নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
খুদ্দকনিকাযে
অপদান-অট্ঠকথা
(পঠমো ভাগো)
গন্থাৰম্ভকথা
ৱন্দিত্ৱা সিৰসা সেট্ঠং, বুদ্ধমপ্পটিপুগ্গলং;
ঞেয্যসাগৰমুত্তিণ্ণং, তিণ্ণং সংসাৰসাগৰং.
তথেৱ পৰমং সন্তং, গম্ভীৰং দুদ্দসং অণুং;
ভৱাভৱকৰং সুদ্ধং, ধম্মং সম্বুদ্ধপূজিতং.
তথেৱ অনঘং সঙ্ঘং, অসঙ্গং সঙ্ঘমুত্তমং;
উত্তমং দক্খিণেয্যানং, সন্তিন্দ্ৰিযমনাসৱং.
কতেন তস্স এতস্স, পণামেন ৱিসেসতো;
ৰতনত্তযে ৱিসেসেন, ৱিসেসস্সাদৰেন মে.
থেৰেহি ধীৰধীৰেহি, আগমঞ্ঞূহি ৱিঞ্ঞুভি;
‘‘অপদানট্ঠকথা ভন্তে, কাতব্বা’’তি ৱিসেসতো.
পুনপ্পুনাদৰেনেৱ, যাচিতোহং যসস্সিভি;
তস্মাহং সাপদানস্স, অপদানস্সসেসতো.
ৱিসেসনযদীপস্স, দীপিস্সং পিটকত্তযে;
যথা পাড়িনযেনেৱ, অত্থসংৱণ্ণনং সুভং.
কেন কত্থ কদা চেতং, ভাসিতং ধম্মমুত্তমং;
কিমত্থং ভাসিতঞ্চেতং, এতং ৱত্ৱা ৱিধিং ততো.
নিদানেসু কোসল্লত্থং, সুখুগ্গহণধাৰণং;
তস্মা তং তং ৱিধিং ৱত্ৱা, পুব্বাপৰৱিসেসিতং.
পুৰা সীহড়ভাসায, পোৰাণট্ঠকথায চ;
ঠপিতং তং ন সাধেতি, সাধূনং ইচ্ছিতিচ্ছিতং.
তস্মা তমুপনিস্সায, পোৰাণট্ঠকথানযং;
ৱিৱজ্জেত্ৱা ৱিৰুদ্ধত্থং, ৱিসেসত্থং পকাসযং;
ৱিসেসৱণ্ণনং সেট্ঠং, কৰিস্সামত্থৱণ্ণনন্তি.
নিদানকথা
‘‘কেন কত্থ কদা চেতং, ভাসিতং ধম্মমুত্তম’’ন্তি চ, ‘‘কৰিস্সামত্থৱণ্ণন’’ন্তি চ পটিঞ্ঞাতত্তা সা পনাযং অপদানস্সত্থৱণ্ণনা দূৰেনিদানং, অৱিদূৰেনিদানং, সন্তিকেনিদানন্তি ইমানি তীণি নিদানানি দস্সেত্ৱা ৱণ্ণিযমানা যে নং সুণন্তি, তেহি সমুদাগমতো পট্ঠায ৱিঞ্ঞাতত্তা যস্মা সুট্ঠু ৱিঞ্ঞাতা নাম হোতি, তস্মা নং তানি নিদানানি দস্সেত্ৱাৱ ৱণ্ণযিস্সাম.
তত্থ আদিতো তাৱ তেসং নিদানানং পৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো. দীপঙ্কৰপাদমূলস্মিঞ্হি কতাভিনীহাৰস্স মহাসত্তস্স যাৱ ৱেস্সন্তৰত্তভাৱা চৱিত্ৱা তুসিতপুৰে নিব্বত্তি, তাৱ পৱত্তো কথামগ্গো দূৰেনিদানং নাম. তুসিতভৱনতো পন চৱিত্ৱা যাৱ বোধিমণ্ডে সব্বঞ্ঞুতপ্পত্তি, তাৱ পৱত্তো কথামগ্গো অৱিদূৰেনিদানং নাম. সন্তিকেনিদানং পন তেসু তেসু ঠানেসু ৱিহৰতো তস্মিং তস্মিংযেৱ ঠানে লব্ভতীতি.
১. দূৰেনিদানকথা
তত্ৰিদং দূৰেনিদানং নাম – ইতো কিৰ কপ্পসতসহস্সাধিকানং চতুন্নং অসঙ্খ্যেয্যানং মত্থকে অমৰৱতী নাম নগৰং অহোসি. তত্থ সুমেধো নাম ব্ৰাহ্মণো পটিৱসতি, উভতো সুজাতো মাতিতো চ পিতিতো চ, সংসুদ্ধগহণিকো যাৱ সত্তমা কুলপৰিৱট্টা, অক্খিত্তো অনুপকুট্ঠো জাতিৱাদেন, অভিৰূপো দস্সনীযো পাসাদিকো পৰমায ৱণ্ণপোক্খৰতায সমন্নাগতো. সো অঞ্ঞং কম্মং অকত্ৱা ব্ৰাহ্মণসিপ্পমেৱ উগ্গণ্হি. তস্স দহৰকালেযেৱ মাতাপিতৰো কালমকংসু. অথস্স ৰাসিৱড্ঢকো অমচ্চো আযপোত্থকং আহৰিত্ৱা সুৱণ্ণৰজতমণিমুত্তাদিভৰিতে গব্ভে ৱিৱৰিত্ৱা ‘‘এত্তকং তে, কুমাৰ, মাতু সন্তকং, এত্তকং পিতু সন্তকং, এত্তকং অয্যকপয্যকান’’ন্তি যাৱ সত্তমা কুলপৰিৱট্টা ধনং আচিক্খিত্ৱা ‘‘এতং পটিপজ্জাহী’’তি আহ. সুমেধপণ্ডিতো চিন্তেসি – ‘‘ইমং ধনং সংহৰিত্ৱা ময্হং পিতুপিতামহাদযো পৰলোকং গচ্ছন্তা এককহাপণম্পি গহেত্ৱা ন গতা, মযা পন গহেত্ৱা গমনকাৰণং কাতুং ৱট্টতী’’তি, সো ৰঞ্ঞো আৰোচেত্ৱা নগৰে ভেৰিং চৰাপেত্ৱা মহাজনস্স দানং দত্ৱা তাপসপব্বজ্জং পব্বজি. ইমস্স পনত্থস্স আৱিভাৱত্থং ইমস্মিং ঠানে সুমেধকথা কথেতব্বা. সা পনেসা কিঞ্চাপি বুদ্ধৱংসে নিৰন্তৰং আগতাযেৱ, গাথাবন্ধেন পন আগতত্তা ন সুট্ঠু পাকটা, তস্মা তং অন্তৰন্তৰা গাথাসম্বন্ধদীপকেহি ৱচনেহি সদ্ধিং কথেস্সাম.
সুমেধকথা
কপ্পসতসহস্সাধিকানঞ্হি চতুন্নং অসঙ্খ্যেয্যানং মত্থকে দসহি সদ্দেহি অৱিৱিত্তং ‘‘অমৰৱতী’’তি চ ‘‘অমৰ’’ন্তি চ লদ্ধনামং নগৰং অহোসি, যং সন্ধায বুদ্ধৱংসে ৱুত্তং –
‘‘কপ্পে চ সতসহস্সে, চতুৰো চ অসঙ্খিযে;
অমৰং নাম নগৰং, দস্সনেয্যং মনোৰমং;
দসহি সদ্দেহি অৱিৱিত্তং, অন্নপানসমাযুত’’ন্তি. (বু. ৱং. ২.১-২);
তত্থ দসহি সদ্দেহি অৱিৱিত্তন্তি হত্থিসদ্দেন অস্সসদ্দেন ৰথসদ্দেন ভেৰিসদ্দেন মুদিঙ্গসদ্দেন ৱীণাসদ্দেন গীতসদ্দেন সঙ্খসদ্দেন সম্মসদ্দেন তাড়সদ্দেন ‘‘অস্নাথ পিৱথ খাদথা’’তি দসমেন সদ্দেনাতি ইমেহি দসহি সদ্দেহি অৱিৱিত্তং অহোসি. তেসং পন সদ্দানং একদেসমেৱ গহেত্ৱা –
‘‘হত্থিসদ্দং অস্সসদ্দং, ভেৰিসঙ্খৰথানি চ;
খাদথ পিৱথ চেৱ, অন্নপানেন ঘোসিত’’ন্তি. –
বুদ্ধৱংসে (বু. ৱং. ২.৩-৫) ইমং গাথং ৱত্ৱা –
‘‘নগৰং সব্বঙ্গসম্পন্নং, সব্বকম্মমুপাগতং;
সত্তৰতনসম্পন্নং, নানাজনসমাকুলং;
সমিদ্ধং দেৱনগৰংৱ, আৱাসং পুঞ্ঞকম্মিনং.
‘‘নগৰে অমৰৱতিযা, সুমেধো নাম ব্ৰাহ্মণো;
অনেককোটিসন্নিচযো, পহূতধনধঞ্ঞৱা.
‘‘অজ্ঝাযকো মন্তধৰো, তিণ্ণং ৱেদান পাৰগূ;
লক্খণে ইতিহাসে চ, সধম্মে পাৰমিং গতো’’তি. – ৱুত্তং;
অথেকদিৱসং সো সুমেধপণ্ডিতো উপৰিপাসাদৱৰতলে ৰহোগতো হুত্ৱা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা নিসিন্নো এৱং চিন্তেসি – ‘‘পুনব্ভৱে, পণ্ডিত, পটিসন্ধিগ্গহণং নাম দুক্খং, তথা নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে সৰীৰস্স ভেদনং, অহঞ্চ জাতিধম্মো, জৰাধম্মো, ব্যাধিধম্মো, মৰণধম্মো, এৱংভূতেন মযা অজাতিং অজৰং অব্যাধিং অমৰণং অদুক্খং সুখং সীতলং অমতমহানিব্বানং পৰিযেসিতুং ৱট্টতি. অৱস্সং ভৱতো মুচ্চিত্ৱা নিব্বানগামিনা একেন মগ্গেন ভৱিতব্ব’’ন্তি. তেন ৱুত্তং –
‘‘ৰহোগতো নিসীদিত্ৱা, এৱং চিন্তেসহং তদা;
দুক্খো পুনব্ভৱো নাম, সৰীৰস্স চ ভেদনং.
‘‘জাতিধম্মো জৰাধম্মো, ব্যাধিধম্মো সহং তদা;
অজৰং অমৰং খেমং, পৰিযেসিস্সামি নিব্বুতিং.
‘‘যংনূনিমং পূতিকাযং, নানাকুণপপূৰিতং;
ছড্ডযিত্ৱান গচ্ছেয্যং, অনপেক্খো অনত্থিকো.
‘‘অত্থি হেহিতি সো মগ্গো, ন সো সক্কা ন হেতুযে;
পৰিযেসিস্সামি তং মগ্গং, ভৱতো পৰিমুত্তিযা’’তি.
ততো উত্তৰিপি এৱং চিন্তেসি – ‘‘যথা হি লোকে দুক্খস্স পটিপক্খভূতং সুখং নাম অত্থি, এৱং ভৱে সতি তপ্পটিপক্খেন ৱিভৱেনাপি ভৱিতব্বং. যথা চ উণ্হে সতি তস্স ৱূপসমভূতং সীতলম্পি অত্থি, এৱং ৰাগগ্গিআদীনং ৱূপসমেন নিব্বানেনাপি ভৱিতব্বং. যথা নাম পাপস্স লামকস্স ধম্মস্স পটিপক্খভূতো কল্যাণো অনৱজ্জভূতো ধম্মোপি অত্থিযেৱ, এৱমেৱ পাপিকায জাতিযা সতি সব্বজাতিখেপনতো অজাতিসঙ্খাতেন নিব্বানেনাপি ভৱিতব্বমেৱা’’তি. তেন ৱুত্তং –
‘‘যথাপি দুক্খে ৱিজ্জন্তে, সুখং নামপি ৱিজ্জতি;
এৱং ভৱে ৱিজ্জমানে, ৱিভৱোপিচ্ছিতব্বকো.
‘‘যথাপি উণ্হে ৱিজ্জন্তে, অপৰং ৱিজ্জতি সীতলং;
এৱং তিৱিধগ্গি ৱিজ্জন্তে, নিব্বানম্পিচ্ছিতব্বকং.
‘‘যথাপি পাপে ৱিজ্জন্তে, কল্যাণমপি ৱিজ্জতি;
এৱমেৱ জাতি ৱিজ্জন্তে, অজাতিপিচ্ছিতব্বক’’ন্তি.
অপৰম্পি চিন্তেসি – ‘‘যথা নাম গূথৰাসিম্হি নিমুগ্গেন পুৰিসেন দূৰতোৱ পঞ্চৱণ্ণপদুমসঞ্ছন্নং মহাতড়াকং দিস্ৱা ‘কতৰেন নু খো মগ্গেন এত্থ গন্তব্ব’ন্তি তং তড়াকং গৱেসিতুং যুত্তং. যং তস্স অগৱেসনং, ন সো তড়াকস্স দোসো, পুৰিসস্সেৱ দোসো. এৱং কিলেসমলধোৱনে অমতমহানিব্বানতড়াকে ৱিজ্জন্তে যং তস্স অগৱেসনং, ন সো অমতমহানিব্বানতড়াকস্স দোসো, পুৰিসস্সেৱ দোসো. যথা চ চোৰেহি সম্পৰিৱাৰিতো পুৰিসো পলাযনমগ্গে ৱিজ্জমানেপি সচে ন পলাযতি, ন সো মগ্গস্স দোসো, পুৰিসস্সেৱ দোসো. এৱমেৱ কিলেসেহি পৰিৱাৰেত্ৱা গহিতস্স পুৰিসস্স ৱিজ্জমানেযেৱ নিব্বানগামিম্হি সিৱে মগ্গে মগ্গস্স অগৱেসনং নাম ন মগ্গস্স দোসো, পুৰিসস্সেৱ দোসো. যথা চ ব্যাধিপীড়িতো পুৰিসো ৱিজ্জমানে ব্যাধিতিকিচ্ছকে ৱেজ্জে সচে তং ৱেজ্জং গৱেসিত্ৱা ব্যাধিং ন তিকিচ্ছাপেতি, ন সো ৱেজ্জস্স দোসো, পুৰিসস্সেৱ দোসো. এৱমেৱ যো কিলেসব্যাধিপীড়িতো কিলেসৱূপসমমগ্গকোৱিদং ৱিজ্জমানমেৱ আচৰিযং ন গৱেসতি, তস্সেৱ দোসো, ন কিলেসৱিনাসকস্স আচৰিযস্স দোসো’’তি. তেন ৱুত্তং –
‘‘যথা গূথগতো পুৰিসো, তড়াকং দিস্ৱান পূৰিতং;
ন গৱেসতি তং তড়াকং, ন দোসো তড়াকস্স সো.
‘‘এৱং কিলেসমলধোৱে, ৱিজ্জন্তে অমতন্তড়ে;
ন গৱেসতি তং তড়াকং, ন দোসো অমতন্তড়ে.
‘‘যথা অৰীহি পৰিৰুদ্ধো, ৱিজ্জন্তে গমনম্পথে;
ন পলাযতি সো পুৰিসো, ন দোসো অঞ্জসস্স সো.
‘‘এৱং কিলেসপৰিৰুদ্ধো, ৱিজ্জমানে সিৱে পথে;
ন গৱেসতি তং মগ্গং, ন দোসো সিৱমঞ্জসে.
‘‘যথাপি ব্যাধিতো পুৰিসো, ৱিজ্জমানে তিকিচ্ছকে;
ন তিকিচ্ছাপেতি তং ব্যাধিং, ন দোসো সো তিকিচ্ছকে.
‘‘এৱং কিলেসব্যাধীহি, দুক্খিতো পৰিপীড়িতো;
ন গৱেসতি তং আচৰিযং, ন দোসো সো ৱিনাযকে’’তি.
অপৰম্পি চিন্তেসি – ‘‘যথা মণ্ডনকজাতিকো পুৰিসো কণ্ঠে আসত্তং কুণপং ছড্ডেত্ৱা সুখং গচ্ছেয্য, এৱং মযাপি ইমং পূতিকাযং ছড্ডেত্ৱা অনপেক্খেন নিব্বাননগৰং পৱিসিতব্বং. যথা চ নৰনাৰিযো উক্কাৰভূমিযং উচ্চাৰপস্সাৱং কত্ৱা ন তং উচ্ছঙ্গেন ৱা আদায, দুস্সন্তেন ৱা ৱেঠেত্ৱা গচ্ছন্তি, জিগুচ্ছমানা পন অনপেক্খাৱ, ছড্ডেত্ৱা গচ্ছন্তি, এৱং মযাপি ইমং পূতিকাযং অনপেক্খেন ছড্ডেত্ৱা অমতনিব্বাননগৰং পৱিসিতুং ৱট্টতি. যথা চ নাৱিকা নাম জজ্জৰং নাৱং অনপেক্খাৱ ছড্ডেত্ৱা গচ্ছন্তি, এৱং অহম্পি ইমং নৱহি ৱণমুখেহি পগ্ঘৰন্তং কাযং ছড্ডেত্ৱা অনপেক্খো নিব্বানপুৰং পৱিসিস্সামি. যথা চ পুৰিসো নানাৰতনানি আদায চোৰেহি সদ্ধিং মগ্গং গচ্ছন্তো অত্তনো ৰতননাসভযেন তে ছড্ডেত্ৱা খেমং মগ্গং গণ্হাতি, এৱং অযম্পি কৰজকাযো ৰতনৱিলোপকচোৰসদিসো. সচাহং এত্থ তণ্হং কৰিস্সামি, অৰিযমগ্গকুসলধম্মৰতনং মে নস্সিস্সতি, তস্মা মযা ইমং চোৰসদিসং কাযং ছড্ডেত্ৱা অমতমহানিব্বাননগৰং পৱিসিতুং ৱট্টতী’’তি. তেন ৱুত্তং –
‘‘যথাপি কুণপং পুৰিসো, কণ্ঠে বদ্ধং জিগুচ্ছিয;
মোচযিত্ৱান গচ্ছেয্য, সুখী সেৰী সযংৱসী.
‘‘তথেৱিমং পূতিকাযং, নানাকুণপসঞ্চযং;
ছড্ডযিত্ৱান গচ্ছেয্যং, অনপেক্খো অনত্থিকো.
‘‘যথা উচ্চাৰট্ঠানম্হি, কৰীসং নৰনাৰিযো;
ছড্ডযিত্ৱান গচ্ছন্তি, অনপেক্খা অনত্থিকা.
‘‘এৱমেৱাহং ইমং কাযং, নানাকুণপপূৰিতং;
ছড্ডযিত্ৱান গচ্ছিস্সং, ৱচ্চং কত্ৱা যথা কুটিং.
‘‘যথাপি জজ্জৰং নাৱং, পলুগ্গং উদগাহিনিং;
সামী ছড্ডেত্ৱা গচ্ছন্তি, অনপেক্খা অনত্থিকা.
‘‘এৱমেৱাহং ইমং কাযং, নৱচ্ছিদ্দং ধুৱস্সৱং;
ছড্ডযিত্ৱান গচ্ছিস্সং, জিণ্ণনাৱংৱ সামিকা.
‘‘যথাপি পুৰিসো চোৰেহি, গচ্ছন্তো ভণ্ডমাদিয;
ভণ্ডচ্ছেদভযং দিস্ৱা, ছড্ডযিত্ৱান গচ্ছতি.
‘‘এৱমেৱ অযং কাযো, মহাচোৰসমো ৱিয;
পহাযিমং গমিস্সামি, কুসলচ্ছেদনা ভযা’’তি.
এৱং সুমেধপণ্ডিতো নানাৱিধাহি উপমাহি ইমং নেক্খম্মূপসংহিতং অত্থং চিন্তেত্ৱা সকনিৱেসনে অপৰিমিতভোগক্খন্ধং হেট্ঠা ৱুত্তনযেন কপণদ্ধিকাদীনং ৱিস্সজ্জেত্ৱা মহাদানং দত্ৱা ৱত্থুকামে চ কিলেসকামে চ পহায অমৰনগৰতো নিক্খমিত্ৱা এককোৱ হিমৱন্তে ধম্মিকং নাম পব্বতং নিস্সায অস্সমং কত্ৱা তত্থ পণ্ণসালঞ্চ চঙ্কমঞ্চ মাপেত্ৱা পঞ্চহি নীৱৰণদোসেহি ৱজ্জিতং ‘‘এৱং সমাহিতে চিত্তে’’তিআদিনা নযেন ৱুত্তেহি অট্ঠহি কাৰণগুণেহি সমুপেতং অভিঞ্ঞাসঙ্খাতং বলং আহৰিতুং তস্মিং অস্সমপদে নৱদোসসমন্নাগতং সাটকং পজহিত্ৱা, দ্ৱাদসগুণসমন্নাগতং ৱাকচীৰং নিৱাসেত্ৱা, ইসিপব্বজ্জং পব্বজি. এৱং পব্বজিতো অট্ঠদোসসমাকিণ্ণং তং পণ্ণসালং পহায দসগুণসমন্নাগতং ৰুক্খমূলং উপগন্ত্ৱা সব্বং ধঞ্ঞৱিকতিং পহায পৱত্তফলভোজনো হুত্ৱা নিসজ্জট্ঠানচঙ্কমনৱসেনেৱ পধানং পদহন্তো সত্তাহব্ভন্তৰেযেৱ অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং পঞ্চন্নঞ্চ অভিঞ্ঞানং লাভী অহোসি. এৱং তং যথাপত্থিতং অভিঞ্ঞাবলং পাপুণি. তেন ৱুত্তং –
‘‘এৱাহং চিন্তযিত্ৱান, নেককোটিসতং ধনং;
নাথানাথানং দত্ৱান, হিমৱন্তমুপাগমিং.
‘‘হিমৱন্তস্সাৱিদূৰে, ধম্মিকো নাম পব্বতো;
অস্সমো সুকতো ময্হং, পণ্ণসালা সুমাপিতা.
‘‘চঙ্কমং তত্থ মাপেসিং, পঞ্চদোসৱিৱজ্জিতং;
অট্ঠগুণসমুপেতং, অভিঞ্ঞাবলমাহৰিং.
‘‘সাটকং পজহিং তত্থ, নৱদোসমুপাগতং;
ৱাকচীৰং নিৱাসেসিং, দ্ৱাদসগুণমুপাগতং.
‘‘অট্ঠদোসসমাকিণ্ণং, পজহিং পণ্ণসালকং;
উপাগমিং ৰুক্খমূলং, গুণে দসহুপাগতং.
‘‘ৱাপিতং ৰোপিতং ধঞ্ঞং, পজহিং নিৰৱসেসতো;
অনেকগুণসম্পন্নং, পৱত্তফলমাদিযিং.
‘‘তত্থপ্পধানং পদহিং, নিসজ্জট্ঠানচঙ্কমে;
অব্ভন্তৰম্হি সত্তাহে, অভিঞ্ঞাবল পাপুণি’’ন্তি.
তত্থ ‘‘অস্সমো সুকতো ময্হং, পণ্ণসালা সুমাপিতা’’তি ইমায পন পাড়িযা সুমেধপণ্ডিতেন অস্সমপণ্ণসালচঙ্কমা সহত্থা মাপিতা ৱিয ৱুত্তা. অযং পনেত্থ অত্থো – মহাসত্তঞ্হি ‘‘হিমৱন্তং অজ্ঝোগাহেত্ৱা অজ্জ ধম্মিকপব্বতং পৱিসিস্সতী’’তি দিস্ৱা সক্কো ৱিস্সকম্মদেৱপুত্তং আমন্তেসি – ‘‘তাত, অযং সুমেধপণ্ডিতো ‘পব্বজিস্সামী’তি নিক্খন্তো, এতস্স ৱসনট্ঠানং মাপেহী’’তি. সো তস্স ৱচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা ৰমণীযং অস্সমং, সুগুত্তং পণ্ণসালং, মনোৰমং চঙ্কমঞ্চ মাপেসি. ভগৱা পন তদা অত্তনো পুঞ্ঞানুভাৱেন নিপ্ফন্নং তং অস্সমপদং সন্ধায ‘‘সাৰিপুত্ত, তস্মিং ধম্মিকপব্বতে –
‘‘অস্সমো সুকতো ময্হং, পণ্ণসালা সুমাপিতা;
চঙ্কমং তত্থ মাপেসিং, পঞ্চদোসৱিৱজ্জিত’’’ন্তি. –
আহ. তত্থ সুকতো ময্হন্তি সুট্ঠু কতো মযা. পণ্ণসালা সুমাপিতাতি পণ্ণচ্ছদনসালাপি মে সুমাপিতা অহোসি.
পঞ্চদোসৱিৱজ্জিতন্তি পঞ্চিমে চঙ্কমদোসা নাম থদ্ধৱিসমতা, অন্তোৰুক্খতা, গহনচ্ছন্নতা, অতিসম্বাধতা, অতিৱিসালতাতি. থদ্ধৱিসমভূমিভাগস্মিঞ্হি চঙ্কমে চঙ্কমন্তস্স পাদা ৰুজ্জন্তি, ফোটা উট্ঠহন্তি, চিত্তং একগ্গতং ন লভতি, কম্মট্ঠানং ৱিপজ্জতি. মুদুসমতলে পন ফাসুৱিহাৰং আগম্ম কম্মট্ঠানং সম্পজ্জতি. তস্মা থদ্ধৱিসমভূমিভাগতা একো দোসোতি ৱেদিতব্বো. চঙ্কমস্স অন্তো ৱা মজ্ঝে ৱা কোটিযং ৱা ৰুক্খে সতি পমাদমাগম্ম চঙ্কমন্তস্স নলাটং ৱা সীসং ৱা পটিহঞ্ঞতীতি অন্তোৰুক্খতা দুতিযো দোসো. তিণলতাদিগহনচ্ছন্নে চঙ্কমে চঙ্কমন্তো অন্ধকাৰৱেলাযং উৰগাদিকে পাণে অক্কমিত্ৱা ৱা মাৰেতি, তেহি ৱা দট্ঠো দুক্খং আপজ্জতীতি গহনচ্ছন্নতা ততিযো দোসো. অতিসম্বাধে চঙ্কমে ৱিত্থাৰতো ৰতনিকে ৱা অড্ঢৰতনিকে ৱা চঙ্কমন্তস্স পৰিচ্ছেদে পক্খলিত্ৱা নখাপি অঙ্গুলিযোপি ভিজ্জন্তীতি অতিসম্বাধতা চতুত্থো দোসো. অতিৱিসালে চঙ্কমে চঙ্কমন্তস্স চিত্তং ৱিধাৱতি, একগ্গতং ন লভতীতি অতিৱিসালতা পঞ্চমো দোসো. পুথুলতো পন দিযড্ঢৰতনং দ্ৱীসু পস্সেসু ৰতনমত্তং অনুচঙ্কমং দীঘতো সট্ঠিহত্থং মুদুতলং সমৱিপ্পকিণ্ণৱালুকং চঙ্কমং ৱট্টতি চেতিযগিৰিম্হি দীপপ্পসাদকমহামহিন্দত্থেৰস্স চঙ্কমং ৱিয, তাদিসং তং অহোসি. তেনাহ – ‘‘চঙ্কমং তত্থ মাপেসিং, পঞ্চদোসৱিৱজ্জিত’’ন্তি.
অট্ঠগুণসমুপেতন্তি অট্ঠহি সমণসুখেহি উপেতং. অট্ঠিমানি সমণসুখানি নাম ধনধঞ্ঞপৰিগ্গহাভাৱো, অনৱজ্জপিণ্ডপাতপৰিযেসনভাৱো, নিব্বুতপিণ্ডপাতভুঞ্জনভাৱো, ৰট্ঠং পীড়েত্ৱা ধনসাৰং ৱা সীসকহাপণাদীনি ৱা গণ্হন্তেসু ৰাজকুলেসু ৰট্ঠপীড়নকিলেসাভাৱো, উপকৰণেসু নিচ্ছন্দৰাগভাৱো, চোৰৱিলোপে নিব্ভযভাৱো, ৰাজৰাজমহামত্তেহি অসংসট্ঠভাৱো, চতূসু দিসাসু অপ্পটিহতভাৱোতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘যথা তস্মিং অস্সমে ৱসন্তেন সক্কা হোন্তি ইমানি অট্ঠ সুখানি ৱিন্দিতুং, এৱং অট্ঠগুণসমুপেতং তং অস্সমং মাপেসি’’ন্তি.
অভিঞ্ঞাবলমাহৰিন্তি পচ্ছা তস্মিং অস্সমে ৱসন্তো কসিণপৰিকম্মং কত্ৱা অভিঞ্ঞানঞ্চ সমাপত্তীনঞ্চ উপ্পাদনত্থায অনিচ্চতো চ দুক্খতো চ ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা থামপ্পত্তং ৱিপস্সনাবলং আহৰিং. যথা তস্মিং ৱসন্তো তং বলং আহৰিতুং সক্কোমি, এৱং তং অস্সমং অভিঞ্ঞত্থায ৱিপস্সনাবলস্স অনুচ্ছৱিকং কত্ৱা মাপেসিন্তি অত্থো.
সাটকং পজহিং তত্থ, নৱদোসমুপাগতন্তি এত্থাযং অনুপুব্বিকথা. তদা কিৰ কুটিলেণচঙ্কমাদিপটিমণ্ডিতং পুপ্ফূপগফলূপগৰুক্খসঞ্ছন্নং ৰমণীযং মধুৰসলিলাসযং অপগতৱাড়মিগভিংসনকসকুণং পৱিৱেকক্খমং অস্সমং মাপেত্ৱা অলঙ্কতচঙ্কমস্স উভোসু অন্তেসু আলম্বনফলকং সংৱিধায নিসীদনত্থায চঙ্কমৱেমজ্ঝে সমতলং মুগ্গৱণ্ণসিলং মাপেত্ৱা অন্তো পণ্ণসালায জটামণ্ডলৱাকচীৰতিদণ্ডকুণ্ডিকাদিকে তাপসপৰিক্খাৰে মণ্ডপে পানীযঘটপানীযসঙ্খপানীযসৰাৱানি, অগ্গিসালাযং অঙ্গাৰকপল্লদাৰুআদীনীতি এৱং যং যং পব্বজিতানং উপকাৰায সংৱত্ততি, তং সব্বং মাপেত্ৱা পণ্ণসালায ভিত্তিযং – ‘‘যে কেচি পব্বজিতুকামা ইমে পৰিক্খাৰে গহেত্ৱা পব্বজন্তূ’’তি অক্খৰানি ছিন্দিত্ৱা দেৱলোকমেৱ গতে ৱিস্সকম্মদেৱপুত্তে সুমেধপণ্ডিতো হিমৱন্তপাদে গিৰিকন্দৰানুসাৰেন অত্তনো নিৱাসানুৰূপং ফাসুকট্ঠানং ওলোকেন্তো নদীনিৱত্তনে ৱিস্সকম্মনিম্মিতং সক্কদত্তিযং ৰমণীযং অস্সমং দিস্ৱা চঙ্কমনকোটিং গন্ত্ৱা পদৱড়ঞ্জং অপস্সন্তো ‘‘ধুৱং পব্বজিতা ধুৰগামে ভিক্খং পৰিযেসিত্ৱা কিলন্তৰূপা আগন্ত্ৱা পণ্ণসালং পৱিসিত্ৱা নিসিন্না ভৱিস্সন্তী’’তি চিন্তেত্ৱা থোকং আগমেত্ৱা ‘‘অতিৱিয চিৰাযন্তি, জানিস্সামী’’তি পণ্ণসালদ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা অন্তো পৱিসিত্ৱা ইতো চিতো চ ওলোকেন্তো মহাভিত্তিযং অক্খৰানি ৱাচেত্ৱা ‘‘ময্হং কপ্পিযপৰিক্খাৰা এতে, ইমে গহেত্ৱা পব্বজিস্সামী’’তি অত্তনা নিৱত্থপাৰুতং সাটকযুগং পজহি. তেনাহ ‘‘সাটকং পজহিং তত্থা’’তি. এৱং পৱিট্ঠো অহং, সাৰিপুত্ত, তস্সং পণ্ণসালাযং সাটকং পজহিং.
নৱদোসমুপাগতন্তি সাটকং পজহন্তো নৱ দোসে দিস্ৱা পজহিন্তি দীপেতি. তাপসপব্বজ্জং পব্বজিতানঞ্হি সাটকস্মিং নৱ দোসা উপট্ঠহন্তি. মহগ্ঘভাৱো একো দোসো, পৰপটিবদ্ধতায উপ্পজ্জনভাৱো একো, পৰিভোগেন লহুং কিলিস্সনভাৱো একো, কিলিট্ঠো হি ধোৱিতব্বো চ ৰজিতব্বো চ হোতি, পৰিভোগেন জীৰণভাৱো একো, জিণ্ণস্স হি তুন্নং ৱা অগ্গড়দানং ৱা কাতব্বং হোতি, পুন পৰিযেসনায দুৰভিসম্ভৱভাৱো একো, তাপসপব্বজ্জায অসাৰুপ্পভাৱো একো, পচ্চত্থিকানং সাধাৰণভাৱো একো, যথা হি নং পচ্চত্থিকা ন গণ্হন্তি, এৱং গোপেতব্বো হোতি, পৰিভুঞ্জন্তস্স ৱিভূসনট্ঠানভাৱো একো, গহেত্ৱা ৱিচৰন্তস্স খন্ধভাৰমহিচ্ছভাৱো একোতি.
ৱাকচীৰং নিৱাসেসিন্তি তদাহং, সাৰিপুত্ত, ইমে নৱ দোসে দিস্ৱা সাটকং পহায ৱাকচীৰং নিৱাসেসিং, মুঞ্জতিণং হীৰং হীৰং কত্ৱা গন্থেত্ৱা কতং ৱাকচীৰং নিৱাসনপাৰুপনত্থায আদিযিন্তি অত্থো.
দ্ৱাদস গুণমুপাগতন্তি দ্ৱাদসহি আনিসংসেহি সমন্নাগতং. ৱাকচীৰস্মিঞ্হি দ্ৱাদস আনিসংসা – অপ্পগ্ঘং সুন্দৰং কপ্পিযন্তি অযং তাৱ একো আনিসংসো, সহত্থা কাতুং সক্কাতি অযং দুতিযো, পৰিভোগেন সণিকং কিলিস্সতি, ধোৱিযমানেপি পপঞ্চো নত্থীতি অযং ততিযো, পৰিভোগেন জিণ্ণেপি সিব্বিতব্বাভাৱো চতুত্থো, পুন পৰিযেসন্তস্স সুখেন কৰণভাৱো পঞ্চমো, তাপসপব্বজ্জায সাৰুপ্পভাৱো ছট্ঠো, পচ্চত্থিকানং নিৰুপভোগভাৱো সত্তমো, পৰিভুঞ্জন্তস্স ৱিভূসনট্ঠানাভাৱো অট্ঠমো, ধাৰণে সল্লহুকভাৱো নৱমো, চীৱৰপচ্চযে অপ্পিচ্ছভাৱো দসমো, ৱাকুপ্পত্তিযা ধম্মিকঅনৱজ্জভাৱো একাদসমো, ৱাকচীৰে নট্ঠেপি অনপেক্খভাৱো দ্ৱাদসমোতি.
অট্ঠদোসসমাকিণ্ণং, পজহিং পণ্ণসালকন্তি কথং পজহিং? সো কিৰ ৱৰসাটকযুগং ওমুঞ্চন্তো চীৱৰৱংসে লগ্গিতং অনোজপুপ্ফদামসদিসং ৰত্তং ৱাকচীৰং গহেত্ৱা নিৱাসেত্ৱা তস্সূপৰি অপৰং সুৱণ্ণৱণ্ণং ৱাকচীৰং পৰিদহিত্ৱা পুন্নাগপুপ্ফসন্থৰসদিসং সখুৰং অজিনচম্মং একংসং কত্ৱা জটামণ্ডলং পটিমুঞ্চিত্ৱা চূড়ায সদ্ধিং নিচ্চলভাৱকৰণত্থং সাৰসূচিং পৱেসেত্ৱা মুত্তাজালসদিসায সিক্কায পৱাড়ৱণ্ণং কুণ্ডিকং ওদহিত্ৱা তীসু ঠানেসু ৱঙ্কং কাজং আদায একিস্সা কাজকোটিযা কুণ্ডিকং, একিস্সা অঙ্কুসপচ্ছিতিদণ্ডকাদীনি ওলগ্গেত্ৱা খাৰিকাজং অংসে কত্ৱা দক্খিণেন হত্থেন কত্তৰদণ্ডং গহেত্ৱা পণ্ণসালতো নিক্খমিত্ৱা সট্ঠিহত্থে মহাচঙ্কমে অপৰাপৰং চঙ্কমন্তো অত্তনো ৱেসং ওলোকেত্ৱা – ‘‘ময্হং মনোৰথো মত্থকং পত্তো, সোভতি ৱত মে পব্বজ্জা, বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধাদীহি সব্বেহি ধীৰপুৰিসেহি ৱণ্ণিতা থোমিতা অযং পব্বজ্জা নাম, পহীনং মে গিহিবন্ধনং, নিক্খন্তোস্মি নেক্খম্মং, লদ্ধা মে উত্তমপব্বজ্জা, কৰিস্সামি সমণধম্মং, লভিস্সামি মগ্গফলসুখ’’ন্তি উস্সাহজাতো খাৰিকাজং ওতাৰেত্ৱা চঙ্কমৱেমজ্ঝে মুগ্গৱণ্ণসিলাপট্টে সুৱণ্ণপটিমা ৱিয নিসিন্নো দিৱসভাগং ৱীতিনামেত্ৱা সাযন্হসমযং পণ্ণসালং পৱিসিত্ৱা বিদলমঞ্চকপস্সে কট্ঠত্থৰিকায নিপন্নো সৰীৰং উতুং গাহাপেত্ৱা বলৱপচ্চূসে পবুজ্ঝিত্ৱা অত্তনো আগমনং আৱজ্জেসি – ‘‘অহং ঘৰাৱাসে আদীনৱং দিস্ৱা অমিতভোগং অনন্তযসং পহায অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা নেক্খম্মগৱেসকো হুত্ৱা পব্বজিতো. ইতো দানি পট্ঠায পমাদচাৰং চৰিতুং ন ৱট্টতি, পৱিৱেকঞ্হি পহায ৱিচৰন্তং মিচ্ছাৱিতক্কমক্খিকা খাদন্তি, ইদানি মযা ৱিৱেকমনুব্ৰূহেতুং ৱট্টতি, অহঞ্হি ঘৰাৱাসং পলিবোধতো দিস্ৱা নিক্খন্তো, অযঞ্চ মনাপা পণ্ণসালা, বেলুৱপক্কৱণ্ণা পৰিভণ্ডকতা ভূমি, ৰজতৱণ্ণা সেতভিত্তিযো, কপোতপাদৱণ্ণং পণ্ণচ্ছদনং, ৱিচিত্তত্থৰণৱণ্ণো বিদলমঞ্চকো, নিৱাসফাসুকং ৱসনট্ঠানং, ন এত্তো অতিৰেকতৰা ৱিয মে গেহসম্পদা পঞ্ঞাযতী’’তি পণ্ণসালায দোসে ৱিচিনন্তো অট্ঠ দোসে পস্সি.
পণ্ণসালপৰিভোগস্মিঞ্হি অট্ঠ আদীনৱা – মহাসমাৰম্ভেন দব্বসম্ভাৰে সমোধানেত্ৱা কৰণপৰিযেসনভাৱো একো আদীনৱো, তিণপণ্ণমত্তিকাসু পতিতাসু তাসং পুনপ্পুনং ঠপেতব্বতায নিবদ্ধজগ্গনভাৱো দুতিযো, সেনাসনং নাম মহল্লকস্স পাপুণাতি, অৱেলায ৱুট্ঠাপিযমানস্স চিত্তেকগ্গতা ন হোতীতি উট্ঠাপনীযভাৱো ততিযো, সীতুণ্হাদিপটিঘাতেন কাযস্স সুখুমালকৰণভাৱো চতুত্থো, গেহং পৱিট্ঠেন যংকিঞ্চি পাপং সক্কা কাতুন্তি গৰহাপটিচ্ছাদনভাৱো পঞ্চমো, ‘‘ময্হ’’ন্তি পৰিগ্গহকৰণভাৱো ছট্ঠো, গেহস্স অত্থিভাৱো নামেস সদুতিযকৱাসো ৱিযাতি সত্তমো, ঊকামঙ্গুলঘৰগোড়িকাদীনং সাধাৰণতায বহুসাধাৰণভাৱো অট্ঠমো. ইতি ইমে অট্ঠ আদীনৱে দিস্ৱা মহাসত্তো পণ্ণসালং পজহি. তেনাহ – ‘‘অট্ঠদোসসমাকিণ্ণং, পজহিং পণ্ণসালক’’ন্তি.
উপাগমিং ৰুক্খমূলং, গুণে দসহুপাগতন্তি ছন্নং পটিক্খিপিত্ৱা দসহি গুণেহি উপেতং ৰুক্খমূলং উপগতোস্মীতি ৱদতি. তত্ৰিমে দস গুণা – অপ্পসমাৰম্ভতা একো গুণো, উপগমনমত্তকমেৱ হি তত্থ হোতীতি. অপ্পটিজগ্গনতা দুতিযো, তঞ্হি সম্মট্ঠম্পি অসম্মট্ঠম্পি পৰিভোগফাসুকং হোতিযেৱ. অনুট্ঠাপনীযভাৱো ততিযো. গৰহং নপ্পটিচ্ছাদেতি, তত্থ হি পাপং কৰোন্তো লজ্জতীতি গৰহায অপ্পটিচ্ছন্নভাৱো চতুত্থো. অব্ভোকাসৱাসো ৱিয কাযং ন সন্থম্ভেতীতি কাযস্স অসন্থম্ভনভাৱো পঞ্চমো, পৰিগ্গহকৰণাভাৱো ছট্ঠো, গেহালযপটিক্খেপো সত্তমো. বহুসাধাৰণে গেহে ৱিয ‘‘পটিজগ্গিস্সামি নং, নিক্খমথা’’তি নীহৰণকাভাৱো অট্ঠমো, ৱসন্তস্স সপ্পীতিকভাৱো নৱমো, ৰুক্খমূলসেনাসনস্স গতগতট্ঠানে সুলভতায অনপেক্খভাৱো দসমোতি ইমে দসগুণে দিস্ৱা ৰুক্খমূলং উপগতোস্মীতি ৱদতি.
ইমানি হি এত্তকানি কাৰণানি সল্লক্খেত্ৱা মহাসত্তো পুনদিৱসে ভিক্খায গামং পাৱিসি. অথস্স সম্পত্তগামে মনুস্সা মহন্তেন উস্সাহেন ভিক্খং অদংসু. সো ভত্তকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৱা অস্সমং আগম্ম নিসীদিত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘নাহং ‘আহাৰং লভামী’তি পব্বজিতো, সিনিদ্ধাহাৰো নামেস মানমদপুৰিসমদে ৱড্ঢেতি, আহাৰমূলকস্স চ দুক্খস্স অন্তো নত্থি, যংনূনাহং ৱাপিতৰোপিতধঞ্ঞনিব্বত্তকং আহাৰং পজহিত্ৱা পৱত্তফলভোজনো ভৱেয্য’’ন্তি. সো ততো পট্ঠায তথা কত্ৱা ঘটেন্তো ৱাযমন্তো সত্তাহব্ভন্তৰেযেৱ অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ চ অভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেসি. তেন ৱুত্তং –
‘‘ৱাপিতং ৰোপিতং ধঞ্ঞং, পজহিং নিৰৱসেসতো;
অনেকগুণসম্পন্নং, পৱত্তফলমাদিযিং.
‘‘তত্থপ্পধানং পদহিং, নিসজ্জট্ঠানচঙ্কমে;
অব্ভন্তৰম্হি সত্তাহে, অভিঞ্ঞাবল পাপুণি’’ন্তি.
দীপঙ্কৰো বুদ্ধো
এৱং অভিঞ্ঞাবলং পত্ৱা সুমেধতাপসে সমাপত্তিসুখেন ৱীতিনামেন্তে দীপঙ্কৰো নাম সত্থা লোকে উদপাদি. তস্স পটিসন্ধিজাতিবোধি ধম্মচক্কপ্পৱত্তনেসু সকলাপি দসসহস্সিলোকধাতু সঙ্কম্পি সম্পকম্পি সম্পৱেধি, মহাৱিৰৱং ৰৱি, দ্ৱত্তিংস পুব্বনিমিত্তানি পাতুৰহেসুং. সুমেধতাপসো সমাপত্তিসুখেন ৱীতিনামেন্তো নেৱ তং সদ্দমস্সোসি, ন চ তানি নিমিত্তানি অদ্দস. তেন ৱুত্তং –
‘‘এৱং মে সিদ্ধিপ্পত্তস্স, ৱসীভূতস্স সাসনে;
দীপঙ্কৰো নাম জিনো, উপ্পজ্জি লোকনাযকো.
‘‘উপ্পজ্জন্তে চ জাযন্তে, বুজ্ঝন্তে ধম্মদেসনে;
চতুৰো নিমিত্তে নাদ্দসং, ঝানৰতিসমপ্পিতো’’তি.
তস্মিং কালে দীপঙ্কৰদসবলো চতূহি খীণাসৱসতসহস্সেহি পৰিৱুতো অনুপুব্বেন চাৰিকং চৰমানো ৰম্মং নাম নগৰং পত্ৱা সুদস্সনমহাৱিহাৰে পটিৱসতি. ৰম্মনগৰৱাসিনো ‘‘দীপঙ্কৰো কিৰ সমণিস্সৰো পৰমাভিসম্বোধিং পত্ৱা পৱত্তৱৰধম্মচক্কো অনুপুব্বেন চাৰিকং চৰমানো অম্হাকং ৰম্মনগৰং পত্ৱা সুদস্সনমহাৱিহাৰে পটিৱসতী’’তি সুত্ৱা সপ্পিনৱনীতাদীনি চেৱ ভেসজ্জানি ৱত্থচ্ছাদনানি চ গাহাপেত্ৱা গন্ধমালাদিহত্থা যেন বুদ্ধো, যেন ধম্মো, যেন সঙ্ঘো, তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভাৰা হুত্ৱা সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৱা একমন্তং নিসিন্না ধম্মদেসনং সুত্ৱা স্ৱাতনায নিমন্তেত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু.
তে পুনদিৱসে মহাদানং সজ্জেত্ৱা নগৰং অলঙ্কৰিত্ৱা দসবলস্স আগমনমগ্গং অলঙ্কৰোন্তা উদকভিন্নট্ঠানেসু পংসুং পক্খিপিত্ৱা সমং ভূমিতলং কত্ৱা ৰজতপট্টৱণ্ণং ৱালুকং আকিৰন্তি, লাজে চেৱ পুপ্ফানি চ ৱিকিৰন্তি, নানাৱিৰাগেহি ৱত্থেহি ধজপটাকে উস্সাপেন্তি, কদলিযো চেৱ পুণ্ণঘটপন্তিযো চ পতিট্ঠাপেন্তি. তস্মিং কালে সুমেধতাপসো অত্তনো অস্সমপদা আকাসং উগ্গন্ত্ৱা, তেসং মনুস্সানং উপৰিভাগেন আকাসেন গচ্ছন্তো তে হট্ঠতুট্ঠে মনুস্সে দিস্ৱা ‘‘কিং নু খো কাৰণ’’ন্তি আকাসতো ওৰুয্হ একমন্তং ঠিতো মনুস্সে পুচ্ছি – ‘‘অম্ভো, কস্স তুম্হে ইধ ৱিসমং মগ্গং অলঙ্কৰোথা’’তি? তেন ৱুত্তং –
‘‘পচ্চন্তদেসৱিসযে, নিমন্তেত্ৱা তথাগতং;
তস্স আগমনং মগ্গং, সোধেন্তি তুট্ঠমানসা.
‘‘অহং তেন সমযেন, নিক্খমিত্ৱা সকস্সমা;
ধুনন্তো ৱাকচীৰানি, গচ্ছামি অম্বৰে তদা.
‘‘ৱেদজাতং জনং দিস্ৱা, তুট্ঠহট্ঠং পমোদিতং;
ওৰোহিত্ৱান গগনা, মনুস্সে পুচ্ছি তাৱদে.
‘‘‘তুট্ঠহট্ঠো পমুদিতো, ৱেদজাতো মহাজনো;
কস্স সোধীযতি মগ্গো, অঞ্জসং ৱটুমাযন’’’ন্তি.
মনুস্সা আহংসু – ‘‘ভন্তে সুমেধ, ন ত্ৱং জানাসি, দীপঙ্কৰো দসবলো সম্মাসম্বুদ্ধো সম্বোধিং পত্ৱা পৱত্তৱৰধম্মচক্কো চাৰিকং চৰমানো অম্হাকং নগৰং পত্ৱা সুদস্সনমহাৱিহাৰে পটিৱসতি. মযং তং ভগৱন্তং নিমন্তযিম্হ, তস্সেতং বুদ্ধস্স ভগৱতো আগমনমগ্গং অলঙ্কৰোমা’’তি. অথ সুমেধতাপসো চিন্তেসি – ‘‘বুদ্ধোতি খো ঘোসমত্তকম্পি লোকে দুল্লভং, পগেৱ বুদ্ধুপ্পাদো, মযাপি ইমেহি মনুস্সেহি সদ্ধিং দসবলস্স মগ্গং অলঙ্কৰিতুং ৱট্টতী’’তি. সো তে মনুস্সে আহ – ‘‘সচে, ভো, তুম্হে এতং মগ্গং বুদ্ধস্স অলঙ্কৰোথ, ময্হম্পি একং ওকাসং দেথ, অহম্পি তুম্হেহি সদ্ধিং মগ্গং অলঙ্কৰিস্সামী’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা ‘‘সুমেধতাপসো ইদ্ধিমা’’তি জানন্তা উদকভিন্নোকাসং সল্লক্খেত্ৱা – ‘‘ত্ৱং ইমং ঠানং অলঙ্কৰোহী’’তি অদংসু. সুমেধো বুদ্ধাৰম্মণং পীতিং গহেত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘অহং ইমং ওকাসং ইদ্ধিযা অলঙ্কৰিতুং পহোমি, এৱং অলঙ্কতো ন মং পৰিতোসেস্সতি, অজ্জ মযা কাযৱেয্যাৱচ্চং কাতুং ৱট্টতী’’তি পংসুং আহৰিত্ৱা তস্মিং পদেসে পক্খিপি.
তস্স তস্মিং পদেসে অনিট্ঠিতেযেৱ দীপঙ্কৰদসবলো মহানুভাৱানং ছড়ভিঞ্ঞানং খীণাসৱানং চতূহি সতসহস্সেহি পৰিৱুতো দেৱতাসু দিব্বগন্ধমালাদীহি পূজযন্তাসু দিব্বতুৰিযেহি ৱজ্জন্তাসু দিব্বসঙ্গীতেসু পৱত্তেন্তেসু মনুস্সেসু মানুসকেহি গন্ধমালাদীহি চেৱ তুৰিযেহি চ পূজযন্তেসু অনোপমায বুদ্ধলীলায মনোসিলাতলে ৱিজম্ভমানো সীহো ৱিয তং অলঙ্কতপটিযত্তং মগ্গং পটিপজ্জি. সুমেধতাপসো অক্খীনি উম্মীলেত্ৱা অলঙ্কতমগ্গেন আগচ্ছন্তস্স দসবলস্স দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণপটিমণ্ডিতং অসীতিযা অনুব্যঞ্জনেহি অনুৰঞ্জিতং ব্যামপ্পভায সম্পৰিৱাৰিতং মণিৱণ্ণগগনতলে নানপ্পকাৰা ৱিজ্জুলতা ৱিয আৱেড়াৱেড়ভূতা চেৱ যুগড়যুগড়ভূতা চ ছব্বণ্ণঘনবুদ্ধৰস্মিযো ৱিস্সজ্জেন্তং ৰূপসোভগ্গপ্পত্তং অত্তভাৱং ওলোকেত্ৱা – ‘‘অজ্জ মযা দসবলস্স জীৱিতপৰিচ্চাগং কাতুং ৱট্টতি, মা ভগৱা কললং অক্কমি, মণিফলকসেতুং পন অক্কমন্তো ৱিয সদ্ধিং চতূহি খীণাসৱসতসহস্সেহি মম পিট্ঠিং মদ্দমানো গচ্ছতু, তং মে ভৱিস্সতি দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি কেসে মোচেত্ৱা অজিনচম্মজটামণ্ডলৱাকচীৰানি কাড়ৱণ্ণে কললে পত্থৰিত্ৱা মণিফলকসেতু ৱিয কললপিট্ঠে নিপজ্জি. তেন ৱুত্তং –
‘‘তে মে পুট্ঠা ৱিযাকংসু, ‘বুদ্ধো লোকে অনুত্তৰো;
দীপঙ্কৰো নাম জিনো, উপ্পজ্জি লোকনাযকো;
তস্স সোধীযতি মগ্গো, অঞ্জসং ৱটুমাযনং’.