্তি, ন অত্তনো ৱসে ৱত্তন্তি, কিমঙ্গং পন ঞাতকা, স্ৱাহং তৱ কথং ন কৰোমি, সমণপটিপত্তিংযেৱ পূৰেস্সামি’’.
‘‘জৰাজজ্জৰিতা হোন্তি, হত্থপাদা অনস্সৱা;
যস্স সো ৱিহতত্থামো, কথং ধম্মং চৰিস্সতি’’. –
পব্বজিস্সামেৱাহং, তাতাতি তস্স ৱিৰৱন্তস্সেৱ সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা পব্বজ্জং যাচিত্ৱা লদ্ধপব্বজ্জূপসম্পদো আচৰিযুপজ্ঝাযানং সন্তিকে পঞ্চ ৱস্সানি ৱসিত্ৱা ৱুট্ঠৱস্সো পৱাৰেত্ৱা সত্থাৰমুপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা পুচ্ছি – ‘‘ভন্তে, ইমস্মিং সাসনে কতি ধুৰানী’’তি? ‘‘গন্থধুৰং, ৱিপস্সনাধুৰন্তি দ্ৱেযেৱ ধুৰানি ভিক্খূ’’তি. ‘‘কতমং পন, ভন্তে, গন্থধুৰং, কতমং ৱিপস্সনাধুৰ’’ন্তি? ‘‘অত্তনো পঞ্ঞানুৰূপেন একং ৱা দ্ৱে ৱা নিকাযে সকলং ৱা পন তেপিটকং বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হিত্ৱা তস্স ধাৰণং, কথনং, ৱাচনন্তি ইদং গন্থধুৰং নাম, সল্লহুকৱুত্তিনো পন পন্তসেনাসনাভিৰতস্স অত্তভাৱে খযৱযং পট্ঠপেত্ৱা সাতচ্চকিৰিযৱসেন ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তগ্গহণন্তি ইদং ৱিপস্সনাধুৰং নামা’’তি. ‘‘ভন্তে, অহং মহল্লককালে পব্বজিতো গন্থধুৰং পূৰেতুং ন সক্খিস্সামি, ৱিপস্সনাধুৰং পন পূৰেস্সামি, কম্মট্ঠানং মে কথেথা’’তি. অথস্স সত্থা যাৱ অৰহত্তং কম্মট্ঠানং কথেসি.
সো সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা অত্তনা সহগামিনো ভিক্খূ পৰিযেসন্তো সট্ঠি ভিক্খূ লভিত্ৱা তেহি সদ্ধিং নিক্খমিত্ৱা ৱীসযোজনসতমগ্গং গন্ত্ৱা একং মহন্তং পচ্চন্তগামং পত্ৱা তত্থ সপৰিৱাৰো পিণ্ডায পাৱিসি. মনুস্সা ৱত্তসম্পন্নে ভিক্খূ দিস্ৱাৱ পসন্নচিত্তা আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৱা নিসীদাপেত্ৱা পণীতেনাহাৰেন পৰিৱিসিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, কুহিং অয্যা গচ্ছন্তী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘যথাফাসুকট্ঠানং উপাসকা’’তি ৱুত্তে পণ্ডিতা মনুস্সা ‘‘ৱস্সাৱাসং সেনাসনং পৰিযেসন্তি ভদন্তা’’তি ঞত্ৱা, ‘‘ভন্তে, সচে অয্যা ইমং তেমাসং ইধ ৱসেয্যুং, মযং সৰণেসু পতিট্ঠায সীলানি গণ্হেয্যামা’’তি আহংসু. তেপি ‘‘মযং ইমানি কুলানি নিস্সায ভৱনিস্সৰণং কৰিস্সামা’’তি অধিৱাসেসুং.
মনুস্সা তেসং পটিঞ্ঞং গহেত্ৱা ৱিহাৰং পটিজগ্গিত্ৱা ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানানি সম্পাদেত্ৱা অদংসু. তে নিবদ্ধং তমেৱ গামং পিণ্ডায পৱিসন্তি. অথ নে একো ৱেজ্জো উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, বহূনং ৱসনট্ঠানে অফাসুকম্পি নাম হোতি, তস্মিং উপ্পন্নে ময্হং কথেয্যাথ, ভেসজ্জং কৰিস্সামী’’তি পৱাৰেসি. থেৰো ৱস্সূপনাযিকদিৱসে তে ভিক্খূ আমন্তেত্ৱা পুচ্ছি, ‘‘আৱুসো, ইমং তেমাসং কতিহি ইৰিযাপথেহি ৱীতিনামেস্সথা’’তি? ‘‘চতূহি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিং পনেতং, আৱুসো, পতিৰূপং, ননু অপ্পমত্তেহি ভৱিতব্বং’’? ‘‘মযঞ্হি ধৰমানকস্স বুদ্ধস্স সন্তিকা কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা আগতা, বুদ্ধা চ নাম ন সক্কা পমাদেন আৰাধেতুং, কল্যাণজ্ঝাসযেন তে ৱো আৰাধেতব্বা. পমত্তস্স চ নাম চত্তাৰো অপাযা সকগেহসদিসা, অপ্পমত্তা হোথাৱুসো’’তি. ‘‘কিং তুম্হে পন, ভন্তে’’তি? ‘‘অহং তীহি ইৰিযাপথেহি ৱীতিনামেস্সামি, পিট্ঠিং ন পসাৰেস্সামি, আৱুসো’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে, অপ্পমত্তা হোথা’’তি.
অথ থেৰস্স নিদ্দং অনোক্কমন্তস্স পঠমমাসে অতিক্কন্তে মজ্ঝিমমাসে সম্পত্তে অক্খিৰোগো উপ্পজ্জি. ছিদ্দঘটতো উদকধাৰা ৱিয অক্খীহি অস্সুধাৰা পগ্ঘৰন্তি. সো সব্বৰত্তিং সমণধম্মং কত্ৱা অৰুণুগ্গমনে গব্ভং পৱিসিত্ৱা নিসীদি. ভিক্খূ ভিক্খাচাৰৱেলায থেৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা, ‘‘ভিক্খাচাৰৱেলা, ভন্তে’’তি আহংসু. ‘‘তেন হি, আৱুসো, গণ্হথ পত্তচীৱৰ’’ন্তি. অত্তনো পত্তচীৱৰং গাহাপেত্ৱা নিক্খমি. ভিক্খূ তস্স অক্খীহি অস্সূনি পগ্ঘৰন্তে দিস্ৱা, ‘‘কিমেতং, ভন্তে’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘অক্খীনি মে, আৱুসো, ৱাতা ৱিজ্ঝন্তী’’তি. ‘‘ননু, ভন্তে, ৱেজ্জেন পৱাৰিতম্হা, তস্স কথেমা’’তি. ‘‘সাধাৱুসো’’তি তে ৱেজ্জস্স কথযিংসু. সো তেলং পচিত্ৱা পেসেসি. থেৰো নাসায তেলং আসিঞ্চন্তো নিসিন্নকোৱ আসিঞ্চিত্ৱা অন্তোগামং পাৱিসি. ৱেজ্জো তং দিস্ৱা আহ – ‘‘ভন্তে, অয্যস্স কিৰ অক্খীনি ৱাতো ৱিজ্ঝতী’’তি? ‘‘আম, উপাসকা’’তি. ‘‘ভন্তে, মযা তেলং পচিত্ৱা পেসিতং, নাসায ৱো তেলং আসিত্ত’’ন্তি? ‘‘আম, উপাসকা’’তি. ‘‘ইদানি কীদিস’’ন্তি? ‘‘ৰুজ্জতেৱ উপাসকা’’তি. ৱেজ্জো ‘‘মযা একৱাৰেনেৱ ৱূপসমনসমত্থং তেলং পহিতং, কিং নু খো ৰোগো ন ৱূপসন্তো’’তি চিন্তেত্ৱা, ‘‘ভন্তে, নিসীদিত্ৱা ৱো তেলং আসিত্তং, নিপজ্জিত্ৱা’’তি পুচ্ছি. থেৰো তুণ্হী অহোসি, পুনপ্পুনং পুচ্ছিযমানোপি ন কথেসি. সো ‘‘ৱিহাৰং গন্ত্ৱা থেৰস্স ৱসনট্ঠানং ওলোকেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা – ‘‘তেন হি, ভন্তে, গচ্ছথা’’তি থেৰং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ৱিহাৰং গন্ত্ৱা থেৰস্স ৱসনট্ঠানং ওলোকেন্তো চঙ্কমননিসীদনট্ঠানমেৱ দিস্ৱা সযনট্ঠানং অদিস্ৱা, ‘‘ভন্তে, নিসিন্নেহি ৱো আসিত্তং, নিপন্নেহী’’তি পুচ্ছি. থেৰো তুণ্হী অহোসি. ‘‘মা, ভন্তে, এৱং কৰিত্থ, সমণধম্মো নাম সৰীৰং যাপেন্তেন সক্কা কাতুং, নিপজ্জিত্ৱা আসিঞ্চথা’’তি পুনপ্পুনং যাচি. ‘‘গচ্ছ ত্ৱং তাৱাৱুসো, মন্তেত্ৱা জানিস্সামী’’তি ৱেজ্জং উয্যোজেসি. থেৰস্স চ তত্থ নেৱ ঞাতী, ন সালোহিতা অত্থি, তেন সদ্ধিং মন্তেয্য? কৰজকাযেন পন সদ্ধিং মন্তেন্তো ‘‘ৱদেহি তাৱ, আৱুসো পালিত, ত্ৱং কিং অক্খীনি ওলোকেস্সসি, উদাহু বুদ্ধসাসনং? অনমতগ্গস্মিঞ্হি সংসাৰৱট্টে তৱ অক্খিকাণস্স গণনা নাম নত্থি, অনেকানি পন বুদ্ধসতানি বুদ্ধসহস্সানি অতীতানি. তেসু তে একবুদ্ধোপি ন পৰিচিণ্ণো, ইদানি ইমং অন্তোৱস্সং তযো মাসে ন নিপজ্জিস্সামীতি তেমাসং নিবদ্ধৱীৰিযং কৰিস্সামি. তস্মা তে চক্খূনি নস্সন্তু ৱা ভিজ্জন্তু ৱা, বুদ্ধসাসনমেৱ ধাৰেহি, মা চক্খূনী’’তি ভূতকাযং ওৱদন্তো ইমা গাথাযো অভাসি –
‘‘চক্খূনি হাযন্তু মমাযিতানি,
সোতানি হাযন্তু তথেৱ কাযো;
সব্বম্পিদং হাযতু দেহনিস্সিতং,
কিং কাৰণা পালিত ত্ৱং পমজ্জসি.
‘‘চক্খূনি জীৰন্তু মমাযিতানি,
সোতানি জীৰন্তু তথেৱ কাযো;
সব্বম্পিদং জীৰতু দেহনিস্সিতং,
কিং কাৰণা পালিত ত্ৱং পমজ্জসি.
‘‘চক্খূনি ভিজ্জন্তু মমাযিতানি,
সোতানি ভিজ্জন্তু তথেৱ কাযো;
সব্বম্পিদং ভিজ্জতু দেহনিস্সিতং,
কিং কাৰণা পালিত ত্ৱং পমজ্জসী’’তি.
এৱং তীহি গাথাহি অত্তনো ওৱাদং দত্ৱা নিসিন্নকোৱ নত্থুকম্মং কত্ৱা গামং পিণ্ডায পাৱিসি. ৱেজ্জো তং দিস্ৱা ‘‘কিং, ভন্তে, নত্থুকম্মং কত’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘আম, উপাসকা’’তি. ‘‘কীদিসং, ভন্তে’’তি? ‘‘ৰুজ্জতেৱ উপাসকা’’তি. ‘‘নিসীদিত্ৱা ৱো, ভন্তে, নত্থুকম্মং কতং, নিপজ্জিত্ৱা’’তি. থেৰো তুণ্হী অহোসি, পুনপ্পুনং পুচ্ছিযমানোপি ন কিঞ্চি কথেসি. অথ নং ৱেজ্জো, ‘‘ভন্তে, তুম্হে সপ্পাযং ন কৰোথ, অজ্জতো পট্ঠায ‘অসুকেন মে তেলং পক্ক’ন্তি মা ৱদিত্থ, অহম্পি ‘মযা ৱো তেলং পক্ক’ন্তি ন ৱক্খামী’’তি আহ. সো ৱেজ্জেন পচ্চক্খাতো ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ত্ৱং ৱেজ্জেনাপি পচ্চক্খাতোসি, ইৰিযাপথং মা ৱিস্সজ্জি সমণাতি.
‘‘পটিক্খিত্তো তিকিচ্ছায, ৱেজ্জেনাপি ৱিৱজ্জিতো;
নিযতো মচ্চুৰাজস্স, কিং পালিত পমজ্জসী’’তি. –
ইমায গাথায অত্তানং ওৱদিত্ৱা সমণধম্মং অকাসি. অথস্স মজ্ঝিমযামে অতিক্কন্তে অপুব্বং অচৰিমং অক্খীনি চেৱ কিলেসা চ ভিজ্জিংসু. সো সুক্খৱিপস্সকো অৰহা হুত্ৱা গব্ভং পৱিসিত্ৱা নিসীদি.
ভিক্খূ ভিক্খাচাৰৱেলায আগন্ত্ৱা ‘‘ভিক্খাচাৰকালো, ভন্তে’’তি আহংসু. ‘‘কালো, আৱুসো’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি গচ্ছথা’’তি. ‘‘কিং তুম্হে পন, ভন্তে’’তি? ‘‘অক্খীনি মে, আৱুসো, পৰিহীনানী’’তি. তে তস্স অক্খীনি ওলোকেত্ৱা অস্সুপুণ্ণনেত্তা হুত্ৱা, ‘‘ভন্তে, মা চিন্তযিত্থ, মযং ৱো পটিজগ্গিস্সামা’’তি থেৰং সমস্সাসেত্ৱা কত্তব্বযুত্তকং ৱত্তপটিৱত্তং কত্ৱা গামং পিণ্ডায পৱিসিংসু. মনুস্সা থেৰং অদিস্ৱা, ‘‘ভন্তে, অম্হাকং অয্যো কুহি’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা তং পৱত্তিং সুত্ৱা যাগুং পেসেত্ৱা সযং পিণ্ডপাতমাদায গন্ত্ৱা থেৰং ৱন্দিত্ৱা পাদমূলে পৰিৱত্তমানা ৰোদিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, মযং ৱো পটিজগ্গিস্সাম, তুম্হে মা চিন্তযিত্থা’’তি সমস্সাসেত্ৱা পক্কমিংসু.
ততো পট্ঠায নিবদ্ধং যাগুভত্তং ৱিহাৰমেৱ পেসেন্তি. থেৰোপি ইতৰে সট্ঠি ভিক্খূ নিৰন্তৰং ওৱদতি. তে তস্সোৱাদে ঠত্ৱা উপকট্ঠায পৱাৰণায সব্বেৱ সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণিংসু. তে ৱুট্ঠৱস্সা চ পন সত্থাৰং দট্ঠুকামা হুত্ৱা থেৰমাহংসু, ‘‘ভন্তে, সত্থাৰং দট্ঠুকামম্হা’’তি. থেৰো তেসং ৱচনং সুত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘অহং দুব্বলো, অন্তৰামগ্গে চ অমনুস্সপৰিগ্গহিতা অটৱী অত্থি, মযি এতেহি সদ্ধিং গচ্ছন্তে সব্বে কিলমিস্সন্তি, ভিক্খম্পি লভিতুং ন সক্খিস্সন্তি, ইমে পুৰেতৰমেৱ পেসেস্সামী’’তি. অথ নে আহ – ‘‘আৱুসো, তুম্হে পুৰতো গচ্ছথা’’তি. ‘‘তুম্হে পন ভন্তে’’তি? ‘‘অহং দুব্বলো, অন্তৰামগ্গে চ অমনুস্সপৰিগ্গহিতা অটৱী অত্থি, মযি তুম্হেহি সদ্ধিং গচ্ছন্তে সব্বে কিলমিস্সথ, তুম্হে পুৰতো গচ্ছথা’’তি. ‘‘মা, ভন্তে, এৱং কৰিত্থ, মযং তুম্হেহি সদ্ধিংযেৱ গমিস্সামা’’তি. ‘‘মা ৱো, আৱুসো, এৱং ৰুচ্চিত্থ, এৱং সন্তে ময্হং অফাসুকং ভৱিস্সতি, ময্হং কনিট্ঠো পন তুম্হে দিস্ৱা পুচ্ছিস্সতি, অথস্স মম চক্খূনং পৰিহীনভাৱং আৰোচেয্যাথ, সো ময্হং সন্তিকং কঞ্চিদেৱ পহিণিস্সতি, তেন সদ্ধিং আগচ্ছিস্সামি, তুম্হে মম ৱচনেন দসবলঞ্চ অসীতিমহাথেৰে চ ৱন্দথা’’তি তে উয্যোজেসি.
তে থেৰং খমাপেত্ৱা অন্তোগামং পৱিসিংসু. মনুস্সা তে দিস্ৱা নিসীদাপেত্ৱা ভিক্খং দত্ৱা ‘‘কিং, ভন্তে, অয্যানং গমনাকাৰো পঞ্ঞাযতী’’তি? ‘‘আম, উপাসকা, সত্থাৰং দট্ঠুকামম্হা’’তি. তে পুনপ্পুনং যাচিত্ৱা তেসং গমনছন্দমেৱ ঞত্ৱা অনুগন্ত্ৱা পৰিদেৱিত্ৱা নিৱত্তিংসু. তেপি অনুপুব্বেন জেতৱনং গন্ত্ৱা সত্থাৰঞ্চ অসীতিমহাথেৰে চ থেৰস্স ৱচনেন ৱন্দিত্ৱা পুনদিৱসে যত্থ থেৰস্স কনিট্ঠো ৱসতি, তং ৱীথিং পিণ্ডায পৱিসিংসু. কুটুম্বিকো তে সঞ্জানিত্ৱা নিসীদাপেত্ৱা কতপটিসন্থাৰো ‘‘ভাতিকত্থেৰো মে, ভন্তে, কুহি’’ন্তি পুচ্ছি. অথস্স তে তং পৱত্তিং আৰোচেসুং. সো তং সুত্ৱাৱ তেসং পাদমূলে পৰিৱত্তেন্তো ৰোদিত্ৱা পুচ্ছি – ‘‘ইদানি, ভন্তে, কিং কাতব্ব’’ন্তি? ‘‘থেৰো ইতো কস্সচি আগমনং পচ্চাসীসতি, তস্স গতকালে তেন সদ্ধিং আগমিস্সতী’’তি. ‘‘অযং মে, ভন্তে, ভাগিনেয্যো পালিতো নাম, এতং পেসেথা’’তি. ‘‘এৱং পেসেতুং ন সক্কা, মগ্গে পৰিপন্থো অত্থি, তং পব্বাজেত্ৱা পেসেতুং ৱট্টতী’’তি. ‘‘এৱং কত্ৱা পেসেথ, ভন্তে’’তি. অথ নং পব্বাজেত্ৱা অড্ঢমাসমত্তং পত্তচীৱৰগ্গহণাদীনি সিক্খাপেত্ৱা মগ্গং আচিক্খিত্ৱা পহিণিংসু.
সো অনুপুব্বেন তং গামং পত্ৱা গামদ্ৱাৰে একং মহল্লকং দিস্ৱা, ‘‘ইমং গামং নিস্সায কোচি আৰঞ্ঞকো ৱিহাৰো অত্থী’’তি পুচ্ছি. ‘‘অত্থি, ভন্তে’’তি. ‘‘কো নাম তত্থ ৱসতী’’তি? ‘‘পালিতত্থেৰো নাম, ভন্তে’’তি. ‘‘মগ্গং মে আচিক্খথা’’তি. ‘‘কোসি ত্ৱং, ভন্তে’’তি? ‘‘থেৰস্স ভাগিনেয্যোম্হী’’তি. অথ নং গহেত্ৱা ৱিহাৰং নেসি. সো থেৰং ৱন্দিত্ৱা অড্ঢমাসমত্তং ৱত্তপটিৱত্তং কত্ৱা থেৰং সম্মা পটিজগ্গিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, মাতুলকুটুম্বিকো মে তুম্হাকং আগমনং পচ্চাসীসতি, এথ, গচ্ছামা’’তি আহ. ‘‘তেন হি ইমং মে যট্ঠিকোটিং গণ্হাহী’’তি. সো যট্ঠিকোটিং গহেত্ৱা থেৰেন সদ্ধিং অন্তোগামং পাৱিসি. মনুস্সা থেৰং নিসীদাপেত্ৱা ‘‘কিং, ভন্তে, গমনাকাৰো ৱো পঞ্ঞাযতী’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘আম, উপাসকা, গন্ত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিস্সামী’’তি. তে নানপ্পকাৰেন যাচিত্ৱা অলভন্তা থেৰং উয্যোজেত্ৱা উপড্ঢপথং গন্ত্ৱা ৰোদিত্ৱা নিৱত্তিংসু. সামণেৰো থেৰং যট্ঠিকোটিযা আদায গচ্ছন্তো অন্তৰামগ্গে অটৱিযং কট্ঠনগৰং নাম থেৰেন উপনিস্সায ৱুট্ঠপুব্বং গামং সম্পাপুণি, সো গামতো নিক্খমিত্ৱা অৰঞ্ঞে গীতং গাযিত্ৱা দাৰূনি উদ্ধৰন্তিযা একিস্সা ইত্থিযা গীতসদ্দং সুত্ৱা সৰে নিমিত্তং গণ্হি. ইত্থিসদ্দো ৱিয হি অঞ্ঞো সদ্দো পুৰিসানং সকলসৰীৰং ফৰিত্ৱা ঠাতুং সমত্থো নাম নত্থি. তেনাহ ভগৱা –
‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একসদ্দম্পি সমনুপস্সামি, যং এৱং পুৰিসস্স চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতি, যথযিদং, ভিক্খৱে, ইত্থিসদ্দো’’তি (অ. নি. ১.২).
সামণেৰো তত্থ নিমিত্তং গহেত্ৱা যট্ঠিকোটিং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ‘‘তিট্ঠথ তাৱ, ভন্তে, কিচ্চং মে অত্থী’’তি তস্সা সন্তিকং গতো. সা তং দিস্ৱা তুণ্হী অহোসি. সো তায সদ্ধিং সীলৱিপত্তিং পাপুণি. থেৰো চিন্তেসি – ‘‘ইদানেৱ একো গীতসদ্দো সুয্যিত্থ. সো চ খো ইত্থিযা সদ্দো ছিজ্জি, সামণেৰোপি চিৰাযতি, সো তায সদ্ধিং সীলৱিপত্তিং পত্তো ভৱিস্সতী’’তি. সোপি অত্তনো কিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৱা আগন্ত্ৱা ‘‘গচ্ছাম, ভন্তে’’তি আহ. অথ নং থেৰো পুচ্ছি – ‘‘পাপোজাতোসি সামণেৰা’’তি. সো তুণ্হী হুত্ৱা থেৰেন পুনপ্পুনং পুট্ঠোপি ন কিঞ্চি কথেসি. অথ নং থেৰো আহ – ‘‘তাদিসেন পাপেন মম যট্ঠিকোটিগ্গহণকিচ্চং নত্থী’’তি. সো সংৱেগপ্পত্তো কাসাযানি অপনেত্ৱা গিহিনিযামেন পৰিদহিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, অহং পুব্বে সামণেৰো, ইদানি পনম্হি গিহী জাতো, পব্বজন্তোপি চ স্ৱাহং ন সদ্ধায পব্বজিতো, মগ্গপৰিপন্থভযেন পব্বজিতো, এথ গচ্ছামা’’তি আহ. ‘‘আৱুসো, গিহিপাপোপি সমণপাপোপি পাপোযেৱ, ত্ৱং সমণভাৱে ঠত্ৱাপি সীলমত্তং পূৰেতুং নাসক্খি, গিহী হুত্ৱা কিং নাম কল্যাণং কৰিস্সসি, তাদিসেন পাপেন মম যট্ঠিকোটিগ্গহণকিচ্চং নত্থী’’তি আহ. ‘‘ভন্তে, অমনুস্সুপদ্দৱো মগ্গো, তুম্হে চ অন্ধা অপৰিণাযকা, কথং ইধ ৱসিস্সথা’’তি? অথ নং থেৰো, ‘‘আৱুসো, ত্ৱং মা এৱং চিন্তযি, ইধেৱ মে নিপজ্জিত্ৱা মৰন্তস্সাপি অপৰাপৰং পৰিৱত্তন্তস্সাপি তযা সদ্ধিং গমনং নাম নত্থী’’তি ৱত্ৱা ইমা গাথা অভাসি –
‘‘হন্দাহং হতচক্খুস্মি, কন্তাৰদ্ধানমাগতো;
সেয্যমানো ন গচ্ছামি, নত্থি বালে সহাযতা.
‘‘হন্দাহং হতচক্খুস্মি, কন্তাৰদ্ধানমাগতো;
মৰিস্সামি নো গমিস্সামি, নত্থি বালে সহাযতা’’তি.
তং সুত্ৱা ইতৰো সংৱেগজাতো ‘‘ভাৰিযং ৱত মে সাহসিকং অননুচ্ছৱিকং কম্মং কত’’ন্তি বাহা পগ্গয্হ কন্দন্তো ৱনসণ্ডং পক্খন্দিত্ৱা তথা পক্কন্তোৱ অহোসি. থেৰস্সাপি সীলতেজেন সট্ঠিযোজনাযামং পঞ্ঞাসযোজনৱিত্থতং পন্নৰসযোজনবহলং জযসুমনপুপ্ফৱণ্ণং নিসীদনুট্ঠহনকালেসু ওনমনুন্নমনপকতিকং সক্কস্স দেৱৰঞ্ঞো পণ্ডুকম্বলসিলাসনং উণ্হাকাৰং দস্সেসি. সক্কো ‘‘কো নু খো মং ঠানা চাৱেতুকামো’’তি ওলোকেন্তো দিব্বেন চক্খুনা থেৰং অদ্দস. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘সহস্সনেত্তো দেৱিন্দো, দিব্বচক্খুং ৱিসোধযি;
পাপগৰহী অযং পালো, আজীৱং পৰিসোধযি.
‘‘সহস্সনেত্তো দেৱিন্দো, দিব্বচক্খুং ৱিসোধযি;
ধম্মগৰুকো অযং পালো, নিসিন্নো সাসনে ৰতো’’তি.
অথস্স এতদহোসি – ‘‘সচাহং এৱৰূপস্স পাপগৰহিনো ধম্মগৰুকস্স অয্যস্স সন্তিকং ন গমিস্সামি, মুদ্ধা মে সত্তধা ফলেয্য, গমিস্সামি তস্স সন্তিক’’ন্তি. ততো –
‘‘সহস্সনেত্তো দেৱিন্দো, দেৱৰজ্জসিৰিন্ধৰো;
তঙ্খণেন আগন্ত্ৱান, চক্খুপালমুপাগমি’’. –
উপগন্ত্ৱা চ পন থেৰস্স অৱিদূৰে পদসদ্দমকাসি. অথ নং থেৰো পুচ্ছি – ‘‘কো এসো’’তি? ‘‘অহং, ভন্তে, অদ্ধিকো’’তি. ‘‘কুহিং যাসি উপাসকা’’তি? ‘‘সাৱত্থিযং, ভন্তে’’তি. ‘‘যাহি, আৱুসো’’তি. ‘‘অয্যো পন, ভন্তে, কুহিং গমিস্সতী’’তি? ‘‘অহম্পি তত্থেৱ গমিস্সামী’’তি. ‘‘তেন হি একতোৱ গচ্ছাম, ভন্তে’’তি. ‘‘অহং, আৱুসো, দুব্বলো, মযা সদ্ধিং গচ্ছন্তস্স তৱ পপঞ্চো ভৱিস্সতী’’তি. ‘‘ময্হং অচ্চাযিকং নত্থি, অহম্পি অয্যেন সদ্ধিং গচ্ছন্তো দসসু পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূসু একং লভিস্সামি, একতোৱ গচ্ছাম, ভন্তে’’তি. থেৰো ‘‘এসো সপ্পুৰিসো ভৱিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা – ‘‘তেন হি সদ্ধিং গমিস্সামি, যট্ঠিকোটিং গণ্হ উপাসকা’’তি আহ. সক্কো তথা কত্ৱা পথৱিং সঙ্খিপন্তো সাযন্হসমযে জেতৱনং সম্পাপেসি. থেৰো সঙ্খপণৱাদিসদ্দং সুত্ৱা ‘‘কত্থেসো সদ্দো’’তি পুচ্ছি. ‘‘সাৱত্থিযং, ভন্তে’’তি? ‘‘পুব্বে মযং গমনকালে চিৰেন গমিম্হা’’তি. ‘‘অহং উজুমগ্গং জানামি, ভন্তে’’তি. তস্মিং খণে থেৰো ‘‘নাযং মনুস্সো, দেৱতা ভৱিস্সতী’’তি সল্লক্খেসি.
‘‘সহস্সনেত্তো দেৱিন্দো, দেৱৰজ্জসিৰিন্ধৰো;
সঙ্খিপিত্ৱান তং মগ্গং, খিপ্পং সাৱত্থিমাগমী’’তি.
সো থেৰং নেত্ৱা থেৰস্সেৱত্থায কনিট্ঠকুটুম্বিকেন কাৰিতং পণ্ণসালং নেত্ৱা ফলকে নিসীদাপেত্ৱা পিযসহাযকৱণ্ণেন তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা, ‘‘সম্ম, চূড়পালা’’তি পক্কোসি. ‘‘কিং, সম্মা’’তি? ‘‘থেৰস্সাগতভাৱং জানাসী’’তি? ‘‘ন জানামি, কিং পন থেৰো আগতো’’তি? ‘‘আম, সম্ম, ইদানি অহং ৱিহাৰং গন্ত্ৱা থেৰং তযা কাৰিতপণ্ণসালায নিসিন্নকং দিস্ৱা আগতোম্হী’’তি ৱত্ৱা পক্কামি. কুটুম্বিকোপি ৱিহাৰং গন্ত্ৱা থেৰং দিস্ৱা পাদমূলে পৰিৱত্তন্তো ৰোদিত্ৱা ‘‘ইদং দিস্ৱা অহং, ভন্তে, তুম্হাকং পব্বজিতুং নাদাসি’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱা দ্ৱে দাসদাৰকে ভুজিস্সে কত্ৱা থেৰস্স সন্তিকে পব্বাজেত্ৱা ‘‘অন্তোগামতো যাগুভত্তাদীনি আহৰিত্ৱা থেৰং উপট্ঠহথা’’তি পটিযাদেসি. সামণেৰা ৱত্তপটিৱত্তং কত্ৱা থেৰং উপট্ঠহিংসু.
অথেকদিৱসং দিসাৱাসিনো ভিক্খূ ‘‘সত্থাৰং পস্সিস্সামা’’তি জেতৱনং আগন্ত্ৱা তথাগতং ৱন্দিত্ৱা অসীতিমহাথেৰে চ, ৱন্দিত্ৱা ৱিহাৰচাৰিকং চৰন্তা চক্খুপালত্থেৰস্স ৱসনট্ঠানং পত্ৱা ‘‘ইদম্পি পস্সিস্সামা’’তি সাযং তদভিমুখা অহেসুং. তস্মিং খণে মহামেঘো উট্ঠহি. তে ‘‘ইদানি অতিসাযন্হো, মেঘো চ উট্ঠিতো, পাতোৱ গন্ত্ৱা পস্সিস্সামা’’তি নিৱত্তিংসু. দেৱো পঠমযামং ৱস্সিত্ৱা মজ্ঝিমযামে ৱিগতো. থেৰো আৰদ্ধৱীৰিযো আচিণ্ণচঙ্কমনো, তস্মা পচ্ছিমযামে চঙ্কমনং ওতৰি. তদা চ পন নৱৱুট্ঠায ভূমিযা বহূ ইন্দগোপকা উট্ঠহিংসু. তে থেৰে চঙ্কমন্তে যেভুয্যেন ৱিপজ্জিংসু. অন্তেৱাসিকা থেৰস্স চঙ্কমনট্ঠানং কালস্সেৱ ন সম্মজ্জিংসু. ইতৰে ভিক্খূ ‘‘থেৰস্স ৱসনট্ঠানং পস্সিস্সামা’’তি আগন্ত্ৱা চঙ্কমনে মতপাণকে দিস্ৱা ‘‘কো ইমস্মিং চঙ্কমতী’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘অম্হাকং উপজ্ঝাযো, ভন্তে’’তি. তে উজ্ঝাযিংসু ‘‘পস্সথাৱুসো, সমণস্স কম্মং, সচক্খুককালে নিপজ্জিত্ৱা নিদ্দাযন্তো কিঞ্চি অকত্ৱা ইদানি চক্খুৱিকলকালে ‘চঙ্কমামী’তি এত্তকে পাণকে মাৰেসি ‘অত্থং কৰিস্সামী’তি অনত্থং কৰোতী’’তি.
অথ খো তে গন্ত্ৱা তথাগতস্স আৰোচেসুং, ‘‘ভন্তে, চক্খুপালত্থেৰো ‘চঙ্কমামী’তি বহূ পাণকে মাৰেসী’’তি. ‘‘কিং পন সো তুম্হেহি মাৰেন্তো দিট্ঠো’’তি? ‘‘ন দিট্ঠো, ভন্তে’’তি. ‘‘যথেৱ তুম্হে তং ন পস্সথ, তথেৱ সোপি তে পাণে ন পস্সতি. খীণাসৱানং মৰণচেতনা নাম নত্থি, ভিক্খৱে’’তি. ‘‘ভন্তে, অৰহত্তস্স উপনিস্সযে সতি কস্মা অন্ধো জাতো’’তি? ‘‘অত্তনো কতকম্মৱসেন, ভিক্খৱে’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, তেন কত’’ন্তি? তেন হি, ভিক্খৱে, সুণাথ –
অতীতে বাৰাণসিযং কাসিৰঞ্ঞে ৰজ্জং কাৰেন্তে একো ৱেজ্জো গামনিগমেসু চৰিত্ৱা ৱেজ্জকম্মং কৰোন্তো একং চক্খুদুব্বলং ইত্থিং দিস্ৱা পুচ্ছি – ‘‘কিং তে অফাসুক’’ন্তি? ‘‘অক্খীহি ন পস্সামী’’তি. ‘‘ভেসজ্জং তে কৰিস্সামী’’তি? ‘‘কৰোহি, সামী’’তি. ‘‘কিং মে দস্সসী’’তি? ‘‘সচে মে অক্খীনি পাকতিকানি কাতুং সক্খিস্সসি, অহং তে সদ্ধিং পুত্তধীতাহি দাসী ভৱিস্সামী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি ভেসজ্জং সংৱিদহি, একভেসজ্জেনেৱ অক্খীনি পাকতিকানি অহেসুং. সা চিন্তেসি – ‘‘অহমেতস্স সপুত্তধীতা দাসী ভৱিস্সামী’’তি পটিজানিং, ‘‘ন খো পন মং সণ্হেন সম্মাচাৰেন সমুদাচৰিস্সতি, ৱঞ্চেস্সামি ন’’ন্তি. সা ৱেজ্জেনাগন্ত্ৱা ‘‘কীদিসং, ভদ্দে’’তি পুট্ঠা ‘‘পুব্বে মে অক্খীনি থোকং ৰুজ্জিংসু, ইদানি পন অতিৰেকতৰং ৰুজ্জন্তী’’তি আহ. ৱেজ্জো ‘‘অযং মং ৱঞ্চেত্ৱা কিঞ্চি অদাতুকামা, ন মে এতায দিন্নায ভতিযা অত্থো, ইদানেৱ নং অন্ধং কৰিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা গেহং গন্ত্ৱা ভৰিযায এতমত্থং আচিক্খি. সা তুণ্হী অহোসি. সো একং ভেসজ্জং যোজেত্ৱা তস্সা সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘ভদ্দে, ইমং ভেসজ্জং অঞ্জেহী’’তি অঞ্জাপেসি. অথস্সা দ্ৱে অক্খীনি দীপসিখা ৱিয ৱিজ্ঝাযিংসু. সো ৱেজ্জো চক্খুপালো অহোসি.
ভিক্খৱে, তদা মম পুত্তেন কতকম্মং পচ্ছতো পচ্ছতো অনুবন্ধি. পাপকম্মঞ্হি নামেতং ধুৰং ৱহতো বলিবদ্দস্স পদং চক্কং ৱিয অনুগচ্ছতীতি ইদং ৱত্থুং কথেত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা পতিট্ঠাপিতমত্তিকং সাসনং ৰাজমুদ্দায লঞ্ছন্তো ৱিয ধম্মৰাজা ইমং গাথমাহ –
১. ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযা;
মনসা চে পদুট্ঠেন, ভাসতি ৱা কৰোতি ৱা;
ততো নং দুক্খমন্ৱেতি, চক্কংৱ ৱহতো পদ’’ন্তি.
তত্থ মনোতি কামাৱচৰকুসলাদিভেদং সব্বম্পি চতুভূমিকচিত্তং. ইমস্মিং পন পদে তদা তস্স ৱেজ্জস্স উপ্পন্নচিত্তৱসেন নিযমিযমানং ৱৱত্থাপিযমানং পৰিচ্ছিজ্জিযমানং দোমনস্সসহগতং পটিঘসম্পযুত্তচিত্তমেৱ লব্ভতি. পুব্বঙ্গমাতি তেন পঠমগামিনা হুত্ৱা সমন্নাগতা. ধম্মাতি গুণদেসনাপৰিযত্তিনিস্সত্তনিজ্জীৱৱসেন চত্তাৰো ধম্মা নাম. তেসু –
‘‘ন হি ধম্মো অধম্মো চ, উভো সমৱিপাকিনো;
অধম্মো নিৰযং নেতি, ধম্মো পাপেতি সুগ্গতি’’ন্তি. (থেৰগা. ৩০৪; জা. ১.১৫.৩৮৬) –
অযং গুণধম্মো নাম. ‘‘ধম্মং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি আদিকল্যাণ’’ন্তি (ম. নি. ৩.৪২০) অযং দেসনাধম্মো নাম. ‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চে কুলপুত্তা ধম্মং পৰিযাপুণন্তি সুত্তং গেয্য’’ন্তি (ম. নি. ১.২৩৯) অযং পৰিযত্তিধম্মো নাম. ‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তি, খন্ধা হোন্তী’’তি (ধ. স. ১২১) অযং নিস্সত্তধম্মো নাম, নিজ্জীৱধম্মোতিপি এসো এৱ. তেসু ইমস্মিং ঠানে নিস্সত্তনিজ্জীৱধম্মো অধিপ্পেতো. সো অত্থতো তযো অৰূপিনো খন্ধা ৱেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খাৰক্খন্ধোতি. এতে হি মনো পুব্বঙ্গমো এতেসন্তি মনোপুব্বঙ্গমা নাম.
কথং পনেতেহি সদ্ধিং একৱত্থুকো একাৰম্মণো অপুব্বং অচৰিমং একক্খণে উপ্পজ্জমানো মনো পুব্বঙ্গমো নাম হোতীতি? উপ্পাদপচ্চযট্ঠেন. যথা হি বহূসু একতো গামঘাতাদীনি কম্মানি কৰোন্তেসু ‘‘কো এতেসং পুব্বঙ্গমো’’তি ৱুত্তে যো নেসং পচ্চযো হোতি, যং নিস্সায তে তং কম্মং কৰোন্তি, সো দত্তো ৱা মিত্তো ৱা তেসং পুব্বঙ্গমোতি ৱুচ্চতি, এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং. ইতি উপ্পাদপচ্চযট্ঠেন মনো পুব্বঙ্গমো এতেসন্তি মনোপুব্বঙ্গমা. ন হি তে মনে অনুপ্পজ্জন্তে উপ্পজ্জিতুং সক্কোন্তি, মনো পন একচ্চেসু চেতসিকেসু অনুপজ্জন্তেসুপি উপ্পজ্জতিযেৱ. অধিপতিৱসেন পন মনো সেট্ঠো এতেসন্তি মনোসেট্ঠো. যথা হি চোৰাদীনং চোৰজেট্ঠকাদযো অধিপতিনো সেট্ঠা. তথা তেসম্পি মনো অধিপতি মনোৱ সেট্ঠা. যথা পন দাৰুআদীহি নিপ্ফন্নানি তানি তানি ভণ্ডানি দাৰুমযাদীনি নাম হোন্তি, তথা তেপি মনতো নিপ্ফন্নত্তা মনোমযা নাম.
পদুট্ঠেনাতি আগন্তুকেহি অভিজ্ঝাদীহি দোসেহি পদুট্ঠেন. পকতিমনো হি ভৱঙ্গচিত্তং, তং অপদুট্ঠং. যথা হি পসন্নং উদকং আগন্তুকেহি নীলাদীহি উপক্কিলিট্ঠং নীলোদকাদিভেদং হোতি, ন চ নৱং উদকং, নাপি পুৰিমং পসন্নউদকমেৱ, তথা তম্পি আগন্তুকেহি অভিজ্ঝাদীহি দোসেহি পদুট্ঠং হোতি, ন চ নৱং চিত্তং, নাপি পুৰিমং ভৱঙ্গচিত্তমেৱ, তেনাহ ভগৱা – ‘‘পভস্সৰমিদং, ভিক্খৱে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠ’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৯). এৱং মনসা চে পদুট্ঠেন, ভাসতি ৱা কৰোতি ৱা সো ভাসমানো চতুব্বিধং ৱচীদুচ্চৰিতমেৱ ভাসতি, কৰোন্তো তিৱিধং কাযদুচ্চৰিতমেৱ কৰোতি, অভাসন্তো অকৰোন্তো তায অভিজ্ঝাদীহি পদুট্ঠমানসতায তিৱিধং মনোদুচ্চৰিতং পূৰেতি. এৱমস্স দস অকুসলকম্মপথা পাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি.
ততো নং দুক্খমন্ৱেতীতি ততো তিৱিধদুচ্চৰিততো তং পুগ্গলং দুক্খং অন্ৱেতি, দুচ্চৰিতানুভাৱেন চতূসু অপাযেসু, মনুস্সেসু ৱা তমত্তভাৱং গচ্ছন্তং কাযৱত্থুকম্পি ইতৰম্পীতি ইমিনা পৰিযাযেন কাযিকচেতসিকং ৱিপাকদুক্খং অনুগচ্ছতি. যথা কিং? চক্কংৱ ৱহতো পদন্তি ধুৰে যুত্তস্স ধুৰং ৱহতো বলিবদ্দস্স পদং চক্কং ৱিয. যথা হি সো একম্পি দিৱসং দ্ৱেপি পঞ্চপি দসপি অড্ঢমাসম্পি মাসম্পি ৱহন্তো চক্কং নিৱত্তেতুং জহিতুং ন সক্কোতি, অথ খ্ৱস্স পুৰতো অভিক্কমন্তস্স যুগং গীৱং বাধতি, পচ্ছতো পটিক্কমন্তস্স চক্কং ঊৰুমংসং পটিহনতি. ইমেহি দ্ৱীহি আকাৰেহি বাধন্তং চক্কং তস্স পদানুপদিকং হোতি; তথেৱ মনসা পদুট্ঠেন তীণি দুচ্চৰিতানি পূৰেত্ৱা ঠিতং পুগ্গলং নিৰযাদীসু তত্থ তত্থ গতগতট্ঠানে দুচ্চৰিতমূলকং কাযিকম্পি চেতসিকম্পি দুক্খমনুবন্ধতীতি.
গাথাপৰিযোসানে তিংসসহস্সা ভিক্খূ সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণিংসু. সম্পত্তপৰিভাযপি দেসনা সাত্থিকা সফলা অহোসীতি.
চক্খুপালত্থেৰৱত্থু পঠমং
২. মট্ঠকুণ্ডলীৱত্থু
২. মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মাতি দুতিযগাথাপি সাৱত্থিযংযেৱ মট্ঠকুণ্ডলিং আৰব্ভ ভাসিতা.
সাৱত্থিযং কিৰ অদিন্নপুব্বকো নাম ব্ৰাহ্মণো অহোসি. তেন কস্সচি কিঞ্চি ন দিন্নপুব্বং, তেন তং ‘‘অদিন্নপুব্বকো’’ত্ৱেৱ সঞ্জানিংসু. তস্স একপুত্তকো অহোসি পিযো মনাপো. অথস্স পিলন্ধনং কাৰেতুকামো ‘‘সচে সুৱণ্ণকাৰে কাৰেস্সামি, ভত্তৱেতনং দাতব্বং ভৱিস্সতী’’তি সযমেৱ সুৱণ্ণং কোট্টেত্ৱা মট্ঠানি কুণ্ডলানি কত্ৱা অদাসি. তেনস্স পুত্তো মট্ঠকুণ্ডলীত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. তস্স সোড়সৱস্সিককালে পণ্ডুৰোগো উদপাদি. তস্স মাতা পুত্তং ওলোকেত্ৱা, ‘‘ব্ৰাহ্মণ, পুত্তস্স তে ৰোগো উপ্পন্নো, তিকিচ্ছাপেহি ন’’ন্তি আহ. ‘‘ভোতি সচে ৱেজ্জং আনেস্সামি, ভত্তৱেতনং দাতব্বং ভৱিস্সতি; কিং ত্ৱং মম ধনচ্ছেদং ন ওলোকেস্সসী’’তি? ‘‘অথ নং কিং কৰিস্সসি, ব্ৰাহ্মণা’’তি? ‘‘যথা মে ধনচ্ছেদো ন হোতি, তথা কৰিস্সামী’’তি. সো ৱেজ্জানং সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘অসুকৰোগস্স নাম তুম্হে কিং ভেসজ্জং কৰোথা’’তি পুচ্ছি. অথস্স তে যং ৱা তং ৱা ৰুক্খতচাদিং আচিক্খন্তি. সো তমাহৰিত্ৱা পুত্তস্স ভেসজ্জং কৰোতি. তং কৰোন্তস্সেৱস্স ৰোগো বলৱা অহোসি, অতেকিচ্ছভাৱং উপাগমি. ব্ৰাহ্মণো তস্স দুব্বলভাৱং ঞত্ৱা একং ৱেজ্জং পক্কোসি. সো তং ওলোকেত্ৱাৱ ‘‘অম্হাকং একং কিচ্চং অত্থি, অঞ্ঞং ৱেজ্জং পক্কোসিত্ৱা তিকিচ্ছাপেহী’’তি তং পহায নিক্খমি. ব্ৰাহ্মণো তস্স মৰণসমযং ঞত্ৱা ‘‘ইমস্স দস্সনত্থায আগতা অন্তোগেহে সাপতেয্যং পস্সিস্সন্তি, বহি নং কৰিস্সামী’’তি পুত্তং নীহৰিত্ৱা বহিআড়িন্দে নিপজ্জাপেসি.
তং দিৱসং ভগৱা বলৱপচ্চূসসমযে মহাকৰুণাসমাপত্তিতো ৱুট্ঠায পুব্ববুদ্ধেসু কতাধিকাৰানং উস্সন্নকুসলমূলানং ৱেনেয্যবন্ধৱানং দস্সনত্থং বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো দসসহস্সচক্কৱাড়েসু ঞাণজালং পত্থৰি. মট্ঠকুণ্ডলী বহিআড়িন্দে নিপন্নাকাৰেনেৱ তস্স অন্তো পঞ্ঞাযি. সত্থা তং দিস্ৱা তস্স অন্তোগেহা নীহৰিত্ৱা তত্থ নিপজ্জাপিতভাৱং ঞত্ৱা ‘‘অত্থি নু খো ময্হং এত্থ গতপচ্চযেন অত্থো’’তি উপধাৰেন্তো ইদং অদ্দস – অযং মাণৱো মযি চিত্তং পসাদেত্ৱা কালং কত্ৱা তাৱতিংসদেৱলোকে তিংসযোজনিকে কনকৱিমানে নিব্বত্তিস্সতি, অচ্ছৰাসহস্সপৰিৱাৰো ভৱিস্সতি, ব্ৰাহ্মণোপি তং ঝাপেত্ৱা ৰোদন্তো আড়াহনে ৱিচৰিস্সতি. দেৱপুত্তো তিগাৱুতপ্পমাণং সট্ঠিসকটভাৰালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতং অচ্ছৰাসহস্সপৰিৱাৰং অত্তভাৱং ওলোকেত্ৱা ‘‘কেন নু খো কম্মেন মযা অযং সিৰিসম্পত্তি লদ্ধা’’তি ওলোকেত্ৱা মযি চিত্তপ্পসাদেন লদ্ধভাৱং ঞত্ৱা ‘‘অযং ব্ৰাহ্মণো ধনচ্ছেদভযেন মম ভেসজ্জমকত্ৱা ইদানি আড়াহনং গন্ত্ৱা ৰোদতি, ৱিপ্পকাৰপ্পত্তং নং কৰিস্সামী’’তি পিতৰি ৰোদন্তে মট্ঠকুণ্ডলিৱণ্ণেন আগন্ত্ৱা আড়াহনস্সাৱিদূৰে নিপজ্জিত্ৱা ৰোদিস্সতি. অথ নং ব্ৰাহ্মণো ‘‘কোসি ত্ৱ’’ন্তি পুচ্ছিস্সতি. ‘‘অহং তে পুত্তো মট্ঠকুণ্ডলী’’তি আচিক্খিস্সতি. ‘‘কুহিং নিব্বত্তোসী’’তি? ‘‘তাৱসিংসভৱনে’’তি. ‘‘কিং কম্মং কত্ৱা’’তি ৱুত্তে মযি চিত্তপ্পসাদেন নিব্বত্তভাৱং আচিক্খিস্সতি. ব্ৰাহ্মণো ‘‘তুম্হেসু চিত্তং পসাদেত্ৱা সগ্গে নিব্বত্তো নাম অত্থী’’তি মং পুচ্ছিস্সতি. অথস্সাহং ‘‘এত্তকানি সতানি ৱা সহস্সানি ৱা সতসহস্সানি ৱাতি ন সক্কা গণনা পৰিচ্ছিন্দিতু’’ন্তি ৱত্ৱা ধম্মপদে গাথং ভাসিস্সামি. গাথাপৰিযোসানে চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো ভৱিস্সতি, মট্ঠ কুণ্ডলী সোতাপন্নো ভৱিস্সতি. তথা অদিন্নপুব্বকো ব্ৰাহ্মণো. ইতি ইমং কুলপুত্তং নিস্সায মহাধম্মাভিসমযো ভৱিস্সতীতি দিস্ৱা পুনদিৱসে কতসৰীৰপটিজগ্গনো মহাভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো সাৱত্থিং পিণ্ডায পৱিসিত্ৱা অনুপুব্বেন ব্ৰাহ্মণস্স গেহদ্ৱাৰং গতো.
তস্মিং খণে মট্ঠকুণ্ডলী অন্তোগেহাভিমুখো নিপন্নো হোতি. অথস্স সত্থা অত্তনো অপস্সনভাৱং ঞত্ৱা একং ৰস্মিং ৱিস্সজ্জেসি. মাণৱো ‘‘কিং ওভাসো নামেসো’’তি পৰিৱত্তেত্ৱা নিপন্নোৱ সত্থাৰং দিস্ৱা, ‘‘অন্ধবালপিতৰং নিস্সায এৱৰূপং বুদ্ধং উপসঙ্কমিত্ৱা কাযৱেয্যাৱটিকং ৱা কাতুং দানং ৱা দাতুং ধম্মং ৱা সোতুং নালত্থং, ইদানি মে হত্থাপি অনধিপতেয্যা, অঞ্ঞং কত্তব্বং নত্থী’’তি মনমেৱ পসাদেসি. সত্থা ‘‘অলং এত্তকেন চিত্তপ্পসাদেন ইমস্সা’’তি পক্কামি. সো তথাগতে চক্খুপথং ৱিজহন্তেযেৱ পসন্নমনো কালং কত্ৱা সুত্তপ্পবুদ্ধো ৱিয দেৱলোকে তিংসযোজনিকে কনকৱিমানে নিব্বত্তি.
ব্ৰাহ্মণোপিস্স সৰীৰং ঝাপেত্ৱা আড়াহনে ৰোদনপৰাযণো অহোসি, দেৱসিকং আড়াহনং গন্ত্ৱা ৰোদতি – ‘‘কহং একপুত্তক, কহং একপুত্তকা’’তি. দেৱপুত্তোপি অত্তনো সম্পত্তিং ওলোকেত্ৱা, ‘‘কেন মে কম্মেন লদ্ধা’’তি উপধাৰেন্তো ‘‘সত্থৰি মনোপসাদেনা’’তি ঞত্ৱা ‘‘অযং ব্ৰাহ্মণো মম অফাসুককালে ভেসজ্জমকাৰেত্ৱা ইদানি আড়াহনং গন্ত্ৱা ৰোদতি, ৱিপ্পকাৰপ্পত্তমেৱ নং কাতুং ৱট্টতী’’তি মট্ঠকুণ্ডলিৱণ্ণেন আগন্ত্ৱা আড়াহনস্সাৱিদূৰে বাহা পগ্গয্হ ৰোদন্তো অট্ঠাসি. ব্ৰাহ্মণো তং দিস্ৱা ‘‘অহং তাৱ পুত্তসোকেন ৰোদামি, এস কিমত্থং ৰোদতি, পুচ্ছিস্সামি ন’’ন্তি পুচ্ছন্তো ইমং গাথমাহ –
‘‘অলঙ্কতো মট্ঠকুণ্ডলী,
মালধাৰী হৰিচন্দনুস্সদো;
বাহা পগ্গয্হ কন্দসি,
ৱনমজ্ঝে কিং দুক্খিতো তুৱ’’ন্তি. (ৱি. ৱ. ১২০৭; পে. ৱ. ১৮৬);
সো মাণৱো আহ –
‘‘সোৱণ্ণমযো পভস্সৰো,
উপ্পন্নো ৰথপঞ্জৰো মম;
তস্স চক্কযুগং ন ৱিন্দামি,
তেন দুক্খেন জহামি জীৱিত’’ন্তি. (ৱ. ১২০৮; পে. ৱ. ১৮৭);
অথ নং ব্ৰাহ্মণো আহ –
‘‘সোৱণ্ণমযং মণিমযং,
লোহিতকমযং অথ ৰূপিযমযং;
আচিক্খ মে ভদ্দ মাণৱ,
চক্কযুগং পটিপাদযামি তে’’তি. (ৱি. ৱ. ১২০৯; পে. ৱ. ১৮৮);
তং সুত্ৱা মাণৱো ‘‘অযং ব্ৰাহ্মণো পুত্তস্স ভেসজ্জমকত্ৱা পুত্তপতিৰূপকং মং দিস্ৱা ৰোদন্তো ‘সুৱণ্ণাদিমযং ৰথচক্কং কৰোমী’তি ৱদতি, হোতু নিগ্গণ্হিস্সামি ন’’ন্তি চিন্তেত্ৱা ‘‘কীৱ মহন্তং মে চক্কযুগং কৰিস্সসী’’তি ৱত্ৱা ‘‘যাৱ মহন্তং আকঙ্খসি, তাৱ মহন্তং কৰিস্সামী’’তি ৱুত্তে ‘‘চন্দিমসূৰিযেহি মে অত্থো, তে মে দেহী’’তি যাচন্তো আহ –
‘‘সো মাণৱো তস্স পাৱদি,
চন্দসূৰিযা উভযেত্থ দিস্সৰে;
সোৱণ্ণমযো ৰথো মম,
তেন চক্কযুগেন সোভতী’’তি. (ৱি. ৱ. ১২১০; পে. ৱ. ১৮৯);
অথ নং ব্ৰাহ্মণো আহ –
‘‘বালো খো ত্ৱং অসি মাণৱ,
যো ত্ৱং পত্থযসে অপত্থিযং;
মঞ্ঞামি তুৱং মৰিস্সসি,
ন হি ত্ৱং লচ্ছসি চন্দসূৰিযে’’তি. (ৱি. ৱ. ১২১১; পে. ৱ. ১৯০);
অথ নং মাণৱো আহ –
‘‘কিং পন পঞ্ঞাযমানস্সত্থায ৰোদন্তো বালো হোতি, উদাহু অপঞ্ঞাযমানস্সত্থাযা’’তি ৱত্ৱা –
‘‘গমনাগমনম্পি দিস্সতি,
ৱণ্ণধাতু উভযত্থ ৱীথিযা;
পেতো কালকতো ন দিস্সতি,
কো নিধ কন্দতং বাল্যতৰো’’তি. (ৱি. ৱ. ১২১২; পে. ৱ. ১৯১);
তং সুত্ৱা ব্ৰাহ্মণো ‘‘যুত্তং এস ৱদতী’’তি সল্লক্খেত্ৱা –
‘‘সচ্চং খো ৱদেসি মাণৱ,
অহমেৱ কন্দতং বাল্যতৰো;
চন্দং ৱিয দাৰকো ৰুদং,
পেতং কালকতাভিপত্থযি’’ন্তি. (ৱি. ৱ. ১২১৩; পে. ৱ. ১৯২) –
ৱত্ৱা তস্স কথায নিস্সোকো হুত্ৱা মাণৱস্স থুতিং কৰোন্তো ইমা গাথা অভাসি –
‘‘আদিত্তং ৱত মং সন্তং, ঘতসিত্তংৱ পাৱকং;
ৱাৰিনা ৱিয ওসিঞ্চং, সব্বং নিব্বাপযে দৰং.
‘‘অব্বহী ৱত মে সল্লং, সোকং হদযনিস্সিতং;
যো মে সোকপৰেতস্স, পুত্তসোকং অপানুদি.
‘‘স্ৱাহং অব্বূড়্হসল্লোস্মি, সীতিভূতোস্মি নিব্বুতো;
ন সোচামি ন ৰোদামি, তৱ সুত্ৱান মাণৱা’’তি. (ৱি. ৱ. ১২১৪-১২১৬; পে. ৱ. ১৯৩-১৯৫);
অথ নং ‘‘কো নাম ত্ৱ’’ন্তি পুচ্ছন্তো –
‘‘দেৱতানুসি গন্ধব্বো, অদু সক্কো পুৰিন্দদো;
কো ৱা ত্ৱং কস্স ৱা পুত্তো, কথং জানেমু তং ময’’ন্তি. (ৱি. ৱ. ১২১৭; পে. ৱ. ১৯৬) –
আহ. অথস্স মাণৱো –
‘‘যঞ্চ কন্দসি যঞ্চ ৰোদসি,