৫৬. যসৱগ্গো
১. যসত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা
ছপ্পঞ্ঞাসমে ৱগ্গে পঠমাপদানে মহাসমুদ্দং ওগ্গয্হাতিআদিকং আযস্মতো যসত্থেৰস্স অপদানং. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো সুমেধস্স ভগৱতো কালে মহানুভাৱো নাগৰাজা হুত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং অত্তনো ভৱনং নেত্ৱা মহাদানং পৱত্তেসি, ভগৱন্তং মহগ্ঘেন তিচীৱৰেন অচ্ছাদেসি, একেকঞ্চ ভিক্খুং মহগ্ঘেনেৱ পচ্চেকদুস্সযুগেন সব্বেন চ সমণপৰিক্খাৰেন. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো সিদ্ধত্থস্স ভগৱতো কালে সেট্ঠিপুত্তো হুত্ৱা মহাবোধিমণ্ডলং সত্তহি ৰতনেহি পূজেসি. কস্সপস্স ভগৱতো কালে সাসনে পব্বজিত্ৱা সমণধম্মং অকাসি. এৱং সো সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তো অম্হাকং ভগৱতো কালে বাৰাণসিযং মহাৱিভৱস্স সেট্ঠিনো পুত্তো হুত্ৱা সুজাতায ভগৱতো খীৰপাযাসং দিন্নায সেট্ঠিধীতায কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তি, যসো নাম নামেন পৰমসুখুমালো. তস্স তযো পাসাদা হোন্তি – একো হেমন্তিকো, একো গিম্হিকো, একো ৱস্সিকোতি. সো ৱস্সিকে পাসাদে ৱস্সিকে চত্তাৰো মাসে নিপ্পুৰিসেহি তূৰিযেহি পৰিচাৰযমানো ৱসতি, হেট্ঠাপাসাদং ন ওতৰতি. হেমন্তিকে পাসাদে চত্তাৰো মাসে সুফুসিতৱাতপানকৱাটে তত্থেৱ পটিৱসতি. গিম্হিকে পাসাদে বহুকৱাটৱাতপানজালাহি সম্পন্নে তত্থেৱ ৱসতি. হত্থপাদানং সুখুমালতায ভূমিযং নিসজ্জাদিকিচ্চং নত্থি. সিম্বলিতুলাদিপুণ্ণসভাৱে অত্থৰিত্ৱা তত্থ উপধানানি কিচ্চানি কৰোতি. এৱং দেৱলোকে দেৱকুমাৰো ৱিয পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতস্স সমঙ্গীভূতস্স পৰিচাৰযমানস্স পটিকচ্চেৱ নিদ্দা ওক্কমি, পৰিজনস্সাপি নিদ্দা ওক্কমি, সব্বৰত্তিযো চ তেলপদীপো ঝাযতি. অথ খো যসো কুলপুত্তো পটিকচ্চেৱ পবুজ্ঝিত্ৱা অদ্দস সকং পৰিজনং সুপন্তং অঞ্ঞিস্সা কচ্ছে ৱীণং, অঞ্ঞিস্সা কণ্ঠে মুদিঙ্গং, অঞ্ঞিস্সা কচ্ছে আড়ম্বৰং, অঞ্ঞং ৱিকেসিকং, ৱিক্খেড়িকং, অঞ্ঞা ৱিপ্পলপন্তিযো হত্থপত্তং সুসানং মঞ্ঞে, দিস্ৱানস্স আদীনৱো পাতুৰহোসি, নিব্বিদায চিত্তং সণ্ঠাসি. অথ খো যসো কুলপুত্তো উদানং উদানেসি – ‘‘উপদ্দুতং ৱত ভো, উপস্সট্ঠং ৱত ভো’’তি.
অথ খো যসো কুলপুত্তো সুৱণ্ণপাদুকাযো আৰোহিত্ৱা যেন নিৱেসনদ্ৱাৰং তেনুপসঙ্কমি, অমনুস্সা দ্ৱাৰং ৱিৱৰিংসু – ‘‘মা যসস্স কুলপুত্তস্স কোচি অন্তৰাযমকাসি অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজ্জাযা’’তি. অথ খো যসো কুলপুত্তো যেন নগৰদ্ৱাৰং তেনুপসঙ্কমি, অমনুস্সা দ্ৱাৰং ৱিৱৰিংসু – ‘‘মা যসস্স কুলপুত্তস্স কোচি অন্তৰাযমকাসি অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজ্জাযা’’তি. অথ খো যসো কুলপুত্তো যেন ইসিপতনং মিগদাযো তেনুপসঙ্কমি.
তেন খো পন সমযেন ভগৱা ৰত্তিযা পচ্চূসসমযং পচ্চুট্ঠায অজ্ঝোকাসে চঙ্কমতি, অদ্দসা খো ভগৱা যসং কুলপুত্তং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং, দিস্ৱান চঙ্কমা ওৰোহিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো যসো কুলপুত্তো ভগৱতো অৱিদূৰে উদানং উদানেসি – ‘‘উপদ্দুতং ৱত ভো, উপস্সট্ঠং ৱত ভো’’তি. অথ খো ভগৱা যসং কুলপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘ইদং খো, যস, অনুপদ্দুতং, ইদং অনুপস্সট্ঠং, এহি, যস, নিসীদ, ধম্মং তে দেসেস্সামী’’তি. অথ খো যসো কুলপুত্তো, ‘‘ইদং কিৰ অনুপদ্দুতং, ইদং অনুপস্সট্ঠ’’ন্তি হট্ঠো উদগ্গো সুৱণ্ণপাদুকাহি ওৰোহিত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নস্স খো যসস্স কুলপুত্তস্স ভগৱা অনুপুব্বিং কথং কথেসি, সেয্যথিদং, দানকথং সীলকথং সগ্গকথং কামানং আদীনৱং ওকাৰং সংকিলেসং নেক্খম্মে আনিসংসং পকাসেসি. যদা ভগৱা অঞ্ঞাসি যসং কুলপুত্তং কল্লচিত্তং মুদুচিত্তং ৱিনীৱৰণচিত্তং উদগ্গচিত্তং পসন্নচিত্তং, অথ যা বুদ্ধানং সামুক্কংসিকা ধম্মদেসনা, তং পকাসেসি দুক্খং সমুদযং নিৰোধং মগ্গং. সেয্যথাপি নাম সুদ্ধং ৱত্থং অপগতকাড়কং সম্মদেৱ ৰজনং পটিগ্গণ্হেয্য, এৱমেৱ যসস্স কুলপুত্তস্স তস্মিংযেৱ আসনে ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি.
অথ খো যসস্স কুলপুত্তস্স মাতা পাসাদং অভিৰুহিত্ৱা যসং কুলপুত্তং অপস্সন্তী যেন সেট্ঠি গহপতি তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা সেট্ঠিং গহপতিং এতদৱোচ – ‘‘পুত্তো তে গহপতি যসো ন দিস্সতী’’তি. অথ খো, সেট্ঠি গহপতি, চতুদ্দিসা অস্সদূতে উয্যোজেত্ৱা সামংযেৱ যেন ইসিপতনং মিগদাযো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো, সেট্ঠি গহপতি, সুৱণ্ণপাদুকানং নিক্খেপং, দিস্ৱান তংযেৱ অনুগমাসি. অদ্দসা খো ভগৱা সেট্ঠিং গহপতিং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং, দিস্ৱান ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘যংনূনাহং তথাৰূপং ইদ্ধাভিসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰেয্যং, যথা সেট্ঠি গহপতি ইধ নিসিন্নো ইধ নিসিন্নং যসং কুলপুত্তং ন পস্সেয্যা’’তি. অথ খো ভগৱা তথাৰূপং ইদ্ধাভিসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰেসি. অথ খো সেট্ঠি গহপতি যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অপি, ভন্তে, ভগৱা যসং কুলপুত্তং পস্সেয্যা’’তি. তেন হি গহপতি নিসীদ, অপ্পেৱ নাম ইধ নিসিন্নো ইধ নিসিন্নং যসং কুলপুত্তং পস্সেয্যাসীতি. অথ খো সেট্ঠি গহপতি ‘‘ইধেৱ কিৰাহং নিসিন্নো ইধ নিসিন্নং যসং কুলপুত্তং পস্সিস্সামী’’তি হট্ঠো উদগ্গো ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নস্স খো সেট্ঠিস্স গহপতিস্স ভগৱা অনুপুব্বিং কথং কথেসি…পে… অপৰপ্পচ্চযো অত্থু সাসনে ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কন্তং ভন্তে, অভিক্কন্তং ভন্তে, সেয্যথাপি, ভন্তে, নিক্কুজ্জিতং ৱা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য ‘চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তী’তি, এৱমেৱং ভগৱতা অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং, ভন্তে, ভগৱন্তং সৰণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ, উপাসকং মং ভগৱা ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. সোৱ লোকে পঠমং উপাসকো অহোসি তেৱাচিকো.
অথ খো যসস্স কুলপুত্তস্স পিতুনো ধম্মে দেসিযমানে যথাদিট্ঠং যথাৱিদিতং ভূমিং পচ্চৱেক্খন্তস্স অনুপাদায আযৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চি. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘যসস্স খো কুলপুত্তস্স পিতুনো ধম্মে দেসিযমানে যথাদিট্ঠং যথাৱিদিতং ভূমিং পচ্চৱেক্খন্তস্স অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্তং, অভব্বো খো যসো কুলপুত্তো হীনাযাৱত্তিত্ৱা কামে পৰিভুঞ্জিতুং, সেয্যথাপি পুব্বে অগাৰিকভূতো, যংনূনাহং তং ইদ্ধাভিসঙ্খাৰং পটিপ্পস্সম্ভেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৱা তং ইদ্ধাভিসঙ্খাৰং পটিপ্পস্সম্ভেসি. অদ্দসা খো সেট্ঠি গহপতি যসং কুলপুত্তং নিসিন্নং, দিস্ৱান যসং কুলপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘মাতা তে তাত, যস, পৰিদেৱসোকসমাপন্না, দেহি মাতুযা জীৱিত’’ন্তি. অথ খো যসো কুলপুত্তো ভগৱন্তং উল্লোকেসি. অথ খো ভগৱা সেট্ঠিং গহপতিং এতদৱোচ – ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, যস্স সেক্খেন ঞাণেন সেক্খেন দস্সনেন ধম্মো দিট্ঠো ৱিদিতো সেয্যথাপি তযা, তস্স যথাদিট্ঠং যথাৱিদিতং ভূমিং পচ্চৱেক্খন্তস্স অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্তং, ভব্বো নু খো সো, গহপতি, হীনাযাৱত্তিত্ৱা কামে পৰিভুঞ্জিতুং সেয্যথাপি পুব্বে অগাৰিকভূতো’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘যসস্স খো, গহপতি, কুলপুত্তস্স সেক্খেন ঞাণেন সেক্খেন দস্সনেন ধম্মো দিট্ঠো ৱিদিতো সেয্যথাপি তযা, তস্স যথাদিট্ঠং যথাৱিদিতং ভূমিং পচ্চৱেক্খন্তস্স অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্তং, অভব্বো খো, গহপতি, যসো কুলপুত্তো হীনাযাৱত্তিত্ৱা কামে পৰিভুঞ্জিতুং সেয্যথাপি পুব্বে অগাৰিকভূতো’’তি. ‘‘লাভা, ভন্তে, যসস্স কুলপুত্তস্স, সুলদ্ধং, ভন্তে, যসস্স কুলপুত্তস্স, যথা যসস্স কুলপুত্তস্স অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্তং, অধিৱাসেতু মে, ভন্তে ভগৱা, অজ্জতনায ভত্তং যসেন কুলপুত্তেন পচ্ছাসমণেনা’’তি. ‘‘অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন’’. অথ খো সেট্ঠি গহপতি, ভগৱতো অধিৱাসনং ৱিদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি. অথ খো যসো কুলপুত্তো অচিৰপক্কন্তে সেট্ঠিম্হি গহপতিম্হি ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘লভেয্যাহং, ভন্তে, ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যং উপসম্পদ’’ন্তি. ‘‘এহি ভিক্খূ’’তি ভগৱা অৱোচ – ‘‘স্ৱাক্খাতো ধম্মো, চৰ ব্ৰহ্মচৰিযং সম্মা দুক্খস্স অন্তকিৰিযাযা’’তি, সাৱ তস্স আযস্মতো উপসম্পদা অহোসি.
১. অৰহা পন হুত্ৱা সোমনস্সজাতো অত্তনো পুব্বচৰিতাপদানং পকাসেন্তো মহাসমুদ্দং ওগ্গয্হাতিআদিমাহ. তত্থ সমুদ্দন্তি অঙ্গুলিমুদ্দায সং সুট্ঠু দস্সেতব্বতো সমুদ্দো, অথ ৱা সং সুট্ঠু উদিযতি খোভিযতি পসোধিযতি ঘোসনং কৰোন্তো আলুড়িযতীতি সমুদ্দো, মহন্তো চ সো সমুদ্দো চাতি মহাসমুদ্দো, তং মহাসমুদ্দং. ওগ্গয্হাতি অজ্ঝোগাহেত্ৱা অব্ভন্তৰং পৱিসিত্ৱা তস্স মহাসমুদ্দস্স অন্তো পৱিসিত্ৱা, সাম্যত্থে চেতং উপযোগৱচনন্তি দট্ঠব্বং. ভৱনং মে সুমাপিতন্তি এত্থ ভৱন্তি নিব্বত্তন্তি নিৱসন্তি চতূহি ইৰিযাপথেহি ৱাসং কপ্পেন্তি এত্থাতি ভৱনং, ময্হং তং ভৱনং তং ৱিমানং তং পাসাদং পঞ্চপাকাৰকূটাগাৰেহি সং সুট্ঠু মাপিতং নগৰং, অত্তনো বলেন সুট্ঠু নিম্মিতন্তি অত্থো. সুনিম্মিতা পোক্খৰণীতি সুমহন্তা হুত্ৱা ভূতা ইতা গতা পৱত্তা খণিতা কতাতি পোক্খৰণী, মচ্ছকচ্ছপপুপ্ফপুলিনতিত্থমধুৰোদকাদীহি সুট্ঠু নিব্বত্তা নিম্মিতাতি অত্থো. চক্কৱাকূপকূজিতাতি চক্কৱাককুক্কুটহংসাদীহি কূজিতা ঘোসিতা নাদিতা সা পোক্খৰণীতি সম্বন্ধো. ইতো পৰং নদীৱনদ্ৱিপদচতুপ্পদপাদপপক্খীনং ৱণ্ণঞ্চ সুমেধস্স ভগৱতো দস্সনঞ্চ নিমন্তেত্ৱা সুমেধস্স ভগৱতো দানক্কমঞ্চ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
লোকাহুতিপটিগ্গহন্তি এত্থ লোকে আহুতি লোকাহুতি, কামৰূপাৰূপসঙ্খাতস্স লোকস্স আহুতিং পূজাসক্কাৰং পটিগ্গণ্হাতীতি লোকাহুতিপটিগ্গহং, সুমেধং ভগৱন্তন্তি অত্থো. সেসং ব্যাকৰণদানঞ্চ অৰহত্তপ্পত্তফলঞ্চ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.
যসত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা সমত্তা.
২. নদীকস্সপত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা
দুতিযাপদানে পদুমুত্তৰস্স ভগৱতোতিআদিকং আযস্মতো নদীকস্সপত্থেৰস্স অপদানং. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৱসং সত্থাৰং পিণ্ডায চৰন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো অত্তনা ৰোপিতস্স অম্বৰুক্খস্স পঠমুপ্পন্নং মনোসিলাৱণ্ণং একং অম্বফলং অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধৰট্ঠে ব্ৰাহ্মণকুলে উৰুৱেলকস্সপস্স ভাতা হুত্ৱা নিব্বত্তো ৱযপ্পত্তো নিস্সৰণজ্ঝাসযতায ঘৰাৱাসং অনিচ্ছন্তো তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা তীহি তাপসসতেহি সদ্ধিং নেৰঞ্জৰায নদিযা তীৰে অস্সমং মাপেত্ৱা ৱিহৰতি. নদীতীৰে ৱসনতো কস্সপগোত্ততায চ নদীকস্সপোতি সমঞ্ঞা অহোসি. তস্স ভগৱা সপৰিসস্স এহিভিক্খুভাৱেন উপসম্পদং অদাসি. সো ভগৱতো গযাসীসে আদিত্তপৰিযায দেসনায (মহাৱ. ৫৪; সং. নি. ৪.২৮) অৰহত্তে পতিট্ঠাসি.
তত্ৰাযং অনুপুব্বিকথা – সত্থা যসং কুলপুত্তং পব্বাজেত্ৱা উৰুৱেলাযং তযো ভাতিকজটিলে দমেতুং যেন উৰুৱেলা তদৱসৰি. তেন খো পন সমযেন উৰুৱেলাযং তযো জটিলা পটিৱসন্তি উৰুৱেলকস্সপো নদীকস্সপো গযাকস্সপোতি, তেসু উৰুৱেলকস্সপো জটিলো পঞ্চন্নং জটিলসতানং নাযকো হোতি ৱিনাযকো অগ্গো পমুখো পামোক্খো, নদীকস্সপো জটিলো তিণ্ণং জটিলসতানং নাযকো হোতি ৱিনাযকো অগ্গো পমুখো পামোক্খো, গযাকস্সপো জটিলো দ্ৱিন্নং জটিলসতানং নাযকো হোতি ৱিনাযকো অগ্গো পমুখো পামোক্খো. অথ খো ভগৱা যেন উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স অস্সমো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা উৰুৱেলকস্সপং জটিলং এতদৱোচ – ‘‘সচে তে, কস্সপ, অগৰু, ৱসেয্যাম একৰত্তং অগ্যাগাৰে’’তি. ন খো মে, মহাসমণ, গৰু, চণ্ডেত্থ নাগৰাজা ইদ্ধিমা আসিৱিসো ঘোৰৱিসো, সো তং মা ৱিহেঠেসীতি. দুতিযম্পি খো ভগৱা উৰুৱেলকস্সপং জটিলং এতদৱোচ…পে… ততিযম্পি…পে… সো তং মা ৱিহেঠেসীতি. অপ্পেৱ মং ন ৱিহেঠেয্য, ইঙ্ঘ ত্ৱং, কস্সপ, অনুজানাহি অগ্যাগাৰন্তি. ৱিহৰ, মহাসমণ, যথাসুখন্তি. অথ খো ভগৱা অগ্যাগাৰং পৱিসিত্ৱা তিণসন্থাৰকং পঞ্ঞপেত্ৱা নিসীদি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা.
অদ্দসা খো সো নাগো ভগৱন্তং পৱিট্ঠং, দিস্ৱা দুম্মনো পধূপাযি. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘যংনূনাহং ইমস্স নাগস্স অনুপহচ্চ ছৱিঞ্চ চম্মঞ্চ মংসঞ্চ ন্হাৰুঞ্চ অট্ঠিঞ্চ অট্ঠিমিঞ্জঞ্চ তেজসা তেজং পৰিযাদিযেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৱা তথাৰূপং ইদ্ধাভিসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰিত্ৱা পধূপাযি. অথ খো সো নাগো মক্খং অসহমানো পজ্জলি. ভগৱাপি তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৱা পজ্জলি. উভিন্নং সজোতিভূতানং অগ্যাগাৰং আদিত্তং ৱিয হোতি সম্পজ্জলিতং সজোতিভূতং. অথ খো তে জটিলা অগ্যাগাৰং পৰিৱাৰেত্ৱা এৱমাহংসু – ‘‘অভিৰূপো ৱত, ভো, মহাসমণো নাগেন ৱিহেঠিযতী’’তি. অথ খো ভগৱা তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন তস্স নাগস্স অনুপহচ্চ ছৱিঞ্চ চম্মঞ্চ মংসঞ্চ ন্হাৰুঞ্চ অট্ঠিঞ্চ অট্ঠিমিঞ্জঞ্চ তেজসা তেজং পৰিযাদিযিত্ৱা পত্তে পক্খিপিত্ৱা উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স দস্সেসি – ‘‘অযং তে, কস্সপ, নাগো পৰিযাদিন্নো অস্স তেজসা তেজো’’তি. অথ খো উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৱো, যত্ৰ হি নাম চণ্ডস্স নাগৰাজস্স ইদ্ধিমতো আসিৱিসস্স ঘোৰৱিসস্স তেজসা তেজং পৰিযাদিযিস্সতি, ন ত্ৱেৱ খো অৰহা যথা অহ’’ন্তি.
‘‘নেৰঞ্জৰাযং ভগৱা, উৰুৱেলকস্সপং জটিলং অৱোচ;
সচে তে কস্সপ অগৰু, ৱিহৰেমু অজ্জণ্হো অগ্গিসালম্হী’’তি.
‘‘ন খো মে মহাসমণ গৰু, ফাসুকামোৱ তং নিৱাৰেমি;
চণ্ডেত্থ নাগৰাজা, ইদ্ধিমা আসিৱিসো ঘোৰৱিসো;
সো তং মা ৱিহেঠেসী’’তি.
‘‘অপ্পেৱ মং ন ৱিহেঠেয্য, ইঙ্ঘ ত্ৱং কস্সপ অনুজানাহি অগ্যাগাৰন্তি;
দিন্নন্তি নং ৱিদিত্ৱা, অভীতো পাৱিসি ভযমতীতো.
‘‘দিস্ৱা ইসিং পৱিট্ঠং, অহিনাগো দুম্মনো পধূপাযি;
সুমনমনসো অধিমনো, মনুস্সনাগোপি তত্থ পধূপাযি.
‘‘মক্খঞ্চ অসহমানো, অহিনাগো পাৱকোৱ পজ্জলি;
তেজোধাতুসুকুসলো, মনুস্সনাগোপি তত্থ পজ্জলি.
‘‘উভিন্নং সজোতিভূতানং,
অগ্যাগাৰং আদিত্তং হোতি সম্পজ্জলিতং সজোতিভূতং;
উদিচ্ছৰে জটিলা, অভিৰূপো ৱত ভো মহাসমণো;
নাগেন ৱিহেঠিযতীতি ভণন্তি.
‘‘অথ তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন, হতা নাগস্স অচ্চিযো হোন্তি;
ইদ্ধিমতো পন ঠিতা, অনেকৱণ্ণা অচ্চিযো হোন্তি.
‘‘নীলা অথ লোহিতিকা, মঞ্জিট্ঠা পীতকা ফলিকৱণ্ণাযো;
অঙ্গীৰসস্স কাযে, অনেকৱণ্ণা অচ্চিযো হোন্তি.
‘‘পত্তম্হি ওদহিত্ৱা, অহিনাগং ব্ৰাহ্মণস্স দস্সেসি;
অযং তে কস্সপ নাগো, পৰিযাদিন্নো অস্স তেজসা তেজো’’তি.
অথ খো উৰুৱেলকস্সপো জটিলো ভগৱতো ইমিনা ইদ্ধিপাটিহাৰিযেন অভিপ্পসন্নো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইধেৱ, মহাসমণ, ৱিহৰ, অহং তে ধুৱভত্তেনা’’তি.
পঠমং পাটিহাৰিযং.
অথ খো ভগৱা উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স অস্সমস্স অৱিদূৰে অঞ্ঞতৰস্মিং ৱনসণ্ডে ৱিহাসি. অথ খো চত্তাৰো মহাৰাজানো অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণা কেৱলকপ্পং ৱনসণ্ডং ওভাসেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা চতুদ্দিসা অট্ঠংসু সেয্যথাপি মহন্তা অগ্গিক্খন্ধা. অথ খো উৰুৱেলকস্সপো জটিলো তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কালো, মহাসমণ, নিট্ঠিতং ভত্তং, তে নু খো তে, মহাসমণ, অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণা কেৱলকপ্পং ৱনসণ্ডং ওভাসেত্ৱা যেন ত্ৱং তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা তং অভিৱাদেত্ৱা চতুদ্দিসা অট্ঠংসু সেয্যথাপি মহন্তা অগ্গিক্খন্ধা’’তি. এতে খো, কস্সপ, চত্তাৰো মহাৰাজানো যেনাহং তেনুপসঙ্কমিংসু ধম্মস্সৱনাযাতি. অথ খো উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৱো, যত্ৰ হি নাম চত্তাৰোপি মহাৰাজানো উপসঙ্কমিস্সন্তি ধম্মস্সৱনায, ন ত্ৱেৱ চ খো অৰহা যথা অহ’’ন্তি. অথ খো ভগৱা উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স ভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা তস্মিংযেৱ ৱনসণ্ডে ৱিহাসি.
দুতিযং পাটিহাৰিযং.
অথ খো সক্কো দেৱানমিন্দো অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণো কেৱলকপ্পং ৱনসণ্ডং ওভাসেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি সেয্যথাপি মহাঅগ্গিক্খন্ধো পুৰিমাহি ৱণ্ণনিভাহি অভিক্কন্ততৰো চ পণীততৰো চ. অথ খো উৰুৱেলকস্সপো জটিলো তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কালো, মহাসমণ, নিট্ঠিতং ভত্তং, কো নু খো সো, মহাসমণ, অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণো কেৱলকপ্পং ৱনসণ্ডং ওভাসেত্ৱা যেন ত্ৱং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি সেয্যথাপি মহাঅগ্গিক্খন্ধো পুৰিমাহি ৱণ্ণনিভাহি অভিক্কন্ততৰো চ পণীততৰো চা’’তি. এসো খো, কস্সপ, সক্কো দেৱানমিন্দো যেনাহং তেনুপসঙ্কমি ধম্মস্সৱনাযাতি. অথ খো উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৱো, যত্ৰ হি নাম সক্কোপি দেৱানমিন্দো উপসঙ্কমিস্সতি ধম্মস্সৱনায, ন ত্ৱেৱ চ খো অৰহা যথা অহ’’ন্তি. অথ খো ভগৱা উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স ভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা তস্মিংযেৱ ৱনসণ্ডে ৱিহাসি.
ততিযং পাটিহাৰিযং.
অথ খো ব্ৰহ্মা সহম্পতি অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণো কেৱলকপ্পং ৱনসণ্ডং ওভাসেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি সেয্যথাপি মহাঅগ্গিক্খন্ধো পুৰিমাহি ৱণ্ণনিভাহি অভিক্কন্ততৰো চ পণীততৰো চ. অথ খো উৰুৱেলকস্সপো জটিলো তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কালো, মহাসমণ, নিট্ঠিতং ভত্তং, কো নু খো সো, মহাসমণ, অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণো কেৱলকপ্পং ৱনসণ্ডং ওভাসেত্ৱা যেন ত্ৱং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি সেয্যথাপি মহাঅগ্গিক্খন্ধো পুৰিমাহি ৱণ্ণনিভাহি অভিক্কন্ততৰো চ পণীততৰো চা’’তি. এসো খো, কস্সপ, ব্ৰহ্মা সহম্পতি যেনাহং তেনুপসঙ্কমি ধম্মস্সৱনাযাতি. অথ খো উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৱো, যত্ৰ হি নাম ব্ৰহ্মাপি সহম্পতি উপসঙ্কমিস্সতি ধম্মস্সৱনায, ন ত্ৱেৱ চ খো অৰহা যথা অহ’’ন্তি. অথ খো ভগৱা উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স ভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা তস্মিংযেৱ ৱনসণ্ডে ৱিহাসি.
চতুত্থং পাটিহাৰিযং.
তেন খো পন সমযেন উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স মহাযঞ্ঞো পচ্চুপট্ঠিতো হোতি, কেৱলকপ্পা চ অঙ্গমগধা পহূতং খাদনীযং ভোজনীযং আদায অভিক্কমিতুকামা হোন্তি. অথ খো উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘এতৰহি খো মে মহাযঞ্ঞো পচ্চুপট্ঠিতো, কেৱলকপ্পা চ অঙ্গমগধা পহূতং খাদনীযং ভোজনীযং আদায অভিক্কমিস্সন্তি, সচে মহাসমণো মহাজনকাযে ইদ্ধিপাটিহাৰিযং কৰিস্সতি, মহাসমণস্স লাভসক্কাৰো অভিৱড্ঢিস্সতি, মম লাভসক্কাৰো পৰিহাযিস্সতি, অহো নূন মহাসমণো স্ৱাতনায নাগচ্ছেয্যা’’তি. অথ খো ভগৱা উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায উত্তৰকুৰুং গন্ত্ৱা ততো পিণ্ডপাতং আহৰিত্ৱা অনোতত্তদহে পৰিভুঞ্জিত্ৱা তত্থেৱ দিৱাৱিহাৰং অকাসি. অথ খো উৰুৱেলকস্সপো জটিলো তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কালো, মহাসমণ, নিট্ঠিতং ভত্তং, কিং নু খো, মহাসমণ, হিয্যো নাগমাসি, অপিচ মযং তং সৰাম, ‘কিং নু খো মহাসমণো নাগচ্ছতী’তি, খাদনীযস্স চ ভোজনীযস্স চ তে পটিৱীসো ঠপিতো’’তি. ননু তে, কস্সপ, এতদহোসি – ‘‘এতৰহি খো মে মহাযঞ্ঞো পচ্চুপট্ঠিতো কেৱলকপ্পা চ অঙ্গমগধা পহূতং খাদনীযং ভোজনীযং আদায অভিক্কমিস্সন্তি, সচে মহাসমণো মহাজনকাযে ইদ্ধিপাটিহাৰিযং কৰিস্সতি, মহাসমণস্স লাভসক্কাৰো অভিৱড্ঢিস্সতি, মম লাভসক্কাৰো পৰিহাযিস্সতি, অহো নূন মহাসমণো স্ৱাতনায নাগচ্ছেয্যা’’তি, সো খো অহং, কস্সপ, তৱ চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায উত্তৰকুৰুং গন্ত্ৱা ততো পিণ্ডপাতং আহৰিত্ৱা অনোতত্তদহে পৰিভুঞ্জিত্ৱা তত্থেৱ দিৱাৱিহাৰং অকাসিন্তি. অথ খো উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৱো, যত্ৰ হি নাম চেতসাপি চিত্তং পজানিস্সতি, ন ত্ৱেৱ চ খো অৰহা যথা অহ’’ন্তি. অথ খো ভগৱা উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স ভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা তস্মিংযেৱ ৱনসণ্ডে ৱিহাসি.
পঞ্চমং পাটিহাৰিযং.
তেন খো পন সমযেন ভগৱতো পংসুকূলং উপ্পন্নং হোতি. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘কত্থ নু খো অহং পংসুকূলং ধোৱেয্য’’ন্তি? অথ খো সক্কো দেৱানমিন্দো ভগৱতো চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায পাণিনা পোক্খৰণিং খণিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইধ, ভন্তে ভগৱা, পংসুকূলং ধোৱতূ’’তি. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘কিম্হি নু খো অহং পংসুকূলং পৰিমদ্দেয্য’’ন্তি? অথ খো সক্কো দেৱানমিন্দো ভগৱতো চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায মহতিং সিলং উপনিক্খিপি – ‘‘ইধ, ভন্তে ভগৱা, পংসুকূলং পৰিমদ্দতূ’’তি. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘কিম্হি নু খো অহং আলম্বিত্ৱা উত্তৰেয্য’’ন্তি? অথ খো ককুধে অধিৱত্থা দেৱতা ভগৱতো চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায সাখং ওনামেসি – ‘‘ইধ, ভন্তে ভগৱা, আলম্বিত্ৱা উত্তৰতূ’’তি. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘কিম্হি নু খো অহং পংসুকূলং ৱিস্সজ্জেয্য’’ন্তি? অথ খো সক্কো দেৱানমিন্দো ভগৱতো চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায মহতিং সিলং উপনিক্খিপি – ‘‘ইধ, ভন্তে ভগৱা, পংসুকূলং ৱিস্সজ্জেতূ’’তি. অথ খো উৰুৱেলকস্সপো জটিলো তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কালো, মহাসমণ, নিট্ঠিতং ভত্তং, কিং নু খো, মহাসমণ, নাযং পুব্বে ইধ পোক্খৰণী সাযং ইধ পোক্খৰণী, নযিমা সিলা পুব্বে উপনিক্খিত্তা, কেনিমা সিলা উপনিক্খিত্তা, নযিমস্স ককুধস্স পুব্বে সাখা ওনতা, সাযং সাখা ওনতা’’তি? ইধ মে, কস্সপ, পংসুকূলং উপ্পন্নং অহোসি, তস্স ময্হং, কস্সপ, এতদহোসি – ‘‘কত্থ নু খো অহং পংসুকূলং ধোৱেয্য’’ন্তি? অথ খো, কস্সপ, সক্কো দেৱানমিন্দো মম চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায পাণিনা পোক্খৰণিং খণিত্ৱা মং এতদৱোচ – ‘‘ইধ, ভন্তে ভগৱা, পংসুকূলং ধোৱতূ’’তি. সাযং, কস্সপ, অমনুস্সেন পাণিনা খণিতা পোক্খৰণী. তস্স ময্হং, কস্সপ, এতদহোসি – ‘‘কিম্হি নু খো অহং পংসুকূলং পৰিমদ্দেয্য’’ন্তি? অথ খো, কস্সপ, সক্কো দেৱানমিন্দো মম চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায মহতিং সিলং উপনিক্খিপি – ‘‘ইধ, ভন্তে ভগৱা, পংসুকূলং পৰিমদ্দতূ’’তি? সাযং, কস্সপ, অমনুস্সেন উপনিক্খিত্তা সিলা. তস্স ময্হং, কস্সপ, এতদহোসি – ‘‘কিম্হি নু খো অহং আলম্বিত্ৱা উত্তৰেয্য’’ন্তি? অথ খো, কস্সপ, ককুধে অধিৱত্থা দেৱতা মম চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায সাখং ওনামেসি – ‘‘ইধ, ভন্তে ভগৱা, আলম্বিত্ৱা উত্তৰতূ’’তি? স্ৱাযং আহৰহত্থো ককুধো. তস্স ময্হং, কস্সপ, এতদহোসি – ‘‘কিম্হি নু খো অহং পংসুকূলং ৱিস্সজ্জেয্য’’ন্তি? অথ খো, কস্সপ, সক্কো দেৱানমিন্দো মম চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায মহতিং সিলং উপনিক্খিপি – ‘‘ইধ, ভন্তে ভগৱা, পংসুকূলং ৱিস্সজ্জেতূ’’তি? সাযং, কস্সপ, অমনুস্সেন উপনিক্খিত্তা সিলাতি. অথ খো উৰুৱেলকস্সপস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো মহাসমণো মহানুভাৱো, যত্ৰ হি নাম সক্কোপি দেৱানমিন্দো ৱেয্যাৱচ্চং কৰিস্সতি, ন ত্ৱেৱ চ খো অৰহা যথা অহ’’ন্তি. অথ খো ভগৱা উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স ভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা তস্মিংযেৱ ৱনসণ্ডে ৱিহাসি.
অথ খো উৰুৱেলকস্সপো জটিলো তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতো কালং আৰোচেসি – ‘‘কালো, মহাসমণ, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি. ‘‘গচ্ছ ত্ৱং, কস্সপ, আযামহ’’ন্তি উৰুৱেলকস্সপং জটিলং উয্যোজেত্ৱা যায জম্বুযা জম্বুদীপো পঞ্ঞাযতি, ততো ফলং গহেত্ৱা পঠমতৰং আগন্ত্ৱা অগ্যাগাৰে নিসীদি. অদ্দসা খো উৰুৱেলকস্সপো জটিলো ভগৱন্তং অগ্যাগাৰে নিসিন্নং, দিস্ৱান ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কতমেন ত্ৱং, মহাসমণ, মগ্গেন আগতো, অহং তযা পঠমতৰং পক্কন্তো, সো ত্ৱং পঠমতৰং আগন্ত্ৱা অগ্যাগাৰে নিসিন্নো’’তি? ‘‘ইধাহং, কস্সপ, তং উয্যোজেত্ৱা যায জম্বুযা জম্বুদীপো পঞ্ঞাযতি, ততো ফলং গহেত্ৱা পঠমতৰং আগন্ত্ৱা অগ্যাগাৰে নিসিন্নো. ইদং খো, কস্সপ, জম্বুফলং ৱণ্ণসম্পন্নং গন্ধসম্পন্নং ৰসসম্পন্নং, সচে আকঙ্খসি পৰিভুঞ্জা’’তি. ‘‘অলং, মহাসমণ, ত্ৱংযেৱ তং অৰহসি, ত্ৱংযেৱ তং পৰিভুঞ্জা’’তি. অথ খো উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৱো, যত্ৰ হি নাম মং পঠমতৰং উয্যোজেত্ৱা যায জম্বুযা জম্বুদীপো পঞ্ঞাযতি, ততো ফলং গহেত্ৱা পঠমতৰং আগন্ত্ৱা অগ্যাগাৰে নিসীদিস্সতি, ন ত্ৱেৱ চ খো অৰহা যথা অহ’’ন্তি. অথ খো ভগৱা উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স ভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা তস্মিংযেৱ ৱনসণ্ডে ৱিহাসি.
অথ খো উৰুৱেলকস্সপো জটিলো তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতো কালং আৰোচেসি – ‘‘কালো, মহাসমণ, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি. ‘‘গচ্ছ ত্ৱং, কস্সপ, আযামহ’’ন্তি উৰুৱেলকস্সপং জটিলং উয্যোজেত্ৱা যায জম্বুযা জম্বুদীপো পঞ্ঞাযতি, তস্সা অৱিদূৰে অম্বো…পে… তস্সা অৱিদূৰে আমলকী…পে… তস্সা অৱিদূৰে হৰীতকী…পে… তাৱতিংসং গন্ত্ৱা পাৰিচ্ছত্তকপুপ্ফং গহেত্ৱা পঠমতৰং আগন্ত্ৱা অগ্যাগাৰে নিসীদি. অদ্দসা খো উৰুৱেলকস্সপো জটিলো ভগৱন্তং অগ্যাগাৰে নিসিন্নং, দিস্ৱান ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কতমেন ত্ৱং, মহাসমণ, মগ্গেন আগতো, অহং তযা পঠমতৰং পক্কন্তো, সো ত্ৱং পঠমতৰং আগন্ত্ৱা অগ্যাগাৰে নিসিন্নো’’তি? ‘‘ইধাহং, কস্সপ, তং উয্যোজেত্ৱা তাৱতিংসং গন্ত্ৱা পাৰিচ্ছত্তকপুপ্ফং গহেত্ৱা পঠমতৰং আগন্ত্ৱা অগ্যাগাৰে নিসিন্নো. ইদং খো, কস্সপ, পাৰিচ্ছত্তকপুপ্ফং ৱণ্ণসম্পন্নং গন্ধসম্পন্নং, সচে আকঙ্খসি গণ্হা’’তি. ‘‘অলং, মহাসমণ, ত্ৱংযেৱ তং অৰহসি, ত্ৱংযেৱ তং গণ্হা’’তি. অথ খো উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৱো, যত্ৰ হি নাম মং পঠমতৰং উয্যোজেত্ৱা তাৱতিংসং গন্ত্ৱা পাৰিচ্ছত্তকপুপ্ফং গহেত্ৱা পঠমতৰং আগন্ত্ৱা অগ্যাগাৰে নিসীদিস্সতি, ন ত্ৱেৱ চ খো অৰহা যথা অহ’’ন্তি.
তেন খো পন সমযেন তে জটিলা অগ্গিং পৰিচৰিতুকামা ন সক্কোন্তি কট্ঠানি ফালেতুং. অথ খো তেসং জটিলানং এতদহোসি – ‘‘নিস্সংসযং খো মহাসমণস্স ইদ্ধানুভাৱো যথা মযং ন সক্কোম কট্ঠানি ফালেতু’’ন্তি. অথ খো ভগৱা উৰুৱেলকস্সপং জটিলং এতদৱোচ – ‘‘ফালিযন্তু, কস্সপ, কট্ঠানী’’তি. ‘‘ফালিযন্তু, মহাসমণা’’তি. সকিদেৱ পঞ্চ কট্ঠসতানি ফালিযিংসু. অথ খো উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৱো, যত্ৰ হি নাম কট্ঠানিপি ফালিযিস্সন্তি, ন ত্ৱেৱ চ খো অৰহা যথা অহ’’ন্তি.
তেন খো পন সমযেন তে জটিলা অগ্গিং পৰিচৰিতুকামা ন সক্কোন্তি অগ্গিং উজ্জলেতুং. অথ খো তেসং জটিলানং এতদহোসি – ‘‘নিস্সংসযং খো মহাসমণস্স ইদ্ধানুভাৱো যথা মযং ন সক্কোম অগ্গিং উজ্জলেতু’’ন্তি. অথ খো ভগৱা উৰুৱেলকস্সপং জটিলং এতদৱোচ – ‘‘উজ্জলিযন্তু, কস্সপ, অগ্গী’’তি. ‘‘উজ্জলিযন্তু, মহাসমণা’’তি. সকিদেৱ পঞ্চ অগ্গিসতানি উজ্জলিযিংসু. অথ খো উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৱো, যত্ৰ হি নাম অগ্গীপি উজ্জলিযিস্সন্তি, ন ত্ৱেৱ চ খো অৰহা যথা অহ’’ন্তি.
তেন খো পন সমযেন তে জটিলা অগ্গিং পৰিচৰিত্ৱা ন সক্কোন্তি অগ্গিং ৱিজ্ঝাপেতুং. অথ খো তেসং জটিলানং এতদহোসি – ‘‘নিস্সংসযং খো মহাসমণস্স ইদ্ধানুভাৱো যথা মযং ন সক্কোম অগ্গিং ৱিজ্ঝাপেতু’’ন্তি. অথ খো ভগৱা উৰুৱেলকস্সপং জটিলং এতদৱোচ – ‘‘ৱিজ্ঝাযন্তু, কস্সপ, অগ্গী’’তি. ‘‘ৱিজ্ঝাযন্তু, মহাসমণা’’তি. সকিদেৱ পঞ্চ অগ্গিসতানি ৱিজ্ঝাযিংসু. অথ খো উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৱো, যত্ৰ হি নাম অগ্গীপি ৱিজ্ঝাযিস্সন্তি, ন ত্ৱেৱ চ খো অৰহা যথা অহ’’ন্তি.
তেন খো পন সমযেন তে জটিলা সীতাসু হেমন্তিকাসু ৰত্তীসু অন্তৰট্ঠকাসু হিমপাতসমযে নজ্জা নেৰঞ্জৰায উম্মুজ্জন্তিপি নিমুজ্জন্তিপি উম্মুজ্জননিমুজ্জনম্পি কৰোন্তি. অথ খো ভগৱা পঞ্চমত্তানি মন্দামুখিসতানি অভিনিম্মিনি যত্থ তে জটিলা উত্তৰিত্ৱা ৱিসিব্বেসুং. অথ খো তেসং জটিলানং এতদহোসি – ‘‘নিস্সংসযং খো মহাসমণস্স ইদ্ধানুভাৱো যথযিমা মন্দামুখিযো নিম্মিতা’’তি. অথ খো উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৱো, যত্ৰ হি নাম তাৱ বহূ মন্দামুখিযোপি অভিনিম্মিনিস্সতি, ন ত্ৱেৱ চ খো অৰহা যথা অহ’’ন্তি.
তেন খো পন সমযেন মহা অকালমেঘো পাৱস্সি, মহা উদকৱাহকো সঞ্জাযি, যস্মিং পদেসে ভগৱা ৱিহৰতি সো পদেসো উদকেন ন ওত্থটো হোতি. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘যংনূনাহং সমন্তা উদকং উস্সাৰেত্ৱা মজ্ঝে ৰেণুহতায ভূমিযা চঙ্কমেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৱা সমন্তা উদকং উস্সাৰেত্ৱা মজ্ঝে ৰেণুহতায ভূমিযা চঙ্কমি. অথ খো উৰুৱেলকস্সপো জটিলো ‘‘মাহেৱ খো মহাসমণো উদকেন ৱূড়্হো অহোসী’’তি নাৱায সম্বহুলেহি জটিলেহি সদ্ধিং যস্মিং পদেসে ভগৱা ৱিহৰতি, তং পদেসং অগমাসি. অদ্দসা খো উৰুৱেলকস্সপো জটিলো ভগৱন্তং সমন্তা উদকং উস্সাৰেত্ৱা মজ্ঝে ৰেণুহতায ভূমিযা চঙ্কমন্তং, দিস্ৱান ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইদং নু ত্ৱং, মহাসমণা’’তি. ‘‘অযমহমস্মি, কস্সপা’’তি ভগৱা ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা নাৱায পচ্চুট্ঠাসি. অথ খো উৰুৱেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৱো, যত্ৰ হি নাম উদকম্পি ন পৱাহিস্সতি, ন ত্ৱেৱ চ খো অৰহা যথা অহ’’ন্তি.
অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘চিৰম্পি খো ইমস্স মোঘপুৰিসস্স এৱং ভৱিস্সতি ‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৱো, ন ত্ৱেৱ চ খো অৰহা যথা অহ’ন্তি, যংনূনাহং ইমং জটিলং সংৱেজেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৱা উৰুৱেলকস্সপং জটিলং এতদৱোচ – ‘‘নেৱ চ খো ত্ৱং, কস্সপ, অৰহা, নাপি অৰহত্তমগ্গসমাপন্নো, সাপি তে পটিপদা নত্থি, যায ত্ৱং অৰহা ৱা অস্সসি অৰহত্তমগ্গং ৱা সমাপন্নো’’তি. অথ খো উৰুৱেলকস্সপো জটিলো ভগৱতো পাদেসু সিৰসা নিপতিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘লভেয্যাহং, ভন্তে, ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যং উপসম্পদ’’ন্তি. ‘‘ত্ৱং খোসি, কস্সপ, পঞ্চন্নং জটিলসতানং নাযকো ৱিনাযকো অগ্গো পমুখো পামোক্খো, তেপি তাৱ অপলোকেহি, যথা তে মঞ্ঞিস্সন্তি, তথা তে কৰিস্সন্তী’’তি. অথ খো উৰুৱেলকস্সপো জটিলো যেন তে জটিলা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা তে জটিলে এতদৱোচ – ‘‘ইচ্ছামহং, ভো, মহাসমণে ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিতুং, যথা ভৱন্তো মঞ্ঞন্তি তথা কৰোন্তূ’’তি. ‘‘চিৰপটিকা মযং, ভো, মহাসমণে অভিপ্পসন্না, সচে ভৱং মহাসমণে ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিস্সতি, সব্বেৱ মযং মহাসমণে ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিস্সামা’’তি. অথ খো তে জটিলা কেসমিস্সং জটামিস্সং খাৰিকাজমিস্সং অগ্গিহুতমিস্সং উদকে পৱাহেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতো পাদেসু সিৰসা নিপতিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘লভেয্যাম মযং, ভন্তে, ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যাম উপসম্পদ’’ন্তি. ‘‘এথ, ভিক্খৱো’’তি ভগৱা অৱোচ – ‘‘স্ৱাক্খাতো ধম্মো, চৰথ ব্ৰহ্মচৰিযং সম্মা দুক্খস্স অন্তকিৰিযাযা’’তি. সাৱ তেসং আযস্মন্তানং উপসম্পদা অহোসি.
অদ্দসা খো নদীকস্সপো জটিলো কেসমিস্সং জটামিস্সং খাৰিকাজমিস্সং অগ্গিহুতমিস্সং উদকে ৱুয্হমানে, দিস্ৱানস্স এতদহোসি – ‘‘মাহেৱ মে ভাতুনো উপসগ্গো অহোসী’’তি, জটিলে পাহেসি – ‘‘গচ্ছথ মে ভাতৰং জানাথা’’তি, সামঞ্চ তীহি জটিলসতেহি সদ্ধিং যেনাযস্মা উৰুৱেলকস্সপো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং উৰুৱেলকস্সপং এতদৱোচ – ‘‘ইদং নু খো, কস্সপ, সেয্যো’’তি? ‘‘আমাৱুসো, ইদং সেয্যো’’তি. অথ খো তে জটিলা কেসমিস্সং জটামিস্সং খাৰিকাজমিস্সং অগ্গিহুতমিস্সং উদকে পৱাহেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতো পাদেসু সিৰসা নিপতিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘লভেয্যাম মযং, ভন্তে, ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যাম উপসম্পদ’’ন্তি. ‘‘এথ, ভিক্খৱো’’তি ভগৱা অৱোচ – ‘‘স্ৱাক্খাতো ধম্মো, চৰথ ব্ৰহ্মচৰিযং সম্মা দুক্খস্স অন্তকিৰিযাযা’’তি. সাৱ তেসং আযস্মন্তানং উপসম্পদা অহোসি.
অদ্দসা খো গযাকস্সপো জটিলো কেসমিস্সং জটামিস্সং খাৰিকাজমিস্সং অগ্গিহুতমিস্সং উদকে ৱুয্হমানে, দিস্ৱানস্স এতদহোসি – ‘‘মাহেৱ মে ভাতূনং উপসগ্গো অহোসী’’তি, জটিলে পাহেসি – ‘‘গচ্ছথ মে ভাতৰো জানাথা’’তি, সামঞ্চ দ্ৱীহি জটিলসতেহি সদ্ধিং যেনাযস্মা উৰুৱেলকস্সপো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং উৰুৱেলকস্সপং এতদৱোচ – ‘‘ইদং নু খো, কস্সপ, সেয্যো’’তি? ‘‘আমাৱুসো, ইদং সেয্যো’’তি. অথ খো তে জটিলা কেসমিস্সং জটামিস্সং খাৰিকাজমিস্সং অগ্গিহুতমিস্সং উদকে পৱাহেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতো পাদেসু সিৰসা নিপতিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘লভেয্যাম মযং, ভন্তে, ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যাম উপসম্পদ’’ন্তি. ‘‘এথ, ভিক্খৱো’’তি, ভগৱা অৱোচ – ‘‘স্ৱাক্খাতো ধম্মো, চৰথ ব্ৰহ্মচৰিযং সম্মা দুক্খস্স অন্তকিৰিযাযা’’তি. সাৱ তেসং আযস্মন্তানং উপসম্পদা অহোসি.
‘‘ভগৱতো অধিট্ঠানেন পঞ্চ কট্ঠসতানি ন ফালিযিংসু, ফালিযিংসু, অগ্গী ন উজ্জলিযিংসু, উজ্জলিযিংসু, ন ৱিজ্ঝাযিংসু, ৱিজ্ঝাযিংসু, পঞ্চ মন্দামুখিসতানি অভিনিম্মিনি, এতেন নযেন অড্ঢুড্ঢপাটিহাৰিযসহস্সানি হোন্তি.
‘‘অথ খো ভগৱা উৰুৱেলাযং যথাভিৰন্তং ৱিহৰিত্ৱা যেন গযাসীসং তেন চাৰিকং পক্কামি মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং সহস্সেন সব্বেহেৱ পুৰাণজটিলেহি. তত্ৰ সুদং ভগৱা গযাযং ৱিহৰতি গযাসীসে সদ্ধিং ভিক্খুসহস্সেন. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খু আমন্তেসি (সং. নি. ৪.২৮) – ‘সব্বং, ভিক্খৱে, আদিত্তং, কিঞ্চ, ভিক্খৱে, সব্বং আদিত্তং, চক্খু, ভিক্খৱে, আদিত্তং, ৰূপা আদিত্তা, চক্খুৱিঞ্ঞাণং আদিত্তং, চক্খুসম্ফস্সো আদিত্তো, যমিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তম্পি আদিত্তং. কেন আদিত্তং, ৰাগগ্গিনা দোসগ্গিনা মোহগ্গিনা আদিত্তং, জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি আদিত্তন্তি ৱদামি? সোতং আদিত্তং, সদ্দা আদিত্তা…পে… ঘানং আদিত্তং, গন্ধা আদিত্তা…পে… জিৱ্হা আদিত্তা, ৰসা আদিত্তা…পে… কাযো আদিত্তো, ফোট্ঠব্বা আদিত্তা…পে… মনো আদিত্তো, ধম্মা আদিত্তা, মনোৱিঞ্ঞাণং আদিত্তং, মনোসম্ফস্সো আদিত্তো, যমিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তম্পি আদিত্তং. কেন আদিত্তং, ৰাগগ্গিনা দোসগ্গিনা মোহগ্গিনা আদিত্তং, জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি আদিত্ত’’’ন্তি ৱদামি.
‘‘এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো চক্খুস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৰূপেসুপি নিব্বিন্দতি, চক্খুৱিঞ্ঞাণেপি নিব্বিন্দতি, চক্খুসম্ফস্সেপি নিব্বিন্দতি, যমিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. সোতস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, সদ্দেসুপি নিব্বিন্দতি…পে… ঘানস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, গন্ধেসুপি নিব্বিন্দতি…পে… জিৱ্হাযপি নিব্বিন্দতি, ৰসেসুপি নিব্বিন্দতি…পে… কাযস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ফোট্ঠব্বেসুপি নিব্বিন্দতি…পে… মনস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ধম্মেসুপি নিব্বিন্দতি, মনোৱিঞ্ঞাণেপি নিব্বিন্দতি, মনোসম্ফস্সেপি নিব্বিন্দতি, যমিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি, ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি, ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি, ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি.
ইমস্মিঞ্চ পন ৱেয্যাকৰণস্মিং ভঞ্ঞমানে তস্স ভিক্খুসহস্সস্স অনুপাদায আসৱেহি চিত্তানি ৱিমুচ্চিংসু.
২৯. এৱং আদিত্তপৰিযাযদেসনং সুত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং সম্পত্তো নদীকস্সপো থেৰো সোমনস্সজাতো অত্তনো পুব্বচৰিতাপদানং পকাসেন্তো পদুমুত্তৰস্স ভগৱতোতিআদিমাহ. তত্থ অগ্গফলন্তি উত্তমফলং, অত্তনা ৰোপিতঅম্বৰুক্খস্স আদিম্হি গহিতফলং ৱা. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.
নদীকস্সপত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা সমত্তা.
৩. গযাকস্সপত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা
ততিযাপদানে অজিনচম্মৱত্থোহন্তিআদিকং আযস্মতো গযাকস্সপত্থেৰস্স অপদানং. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তো ইতো একতিংসকপ্পে সিখিস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তো ৱিঞ্ঞুতং পত্তো নিস্সৰণজ্ঝাসযতায ঘৰাৱাসং পহায তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা অৰঞ্ঞাযতনে অস্সমং মাপেত্ৱা ৱনমূলফলাহাৰো ৱসতি. তেন চ সমযেন ভগৱা একো অদুতিযো তস্স অস্সমসমীপেনাগচ্ছি, সো ভগৱন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং ঠিতো ৱেলং ওলোকেন্তো মনোহৰানি কোলফলানি সত্থু উপনেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো নিস্সৰণজ্ঝাসযতায ঘৰাৱাসং পহায তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা দ্ৱীহি তাপসসতেহি সদ্ধিং গযায ৱিহৰতি. গযায ৱসনতো হিস্স কস্সপগোত্ততায চ গযাকস্সপোতি সমঞ্ঞা অহোসি. সো ভগৱতো সদ্ধিং পৰিসায এহিভিক্খূপসম্পদং দত্ৱা নদীকস্সপস্স ৱুত্তনযেন আদিত্তপৰিযায দেসনায ওৱদিযমানো অৰহত্তে পতিট্ঠাসি.
৩৫. সো অৰহত্তং পত্ৱা সোমনস্সজাতো অত্তনো পুব্বচৰিতাপদানং পকাসেন্তো অজিনচম্মৱত্থোহন্তিআদিমাহ. তত্থ অজিনচম্মৱত্থোতি তাপসপব্বজিতত্তা অজিনচম্মনিৱাসনপাৱুৰণোতি অত্থো. খাৰিভাৰধৰোতি তাপসকালে তাপসপৰিক্খাৰপৰিপুণ্ণকাজধৰোতি অত্থো. খাৰিকতাপসপৰিক্খাৰে পূৰেত্ৱা. কোলং অহাসি অস্সমন্তি কোলফলং অস্সমে পূৰেত্ৱা অস্সমে নিসিন্নোতি অত্থো. অগোপযিন্তি পাঠে কোলফলং পৰিযেসিত্ৱা অস্সমং গোপেসিং ৰক্খিন্তি অত্থো. সেসং সব্বং উত্তানত্থমেৱাতি.
গযাকস্সপত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা সমত্তা.
৪. কিমিলত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা
চতুত্থাপদানে নিব্বুতে ককুসন্ধম্হীতিআদিকং আযস্মতো কিমিলত্থেৰস্স অপদানং. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ককুসন্ধস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো পৰিনিব্বুতে সত্থৰি তস্স ধাতুযো উদ্দিস্স সললমালাহি মণ্ডপং কাৰেত্ৱা পূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন তাৱতিংসেসু উপ্পজ্জিত্ৱা অপৰাপৰং দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৱত্থুনগৰে সক্যৰাজকুলে নিব্বত্তিত্ৱা কিমিলোতি তস্স নামং অকাসি. সো ৱযপ্পত্তো ভোগসম্পত্তিযা পমত্তো ৱিহৰতি. তস্স ঞাণপৰিপাকং ঞত্ৱা সংৱেগজননত্থং অনুপিযাযং ৱিহৰন্তো সত্থা পঠমযোব্বনে ঠিতং ৰমণীযং ইত্থিৰূপং অভিনিম্মিনিত্ৱা পুৰতো দস্সেত্ৱা পুন অনুক্কমেন যথা জৰাৰোগৱিপত্তীহি অভিভূতা দিস্সতি, তথা অকাসি. তং দিস্ৱা কিমিলকুমাৰো অতিৱিয সংৱেগজাতো অত্তনো সংৱেগং পকাসেন্তো ভগৱতো পাকটং কত্ৱা লদ্ধানুসাসনো অৰহত্তং পাপুণি.
৪২. সো অৰহত্তং পত্ৱা সোমনস্সজাতো অত্তনো পুব্বচৰিতাপদানং পকাসেন্তো নিব্বুতে ককুসন্ধম্হীতিআদিমাহ. ব্ৰাহ্মণম্হি ৱুসীমতীতি পঞ্চহি ৱসিতাহি ৱসিপ্পত্তম্হি ভগৱতি. ব্ৰাহ্মণস্স সব্বগুণগণেহি মণ্ডিতত্তা অভিৱূড়্হীতত্তা ব্ৰাহ্মণম্হি ককুসন্ধে ভগৱতি পৰিনিব্বুতেতি অত্থো. সেসং সব্বং উত্তানমেৱাতি.
কিমিলত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা সমত্তা.
৫. ৱজ্জিপুত্তত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা
সহস্সৰংসী ভগৱাতিআদিকং আযস্মতো ৱজ্জিপুত্তত্থেৰস্স অপদানং. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো ইতো চতুনৱুতিকপ্পে একং পচ্চেকবুদ্ধং ভিক্খায গচ্ছন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো কদলিফলানি অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৱেসালিযং লিচ্ছৱিৰাজকুমাৰো হুত্ৱা নিব্বত্তি, ৱজ্জিৰাজপুত্তত্তা ৱজ্জিপুত্তোত্ৱেৱস্স সমঞ্ঞা. সো দহৰো হুত্ৱা হত্থিসিপ্পাদিসিক্খনকালেপি হেতুসম্পন্নতায নিস্সৰণজ্ঝাসযোৱ হুত্ৱা ৱিচৰন্তো সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কত্ৱা নচিৰস্সেৱ ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. ছড়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৱা অপৰভাগে অচিৰপৰিনিব্বুতে সত্থৰি ধম্মং সঙ্গাযিতুং সঙ্কেতং কত্ৱা মহাথেৰেসু তত্থ তত্থ ৱিহৰন্তেসু একদিৱসং আযস্মন্তং আনন্দং সেখংযেৱ সমানং মহতিযা পৰিসায পৰিৱুতং ধম্মং দেসেন্তং দিস্ৱা তস্স উপৰিমগ্গাধিগমায উস্সাহং জনেন্তো –
‘‘ৰুক্খমূলগহনং পসক্কিয, নিব্বানং হদযস্মিং ওপিয;
ঝায গোতম মা চ পমাদো, কিং তে বিড়িবিড়িকা কৰিস্সতী’’তি. (থেৰগা. ১১৯) – গাথং অভাসি;
তত্থ ৰুক্খমূলগহনন্তি ৰুক্খমূলভূতং গহনং, গহনঞ্হি অত্থি, ন ৰুক্খমূলং, ৰুক্খমূলঞ্চ অত্থি, ন গহনং, তেসু ৰুক্খমূলগ্গহণেন ঠানস্স ছাযায সম্পন্নতায ৱাতাতপপৰিস্সযাভাৱং দীপেতি, গহনগ্গহণেন নিৱাতভাৱেন ৱাতপৰিস্সযাভাৱং জনসম্বাধাভাৱঞ্চ দস্সেতি, তদুভযেন চ ভাৱনাযোগ্যতং. পসক্কিযাতি উপগন্ত্ৱা. নিব্বানং হদযস্মিং ওপিযাতি ‘‘এৱং মযা পটিপজ্জিত্ৱা নিব্বানং অধিগন্তব্ব’’ন্তি নিব্বুতিং হদযে ঠপেত্ৱা চিত্তে কত্ৱা. ঝাযাতি তিলক্খণূপনিজ্ঝানেন ঝায, ৱিপস্সনাভাৱনাসহিতং মগ্গভাৱনং ভাৱেহি. গোতমাতি ধম্মভণ্ডাগাৰিকং গোত্তেনালপতি. মা চ পমাদোতি অধিকুসলেসু ধম্মেসু মা পমাদং আপজ্জি. ইদানি যাদিসো থেৰস্স পমাদো, তং পটিক্খেপৱসেন দস্সেন্তো ‘‘কিং তে বিড়িবিড়িকা কৰিস্সতী’’তি আহ. তত্থ বিড়িবিড়িকাতি বিড়িবিড়িকিৰিযা, বিড়িবিড়িতিসদ্দপৱত্তি যথা নিৰত্থকা, এৱং বিড়িবিড়িকাসদিসা জনপঞ্ঞত্তি. কিং তে কৰিস্সতীতি কীদিসং অত্থং তুয্হং সাধেস্সতি, তস্মা জনপঞ্ঞত্তিং পহায সদত্থপসুতো হোহীতি ওৱাদং অদাসি.
তং সুত্ৱা অঞ্ঞেহি ৱুত্তেন ৱিস্সগন্ধৱাযনৱচনেন সংৱেগজাতো বহুদেৱ ৰত্তিং চঙ্কমেন ৱীতিনামেন্তো ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা সেনাসনং পৱিসিত্ৱা মঞ্চকে নিসিন্নমত্তোৱ ‘‘কিঞ্চি সযামী’’তি সীসং বিম্বোহনমসম্পত্তং পাদং ভূমিতো উগ্গতং সৰীৰস্স আকাসগতক্খণেযেৱ অৰহত্তং পাপুণি.
৪৯. ৱজ্জিপুত্তত্থেৰো অপৰভাগে সোমনস্সজাতো অত্তনো পুব্বচৰিতাপদানং পকাসেন্তো সহস্সৰংসী ভগৱাতিআদিমাহ. তত্থ সহস্সৰংসীতি এত্থ ‘‘অনেকসতসহস্সৰংসী’’তি ৱত্তব্বে গাথাবন্ধসুখত্থং ‘‘সহস্সৰংসী’’তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.
ৱজ্জিপুত্তত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা সমত্তা.
৬. উত্তৰত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা
ছট্ঠাপদানে সুমেধো নাম সম্বুদ্ধোতিআদিকং আযস্মতো উত্তৰসামণেৰস্স অপদানং. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো সুমেধস্স ভগৱতো কালে ৱিজ্জাধৰো হুত্ৱা আকাসেন ৱিচৰতি. তেন চ সমযেন সত্থা তস্সেৱ অনুগ্গণ্হনত্থং ৱনন্তৰে অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসীদি ছব্বণ্ণবুদ্ধৰংসিযো ৱিস্সজ্জেন্তো. সো অন্তলিক্খেন গচ্ছন্তো ভগৱন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো আকাসতো ওৰুয্হ সুৱিসুদ্ধেহি ৱিপুলেহি কণিকাৰপুপ্ফেহি ভগৱন্তং পূজেসি, পুপ্ফানি বুদ্ধানুভাৱেন সত্থু উপৰি ছত্তাকাৰেন অট্ঠংসু, সো তেন ভিয্যোসোমত্তায পসন্নচিত্তো হুত্ৱা অপৰভাগে কালং কত্ৱা তাৱতিংসেসু নিব্বত্তিত্ৱা দিব্বসম্পত্তিং অনুভৱন্তো যাৱতাযুকং তত্থ ঠত্ৱা ততো চুতো দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজগহে ব্ৰাহ্মণমহাসালস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি, উত্তৰোতিস্স নামং অহোসি. সো ৱিঞ্ঞুতং পত্তো ব্ৰাহ্মণৱিজ্জাসু নিপ্ফত্তিং গন্ত্ৱা জাতিযা ৰূপেন ৱিজ্জায ৱযেন সীলাচাৰেন চ লোকস্স সম্ভাৱনীযো জাতো.
তস্স তং সম্পত্তিং দিস্ৱা ৱস্সকাৰো মগধমহামত্তো অত্তনো ধীতৰং দাতুকামো হুত্ৱা অত্তনো অধিপ্পাযং পৱেদেসি. সো নিস্সৰণজ্ঝাসযতায তং পটিক্খিপিত্ৱা কালেন কালং ধম্মসেনাপতিং পযিৰুপাসন্তো তস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা ৱত্তসম্পন্নো হুত্ৱা থেৰং উপট্ঠহতি.
তেন চ সমযেন থেৰস্স অঞ্ঞতৰো আবাধো উপ্পন্নো, তস্স ভেসজ্জত্থায উত্তৰো সামণেৰো পাতোৱ পত্তচীৱৰমাদায ৱিহাৰতো নিক্খন্তো অন্তৰামগ্গে তড়াকস্স সমীপে পত্তং ঠপেত্ৱা উদকসমীপং গন্ত্ৱা মুখং ধোৱতি. অথ অঞ্ঞতৰো উমঙ্গচোৰো কতকম্মো আৰক্খপুৰিসেহি অনুবদ্ধো অগ্গমগ্গেন নগৰতো নিক্খমিত্ৱা পলাযন্তো অত্তনা গহিতং ৰতনভণ্ডিতং সামণেৰস্স পত্তে পক্খিপিত্ৱা পলাযি. সামণেৰোপি পত্তসমীপং উপগতো. চোৰং অনুবন্ধন্তা ৰাজপুৰিসা সামণেৰস্স পত্তে ভণ্ডিকং দিস্ৱা ‘‘অযং চোৰো, ইমিনা চোৰিযং কত’’ন্তি সামণেৰং পচ্ছাবাহং বন্ধিত্ৱা ৱস্সকাৰস্স ব্ৰাহ্মণস্স দস্সেসুং. ৱস্সকাৰো চ তদা ৰঞ্ঞো ৱিনিচ্ছযে নিযুত্তো হুত্ৱা ছেজ্জভেজ্জং অনুসাসতি, সো ‘‘পুব্বে মম ৱচনং নাদিযি, সুদ্ধপাসণ্ডিযেসু পব্বজী’’তি (থেৰগা. অট্ঠ. ১.উত্তৰত্থেৰগাথাৱণ্ণনা) কম্মং অসোধেত্ৱা ঘাতুকামত্তাৱ জীৱন্তমেৱ তং সূলে উত্তাসেসি.
অথস্স ভগৱা ঞাণপৰিপাকং ওলোকেত্ৱা তং ঠানং গন্ত্ৱা ৱিপ্ফুৰন্তহত্থনখমণিমযূখসম্ভিন্নসিতাভতায পগ্ঘৰন্তজাতিহিঙ্গুলকসুৱণ্ণৰসধাৰং ৱিয জালাগুণ্ঠিতমুদুতলুনদীঘঙ্গুলিহত্থং উত্তৰস্স সীসে ঠপেত্ৱা ‘‘উত্তৰ, ইদং তে পুৰিমকম্মস্স ফলং উপ্পন্নং, তত্থ তযা পচ্চৱেক্খণবলেন অধিৱাসনা কাতব্বা’’তি ৱত্ৱা অজ্ঝাসযানুৰূপং ধম্মং দেসেসি. উত্তৰো অমতাভিসেকসদিসেন সত্থু হত্থসম্ফস্সেন সঞ্জাতপ্পসাদসোমনস্সতায উড়াৰপীতিপামোজ্জং পটিলভিত্ৱা যথাপৰিচিতং ৱিপস্সনামগ্গং সমাৰূড়্হো ঞাণস্স পৰিপাকং গতত্তা সত্থু চ দেসনাৱিলাসেন তাৱদেৱ মগ্গপটিপাটিযা সব্বে কিলেসে খেপেত্ৱা ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. ছড়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৱা সূলতো উট্ঠহিত্ৱা পৰানুদ্দযায আকাসে ঠত্ৱা পাটিহাৰিযং দস্সেসি. মহাজনো অচ্ছৰিযব্ভুতচিত্তজাতো অহোসি. তাৱদেৱস্স ৱণো সংৰূড়্হি, সো ভিক্খূহি, ‘‘আৱুসো, তাদিসদুক্খং অনুভৱন্তো কথং ত্ৱং ৱিপস্সনং অনুযুঞ্জিতুং অসক্খী’’তি পুট্ঠো, ‘‘পগেৱ মে, আৱুসো, সংসাৰে আদীনৱো, সঙ্খাৰানঞ্চ সভাৱো সুদিট্ঠো, এৱাহং তাদিসং দুক্খং অনুভৱন্তোপি অসক্খিং ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা ৱিসেসং অধিগন্তু’’ন্তি আহ. ‘‘পুব্বজাতিযা দহৰকালে মক্খিকং গহেত্ৱা নিম্বসূলকং গহেত্ৱা সূলাৰোপনকীড়ং পটিচ্চ এৱং অনেকজাতিসতেসু সূলাৰোপনদুক্খমনুভৱিত্ৱা ইমায পৰিযোসানজাতিযা এৱৰূপং দুক্খমনুভূত’’ন্তি আহ.
৫৫. অথ অপৰভাগে পুব্বকম্মং সৰিত্ৱা সোমনস্সজাতো পুব্বচৰিতাপদানং পকাসেন্তো সুমেধো নাম সম্বুদ্ধোতিআদিমাহ. তত্থ অনুত্তানপদৱণ্ণনমেৱ কৰিস্সাম.
৫৭. ৱিজ্জাধৰো তদা আসিন্তি বাহিৰকমন্তাদিৱিজ্জাসিদ্ধিযা আকাসগামিসমত্থো হুত্ৱা চৰণৱসেন তং ৱিজ্জং ৰক্খিত্ৱা অৱিনাসেত্ৱা পৰিহৰণৱসেন ৱিজ্জাধৰযোনি আসিং অহোসিন্তি অত্থো. অন্তলিক্খচৰো অহন্তি অন্তং পৰিযোসানং কোটিং লিখতে সংকৰিস্সতীতি অন্তলিক্খং. অথ ৱা অন্তং পৰিযোসানং লিখ্যতে ওলোকিযতে এতেনাতি অন্তলিক্খং, তস্মিং অন্তলিক্খে, আকাসে চৰণসীলো অহন্তি অত্থো. তিসূলং সুকতং গয্হাতি তিখিণং সূলং, অগ্গং আৱুধং. তিসূলং সুন্দৰং কতং, কোট্টনঘংসনমদ্দনপহৰণৱসেন সুট্ঠু কতং সূলাৱুধং গয্হ গহেত্ৱা অম্বৰতো গচ্ছামীতি অত্থো. সেসং সব্বং হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তাৱ নযানুযোগেন সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.
উত্তৰত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা সমত্তা.
৭. অপৰউত্তৰত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা
সত্তমাপদানে নিব্বুতে লোকনাথম্হীতিআদিকং আযস্মতো অপৰস্স উত্তৰত্থেৰস্স অপদানং. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ইতো চতুন্নৱুতিকপ্পে সিদ্ধত্থস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা সাসনে লদ্ধপ্পসাদো হুত্ৱা উপাসকত্তং নিৱেদেসি. সো সত্থৰি পৰিনিব্বুতে অত্তনো ঞাতকে সন্নিপাতেত্ৱা বহুপূজাসক্কাৰং সংহৰিত্ৱা ধাতুপূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাকেতে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা উত্তৰোতি লদ্ধনামো ৱযপ্পত্তো কেনচিদেৱ কৰণীযেন সাৱত্থিং গতো কণ্ডম্বমূলে কতং যমকপাটিহাৰিযং দিস্ৱা পসীদিত্ৱা পুন কাড়কাৰামসুত্তদেসনায অভিৱড্ঢমানসদ্ধো পব্বজিত্ৱা সত্থাৰা সদ্ধিং ৰাজগহং গন্ত্ৱা উপসম্পদং লভিত্ৱা তথেৱ চৰন্তো ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা নচিৰস্সেৱ ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. ছড়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৱা সত্থৰি সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তে বুদ্ধুপট্ঠানত্থং ৰাজগহতো সাৱত্থিং উপগতো ভিক্খূহি – ‘‘কিং, আৱুসো, পব্বজ্জাকিচ্চং তযা মত্থকং পাপিত’’ন্তি পুট্ঠো অঞ্ঞং ব্যাকাসি.
৯৩. অৰহত্তং পন পত্ৱা সোমনস্সজাতো অত্তনো পুব্বচৰিতাপদানং পকাসেন্তো নিব্বুতে লোকনাথম্হীতিআদিমাহ. তং সব্বং হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা উত্তানত্থমেৱাতি.
অপৰউত্তৰত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা সমত্তা.
৮. ভদ্দজিত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা
অট্ঠমাপদানে ওগয্হাহং পোক্খৰণিন্তিআদিকং আযস্মতো ভদ্দজিত্থেৰস্স অপদানং. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো ব্ৰাহ্মণানং ৱিজ্জাসিপ্পেসু পাৰং গন্ত্ৱা কামে পহায তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা অৰঞ্ঞাযতনে অস্সমং কাৰেত্ৱা ৱসন্তো একদিৱসং সত্থাৰং আকাসেন গচ্ছন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো অঞ্জলিং পগ্গয্হ অট্ঠাসি. সত্থা তস্স অজ্ঝাসযং দিস্ৱা আকাসতো ওতৰি. ওতিণ্ণস্স পন ভগৱতো মধুঞ্চ ভিসমুড়ালঞ্চ সপ্পিখীৰঞ্চ উপনামেসি, তস্স তং ভগৱা অনুকম্মং উপাদায পটিগ্গহেত্ৱা অনুমোদনং কত্ৱা পক্কামি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন তুসিতেসু নিব্বত্তো তত্থ যাৱতাযুকং ঠত্ৱা ততো চুতো অপৰাপৰং সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তো ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে মহদ্ধনো সেট্ঠি হুত্ৱা অট্ঠসট্ঠিভিক্খুসতসহস্সং ভোজেত্ৱা তিচীৱৰেন অচ্ছাদেসি.
এৱং বহুং কুসলং কত্ৱা দেৱলোকে নিব্বত্তি. তত্থ যাৱতাযুকং ঠত্ৱা ততো চৱিত্ৱা মনুস্সলোকেসু উপ্পন্নো বুদ্ধসুঞ্ঞে লোকে পঞ্চ পচ্চেকবুদ্ধসতানি চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহিত্ৱা ততো চুতো ৰাজকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৰজ্জং অনুসাসন্তো অত্তনো পুত্তং পচ্চেকবোধিং অধিগন্ত্ৱা ঠিতং উপট্ঠহিত্ৱা তস্স পৰিনিব্বুতস্স ধাতুযো গহেত্ৱা চেতিযং কত্ৱা পূজেসি. এৱং তত্থ তত্থ তানি তানি পুঞ্ঞানি কত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ভদ্দিযনগৰে অসীতিকোটিৱিভৱস্স ভদ্দিযসেট্ঠিস্স একপুত্তকো হুত্ৱা নিব্বত্তি, ভদ্দজীতিস্স নামং অহোসি. তস্স কিৰ ইস্সৰিযভোগপৰিৱাৰসম্পত্তি চৰিমভৱে বোধিসত্তস্স ৱিয অহোসি.
তদা সত্থা সাৱত্থিযং ৱসিত্ৱা ভদ্দজিকুমাৰং সঙ্গণ্হনত্থায মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং ভদ্দিযনগৰং গন্ত্ৱা জাতিযাৱনে ৱসি তস্স ঞাণপৰিপাকং আগমযমানো. সোপি উপৰিপাসাদে নিসিন্নো সীহপঞ্জৰং ৱিৱৰিত্ৱা ওলোকেন্তো ভগৱতো সন্তিকে ধম্মং সোতুং গচ্ছন্তং মহাজনং দিস্ৱা, ‘‘কত্থাযং মহাজনো গচ্ছতী’’তি পুচ্ছিত্ৱা তং কাৰণং সুত্ৱা সযম্পি মহতা পৰিৱাৰেন সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মং সুণন্তো সব্বাভৰণপটিমণ্ডিতোৱ সব্বকিলেসে খেপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. অৰহত্তে পন তেন অধিগতে সত্থা ভদ্দিযসেট্ঠিং আমন্তেসি – ‘‘তৱ পুত্তো অলঙ্কতপটিযত্তো ধম্মং সুণন্তো অৰহত্তে পতিট্ঠাসি, তেনস্স ইদানেৱ পব্বজিতুং যুত্তং, নো চে পব্বজিস্সতি, পৰিনিব্বাযিস্সতী’’তি. সেট্ঠি ‘‘ন ময্হং পুত্তস্স দহৰস্সেৱ সতো পৰিনিব্বানেন কিচ্চং অত্থি, পব্বাজেথ ন’’ন্তি আহ. তং সত্থা পব্বাজেত্ৱা উপসম্পাদেত্ৱা তত্থ সত্তাহং ৱসিত্ৱা কোটিগামং পাপুণি, সো চ গামো গঙ্গাতীৰে অহোসি. কোটিগামৱাসিনো চ বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং পৱত্তেসুং. ভদ্দজিত্থেৰো সত্থাৰা অনুমোদনায আৰদ্ধমত্তায বহিগামং গন্ত্ৱা ‘‘গঙ্গাতীৰে মগ্গসমীপে সত্থু আগতকালে ৱুট্ঠহিস্সামী’’তি কালপৰিচ্ছেদং কত্ৱা অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা নিসীদি. মহাথেৰেসু আগচ্ছন্তেসুপি অৱুট্ঠহিত্ৱা সত্থু আগতকালেযেৱ ৱুট্ঠাসি. পুথুজ্জনা ভিক্খূ – ‘‘অযং অধুনা পব্বজিতো, মহাথেৰেসু আগচ্ছন্তেসু মানথদ্ধো হুত্ৱা ন ৱুট্ঠাসী’’তি উজ্ঝাযিংসু.
কোটিগামৱাসিনো সত্থু ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ বহূ নাৱাসঙ্ঘাটে বন্ধিংসু. সত্থা ‘‘ভদ্দজিস্সানুভাৱং পকাসেমী’’তি নাৱায ঠত্ৱা ‘‘কহং ভদ্দজী’’তি পুচ্ছি. ভদ্দজিত্থেৰো – ‘‘সোহং, ভন্তে’’তি সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা অঞ্জলিং কত্ৱা অট্ঠাসি. সত্থা ‘‘এহি, ভদ্দজি, অম্হেহি সদ্ধিং একনাৱং অভিৰুহা’’তি. সো উপ্পতিত্ৱা সত্থু ঠিতনাৱাযং অট্ঠাসি. সত্থা গঙ্গায মজ্ঝে গতকালে, ‘‘ভদ্দজি, তযা মহাপনাদকালে অজ্ঝাৱুট্ঠৰতনপাসাদো কহ’’ন্তি আহ. ‘‘ইমস্মিং ঠানে নিমুগ্গো, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি, ভদ্দজি, সব্ৰহ্মচাৰীনং কঙ্খং ছিন্দা’’তি. তস্মিং খণে থেৰো সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা ইদ্ধিবলেন গন্ত্ৱা পাসাদথূপিকং পাদঙ্গুলন্তৰেন সন্নিৰুজ্ঝিত্ৱা পঞ্চৱীসতিযোজনং পাসাদং গহেত্ৱা আকাসে উপ্পতি, উপ্পতন্তো চ পঞ্ঞাসযোজনানি উক্খিপি. অথস্স পুৰিমভৱে ঞাতকা পাসাদগতেন লোভেন মচ্ছকচ্ছপমণ্ডূকা হুত্ৱা নিব্বত্তা তস্মিং পাসাদে উট্ঠহন্তে পৰিৱত্তিত্ৱা পতিংসু. সত্থা তে সম্পতন্তে দিস্ৱা ‘‘ঞাতকা তে, ভদ্দজি, কিলমন্তী’’তি আহ. থেৰো সত্থু ৱচনেন পাসাদং ৱিস্সজ্জেসি. পাসাদো যথাঠানেযেৱ পতিট্ঠহি. সত্থা পাৰঙ্গতো ভিক্খূহি – ‘‘কদা, ভন্তে, ভদ্দজিত্থেৰেন অযং পাসাদো অজ্ঝাৱুট্ঠো’’তি পুট্ঠো মহাপনাদজাতকং (জা. ১.৩.৪০ আদযো) কথেত্ৱা বহুজনং ধম্মামতং পাযেসি.
৯৮. থেৰো পন অৰহত্তং পত্তো পুব্বসম্ভাৰং সৰিত্ৱা সোমনস্সজাতো পুব্বচৰিতাপদানং পকাসেতুং ওগয্হাহং পোক্খৰণিন্তিআদিমাহ. তত্থ ওগয্হাহং পোক্খৰণিন্তি পুথুনানাঅনেকমহোঘেহি খণিতত্তা ‘‘পোক্খৰণী’’তি লদ্ধনামং জলাসযং ওগয্হ ওগহেত্ৱা পৱিসিত্ৱা অজ্ঝোগাহেত্ৱা ঘাসহেতুখাদনত্থায তত্থ পোক্খৰণিযং পৱিসিত্ৱা ভিসং পদুমপুণ্ডৰীকমূলং উদ্ধৰামীতি অত্থো. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা উত্তানপদত্থত্তা চ নযানুসাৰেন সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.
ভদ্দজিত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা সমত্তা.
৯. সিৱকত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা
নৱমাপদানে এসনায চৰন্তস্সাতিআদিকং আযস্মতো সিৱকত্থেৰস্স অপদানং. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৱসং ভগৱন্তং পিণ্ডায চৰন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসো পত্তং আদায কুম্মাসস্স পূৰেত্ৱা অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজগহে ব্ৰাহ্মণকুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা সিৱকোতিস্স নামং অহোসি. সো ৱযপ্পত্তো ৱিজ্জাসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গতো নেক্খম্মজ্ঝাসযতায কামে পহায তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা ৱিচৰন্তো সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তো নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি.
১১৭. অৰহত্তং পত্ৱা সোমনস্সজাতো অত্তনো পুব্বচৰিতাপদানং পকাসেন্তো এসনায চৰন্তস্সাতিআদিমাহ. তং সব্বং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.
সিৱকত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা সমত্তা.
১০. উপৱানত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা
দসমাপদানে পদুমুত্তৰো নাম জিনোতিআদিকং আযস্মতো উপৱানত্থেৰস্স অপদানং. অযং কিৰ পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো কেনচি কম্মচ্ছিদ্দেন পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে দল্লিদ্দকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো ভগৱতি পৰিনিব্বুতে তস্স ধাতুং গহেত্ৱা মনুস্সদেৱনাগগৰুড়যক্খকুম্ভণ্ডগন্ধব্বেহি সত্তৰতনমযে সত্তযোজনিকে থূপে কতে তত্থ সুধোতং অত্তনো উত্তৰাসঙ্গং ৱেড়গ্গে আবন্ধিত্ৱা ধজং কত্ৱা পূজং অকাসি. তং গহেত্ৱা অভিসম্মতকো নাম যক্খসেনাপতি দেৱেহি চেতিযপূজাৰক্খণত্থং ঠপিতো অদিস্সমানকাযো আকাসে ধাৰেন্তো চেতিযং তিক্খত্তুং পদক্খিণং অকাসি. তং দিস্ৱা ভিয্যোসোমত্তায পসন্নমানসো অহোসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা উপৱানোতি লদ্ধনামো ৱযপ্পত্তো জেতৱনপটিগ্গহণে বুদ্ধানুভাৱং দিস্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তো ছড়ভিঞ্ঞো অহোসি. অথাযস্মা উপৱানো ভগৱতো উপট্ঠাকো অহোসি. তেন চ সমযেন ভগৱতো ৱাতাবাধো উপ্পজ্জি. থেৰস্স গিহিসহাযো দেৱহিতো নাম ব্ৰাহ্মণো সাৱত্থিযং পটিৱসতি. সো থেৰং চতূহি পচ্চযেহি পৱাৰেসি. অথাযস্মা উপৱানো নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা তস্স ব্ৰাহ্মণস্স নিৱেসনং উপগঞ্ছি. ব্ৰাহ্মণো ‘‘কেনচি মঞ্ঞে পযোজনেন থেৰো আগতো ভৱিস্সতী’’তি ঞত্ৱা ‘‘ৱদেয্যাথ, ভন্তে, কেনত্থো’’তি আহ. থেৰো তস্স ব্ৰাহ্মণস্স পযোজনং আচিক্খন্তো –
‘‘অৰহং সুগতো লোকে, ৱাতেহাবাধিকো মুনি;
সচে উণ্হোদকং অত্থি, মুনিনো দেহি ব্ৰাহ্মণ.
‘‘পূজিতো পূজনেয্যানং, সক্কৰেয্যান সক্কতো;
অপচিতোপচেয্যানং, তস্স ইচ্ছামি হাতৱে’’তি. (থেৰগা. ১৮৫-১৮৬) –
গাথাদ্ৱযং অভাসি.
তস্সত্থো – যো ইমস্মিং লোকে পূজনেয্যানং পূজেতব্বেহি সক্কাদীহি দেৱেহি মহাব্ৰহ্মাদীহি চ ব্ৰহ্মেহি পূজিতো, সক্কৰেয্যানং সক্কাতব্বেহি বিম্বিসাৰকোসলৰাজাদীহি সক্কতো, অপচেয্যানং অপচাযিতব্বেহি মহেসীহি খীণাসৱেহি অপচিতো, কিলেসেহি আৰকত্তাদিনা অৰহং, সোভনগমনাদিনা সুগতো সব্বঞ্ঞূ মুনি ময্হং সত্থা দেৱদেৱো সক্কানং অতিসক্কো ব্ৰহ্মানং অতিব্ৰহ্মা, সো দানি ৱাতেহি ৱাতহেতু ৱাতক্খোভনিমিত্তং আবাধিকো জাতো. সচে, ব্ৰাহ্মণ, উণ্হোদকং অত্থি, তস্স ৱাতাবাধৱূপসমনত্থং তং হাতৱে উপনেতুং ইচ্ছামীতি.
তং সুত্ৱা ব্ৰাহ্মণো উণ্হোদকং তদনুৰূপং ৱাতহৰঞ্চ ভেসজ্জং ভগৱতো উপনামেসি. তেন চ সত্থু ৰোগো ৱূপসমি. তস্স ভগৱা অনুমোদনং অকাসি.
১২২. অথাযস্মা উপৱানো অপৰভাগে অত্তনো পুব্বকম্মং সৰিত্ৱা সোমনস্সজাতো পুব্বচৰিতাপদানং পকাসেন্তো পদুমুত্তৰো নাম জিনোতিআদিমাহ. তত্থ পদুমুত্তৰোতিআদীনি পুব্বে ৱুত্তত্থানেৱ.
১২৩. মহাজনা সমাগম্মাতি সকলজম্বুদীপৱাসিনো ৰাসিভূতাতি অত্থো. চিতকং কত্ৱাতি যোজনুব্বেধং চন্দনৰাসিচিতকং কত্ৱা ভগৱতো সৰীৰং তত্থ অভিৰোপযিংসূতি সম্বন্ধো.
১২৪. সৰীৰকিচ্চং কত্ৱানাতি আদহনাতি অগ্গিনা দহনকিচ্চং কত্ৱাতি অত্থো.
১২৭-২৮. জঙ্ঘা মণিমযা আসীতি মনুস্সেহি কতথূপে জঙ্ঘা পুপ্ফৱাহত্থং চৰিতট্ঠানং মণিমযা ইন্দনীলমণিনা কতাতি অত্থো. মযম্পীতি সব্বে দেৱা থূপং কৰিস্সামাতি অত্থো.
১২৯. ধাতু আৱেণিকা নত্থীতি দেৱমনুস্সেহি ৱিসুং ৱিসুং চেতিযং কাতুং আৱেণিকা ৱিসুং ধাতু নত্থি, তং দস্সেন্তো সৰীৰং একপিণ্ডিতন্তি আহ. অধিট্ঠানবলেন সকলসৰীৰধাতু একঘনসিলামযপটিমা ৱিয একমেৱ অহোসীতি অত্থো. ইমম্হি বুদ্ধথূপম্হীতি সকলজম্বুদীপৱাসীহি কতম্হি ইমম্হি সুৱণ্ণথূপম্হি মযং সব্বে সমাগন্ত্ৱা কঞ্চুকথূপং কৰিস্সামাতি অত্থো.
১৩৩. ইন্দনীলং মহানীলন্তি ইন্দীৱৰপুপ্ফৱণ্ণাভং মণি ইন্দনীলমণি. ততো অধিকৱণ্ণতা মহামণি ইন্দনীলমণযো চ মহানীলমণযো চ জোতিৰসমণিজাতিৰঙ্গমণযো চ একতো সন্নিপাতেত্ৱা ৰাসী কত্ৱা সুৱণ্ণথূপে কঞ্চুকথূপং কত্ৱা অছাদযুন্তি সম্বন্ধো.
১৪৪. পচ্চেকং বুদ্ধসেট্ঠস্সাতি বুদ্ধুত্তমস্স পতি একং ৱিসুং উপৰিছদনেন থূপং অকংসূতি অত্থো.
১৪৭. কুম্ভণ্ডা গুয্হকা তথাতি কুম্ভমত্তানি অণ্ডানি যেসং দেৱানং তে কুম্ভণ্ডা, পটিচ্ছাদেত্ৱা নিগুহিত্ৱা পটিচ্ছাদনতো গৰুড়া গুয্হকা নাম জাতা, তে কুম্ভণ্ডা গুয্হকাপি থূপং অকংসূতি অত্থো.
১৫১. অতিভোন্তি ন তস্সাভাতি তস্স চেতিযস্স পভং চন্দসূৰিযতাৰকানং পভা ন অতিভোন্তি, ন অজ্ঝোত্থৰন্তীতি অত্থো.
১৫৮. অহম্পি কাৰং কস্সামীতি তাদিনো লোকনাথস্স থূপস্মিং অহম্পি কাৰং পুঞ্ঞকিৰিযং কুসলকম্মং ধজপটাকপূজং কৰিস্সামীতি অত্থো.
উপৱানত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা সমত্তা.
১১. ৰট্ঠপালত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা
একাদসমাপদানে পদুমুত্তৰস্স ভগৱতোতিআদিকং আযস্মতো ৰট্ঠপালত্থেৰস্স অপদানং. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে তস্স উপ্পত্তিতো পুৰেতৰমেৱ হংসৱতীনগৰে গহপতিমহাসালকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো পিতু অচ্চযেন ঘৰাৱাসে পতিট্ঠিতো ৰতনকোট্ঠাগাৰকম্মিকেন দস্সিতং অপৰিমাণং কুলৱংসানুগতং ধনং দিস্ৱা ‘‘ইমং এত্তকং ধনৰাসিং ময্হং অয্যকপয্যকাদযো অত্তনা সদ্ধিং গহেত্ৱা গন্তুং নাসক্খিংসু, মযা পন গহেত্ৱা গন্তুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা কপণদ্ধিকাদীনং মহাদানং দেতি. সো অভিঞ্ঞালাভিং একং তাপসং উপট্ঠহন্তো তেন দেৱলোকাধিপচ্চে উয্যোজিতো যাৱজীৱং পুঞ্ঞানি কত্ৱা ততো চুতো দেৱো হুত্ৱা নিব্বত্তি. সো তত্থ দেৱলোকে দেৱৰজ্জং কৰোন্তো যাৱতাযুকং ঠত্ৱা ততো চুতো মনুস্সলোকে ভিন্নং ৰট্ঠং সন্ধাৰেতুং সমত্থস্স কুলস্স একপুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি. তেন চ সমযেন পদুমুত্তৰো নাম ভগৱা লোকে উপ্পজ্জিত্ৱা পৱত্তিতৱৰধম্মচক্কো ৱেনেয্যসত্তং নিব্বানমহানগৰসঙ্খাতখেমন্তভূমিং সম্পাপেসি. অথ সো কুলপুত্তো অনুক্কমেন ৱিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৱসং উপাসকেহি সদ্ধিং ৱিহাৰং গতো সত্থাৰং ধম্মং দেসেন্তং দিস্ৱা পসন্নচিত্তো পৰিসপৰিযন্তে নিসীদি.
তেন চ সমযেন সত্থা একং ভিক্খুং সদ্ধাপব্বজিতানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি, তং দিস্ৱা পসন্নমানসো তদত্থায চিত্তং ঠপেত্ৱা সতসহস্সভিক্খুপৰিৱাৰস্স ভগৱতো মহতা সক্কাৰেন সত্তাহং মহাদানং পৱত্তেত্ৱা পণিধানং অকাসি. সত্থা তস্স অনন্তৰাযেন ইজ্ঝনভাৱং দিস্ৱা ‘‘অনাগতে গোতমস্স নাম সম্মাসম্বুদ্ধস্স সাসনে সদ্ধাপব্বজিতানং অগ্গো ভৱিস্সতী’’তি ব্যাকাসি. সো সত্থাৰং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ ৱন্দিত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কামি. সো তত্থ যাৱতাযুকং পুঞ্ঞানি কত্ৱা ততো চৱিত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইতো দ্ৱানৱুতিকপ্পে ফুস্সস্স ভগৱতো কালে সত্থু ৱেমাতিকভাতিকেসু তীসু ৰাজপুত্তেসু সত্থাৰং উপট্ঠহন্তেসু তেসং পুঞ্ঞকিৰিযায সহাযকিচ্চং অকাসি. এৱং তত্থ তত্থ ভৱে তং তং বহুং কুসলং উপচিনিত্ৱা সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কুৰুৰট্ঠে থুল্লকোট্ঠিকনিগমে ৰট্ঠপালসেট্ঠিগেহে নিব্বত্তি, তস্স ভিন্নং ৰট্ঠং সন্ধাৰেতুং সমত্থে কুলে নিব্বত্তত্তা ৰট্ঠপালোতি ৱংসানুগতমেৱ নামং অহোসি. সো মহতা পৰিৱাৰেন ৱড্ঢন্তো অনুক্কমেন যোব্বনং পত্তো মাতাপিতূহি পতিৰূপেন দাৰেন সংযোজেত্ৱা মহন্তে চ যসে পতিট্ঠাপিতো দিব্বসম্পত্তিসদিসং সম্পত্তিং পচ্চনুভোতি. অথ ভগৱা কুৰুৰট্ঠে জনপদচাৰিকং চৰন্তো থুল্লকোট্ঠিকং অনুপাপুণি. তং সুত্ৱা ৰট্ঠপালো কুলপুত্তো সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো সত্তৱাৰে ভত্তচ্ছেদে কত্ৱা কিচ্ছেন কসিৰেন মাতাপিতৰো অনুজানাপেত্ৱা সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা পব্বজ্জং যাচিত্ৱা সত্থু আণত্তিযা অঞ্ঞতৰস্স থেৰস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৱা যোনিসোমনসিকাৰেন কম্মং কৰোন্তো ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি.
১৭৯-১৮০. অথাযস্মা অপৰভাগে অত্তনো পুব্বকম্মং সৰিত্ৱা সোমনস্সজাতো পুব্বচৰিতাপদানং পকাসেন্তো পদুমুত্তৰস্স ভগৱতোতিআদিমাহ. সুনাগো সো মযা দিন্নোতি তদা মহাধনসেট্ঠি হুত্ৱা সব্বং সাপতেয্যং দানমুখে ৱিস্সজ্জনসমযে সত্তপ্পতিট্ঠো সুন্দৰো নাগো হত্থিৰাজা মযা দিন্নো অহোসি. তং দস্সেন্তো ঈসাদন্তোতিআদিমাহ. ঈসাদন্তো ৰথঈসপ্পমাণদন্তো, সো মযা দিন্নো হত্থিনাগো. উৰূড়্হৱাতি ৰাজাৱহনযোগ্গসমত্থো, ৰাজাৰহো ৱা. সেতচ্ছত্তোতি অলঙ্কাৰত্থায উপট্ঠহনসেতচ্ছত্তসহিতোতি অত্থো. পসোভিতোতি আৰোহপৰিণাহৱা ৰূপসোভাহি সম্পন্নোতি অত্থো. সকপ্পনো সহত্থিপোতি হত্থিঅলঙ্কাৰসহিতো হত্থিগোপকসহিতোতি অত্থো. ইত্থম্ভূতো হত্থিনাগো পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো মযা দিন্নোতি অত্থো.
১৮১. মযা ভত্তং কাৰেত্ৱানাতি মযা কাৰাপিতৱিহাৰে ৱসন্তানং কোটিসঙ্খানং ভিক্খূনং নিচ্চভত্তং পট্ঠপেত্ৱা মহেসিনো নিয্যাদেসিন্তি সম্বন্ধো.
১৮৩. জলজুত্তমনামকোতি জলতো জাতো জলজো, কিং তং? পদুমং, পদুমেন সমাননামত্তা উত্তমত্তা চ পদুমুত্তৰো নাম ভগৱাতি অত্থো. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
ৰট্ঠপালত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা সমত্তা.
ছপ্পঞ্ঞাসমমহাৱগ্গৱণ্ণনা সমত্তা.
ইতি ৱিসুদ্ধজনৱিলাসিনিযা অপদান-অট্ঠকথায
এত্তাৱতা বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকত্থেৰাপদান-অট্ঠকথা সমত্তা.
নিগমনকথা
সীহড়দীপকে অপ্পিচ্ছতাদিগুণৱন্তানং থেৰৱংসপ্পদীপানং আনন্দত্থেৰাদীনং সব্বসত্তানং তণ্হামানদিট্ঠাদযো ছেদননিগ্গহৱিৱেচনাদ্যত্থং সত্তহি মাসেহি অতিৱিয আৰাধনেন লদ্ধকোসল্লেন বোধিসম্ভাৰং গৱেসন্তেন সতিধিতিগতিৱীৰিযপৰক্কমন্তেন মহাসমন্তগুণসোভনেন তিপিটকধৰেন পণ্ডিতেন আভতং ইমং অপদান-অট্ঠকথং সব্বো সদেৱলোকো জানাতূতি.
অনেন লোভাদিমলা পজানং, চক্খাদিৰোগা ৱিৱিধা চ দুক্খা;
কলহাদিভযা দুক্খিতা জাতা, চোৰাদযোনত্থকৰা চ লোকে.
নস্সন্তু মে পঞ্চ ৱেৰা চ পাপা, নস্সন্তু গিম্হে যথা ৱুট্ঠিৱাতা;
অট্ঠঙ্গিকমগ্গৱৰেন পত্ৱা, নিব্বানপুৰং পটিপাদযামি.
সব্বদিট্ঠিঞ্চ মদ্দন্তো, ৰাগদোসাদিপাপকে;
সংসাৰৱট্টং ছিন্দিত্ৱা, উপেমি সগ্গমোক্খকে.
আণাখেত্তম্হি সব্বত্থ, অৱীচিম্হি ভৱগ্গতো;
সব্বে ধম্মানুযাযন্তু, তযো লোকা উতুপি চাতি.
অপদান-অট্ঠকথা সমত্তা.