১. যসত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা
ছপ্পঞ্ঞাসমে ৱগ্গে পঠমাপদানে মহাসমুদ্দং ওগ্গয্হাতিআদিকং আযস্মতো যসত্থেৰস্স অপদানং. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো সুমেধস্স ভগৱতো কালে মহানুভাৱো নাগৰাজা হুত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং অত্তনো ভৱনং নেত্ৱা মহাদানং পৱত্তেসি, ভগৱন্তং মহগ্ঘেন তিচীৱৰেন অচ্ছাদেসি, একেকঞ্চ ভিক্খুং মহগ্ঘেনেৱ পচ্চেকদুস্সযুগেন সব্বেন চ সমণপৰিক্খাৰেন. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো সিদ্ধত্থস্স ভগৱতো কালে সেট্ঠিপুত্তো হুত্ৱা মহাবোধিমণ্ডলং সত্তহি ৰতনেহি পূজেসি. কস্সপস্স ভগৱতো কালে সাসনে পব্বজিত্ৱা সমণধম্মং অকাসি. এৱং সো সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তো অম্হাকং ভগৱতো কালে বাৰাণসিযং মহাৱিভৱস্স সেট্ঠিনো পুত্তো হুত্ৱা সুজাতায ভগৱতো খীৰপাযাসং দিন্নায সেট্ঠিধীতায কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তি, যসো নাম নামেন পৰমসুখুমালো. তস্স তযো পাসাদা হোন্তি – একো হেমন্তিকো, একো গিম্হিকো, একো ৱস্সিকোতি. সো ৱস্সিকে পাসাদে ৱস্সিকে চত্তাৰো মাসে নিপ্পুৰিসেহি তূৰিযেহি পৰিচাৰযমানো ৱসতি, হেট্ঠাপাসাদং ন ওতৰতি. হেমন্তিকে পাসাদে চত্তাৰো মাসে সুফুসিতৱাতপানকৱাটে তত্থেৱ পটিৱসতি. গিম্হিকে পাসাদে বহুকৱাটৱাতপানজালাহি সম্পন্নে তত্থেৱ ৱসতি. হত্থপাদানং সুখুমালতায ভূমিযং নিসজ্জাদিকিচ্চং নত্থি. সিম্বলিতুলাদিপুণ্ণসভাৱে অত্থৰিত্ৱা তত্থ উপধানানি কিচ্চানি কৰোতি. এৱং দেৱলোকে দেৱকুমাৰো ৱিয পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতস্স সমঙ্গীভূতস্স পৰিচাৰযমানস্স পটিকচ্চেৱ নিদ্দা ওক্কমি, পৰিজনস্সাপি নিদ্দা ওক্কমি, সব্বৰত্তিযো চ তেলপদীপো ঝাযতি. অথ খো যসো কুলপুত্তো পটিকচ্চেৱ পবুজ্ঝিত্ৱা অদ্দস সকং পৰিজনং সুপন্তং অঞ্ঞিস্সা কচ্ছে ৱীণং, অঞ্ঞিস্সা কণ্ঠে মুদিঙ্গং, অঞ্ঞিস্সা কচ্ছে আড়ম্বৰং, অঞ্ঞং ৱিকেসিকং, ৱিক্খেড়িকং, অঞ্ঞা ৱিপ্পলপন্তিযো হত্থপত্তং সুসানং মঞ্ঞে, দিস্ৱানস্স আদীনৱো পাতুৰহোসি, নিব্বিদায চিত্তং সণ্ঠাসি. অথ খো যসো কুলপুত্তো উদানং উদানেসি – ‘‘উপদ্দুতং ৱত ভো, উপস্সট্ঠং ৱত ভো’’তি.
অথ খো যসো কুলপুত্তো সুৱণ্ণপাদুকাযো আৰোহিত্ৱা যেন নিৱেসনদ্ৱাৰং তেনুপসঙ্কমি, অমনুস্সা দ্ৱাৰং ৱিৱৰিংসু – ‘‘মা যসস্স কুলপুত্তস্স কোচি অন্তৰাযমকাসি অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজ্জাযা’’তি. অথ খো যসো কুলপুত্তো যেন নগৰদ্ৱাৰং তেনুপসঙ্কমি, অমনুস্সা দ্ৱাৰং ৱিৱৰিংসু – ‘‘মা যসস্স কুলপুত্তস্স কোচি অন্তৰাযমকাসি অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজ্জাযা’’তি. অথ খো যসো কুলপুত্তো যেন ইসিপতনং মিগদাযো তেনুপসঙ্কমি.
তেন খো পন সমযেন ভগৱা ৰত্তিযা পচ্চূসসমযং পচ্চুট্ঠায অজ্ঝোকাসে চঙ্কমতি, অদ্দসা খো ভগৱা যসং কুলপুত্তং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং, দিস্ৱান চঙ্কমা ওৰোহিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো যসো কুলপুত্তো ভগৱতো অৱিদূৰে উদানং উদানেসি – ‘‘উপদ্দুতং ৱত ভো, উপস্সট্ঠং ৱত ভো’’তি. অথ খো ভগৱা যসং কুলপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘ইদং খো, যস, অনুপদ্দুতং, ইদং অনুপস্সট্ঠং, এহি, যস, নিসীদ, ধম্মং তে দেসেস্সামী’’তি. অথ খো যসো কুলপুত্তো, ‘‘ইদং কিৰ অনুপদ্দুতং, ইদং অনুপস্সট্ঠ’’ন্তি হট্ঠো উদগ্গো সুৱণ্ণপাদুকাহি ওৰোহিত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নস্স খো যসস্স কুলপুত্তস্স ভগৱা অনুপুব্বিং কথং কথেসি, সেয্যথিদং, দানকথং সীলকথং সগ্গকথং কামানং আদীনৱং ওকাৰং সংকিলেসং নেক্খম্মে আনিসংসং পকাসেসি. যদা ভগৱা অঞ্ঞাসি যসং কুলপুত্তং কল্লচিত্তং মুদুচিত্তং ৱিনীৱৰণচিত্তং উদগ্গচিত্তং পসন্নচিত্তং, অথ যা বুদ্ধানং সামুক্কংসিকা ধম্মদেসনা, তং পকাসেসি দুক্খং সমুদযং নিৰোধং মগ্গং. সেয্যথাপি নাম সুদ্ধং ৱত্থং অপগতকাড়কং সম্মদেৱ ৰজনং পটিগ্গণ্হেয্য, এৱমেৱ যসস্স কুলপুত্তস্স তস্মিংযেৱ আসনে ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি.
অথ খো যসস্স কুলপুত্তস্স মাতা পাসাদং অভিৰুহিত্ৱা যসং কুলপুত্তং অপস্সন্তী যেন সেট্ঠি গহপতি তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা সেট্ঠিং গহপতিং এতদৱোচ – ‘‘পুত্তো তে গহপতি যসো ন দিস্সতী’’তি. অথ খো, সেট্ঠি গহপতি, চতুদ্দিসা অস্সদূতে উয্যোজেত্ৱা সামংযেৱ যেন ইসিপতনং মিগদাযো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো, সেট্ঠি গহপতি, সুৱণ্ণপাদুকানং নিক্খেপং, দিস্ৱান তংযেৱ অনুগমাসি. অদ্দসা খো ভগৱা সেট্ঠিং গহপতিং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং, দিস্ৱান ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘যংনূনাহং তথাৰূপং ইদ্ধাভিসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰেয্যং, যথা সেট্ঠি গহপতি ইধ নিসিন্নো ইধ নিসিন্নং যসং কুলপুত্তং ন পস্সেয্যা’’তি. অথ খো ভগৱা তথাৰূপং ইদ্ধাভিসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰেসি. অথ খো সেট্ঠি গহপতি যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অপি, ভন্তে, ভগৱা যসং কুলপুত্তং পস্সেয্যা’’তি. তেন হি গহপতি নিসীদ, অপ্পেৱ নাম ইধ নিসিন্নো ইধ নিসিন্নং যসং কুলপুত্তং পস্সেয্যাসীতি. অথ খো সেট্ঠি গহপতি ‘‘ইধেৱ কিৰাহং নিসিন্নো ইধ নিসিন্নং যসং কুলপুত্তং পস্সিস্সামী’’তি হট্ঠো উদগ্গো ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নস্স খো সেট্ঠিস্স গহপতিস্স ভগৱা অনুপুব্বিং কথং কথেসি…পে… অপৰপ্পচ্চযো অত্থু সাসনে ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কন্তং ভন্তে, অভিক্কন্তং ভন্তে, সেয্যথাপি, ভন্তে, নিক্কুজ্জিতং ৱা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য ‘চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তী’তি, এৱমেৱং ভগৱতা অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং, ভন্তে, ভগৱন্তং সৰণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ, উপাসকং মং ভগৱা ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. সোৱ লোকে পঠমং উপাসকো অহোসি তেৱাচিকো.
অথ খো যসস্স কুলপুত্তস্স পিতুনো ধম্মে দেসিযমানে যথাদিট্ঠং যথাৱিদিতং ভূমিং পচ্চৱেক্খন্তস্স অনুপাদায আযৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চি. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘যসস্স খো কুলপুত্তস্স পিতুনো ধম্মে দেসিযমানে যথাদিট্ঠং যথাৱিদিতং ভূমিং পচ্চৱেক্খন্তস্স অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্তং, অভব্বো খো যসো কুলপুত্তো হীনাযাৱত্তিত্ৱা কামে পৰিভুঞ্জিতুং, সেয্যথাপি পুব্বে অগাৰিকভূতো, যংনূনাহং তং ইদ্ধাভিসঙ্খাৰং পটিপ্পস্সম্ভেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৱা তং ইদ্ধাভিসঙ্খাৰং পটিপ্পস্সম্ভেসি. অদ্দসা খো সেট্ঠি গহপতি যসং কুলপুত্তং নিসিন্নং, দিস্ৱান যসং কুলপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘মাতা তে তাত, যস, পৰিদেৱসোকসমাপন্না, দেহি মাতুযা জীৱিত’’ন্তি. অথ খো যসো কুলপুত্তো ভগৱন্তং উল্লোকেসি. অথ খো ভগৱা সেট্ঠিং গহপতিং এতদৱোচ – ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, যস্স সেক্খেন ঞাণেন সেক্খেন দস্সনেন ধম্মো দিট্ঠো ৱিদিতো সেয্যথাপি তযা, তস্স যথাদিট্ঠং যথাৱিদিতং ভূমিং পচ্চৱেক্খন্তস্স অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্তং, ভব্বো নু খো সো, গহপতি, হীনাযাৱত্তিত্ৱা কামে পৰিভুঞ্জিতুং সেয্যথাপি পুব্বে অগাৰিকভূতো’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘যসস্স খো, গহপতি, কুলপুত্তস্স সেক্খেন ঞাণেন সেক্খেন দস্সনেন ধম্মো দিট্ঠো ৱিদিতো সেয্যথাপি তযা, তস্স যথাদিট্ঠং যথাৱিদিতং ভূমিং পচ্চৱেক্খন্তস্স অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্তং, অভব্বো খো, গহপতি, যসো কুলপুত্তো হীনাযাৱত্তিত্ৱা কামে পৰিভুঞ্জিতুং সেয্যথাপি পুব্বে অগাৰিকভূতো’’তি. ‘‘লাভা, ভন্তে, যসস্স কুলপুত্তস্স, সুলদ্ধং, ভন্তে, যসস্স কুলপুত্তস্স, যথা যসস্স কুলপুত্তস্স অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্তং, অধিৱাসেতু মে, ভন্তে ভগৱা, অজ্জতনায ভত্তং যসেন কুলপুত্তেন পচ্ছাসমণেনা’’তি. ‘‘অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন’’. অথ খো সেট্ঠি গহপতি, ভগৱতো অধিৱাসনং ৱিদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি. অথ খো যসো কুলপুত্তো অচিৰপক্কন্তে সেট্ঠিম্হি গহপতিম্হি ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘লভেয্যাহং, ভন্তে, ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যং উপসম্পদ’’ন্তি. ‘‘এহি ভিক্খূ’’তি ভগৱা অৱোচ – ‘‘স্ৱাক্খাতো ধম্মো, চৰ ব্ৰহ্মচৰিযং সম্মা দুক্খস্স অন্তকিৰিযাযা’’তি, সাৱ তস্স আযস্মতো উপসম্পদা অহোসি.
১. অৰহা পন হুত্ৱা সোমনস্সজাতো অত্তনো পুব্বচৰিতাপদানং পকাসেন্তো মহাসমুদ্দং ওগ্গয্হাতিআদিমাহ. তত্থ সমুদ্দন্তি অঙ্গুলিমুদ্দায সং সুট্ঠু দস্সেতব্বতো সমুদ্দো, অথ ৱা সং সুট্ঠু উদিযতি খোভিযতি পসোধিযতি ঘোসনং কৰোন্তো আলুড়িযতীতি সমুদ্দো, মহন্তো চ সো সমুদ্দো চাতি মহাসমুদ্দো, তং মহাসমুদ্দং. ওগ্গয্হাতি অজ্ঝোগাহেত্ৱা অব্ভন্তৰং পৱিসিত্ৱা তস্স মহাসমুদ্দস্স অন্তো পৱিসিত্ৱা, সাম্যত্থে চেতং উপযোগৱচনন্তি দট্ঠব্বং. ভৱনং মে সুমাপিতন্তি এত্থ ভৱন্তি নিব্বত্তন্তি নিৱসন্তি চতূহি ইৰিযাপথেহি ৱাসং কপ্পেন্তি এত্থাতি ভৱনং, ময্হং তং ভৱনং তং ৱিমানং তং পাসাদং পঞ্চপাকাৰকূটাগাৰেহি সং সুট্ঠু মাপিতং নগৰং, অত্তনো বলেন সুট্ঠু নিম্মিতন্তি অত্থো. সুনিম্মিতা পোক্খৰণীতি সুমহন্তা হুত্ৱা ভূতা ইতা গতা পৱত্তা খণিতা কতাতি পোক্খৰণী, মচ্ছকচ্ছপপুপ্ফপুলিনতিত্থমধুৰোদকাদীহি সুট্ঠু নিব্বত্তা নিম্মিতাতি অত্থো. চক্কৱাকূপকূজিতাতি চক্কৱাককুক্কুটহংসাদীহি কূজিতা ঘোসিতা নাদিতা সা পোক্খৰণীতি সম্বন্ধো. ইতো পৰং নদীৱনদ্ৱিপদচতুপ্পদপাদপপক্খীনং ৱণ্ণঞ্চ সুমেধস্স ভগৱতো দস্সনঞ্চ নিমন্তেত্ৱা সুমেধস্স ভগৱতো দানক্কমঞ্চ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
লোকাহুতিপটিগ্গহন্তি এত্থ লোকে আহুতি লোকাহুতি, কামৰূপাৰূপসঙ্খাতস্স লোকস্স আহুতিং পূজাসক্কাৰং পটিগ্গণ্হাতীতি লোকাহুতিপটিগ্গহং, সুমেধং ভগৱন্তন্তি অত্থো. সেসং ব্যাকৰণদানঞ্চ অৰহত্তপ্পত্তফলঞ্চ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.
যসত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা সমত্তা.