৭. পঞ্হাৱাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা

৪০১-৪০৩. পঞ্হাৱাৰে ‘‘সিযা কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা কুসলত্তিকে উদ্ধৰিতব্বপুচ্ছানং লব্ভমানৱসেন ৱিস্সজ্জনং দস্সেতুং কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতিআদি ৱুত্তং. কুসলো চ নামেস সযং উপ্পজ্জন্তো ঠপেত্ৱা পচ্ছাজাতঞ্চ ৱিপাকঞ্চ সেসেহি দ্ৱাৱীসতিযা পচ্চযেহি উপ্পজ্জতি. কুসলস্স পচ্চযো হোন্তো ঠপেত্ৱা পুৰেজাতপচ্ছাজাতৱিপাকৱিপ্পযুত্তে সেসেহি ৱীসতিযা পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. তস্মা যেহি পচ্চযেহি কুসলো কুসলস্স পচ্চযো হোতি, তে পচ্চযে পটিপাটিযা দস্সেতুং হেতুপচ্চযেনাতিআদি আৰদ্ধং.

তত্থ যা এসা পচ্চযৱিভঙ্গৱাৰে ৱিয ‘‘হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মান’’ন্তি অকত্ৱা ‘‘হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধান’’ন্তি দেসনা কতা, তস্সা এৱ কৰণে ইদং পযোজনং – তত্থ হি সুঞ্ঞট্ঠং দীপেতুং ধম্মানন্তি ৱুত্তং. ইধ পচ্চযতো উপ্পজ্জমানা ধম্মা ৰাসিতো উপ্পজ্জন্তি, ন একেকতোতি ৰাসট্ঠং দীপেতুং খন্ধানন্তি ৱুত্তং. পটিচ্চৱাৰাদীসু ৱা খন্ধৱসেন পচ্চযুপ্পন্নদেসনা আৰুড়্হাতি তেনেৱানুক্কমেন ইধাপি আৰুড়্হাতি. কস্মা পনেতেসু এৱং আৰুড়্হাতি? অসঙ্কৰতো ৱিভাগদস্সনত্থং. ‘‘একং ধম্মং পটিচ্চ সেসা ধম্মা’’তি হি আদিনা নযেন ৱুচ্চমানে অসুকধম্মং নাম নিস্সায অসুকধম্মাতি ন সক্কা অসঙ্কৰতো পচ্চযে পচ্চযুপ্পন্নে চ জানিতুং, এৱং সন্তে উদ্দেসনিদ্দেসা নিব্বিসেসা সিযুং. তস্মা অসঙ্কৰতো ৱিভাগদস্সনত্থং এৱং আৰুড়্হাতি ৱেদিতব্বা. চিত্তসমুট্ঠানানন্তি ইদং যস্স অব্যাকতস্স কুসলো হেতুপচ্চযেন পচ্চযো হোতি, তমেৱ দস্সেতুং ৱুত্তং. পচ্চযৱিভঙ্গে পন কুসলাদিৱসেন ৱিভাগং অকত্ৱা সামঞ্ঞতো সব্বেসং হেতূনং ৱসেন উপ্পন্নৰূপদস্সনত্থং চিত্তসমুট্ঠানানন্তি অৱত্ৱা তংসমুট্ঠানানন্তি ৱুত্তং. তস্মা তত্থ অব্যাকতহেতুসমুট্ঠানৰূপং, ওক্কন্তিক্খণে কটত্তাৰূপম্পি সঙ্গহং গতং. ইমিনা উপাযেন সেসেসুপি এৱৰূপেসু ৱিস্সজ্জনেসু অত্থো ৱেদিতব্বো.

৪০৪. দানং দত্ৱাতি দেয্যধম্মং চজিত্ৱা. যায ৱা চেতনায সো দিয্যতি, সা চেতনা দানং. দত্ৱাতি তং চেতনং পৰিযোদাপেত্ৱা ৱিসুদ্ধং কত্ৱা. সীলং সমাদিযিত্ৱাতি পঞ্চঙ্গাদিৱসেন নিচ্চসীলং গণ্হিত্ৱা. ইমিনা সমাদানৱিৰতিযেৱ দস্সিতা. সম্পত্তৱিৰতিসমুচ্ছেদৱিৰতিযো পন লোকে সীলন্তি অপাকটত্তা ন ৱুত্তা. কিঞ্চাপি ন ৱুত্তা, আৰম্মণপচ্চযা পন হোন্তিযেৱ. তত্থ সমুচ্ছেদৱিৰতি সেক্খানংযেৱ কুসলস্স আৰম্মণং হোতি, ন ইতৰেসং. উপোসথকম্মং কত্ৱাতি ‘‘পাণং ন হনে, ন চাদিন্নমাদিযে’’তি (অ. নি. ৩.৭১) এৱং ৱুত্তং উপোসথদিৱসেসু অট্ঠঙ্গউপোসথকিৰিযং কত্ৱা. তং পচ্চৱেক্খতীতি তং কুসলং সেক্খোপি পুথুজ্জনোপি পচ্চৱেক্খতি, অৰহাপি পচ্চৱেক্খতেৱ. অৰহতোপি হি পুব্বে কতং কুসলং কুসলমেৱ, যেন পন চিত্তেন পচ্চৱেক্খতি, তং কিৰিযচিত্তং নাম হোতি. তস্মা ‘‘এতং কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্সা’’তি ইমস্মিং অধিকাৰে ন লব্ভতি. পুব্বে সুচিণ্ণানীতি ‘‘দত্ৱা সমাদিযিত্ৱা কত্ৱা’’তি হি আসন্নে কতানি ৱুত্তানি, ইমানি ন আসন্নে কতানীতি ৱেদিতব্বানি. দানাদীহি ৱা সেসানি কামাৱচৰকুসলানি দস্সেতুং ইদং ৱুত্তং. ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱাতি ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা. অযমেৱ ৱা পাড়ি. সেক্খা গোত্ৰভুন্তি সোতাপন্নং সন্ধায ৱুত্তং. সো হি গোত্ৰভুং পচ্চৱেক্খতি. ৱোদানন্তি ইদং পন সকদাগামিঅনাগামিনো সন্ধায ৱুত্তং. তেসঞ্হি তং চিত্তং ৱোদানং নাম হোতি. সেক্খাতি সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিনো. মগ্গা ৱুট্ঠহিত্ৱাতি মগ্গফলভৱঙ্গাতিক্কমৱসেন অত্তনা পটিলদ্ধা মগ্গা ৱুট্ঠহিত্ৱা, সুদ্ধমগ্গতোযেৱ পন ৱুট্ঠায পচ্চৱেক্খণং নাম নত্থি.

কুসলং অনিচ্চতোতি এত্থ ৱিপস্সনূপগং তেভূমককুসলমেৱ ৱেদিতব্বং, ৱিপস্সনাকুসলং পন কামাৱচৰমেৱ. চেতোপৰিযঞাণেনাতি ৰূপাৱচৰকুসলং দস্সেতি. আকাসানঞ্চাযতনন্তিআদীহি অৰূপাৱচৰকুসলাৰম্মণৱসেন উপ্পজ্জমানং অৰূপাৱচৰকুসলমেৱ. কুসলা খন্ধা ইদ্ধিৱিধঞাণস্সাতিআদীহি পুগ্গলং অনামসিত্ৱা ধম্মৱসেন দস্সেতি. তেনেৱেত্থ হেট্ঠা গহিতম্পি চেতোপৰিযঞাণং পুন ৱুত্তং.

৪০৫. অস্সাদেতীতি সোমনস্সসহগতলোভসম্পযুত্তচিত্তেহি অনুভৱতি চেৱ ৰজ্জতি চ. অভিনন্দতীতি সপ্পীতিকতণ্হাৱসেন নন্দতি হট্ঠপহট্ঠো হোতি, দিট্ঠাভিনন্দনায ৱা অভিনন্দতি. ৰাগো উপ্পজ্জতীতি অস্সাদেন্তস্স ৰাগো উপ্পজ্জতি নাম. ইদং অট্ঠপি লোভসহগতানি গহেত্ৱা ৱুত্তং. দিট্ঠি উপ্পজ্জতীতি অভিনন্দন্তস্স অত্তা অত্তনিযন্তিআদিৱসেন চতূহিপি চিত্তেহি সম্পযুত্তা দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. অসন্নিট্ঠানগতস্স পনেত্থ ৱিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি. ৱিক্খেপগতস্স উদ্ধচ্চং, অকতং ৱত মে কল্যাণন্তি ৱিপ্পটিসাৰিনো দোমনস্সং. তং আৰব্ভাতি তানি সুচিণ্ণানি আৰম্মণং কত্ৱাতি অত্থো. বহুৱচনস্স হেস একৱচনাদেসো, জাতিৱসেন ৱা একৱচনমেৱেতং.

৪০৬. অৰহা মগ্গা ৱুট্ঠহিত্ৱাতি মগ্গৱীথিযং ফলানন্তৰস্স ভৱঙ্গস্স অতিক্কমৱসেন ৱুট্ঠহিত্ৱা. পচ্চৱেক্খণচিত্তানি পনস্স কিৰিযাব্যাকতানি. এৱং কিৰিযাব্যাকতস্স আৰম্মণপচ্চযং দস্সেত্ৱা পুন ৱিপাকাব্যাকতস্স দস্সেতুং সেক্খা ৱাতিআদিমাহ. কুসলে নিৰুদ্ধেতি ৱিপস্সনাজৱনৱীথিযা পচ্ছিন্নায. ৱিপাকোতি কামাৱচৰৱিপাকো. তদাৰম্মণতাতি তদাৰম্মণতায, তং কুসলস্স জৱনস্স আৰম্মণভূতং ৱিপস্সিতকুসলং আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পজ্জতীতি অত্থো. ন কেৱলঞ্চ তদাৰম্মণৱসেনেৱ, পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিৱসেনাপি. ৱিপাকো হি কম্মং আৰম্মণং কত্ৱা গহিতপটিসন্ধিকস্স কুসলাৰম্মণো হোতিযেৱ, সো পন দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা ইধ ন দস্সিতো.

কুসলং অস্সাদেতীতিআদি অকুসলজৱনাৱসানে কুসলাৰম্মণৱিপাকং দস্সেতুং ৱুত্তং. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনৱিপাকস্সাতি ইদং দুব্বিঞ্ঞেয্যম্পি সমানং মহগ্গতৱিপাকস্স তদাৰম্মণভাৱেন অনুপ্পত্তিতো লব্ভমানকৱসেন ৱুত্তং. কিৰিযস্সাতি অৰহত্তং পত্ৱা অসমাপন্নপুব্বে আকাসানঞ্চাযতনে পটিলোমতো ৱা একন্তৰিকৱসেন ৱা সমাপন্নকিৰিযায. চেতোপৰিযঞাণস্সাতিআদীনি পৰতো আৱজ্জনায যোজেতব্বানি. যা এতেসং আৱজ্জনা, তস্সা কুসলা খন্ধা আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযোতি অযঞ্হেত্থ অত্থো.

৪০৭-৪০৯. ৰাগন্তি অত্তনো ৱা পৰস্স ৱা ৰাগং. অত্তনো ৰাগৱসেন পনেত্থ ৱণ্ণনা পাকটা হোতি. অস্সাদেতীতিআদীনি ৱুত্তত্থানেৱ. ৱিচিকিচ্ছাদীসু পন তীসু অস্সাদেতব্বতায অভাৱেন ‘‘অস্সাদেতী’’তি ন ৱুত্তং. দিট্ঠি পনেত্থ উপ্পজ্জতি, সা অস্সাদেতীতি পদস্স পৰিহীনত্তা আগতপটিপাটিযা পঠমং ন ৱুত্তা. ৱিচিকিচ্ছাদীসুযেৱ তং তং সভাগং পঠমং ৱত্ৱা তস্স তস্স অনন্তৰা ৱুত্তা. ইমেসু চ পন ৰাগাদীসু ‘‘কিং মে পাপধম্মা উপ্পজ্জন্তী’’তি অক্খন্তিৱসেন ৱা, ‘‘কতং পাপং কতং লুদ্ধ’’ন্তি ৱিপ্পটিসাৰাদিৱসেন ৱা দোমনস্সুপ্পত্তি ৱেদিতব্বা.

৪১০. চক্খুং অনিচ্চতোতি ৱিপস্সনানুক্কমেন ওড়াৰিকাযতনানি ৱত্থুৰূপঞ্চাতি একাদস ৰূপানি পাকটত্তা গহিতানি. পুন ৰূপাযতনাদীনি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং আৰম্মণত্তা গহিতানি. যস্মা পনেসা ৱিঞ্ঞাণকাযৱসেন দেসনা, ন ধাতুৱসেন, তস্মা মনোধাতু ন গহিতা. এৱং সব্বত্থ গহিতাগহিতং ৱেদিতব্বং.

৪১১. ফলং পচ্চৱেক্খন্তি নিব্বানং পচ্চৱেক্খন্তীতি পচ্চৱেক্খণকুসলস্স আৰম্মণদস্সনত্থং ৱুত্তং.

৪১৩-৪১৬. আৰম্মণাধিপতিনিদ্দেসে সেক্খপুথুজ্জনানং ৱসেন চতুভূমককুসলং দস্সিতং, তথা সহজাতাধিপতিনিদ্দেসে. অৰহতো উত্তমধম্মং অধিগতত্তা লোকিযকুসলেসু গৰুকাৰো নত্থীতি অগ্গমগ্গোৱ দস্সিতো.

৪১৭. অনন্তৰপচ্চযে পুৰিমা পুৰিমাতি একভূমকাপি নানাভূমকাপি কুসলা একতো কত্ৱা ৱুত্তা. অনুলোমং গোত্ৰভুস্স, অনুলোমং ৱোদানস্সাতি নানাৰম্মণৱসেন. গোত্ৰভু মগ্গস্স, ৱোদানং মগ্গস্সাতি নানাভূমিৱসেন. কুসলং ৱুট্ঠানস্সাতি এত্থ পন কুসলন্তি তেভূমককুসলং. ৱুট্ঠানন্তি তেভূমকৱিপাকং. তেহি কুসলজৱনৱীথিতো ৱুট্ঠহন্তি, তস্মা ৱুট্ঠানন্তি ৱুচ্চতি. তং দুৱিধং হোতি – তদাৰম্মণং ভৱঙ্গঞ্চ. তত্থ কামাৱচৰকুসলস্স উভযম্পি ৱুট্ঠানং হোতি, মহগ্গতস্স ভৱঙ্গমেৱ. মগ্গো ফলস্সাতি ইদং যস্মা লোকুত্তৰৱিপাকং জৱনৱীথিপৰিযাপন্নত্তা ৱুট্ঠানং নাম ন হোতি, তস্মা ৱিসুং ৱুত্তং. অনুলোমং সেক্খাযাতি অসেক্খায কুসলং অনন্তৰং ন হোতি, তস্মা ৱিভাগং কৰোতি. ফলসমাপত্তিযাতি সোতাপত্তিফলসকদাগামিফলঅনাগামিফলসমাপত্তিযাপি. ফলসমাপত্তিযাতি অনাগামিফলসমাপত্তিযা. অকুসলে দুৱিধম্পি ৱুট্ঠানং লব্ভতি. ৱিপাকাব্যাকতা কিৰিযাব্যাকতাতি এত্থ ৱিপাকাব্যাকতা ৱিপাকাব্যাকতানংযেৱ, কিৰিযাব্যাকতা কিৰিযাব্যাকতানংযেৱ ৱেদিতব্বা. ভৱঙ্গং আৱজ্জনাযাতিআদি ৱোমিস্সকৱসেন ৱুত্তং. তত্থ কিৰিযাতি কামাৱচৰকিৰিযা. সা দুৱিধস্সাপি ৱুট্ঠানস্স অনন্তৰপচ্চযো হোতি, মহগ্গতা ভৱঙ্গস্সেৱ. ইতি যে হেট্ঠা পচ্চযৱিভঙ্গনিদ্দেসে ‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং ধম্মানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি আৰভিত্ৱা কুসলং কুসলস্স, কুসলং অব্যাকতস্স, অকুসলং অকুসলস্স, অকুসলং অব্যাকতস্স, অব্যাকতং অব্যাকতস্স, অব্যাকতং কুসলস্স, অব্যাকতং অকুসলস্সাতি সত্ত ৱাৰা দস্সিতা; তেসং ৱসেন ইধ সঙ্খেপতো অনন্তৰপচ্চযো ৱিভত্তো.

ৱিত্থাৰতো পনেত্থ –

দসধা সত্তৰসধা, সমসট্ঠিৱিধেন চ;

বহুধাপি চ নিদ্দেসং, সাধুকং উপলক্খযে.

অযঞ্হি অনন্তৰপচ্চযো ন কেৱলং সত্তধাৱ নিদ্দেসং লভতি, কুসলং পন কুসলস্স ৱিপাকস্স; অকুসলং অকুসলস্স ৱিপাকস্স; ৱিপাকং ৱিপাকস্স কিৰিযস্স; কিৰিযং কুসলস্স অকুসলস্স ৱিপাকস্স কিৰিযস্সাতি এৱং দসধাপি নিদ্দেসং লভতি. ন কেৱলং দসধাযেৱ, কুসলং পন কুসলস্স কুসলৱিপাকস্স অকুসলৱিপাকস্স; অকুসলং অকুসলস্স অকুসলৱিপাকস্স কুসলৱিপাকস্স; কুসলৱিপাকং কুসলৱিপাকস্স অকুসলৱিপাকস্স কিৰিযস্স; অকুসলৱিপাকং অকুসলৱিপাকস্স কুসলৱিপাকস্স কিৰিযস্স; কিৰিযং কিৰিযস্স কুসলস্স অকুসলস্স কুসলৱিপাকস্স অকুসলৱিপাকস্সাতি এৱং সত্তৰসধা নিদ্দেসং লভতি.

ন কেৱলঞ্চ সত্তৰসধাৱ সমসট্ঠিৱিধেনাপি নিদ্দেসং লভতেৱ. কথং? কামাৱচৰকুসলঞ্হি ভূমিভেদেন চতুব্বিধস্স কুসলস্স অনন্তৰপচ্চযো হোতি, ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰং সকসকভূমিকস্সেৱাতি কুসলং কুসলস্স ছব্বিধেন অনন্তৰপচ্চযো. কামাৱচৰকুসলং পন কামাৱচৰকুসলৱিপাকস্স অকুসলৱিপাকস্স ৰূপাৱচৰৱিপাকস্স অৰূপাৱচৰৱিপাকস্স লোকুত্তৰৱিপাকস্স; ৰূপাৱচৰকুসলং ৰূপাৱচৰৱিপাকস্স কামাৱচৰকুসলৱিপাকস্স; অৰূপাৱচৰকুসলং কামাৱচৰকুসলৱিপাকস্স ৰূপাৱচৰঅৰূপাৱচৰলোকুত্তৰৱিপাকস্স; লোকুত্তৰকুসলং লোকুত্তৰৱিপাকস্সাতি কুসলং ৱিপাকস্স দ্ৱাদসৱিধেন অনন্তৰপচ্চযো. অকুসলং অকুসলস্স অকুসলৱিপাকস্স তেভূমককুসলৱিপাকস্সাতি পঞ্চৱিধেন অনন্তৰপচ্চযো.

কামাৱচৰকুসলৱিপাকং কামাৱচৰকুসলৱিপাকস্স অকুসলৱিপাকস্স ৰূপাৱচৰৱিপাকস্স অৰূপাৱচৰৱিপাকস্সাতি কামাৱচৰকুসলৱিপাকং ৱিপাকস্স চতুব্বিধেন অনন্তৰপচ্চযো. ৰূপাৱচৰৱিপাকং তেভূমককুসলৱিপাকস্সাতি তিৱিধেন অনন্তৰপচ্চযো. অৰূপাৱচৰৱিপাকং অৰূপাৱচৰৱিপাকস্স কামাৱচৰকুসলৱিপাকস্সাতি দুৱিধেন অনন্তৰপচ্চযো. লোকুত্তৰৱিপাকং চতুভূমককুসলৱিপাকস্সাতি চতুব্বিধেন অনন্তৰপচ্চযো. এৱং কুসলৱিপাকং ৱিপাকস্স তেৰসধাপি অনন্তৰপচ্চযো. অকুসলৱিপাকং অকুসলৱিপাকস্স কামাৱচৰকুসলৱিপাকস্সাতি দুৱিধেন অনন্তৰপচ্চযো. এৱং সব্বথাপি ৱিপাকং ৱিপাকস্স পঞ্চদসৱিধেন অনন্তৰপচ্চযো. কামাৱচৰকুসলৱিপাকং পন কামাৱচৰকিৰিযস্স, তথা অকুসলৱিপাকং, তথা ৰূপাৱচৰৱিপাকং, তথা অৰূপাৱচৰৱিপাকঞ্চাতি ৱিপাকং কিৰিযস্স চ চতুব্বিধেন অনন্তৰপচ্চযো.

কামাৱচৰকিৰিযং তেভূমককিৰিযস্স, ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰকিৰিযং ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰানঞ্ঞেৱাতি কিৰিযং কিৰিযস্স পঞ্চৱিধেন অনন্তৰপচ্চযো. কামাৱচৰকিৰিযং অকুসলৱিপাকস্স চেৱ চতুভূমককুসলৱিপাকস্স চ, ৰূপাৱচৰকিৰিযং কামাৱচৰকুসলৱিপাকৰূপাৱচৰৱিপাকানং অৰূপাৱচৰকিৰিযং চতুভূমককুসলৱিপাকস্সাপীতি কিৰিযং ৱিপাকস্স একাদসৱিধেন অনন্তৰপচ্চযো. কামাৱচৰকিৰিযং পন কামাৱচৰকুসলস্স অকুসলস্সাতি কুসলাকুসলানং দুৱিধেন অনন্তৰপচ্চযো হোতি. এৱং সমসট্ঠিৱিধেনাপি নিদ্দেসং লভতি.

ন কেৱলঞ্চ সমসট্ঠিৱিধেনেৱ, বহুৱিধেনাপি লভতেৱ. কথং? কামাৱচৰপঠমমহাকুসলচিত্তং তাৱ অত্তনো, চতুন্নঞ্চ ৰূপাৱচৰকুসলানং পাদকযোগেন সোড়সন্নং সোমনস্সলোকুত্তৰানন্তি একৱীসতিযা চ কুসলানং, জৱনপৰিযোসানে তদাৰম্মণভৱঙ্গৱসেন উপ্পজ্জমানানং একাদসন্নং কামাৱচৰৱিপাকানং, ভৱঙ্গৱসেনেৱ পৱত্তানং ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাকানং, ফলসমাপত্তিৱসেন পৱত্তানং দ্ৱাদসন্নং লোকুত্তৰৱিপাকানন্তি এৱং একৱীসতিযা কুসলানং; দ্ৱত্তিংসায ৱিপাকানন্তি তেপঞ্ঞাসায চিত্তানং অনন্তৰপচ্চযো হোতি. তথা দুতিযকুসলচিত্তং. ততিযচতুত্থানি পন ঠপেত্ৱা উপৰিভূমককুসলানি চ লোকুত্তৰৱিপাকানি চ সেসএকৱীসতিচিত্তানং. পঞ্চমছট্ঠানি অত্তনো চ, নৱন্নঞ্চ উপৰিভূমকউপেক্খাকুসলানং, তেৱীসতিযা চ ৱিপাকানন্তি তেত্তিংসায. সত্তমঅট্ঠমানি একৱীসতিযাৱ.

পঞ্চ ৰূপাৱচৰকুসলানি অত্তনো অত্তনো পচ্ছিমানং ৰূপাৱচৰকুসলানং, চতুন্নম্পি ঞাণসম্পযুত্তমহাৱিপাকানং, পঞ্চন্নং ৰূপাৱচৰৱিপাকানঞ্চাতি দসন্নং. এতেনেৱ চ নযেন অৰূপাৱচৰকুসলেসু পঠমং অত্তনো ৱিপাকেন সদ্ধিং একাদসন্নং, দুতিযং দ্ৱাদসন্নং, ততিযং তেৰসন্নং, চতুত্থং চুদ্দসন্নং ফলসমাপত্তিযা চাতি পন্নৰসন্নং লোকুত্তৰকুসলং অত্তনো অত্তনো ৱিপাকস্সেৱ. অট্ঠসু লোভসহগতেসু একেকং অকুসলং একাদসন্নং কামাৱচৰৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং নৱন্নং, মহগ্গতৱিপাকানং অত্তনো অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি একৱীসতিযা. দ্ৱে দোমনস্সসহগতানি উপেক্খাসহগতানং ছন্নং কামাৱচৰৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি সত্তন্নং. ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতদ্ৱযং সোমনস্সসহগতাহেতুকৱিপাকেন সদ্ধিং একাদসন্নং কামাৱচৰৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং নৱন্নং ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাকানং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি একৱীসতিযা.

কুসলৱিপাকপঞ্চৱিঞ্ঞাণা কুসলৱিপাকমনোধাতুযা, মনোধাতু দ্ৱিন্নং ৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং. তাসু দ্ৱীসু সোমনস্সসহগতা দসন্নং ৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং ভৱঙ্গভূতানং তদাৰম্মণকালে অত্তনো পচ্ছিমস্স ৱোট্ঠব্বনকিৰিযস্স চাতি দ্ৱাদসন্নং. উপেক্খাসহগতাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু পন আৱজ্জনমনোধাতুযা দ্ৱিট্ঠানিকায আৱজ্জনমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা দসন্নঞ্চ ৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনন্তি দ্ৱাদসন্নমেৱ. তিহেতুকমহাৱিপাকা সোমনস্সসহগতাহেতুকৱজ্জানং দসন্নম্পি কামাৱচৰৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাকানং আৱজ্জনদ্ৱযস্স চাতি একৱীসতিযা, দুহেতুকৱিপাকা ঠপেত্ৱা মহগ্গতৱিপাকে সেসানং দ্ৱাদসন্নং. পঞ্চ ৰূপাৱচৰৱিপাকা তেভূমককুসলৱিপাকসহেতুকপটিসন্ধিচিত্তানং সত্তৰসন্নং আৱজ্জনদ্ৱযস্স চাতি একূনৱীসতিযা. অৰূপাৱচৰৱিপাকেসু পঠমং কামাৱচৰকুসলৱিপাকতিহেতুকপটিসন্ধিচিত্তানং, চতুন্নং অৰূপাৱচৰৱিপাকচিত্তানং চতুন্নং মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনস্স চাতি নৱন্নং. দুতিযং হেট্ঠিমৱিপাকং ৱজ্জেত্ৱা অট্ঠন্নং, ততিযং দ্ৱে হেট্ঠিমানি ৱজ্জেত্ৱা সত্তন্নং, চতুত্থং তীণি হেট্ঠিমানি ৱজ্জেত্ৱা ছন্নং চত্তাৰি লোকুত্তৰৱিপাকানি তিহেতুকৱিপাকানং তেৰসন্নং অত্তনো অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি চুদ্দসন্নং.

অকুসলৱিপাকপঞ্চৱিঞ্ঞাণা অকুসলৱিপাকমনোধাতুযা, মনোধাতু অকুসলৱিপাকাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা. সা তদাৰম্মণকালে অত্তনো পচ্ছিমস্স চুতিকালে পটিসন্ধিৱসেন ভৱঙ্গৱসেন চ পৱত্তানং ইতৰেসম্পি নৱন্নং কামাৱচৰৱিপাকানং উপেক্খাসহগতানং দ্ৱিন্নং পৰিত্তকিৰিযানঞ্চাতি দ্ৱাদসন্নং. কিৰিযমনোধাতু দসন্নং ৱিঞ্ঞাণানং হসিতুপ্পাদকিৰিযা পঞ্চৱোকাৰে ভৱঙ্গৱসেন পৱত্তানং নৱন্নং তিহেতুকৱিপাকানং, তদাৰম্মণৱসেন পৱত্তানং পঞ্চন্নং সোমনস্সসহগতৱিপাকানং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি অগ্গহিতগ্গহণেন তেৰসন্নং. ৱোট্ঠব্বনকিৰিযা ঠপেত্ৱা কিৰিযমনোধাতুং দসন্নং কামাৱচৰকিৰিযানং, কামাৱচৰকুসলাকুসলানং পঞ্চৱোকাৰে ভৱঙ্গৱসেন পৱত্তানং পন্নৰসন্নং ৱিপাকচিত্তানঞ্চাতি পঞ্চচত্তালীসায.

কামাৱচৰতিহেতুকসোমনস্সসহগতকিৰিযদ্ৱযং ভৱঙ্গৱসেন পৱত্তানং তেৰসন্নং তিহেতুকৱিপাকানং তদাৰম্মণৱসেন পঞ্চন্নং সোমনস্সসহগতৱিপাকানং পৰিকম্মৱসেন পৱত্তমানানং চতুন্নং ৰূপাৱচৰকিৰিযানং অৰহত্তফলসমাপত্তিযা অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি অগ্গহিতগ্গহণেন দ্ৱাৱীসতিযা দুহেতুকসোমনস্সসহগতকিৰিযদ্ৱযং যথাৱুত্তানং তেৰসন্নং ভৱঙ্গচিত্তানং পঞ্চন্নং তদাৰম্মণানং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি অগ্গহিতগ্গহণেন সত্তৰসন্নং. কামাৱচৰতিহেতুকউপেক্খাসহগতকিৰিযদ্ৱযং তেসংযেৱ তেৰসন্নং ভৱঙ্গানং, তদাৰম্মণৱসেন পৱত্তানং ছন্নং উপেক্খাসহগতৱিপাকানং, পৰিকম্মৱসেন পৱত্তানং একিস্সা ৰূপাৱচৰকিৰিযায চতুন্নং অৰূপাৱচৰকিৰিযানং অৰহত্তফলসমাপত্তিযা অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি অগ্গহিতগ্গহণেন চতুৱীসতিযা. দুহেতুকউপেক্খাসহগতকিৰিযদ্ৱযং তেসংযেৱ তেৰসন্নং ভৱঙ্গানং ছন্নং তদাৰম্মণানং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি অগ্গহিতগ্গহণেন অট্ঠাৰসন্নং. ৰূপাৱচৰকিৰিযেসু একেকং নৱন্নং পঞ্চৱোকাৰে তিহেতুকভৱঙ্গানং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি দসন্নং. অৰূপাৱচৰকিৰিযেসু পঠমং পঞ্চৱোকাৰে নৱন্নং ভৱঙ্গানং, চতুৱোকাৰে একস্স অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি একাদসন্নং. দুতিযং চতুৱোকাৰে দ্ৱে ভৱঙ্গানি লভতি. ততিযং তীণি, চতুত্থং চত্তাৰি ফলসমাপত্তিঞ্চাতি তেসু একেকং যথাপটিপাটিযা একাদসন্নং দ্ৱাদসন্নং তেৰসন্নং পঞ্চদসন্নঞ্চ অনন্তৰপচ্চযো হোতি. এৱং বহুৱিধেনাপি নিদ্দেসং লভতি. তেন ৱুত্তং –

‘‘দসধা সত্তৰসধা, সমসট্ঠিৱিধেন চ;

বহুধাপি চ নিদ্দেসং, সাধুকং উপলক্খযে’’তি.

সমনন্তৰপচ্চযাদযো উত্তানত্থাযেৱ.

৪২৩. উপনিস্সযে সদ্ধং উপনিস্সাযাতি কম্মকম্মফলইধলোকপৰলোকাদীসু সদ্ধং উপনিস্সযং কত্ৱা. যথা হি পুৰিসো হেট্ঠাপথৱিযং উদকং অত্থীতি সদ্দহিত্ৱা পথৱিং খনতি, এৱং সদ্ধো কুলপুত্তো দানাদীনং ফলঞ্চ আনিসংসঞ্চ সদ্দহিত্ৱা দানাদীনি পৱত্তেতি. তস্মা ‘‘সদ্ধং উপনিস্সাযা’’তি ৱুত্তং.

সীলং উপনিস্সাযাতিআদীসুপি ইমে সীলাদযো ধম্মে উপনিস্সযং কত্ৱাতি অত্থো. সীলৱা হি সীলানুভাৱেসু সীলানিসংসেসু চ কুসলো সীলং উপনিস্সায সীলৱন্তানং দানং দেতি, উপৰূপৰি সীলং সমাদিযতি সুপৰিসুদ্ধং অখণ্ডং, চাতুদ্দসীআদীসু পক্খদিৱসেসু উপোসথকম্মং কৰোতি, সীলসম্পদং নিস্সায ঝানাদীনি উপ্পাদেতি. বহুস্সুতোপি দানাদিপুঞ্ঞকিৰিযাযত্তা সব্বসম্পত্তিযো দানাদীনঞ্চ সঙ্কিলেসৱোদানাদিভেদং সুতমযায পঞ্ঞায পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ঠিতো সুতং উপনিস্সায দানাদীনি পৱত্তেতি. চাগৱাপি চাগাধিমুত্তো অত্তনো চাগসম্পদং উপনিস্সায দানং দেতি, সীলৱন্তো হুত্ৱা দিন্নং মহপ্ফলন্তি সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং কৰোতি, তায পটিপত্তিযা পৰিসুদ্ধচিত্তো ঝানাদীনি উপ্পাদেতি. পঞ্ঞৱাপি ইধলোকপৰলোকহিতঞ্চেৱ লোকসমতিক্কমনুপাযঞ্চ উপপৰিক্খন্তো ‘‘সক্কা ইমায পটিপত্তিযা ইধলোকহিতম্পি পৰলোকহিতম্পি লোকসমতিক্কমনূপাযঞ্চ সম্পাদেতু’’ন্তি পঞ্ঞং উপনিস্সায দানাদীনি পৱত্তেতি. যস্মা পন ন কেৱলং সদ্ধাদযো দানাদীনংযেৱ উপনিস্সযা, অত্তনো অপৰভাগে উপ্পজ্জমানানং সদ্ধাদীনম্পি উপনিস্সযা এৱ, তস্মা সদ্ধা সীলং সুতং চাগো পঞ্ঞা সদ্ধায সীলস্স সুতস্স চাগস্স পঞ্ঞাযাতি ৱুত্তং.

পৰিকম্মন্তি অনন্তৰং অগ্গহেত্ৱা পুব্বভাগে পৰিকম্মং গহেতব্বং. যথাকম্মূপগঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্সাতি ইমেসং দ্ৱিন্নং দিব্বচক্খুপৰিকম্মমেৱ, পৰিকম্মং ৱিসুং নত্থি. দিব্বচক্খুস্সেৱ পৰিভণ্ডঞাণানি এতানি, তস্মিং ইজ্ঝমানে ইজ্ঝন্তি এৱং সন্তেপি তদধিমুত্ততায সহিতং দিব্বচক্খুপৰিকম্মং তেসং পৰিকম্মন্তি ৱেদিতব্বং. ন হি এতানি সব্বেসং দিব্বচক্খুকানং সমগতিকানি হোন্তি. তস্মা ভৱিতব্বমেত্থ পৰিকম্মৱিসেসেনাতি. দিব্বচক্খু দিব্বায সোতধাতুযাতি দূৰে ৰূপানি দিস্ৱা তেসং সদ্দং সোতুকামস্স দিব্বচক্খু সোতধাতুৱিসুদ্ধিযা উপনিস্সযো হোতি. তেসং পন সদ্দং সুত্ৱা তত্থ গন্তুকামতাদিৱসেন দিব্বসোতধাতু ইদ্ধিৱিধঞাণস্স উপনিস্সযো হোতি. এৱং সব্বত্থ তস্স তস্স উপকাৰকভাৱৱসেন উপনিস্সযপচ্চযতা ৱেদিতব্বা.

মগ্গং উপনিস্সায অনুপ্পন্নং সমাপত্তিন্তি তেন তেন মগ্গেন সিথিলীকতপাৰিপন্থকত্তা পহীনপাৰিপন্থকত্তা চ তং তং সমাপত্তিং উপ্পাদেন্তীতি তেসং মগ্গো সমাপত্তিযা উপনিস্সযো হোতি. ৱিপস্সন্তীতি উপৰূপৰিমগ্গত্থায ৱিপস্সন্তি. অত্থপটিসম্ভিদাযাতিআদি পটিসম্ভিদানং মগ্গপটিলাভেনেৱ ইজ্ঝনতো ৱুত্তং. এৱংইদ্ধানঞ্চ পনেতাসং পচ্ছা তেসু তেসু আৰম্মণেসু পৱত্তিযা মগ্গোৱ উপনিস্সযো নাম হোতি.

সদ্ধং উপনিস্সায মানং জপ্পেতীতি অহমস্মি সদ্ধো পসন্নোতি মানং পৱত্তেতি. দিট্ঠিং গণ্হাতীতি তস্মিং তস্মিং ৱচনে সদ্ধাৱসেনেৱ গন্ত্ৱা পঞ্ঞায অত্থং অনুপপৰিক্খন্তো ‘‘অত্থি পুগ্গলো’’তিআদিৱসেন দিট্ঠিং গণ্হাতি. সীলং সুতং চাগং পঞ্ঞন্তি অহমস্মি সীলৱা সুতৱা চাগী পঞ্ঞাসম্পন্নোতি মানং জপ্পেতি. সীলসুতচাগপঞ্ঞাসু পন মানমঞ্ঞনং ৱিয দিট্ঠিমঞ্ঞনং উপ্পাদেন্তো দিট্ঠিং গণ্হাতি. ৰাগস্সাতিআদীসু সদ্ধাদিসম্পদং উপনিস্সায অত্তুক্কংসনকালে তেসু একেকো ধম্মো ৰাগস্স, পৰৱম্ভনকালে দোসস্স, উভযেন সম্পযুত্তস্স মোহস্স, ৱুত্তপ্পকাৰানং মানদিট্ঠীনং, সদ্ধাদিসম্পদং উপনিস্সায ভৱভোগসম্পত্তিপত্থনায উপনিস্সযো হোতি. এৱমেত্থ লোকিযকুসলঞ্ঞেৱ দস্সিতং. লোকুত্তৰং পন সন্তং পণীতং উত্তমং অকুসলৱিদ্ধংসনং. তস্মা চন্দো ৱিয অন্ধকাৰতমানং ন অকুসলস্স উপনিস্সযো হোতীতি ন গহিতং.

আতাপেতীতিআদি কাযিকদুক্খৱসেন অব্যাকতধম্মদস্সনত্থং ৱুত্তং. সদ্ধো হি সদ্ধং নিস্সায অতিসীতং অতিউণ্হন্তি অনোসক্কিত্ৱা নানপ্পকাৰানি নৱকম্মৱেয্যাৱচ্চাদীনি কৰোন্তো অত্তানং আতাপেতি পৰিতাপেতি, ভোগং উপ্পাদেত্ৱা পুঞ্ঞানি কৰিস্সামীতি পৰিযেট্ঠিমূলকং দুক্খং পচ্চনুভোতি. সীলৱাপি সীলানুৰক্খণত্থং অব্ভোকাসিকত্তাদিৱসেন অত্তানং আতাপেতি পৰিতাপেতি, পিণ্ডচাৰিকত্তাদিৱসেন পৰিযেট্ঠিমূলকং দুক্খং পচ্চনুভোতি. সুতৱাপি বাহুস্সচ্চানুৰূপং পটিপত্তিং পটিপজ্জিস্সামীতি ৱুত্তনযেনেৱ পটিপজ্জন্তো অত্তানং আতাপেতি পৰিতাপেতি, পৰিযেট্ঠিমূলকং দুক্খং পচ্চনুভোতি. চাগৱাপি চাগাধিমুত্ততায অত্তনো যাপনমত্তেপি পচ্চযে অনৱসেসেত্ৱা পৰিচ্চজন্তো, অঙ্গাদিপৰিচ্চাগং ৱা পন কৰোন্তো অত্তানং আতাপেতি পৰিতাপেতি, পৰিচ্চজিতব্বস্স ৱত্থুনো উপ্পাদনত্থং পৰিযেট্ঠিমূলকং দুক্খং পচ্চনুভোতি. পঞ্ঞৱাপি উপৰূপৰি পঞ্ঞং ৱড্ঢেস্সামীতি সপ্পঞ্ঞতং নিস্সায সীতুণ্হাদীনি অগণেত্ৱা সজ্ঝাযমনসিকাৰেসু যোগং কৰোন্তো অত্তানং আতাপেতি পৰিতাপেতি, মিচ্ছাজীৱে আদীনৱং সম্মাজীৱে চ আনিসংসং দিস্ৱা মিচ্ছাজীৱং পহায পৰিসুদ্ধেন আজীৱেন জীৱিতৱুত্তিং পৰিযেসন্তো পৰিযেট্ঠিমূলকং দুক্খং পচ্চনুভোতি.

কাযিকস্স সুখস্সাতি সদ্ধাদিসম্পত্তিং উপনিস্সায উপ্পন্নানি সুখোপকৰণানি পৰিভুঞ্জনকালে সদ্ধাদিসমুট্ঠানপণীতৰূপফুটকাযস্স চ তেসং ৱসেন অৱিপ্পটিসাৰমূলকপামোজ্জপীতিসমুট্ঠানৰূপফুটকাযস্স চ সুখুপ্পত্তিকালে তেসং কটত্তা উপ্পন্নৱিপাকসুখকালে চ কাযিকস্স সুখস্স, ৱুত্তনযেনেৱ দুক্খুপ্পত্তিকালে সদ্ধাদিগুণসম্পত্তিং অসহমানেহি পযুত্তৱধবন্ধনাদিকালে চ কাযিকস্স দুক্খস্স, সদ্ধাদযো উপনিস্সায পৱত্তিতফলসমাপত্তিকালে পন ফলসমাপত্তিযা এতেসু একেকো উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো হোতীতি ৱেদিতব্বো. কুসলং কম্মন্তি কুসলচেতনা অত্তনো ৱিপাকস্স উপনিস্সযপচ্চযো, সা পন বলৱচেতনাৱ লব্ভতি, ন দুব্বলা. তত্ৰিদং ৱত্থু – একা কিৰ ইত্থী উব্বন্ধিতুকামা ৰুক্খে ৰজ্জুং লগ্গেত্ৱা সংৱিধাতব্বং সংৱিদহতি. অথেকো চোৰো ৰত্তিভাগে তং গেহং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘ইমায ৰজ্জুযা কিঞ্চিদেৱ বন্ধিত্ৱা হৰিস্সামী’’তি সত্থেন ছিন্দিতুং উপগতো. অথ সা ৰজ্জু আসীৱিসো হুত্ৱা সুসূতি অকাসি. চোৰো ভীতো অপসক্কি. ইত্থী অত্তনো নিৱেসনা নিক্খমিত্ৱা ৰজ্জুপাসে গীৱং পটিমুঞ্চিত্ৱা উব্বন্ধা কালমকাসি. এৱং বলৱচেতনা অন্তৰাযে নিৱাৰেত্ৱা অত্তনো ৱিপাকস্স উপনিস্সযো হোতি. ন পনেতং একন্ততো গহেতব্বং. কতোকাসঞ্হি কম্মং এৱ ৱিপাকস্স অন্তৰাযং পটিবাহিত্ৱা ৱিপচ্চতি, ৱিপাকজনকং পন কম্মং ৱিপাকস্স উপনিস্সযপচ্চযো ন হোতীতি ন ৱত্তব্বং. কম্মন্তি এত্থ চতুভূমকম্পি ৱেদিতব্বং. যং পন পৰতো ‘‘মগ্গো ফলসমাপত্তিযা’’তি ৱুত্তং, তং অচেতনাৱসেন. তেনেতং দীপেতি – যো কোচি ৱিপাকজনকো ধম্মো, সো অত্তনো ৱিপাকস্স উপনিস্সযপচ্চযো হোতীতি.

ৰাগং উপনিস্সায পাণং হনতীতি যস্মিং ৱত্থুস্মিং সাৰত্তো হোতি, তস্মিং ৱা ৱিৰুদ্ধং, তস্স ৱা অত্থায পাণং হনতি. অদিন্নাদানাদীসুপি এতেনেৱুপাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. সন্ধিং ছিন্দতীতি অদিন্নাদানৱসেন ৱুত্তং. তত্থ সন্ধিন্তি গেহসন্ধিং. নিল্লোপং হৰতীতি নিলীযিত্ৱা হৰতি. একাগাৰিকং কৰোতীতি বহূহি সদ্ধিং একমেৱ গেহং পৰিৱাৰেত্ৱা ৱিলুম্পতি. পৰিপন্থে তিট্ঠতীতি পন্থদূহনকম্মং কৰোতি. দোসং উপনিস্সাযাতিআদীসু ‘‘অনত্থং মে অচৰী’’তিআদিৱসেন উপ্পন্নং দোসং উপনিস্সযং কত্ৱা. মোহং উপনিস্সাযাতি পাণাতিপাতাদীসু আদীনৱপটিচ্ছাদকং মোহং উপনিস্সযং কত্ৱা. মানং উপনিস্সাযাতি অহং কিং হনিতুং ন সক্কোমি, আদাতুং ন সক্কোমীতি মানং উপনিস্সযং কত্ৱা. কেনচি ৱা পন অৱঞ্ঞাতো হোতি পৰিভূতো হীড়িতো, তং ওমানং উপনিস্সযং কত্ৱাতিপি অত্থো. দিট্ঠিং উপনিস্সাযাতি যঞ্ঞাদীসু ব্ৰাহ্মণাদযো ৱিয পাদসিকমিলক্খুআদযো ৱিয চ দিট্ঠিং উপনিস্সযং কত্ৱা. পত্থনং উপনিস্সাযাতি ‘‘সচে মে ইদং নাম ইজ্ঝিস্সতি, এৱৰূপং তে বলিকম্মং কৰিস্সামীতি এৱং দেৱতাযাচনসঙ্খতং ৱা, অসুকং নাম মে ঘাতেত্ৱা দেহি, অসুকস্স সন্তকং আহৰ, এহি ৱা মে এতানি কম্মানি কৰোন্তস্স সহাযো হোহী’’তি এৱমাদিং ৱা পত্থনং উপনিস্সযং কত্ৱা. ৰাগো দোসো মোহো মানো দিট্ঠি পত্থনা ৰাগস্সাতি. এত্থ ৰাগো ৰাগস্সাপি উপনিস্সযো হোতি দোসাদীনম্পি. দোসাদীসুপি এসেৱ নযো.

পাণাতিপাতো পাণাতিপাতস্সাতি পাণাতিপাতী অসংৱৰে ঠিতত্তা অঞ্ঞম্পি পাণং হনতি. যো ৱা এতেন হতো, তস্স ঞাতিমিত্তেহি উপদ্দুতো তেসু অঞ্ঞম্পি হনতি. এৱং পাণাতিপাতো পাণাতিপাতস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো. ভণ্ডসামিকং পন গোপকং ৱা ঘাতেত্ৱা পৰভণ্ডহৰণে, সামিকং ঘাতেত্ৱা তস্স দাৰাতিক্কমে, নাহং হনামীতি মুসাভণনে, কতস্স পটিচ্ছাদনত্থায অকতস্স ৱা কৰণত্থায পেসুঞ্ঞং উপসংহাৰে, তেনেৱ নযেন ফৰুসৱাচানিচ্ছাৰণে, সম্ফপ্পলাপভণনে, পৰং হনিত্ৱা অভিজ্ঝাযিতব্বপৰৱিত্তূপকৰণাভিজ্ঝাযনে, যো তেন ঘাতিতো হোতি; তস্স মিত্তামচ্চা উচ্ছিজ্জন্তূতিআদিচিন্তনে ‘‘এৱং মে পাণাতিপাতো নিজ্জিণ্ণো ভৱিস্সতী’’তি দুক্কৰকাৰিকাদিৱসেন দিট্ঠিগ্গহণকালে পাণাতিপাতো অদিন্নাদানাদীনম্পি উপনিস্সযো হোতি. ইমিনা উপাযেন অদিন্নাদানাদিমূলকেসুপি চক্কেসু অত্থো ৱেদিতব্বো.

মাতুঘাতিকম্মং মাতুঘাতিকম্মস্সাতি অঞ্ঞং মাতৰং হনন্তং দিস্ৱা ‘‘ৱট্টতি এৱং কাতু’’ন্তি অত্তনো মাতৰং হনন্তস্স ৱা, একস্মিং ভৱে হন্ত্ৱা অপৰস্মিম্পি হননৱসেন ৱা, একস্মিংযেৱ ভৱে ‘‘গচ্ছ, মে মাতৰং হনাহী’’তি পুনপ্পুনং আণাপনৱসেন ৱা, দ্ৱীহি পহাৰেহি নিযতমৰণায দুতিযপহাৰদানৱসেন ৱা মাতুঘাতিকম্মং মাতুঘাতিকম্মস্স উপনিস্সযো হোতি. সেসানিপি যথাযোগং ইমিনাৱ নযেন ৱেদিতব্বানি. যস্মা পন বলৱাকুসলং দুব্বলাকুসলস্স উপনিস্সযো ন হোতি, তস্মা কম্মপথানন্তৰিযকম্মৱসেনেৱ দেসনা কতাতি ৱদন্তি. তং ন একন্ততো গহেতব্বং. পাণাতিপাতাদীনি হি কত্ৱা ‘‘কস্মা এৱমকাসী’’তি চোদিযমানো কোপমত্তকম্পি কৰোতি. ৱিপ্পটিসাৰীপি হোতি. অপ্পমত্তকেপি চ কিলেসে উপ্পন্নে তং ৱড্ঢেত্ৱা ৱীতিক্কমং কৰোতি. তস্মা বলৱং দুব্বলস্স দুব্বলঞ্চ বলৱস্সাপি উপনিস্সযো হোতিযেৱ. যং পন পচ্চযৱিভঙ্গস্স উদ্দেসৱণ্ণনাযং ৱুত্তং ‘‘বলৱকাৰণট্ঠেন উপনিস্সযো হোতী’’তি, তং কাৰণভাৱস্সেৱ বলৱতায ৱুত্তং, ন উপনিস্সযপচ্চযধম্মানং. কম্মকিলেসা হি বলৱন্তোপি দুব্বলাপি বলৱকাৰণং হোন্তিযেৱ.

ৰাগং উপনিস্সায দানং দেতীতিআদীসু অহো ৱতাহং চাতুমহাৰাজিকানং দেৱানং সহব্যতং উপপজ্জেয্যন্তি উপপত্তিভৱে ৱা ভোগেসু ৱা ৰাগং উপনিস্সায দানং দেতি. সীলসমাদানউপোসথকম্মেসুপি এসেৱ নযো. ঝানং পন ৰাগৱিক্খম্ভনত্থায, ৱিপস্সনং ৰাগস্স পহানত্থায, মগ্গং সমুচ্ছেদনত্থায উপ্পাদেন্তো ৰাগং উপনিস্সায উপ্পাদেতি নাম. ৱীতৰাগভাৱত্থায পন অভিঞ্ঞং সমাপত্তিঞ্চ উপ্পাদেন্তো ৰাগং উপনিস্সায উপ্পাদেতি নাম. এত্তাৱতা হি ৱীতৰাগো নাম হোতি.

সদ্ধাযাতি দানাদিৱসেন পৱত্তসদ্ধায সীলাদীসুপি এসেৱ নযো. যথেৱ হি দানাদিৱসেন সদ্ধাদযো উপ্পাদেন্তো ৰাগং উপনিস্সায উপ্পাদেতি নাম, এৱং ৰাগাদযোপি সদ্ধাদীনং উপনিস্সযপচ্চযা নাম হোন্তীতি ৱেদিতব্বা. তস্স পটিঘাতত্থাযাতি তস্স পটিবাহনত্থায, ৱিপাকোকাসস্স অনুপ্পদানত্থাযাতি অত্থো. সপ্পটিঘাতেসু তাৱ এৱং হোতু, যানি পন অপ্পটিঘাতানি আনন্তৰিযকম্মানি, তেসু ‘‘তস্স পটিঘাতত্থাযা’’তি কস্মা ৱুত্তন্তি? তস্স অজ্ঝাসযৱসেন. তপ্পটিঘাতত্থায পৱত্তেমীতি হিস্স অজ্ঝাসযো, তং গহেত্ৱা এৱং ৱুত্তং.

ৰাগং উপনিস্সায অত্তানং আতাপেতীতি যত্থ ৰত্তো, তস্স দুক্কৰেন পত্তিং সম্পস্সন্তো এৱং কৰোতীতি সব্বং পুৰিমনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. কাযিকস্স সুখস্সাতি ৰাগাদিসমতিক্কমৱসেন কুসলং কত্ৱা পটিলদ্ধসুখস্স ৱা ৰাগাদিৱসেন অনাদীনৱদস্সাৱিনো কামে পৰিভুঞ্জনৱসেন উপ্পন্নসুখস্স ৱা. দুক্খস্সাতি আতাপনাদিৱসেন উপ্পন্নসুখস্স ৱা ৰাগাদিহেতু পৱত্তৱধবন্ধনাদিৱসেন উপ্পন্নদুক্খস্স ৱা. ফলসমাপত্তিযাতি ৰাগাদযো সমুচ্ছিন্দিত্ৱা ৱা উপ্পাদিতায তেহি ৱা অট্টীযমানেন সমাপন্নায.

কাযিকং সুখন্তিআদীসু সুখে উপ্পন্নে তং অস্সাদেত্ৱা পুনপ্পুনং তথাৰূপেহেৱ পচ্চযেহি তং উপ্পাদেন্তস্স পুৰিমং পচ্ছিমস্স উপনিস্সযো হোতি. সীতাদীসু পন অগ্গিসন্তাপনাদীনি অতিসেৱন্তস্স পুব্বভাগে সুখং অপৰভাগে দুক্খস্স, ‘‘সুখো ৱতি মিস্সা পৰিব্বাজিকায তৰুণায লোমসায বাহায সম্ফস্সো’’তি কামেসু পাতব্যতং আপজ্জন্তস্স ইধ কাযিকং সুখং নেৰযিকস্স কাযিকদুক্খস্স, অৰোগভাৱেন পন সুখিনো ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তস্স কাযিকং সুখং ফলসমাপত্তিযা উপনিস্সযপচ্চযো হোতি. দুক্খপটিঘাতায পন সুখং সেৱন্তস্স দুক্খপটিঘাতায চ ভগৱতো ৱিয আবাধং ৱিক্খম্ভেত্ৱা ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তস্স কাযিকদুক্খং কাযিকসুখস্স চেৱ ফলসমাপত্তিযা চ, উপনিস্সযপচ্চযো হোতি. উতুসপ্পাযো সুখস্স চেৱ ফলসমাপত্তিযা চ, অসপ্পাযো দুক্খস্স. উতুঅসপ্পাযং ৱা অভিভৱিত্ৱা সমাপত্তিসমুট্ঠিতৰূপৱসেন উপ্পন্নং সুখং অনুভৱিতুকামস্স অসপ্পাযোপি উতু ফলসমাপত্তিযা পচ্চযোৱ. ভোজনসেনাসনেসুপি এসেৱ নযো. পুন কাযিকং সুখন্তিআদীনি কেৱলং একতো দস্সিতানি. হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ পনেসং পচ্চযভাৱো ৱেদিতব্বো. ফলসমাপত্তি কাযিকস্স সুখস্সাতি সমাপত্তিসমুট্ঠানৰূপৱসেন উপ্পন্নস্স সুখস্স. তং হেস সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায অনুভৱতি.

কাযিকং সুখং উপনিস্সায দানন্তিআদীসু ‘‘অহো ৱত মে ইদং সুখং ন পৰিহাযেয্যা’’তি পত্তস্স ৱা অপৰিহাযনৱসেন; ‘‘অহো ৱতাহং আযতিং এৱৰূপং সুখং পাপুণেয্য’’ন্তি অপ্পত্তস্স ৱা পত্তিৱসেন; দুক্খেপি ‘‘অহো ৱত মে দুক্খং পৰিহাযেয্যা’’তি পত্তস্স পৰিহাযনৱসেন ৱা; ‘‘আযতিং এৱৰূপং নুপ্পজ্জেয্যা’’তি অনুপ্পাদপত্থনাৱসেন ৱা সুখদুক্খানং উপনিস্সযতা ৱেদিতব্বা. উতুভোজনসেনাসনানি ৱুত্তনযানেৱ. পুন কাযিকং সুখন্তিআদীসু যস্মা ‘‘সাধু খো, মাৰিস, মোগ্গল্লান, বুদ্ধসৰণগমনং হোতী’’তি সুখপ্পত্তানম্পি, ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৱত, সো ভগৱা, যো এৱৰূপস্স দুক্খস্স পৰিঞ্ঞায ধম্মং দেসেতী’’তি (উদা. ১৮) দুক্খপ্পত্তানম্পি সদ্ধা উপ্পজ্জতি. সুখদুক্খেহি চ সংযোগৱিযোগত্থায সীলাদিপৰিপূৰণং কৰেয্য, তস্মা সুখদুক্খানি সদ্ধাদীনং উপনিস্সযভাৱেন দস্সিতানি. উতুআদীনিপি যথাযোগং যোজেতব্বানি. কাযিকং সুখং উপনিস্সায পাণং হনতীতিআদীসুপি ৱুত্তনযানুসাৰেনেৱ সুখাদীনং উপনিস্সযতা ৱেদিতব্বা.

ইমস্মিং পন উপনিস্সযভাজনীযে কুসলো কুসলস্স তিৱিধেনাপি উপনিস্সযো, অকুসলস্স দুৱিধেন, অব্যাকতস্স তিৱিধেন. অকুসলো অকুসলস্স তিৱিধেন, কুসলস্স একৱিধেন, অব্যাকতস্স দুৱিধেন. অব্যাকতোপি অব্যাকতস্স তিৱিধেন, তথা কুসলস্স, তথা অকুসলস্সাতি. এৱং কুসলো অট্ঠৱিধেন, অকুসলো ছব্বিধেন, অব্যাকতো নৱৱিধেনাতি তেৱীসতিৱিধেন উপনিস্সযো ভাজিতোতি ৱেদিতব্বো.

৪২৪. পুৰেজাতে চক্খাদীনি ওড়াৰিকৱসেন ৱুত্তানি. আপোধাতুআদীনিপি পন পুৰেজাতাৰম্মণানি হোন্তিযেৱ. ৱত্থু পুৰেজাতং চক্খাযতনন্তিআদি যং ৱত্থু হুত্ৱা পুৰেজাতং হোতি, তং দস্সেতুং ৱুত্তং. ৱত্থু ৱিপাকাব্যাকতানন্তি পৱত্তিযং পুৰেজাতপচ্চযং সন্ধায ৱুত্তং.

৪২৫. পচ্ছাজাতে ইমস্স কাযস্সাতি চাতুমহাভূতিককাযস্স. পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি উপত্থম্ভনৱসেন পচ্ছাজাতো হুত্ৱা পচ্চযো. উপত্থম্ভকট্ঠেন পচ্চযত্তাযেৱ হেস পচ্ছাজাতপচ্চযোতি ইমস্মিং পঞ্হাৱাৰে অনুলোমতো আগতো.

৪২৬. আসেৱনপচ্চযে অনুলোমং গোত্ৰভুস্সাতিআদীনং ৱিসুং গহণে হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ কাৰণং ৱেদিতব্বং.

৪২৭. কম্মপচ্চযে কুসলা চেতনা সম্পযুত্তকানন্তি এত্থ সহজাতনানাক্খণিকৱিভাগস্স অভাৱতো সহজাতাতি ন ৱুত্তা. অব্যাকতৱিস্সজ্জনে পন সো ৱিভাগো অত্থি, তস্মা তত্থ ৱুত্তা. পটিসন্ধিগ্গহণং কটত্তাৰূপানং ৱসেন কতং. চেতনা ৱত্থুস্সাতি কিঞ্চাপি পটিসন্ধিক্খণে ৱত্থুপতিট্ঠিতা অৰূপধম্মা ৱত্থুপচ্চযা ৱত্তন্তি, চেতনা পন ৱত্থুস্সাপি পচ্চযোতি দস্সেতুং ৱুত্তং.

৪২৮. ৱিপাকপচ্চযে পটিসন্ধিৱাৰে ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.

৪২৯-৪৩৮. আহাৰপচ্চযে ইমস্স কাযস্সাতি ইমস্মিং চতুসন্ততিৱসেন পৱত্তে চাতুমহাভূতিককাযে আহাৰসমুট্ঠানস্স জনকৱসেন, সেসস্স উপত্থম্ভকৱসেন আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো. ইন্দ্ৰিযপচ্চযাদীসুপি পটিসন্ধিৱাৰো ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

পঞ্হাৱাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঞ্হাৱাৰস্স ঘটনে অনুলোমগণনা

৪৩৯. ইদানেত্থ যথালদ্ধানি ৱিস্সজ্জনানি গণনাৱসেন দস্সেতুং হেতুযা সত্তাতিআদি ৱুত্তং. তত্থ সত্তাতি কুসলেন কুসলং, অব্যাকতং, কুসলাব্যাকতন্তি তীণি. তথা অকুসলেন; অব্যাকতেন অব্যাকতমেৱাতি এৱং সত্ত. আৰম্মণে নৱাতি একমূলকএকাৱসানানি নৱ. অধিপতিযা দসাতি কুসলং কুসলস্স সহজাততো চেৱ আৰম্মণতো চ; অকুসলস্স আৰম্মণতোৱ অব্যাকতস্স সহজাততো চেৱ আৰম্মণতো চ; কুসলাব্যাকতস্স সহজাততোৱাতি কুসলমূলকানি চত্তাৰি. অকুসলং অকুসলস্স সহজাততো চেৱ আৰম্মণতো চ; অব্যাকতস্স সহজাততোৱ তথা অকুসলাব্যাকতস্সাতি অকুসলমূলকানি তীণি. অব্যাকতো অব্যাকতস্স সহজাততো চেৱ আৰম্মণতো চ; কুসলস্স আৰম্মণতোৱ তথা অকুসলস্সাতি অব্যাকতমূলকানি তীণীতি এৱং দস. এত্থ পন আৰম্মণাধিপতিপি সত্তধা, সহজাতাধিপতিপি সত্তধাৱ লব্ভতি.

অনন্তৰে সত্তাতি কুসলমূলকানি দ্ৱে, তথা অকুসলমূলকানি, অব্যাকতমূলকানি তীণীতি এৱং সত্ত. সমনন্তৰেপি এতানেৱ. সহজাতে নৱাতি কুসলমূলকানি তীণি, অকুসলমূলকানি তীণি, অব্যাকতমূলকং একং, তথা কুসলাব্যাকতমূলকং, অকুসলাব্যাকতমূলকঞ্চাতি এৱং নৱ. অঞ্ঞমঞ্ঞে তীণীতি কুসলেন কুসলং, অকুসলেন অকুসলং, অব্যাকতেন অব্যাকতন্তি এৱং তীণি. নিস্সযে তেৰসাতি সহজাততোৱ কুসলমূলকানি তীণি, তথা অকুসলমূলকানি, তথা অব্যাকতমূলকানি. এত্থ পন পুৰেজাতম্পি লব্ভতি. অব্যাকতঞ্হি অব্যাকতস্স সহজাতম্পি হোতি পুৰেজাতম্পি; কুসলস্স পুৰেজাতমেৱ তথা অকুসলস্স. পুন কুসলাব্যাকতো সহজাতপুৰেজাততো কুসলস্স, সহজাততোৱ অব্যাকতস্স, তথা অকুসলাব্যাকতোতি এৱং তেৰস. উপনিস্সযে নৱাতি একমূলকেকাৱসানা নৱ. তেসং ৱিভঙ্গে তেৱীসতি ভেদা দস্সিতা. তেসু আৰম্মণূপনিস্সযে সত্ত, অনন্তৰূপনিস্সযে সত্ত, পকতূপনিস্সযে নৱ হোন্তি. পুৰেজাতে তীণীতি অব্যাকতো অব্যাকতস্স, কুসলস্স, অকুসলস্সাতি এৱং তীণি.

পচ্ছাজাতে তীণীতি কুসলো অব্যাকতস্স, অকুসলো অব্যাকতস্স, অব্যাকতো অব্যাকতস্সাতি এৱং তীণি. আসেৱনে তীণি অঞ্ঞমঞ্ঞসদিসানি. কম্মে সত্ত হেতুসদিসানি. তত্থ দ্ৱীসু ৱিস্সজ্জনেসু নানাক্খণিককম্মম্পি আগতং, পঞ্চসু সহজাতমেৱ. ৱিপাকে একং অব্যাকতেন অব্যাকতং. আহাৰইন্দ্ৰিযঝানমগ্গেসু সত্ত হেতুসদিসানেৱ. ইন্দ্ৰিযং পনেত্থ সহজাতপুৰেজাতৱসেন আগতং. সম্পযুত্তে তীণি অঞ্ঞমঞ্ঞসদিসানি. ৱিপ্পযুত্তে পঞ্চাতি সহজাতপচ্ছাজাততো কুসলেন অব্যাকতং, অকুসলেন অব্যাকতং, সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাততো অব্যাকতেন অব্যাকতং, ৱত্থুপুৰেজাততো অব্যাকতেন কুসলং, তথা অকুসলন্তি একং কুসলমূলং, একং অকুসলমূলং, তীণি অব্যাকতমূলানীতি এৱং পঞ্চ.

অত্থিযা তেৰসাতি সহজাততো কুসলেন কুসলং, সহজাতপচ্ছাজাততো কুসলেন অব্যাকতং, সহজাততোৱ কুসলেন কুসলাব্যাকতন্তি কুসলমূলানি তীণি, তথা অকুসলমূলানি, সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযতো পন অব্যাকতেন অব্যাকতং, ৱত্থাৰম্মণপুৰেজাততো অব্যাকতেন কুসলং, তথা অকুসলং, সহজাতপুৰেজাততো কুসলো চ অব্যাকতো চ অকুসলস্স; স্ৱেৱ অব্যাকতস্স সহজাতপচ্ছাজাতআহাৰিন্দ্ৰিযতো সহজাতপুৰেজাততো চ কুসলো চ অব্যাকতো চ কুসলস্স; স্ৱেৱ অব্যাকতস্স সহজাতপচ্ছাজাতআহাৰিন্দ্ৰিযতোতি এৱং তেৰস. নত্থিৱিগতেসু সত্ত অনন্তৰসদিসানি. অৱিগতে তেৰস অত্থিসদিসানীতি. এৱমেত্থ সত্ত গণনপৰিচ্ছেদা একং তীণি পঞ্চ সত্ত নৱ দস তেৰসাতি. তেসু ৱিপাকৱসেন একমেৱ এককং, অঞ্ঞমঞ্ঞপুৰেজাতপচ্ছাজাতাসেৱনসম্পযুত্তৱসেন পঞ্চ তিকা, ৱিপ্পযুত্তৱসেন একমেৱ পঞ্চকং, হেতুঅনন্তৰসমনন্তৰকম্মআহাৰিন্দ্ৰিযঝানমগ্গনত্থিৱিগতৱসেন দস সত্তকা, আৰম্মণসহজাতউপনিস্সযৱসেন তযো নৱকা, অধিপতিৱসেন একং দসকং, নিস্সযঅত্থিঅৱিগতৱসেন তযো তেৰসকাতি এৱং তস্মিং তস্মিং পচ্চযে নিদ্দিট্ঠৱাৰে গণনৱসেন সাধুকং সল্লক্খেত্ৱা তেসং ৱসেন দুকতিকাদীসু পচ্চযসংসন্দনে গণনা ৱেদিতব্বা.

৪৪০. যে পন পচ্চযা যেসং পচ্চযানং ৱিসভাগা ৱা ৱিৰুদ্ধা ৱা হোন্তি, তে তেহি সদ্ধিং ন যোজেতব্বা. সেয্যথিদং – হেতুপচ্চযস্স তাৱ আৰম্মণানন্তৰসমনন্তৰূপনিস্সযপুৰেজাতপচ্ছাজাতকম্মাসেৱনাহাৰঝাননত্থিৱিগতা অধিপতিপচ্চযে চ ঠপেত্ৱা ৱীমংসং সেসাধিপতিনো ৱিসভাগা, সহজাতাদযো সভাগা. কস্মা? তথা ভাৱাভাৱতো. হেতুপচ্চযো হি যেসং হেতুপচ্চযো হোতি, তেসং সহজাতাদিপচ্চযোপি হোতি, আৰম্মণাদিপচ্চযো পন ন হোতীতি আৰম্মণাদযো তস্স ৱিসভাগা নাম. তস্মা সো তেহি, তে ৱা তেন সদ্ধিং, ন যোজেতব্বা. পুৰেজাতপচ্ছাজাতসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তঅত্থিনত্থিৱিগতাৱিগতা চ অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰুদ্ধা, তেপি অঞ্ঞমঞ্ঞং ন যোজেতব্বা. তত্থ অযোজনীযে ৱজ্জেত্ৱা যোজনীযেহি যোগে যে ৱাৰা লব্ভন্তি, তে সঙ্খেপতো দস্সেতুং হেতুপচ্চযা অধিপতিযা চত্তাৰীতিআদি ৱুত্তং.

তত্থ কিঞ্চাপি হেতুপচ্চযস্স অধিপতিনা সংসন্দনে ঊনতৰগণনৱসেন সত্তহি ৱাৰেহি ভৱিতব্বং, যস্মা পন অধিপতীসু ৱীমংসাৱ হেতুপচ্চযো, ন ইতৰে, তস্মা ৱিসভাগে ৱজ্জেত্ৱা সভাগৱসেন ‘‘চত্তাৰী’’তি ৱুত্তং. তানি এৱং ৱেদিতব্বানি – কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো; কুসলা ৱীমংসা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং, কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো; কুসলা ৱীমংসা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং, কুসলো ধম্মো কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চ ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো; কুসলা ৱীমংসা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো; ৱিপাকাব্যাকতা কিৰিযাব্যাকতা ৱীমংসা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানন্তি. এত্থ চ ৱিপাকাব্যাকতা লোকুত্তৰতোৱ গহেতব্বা. আৰম্মণপচ্চযঅনন্তৰপচ্চযাদযো পন ৱিসভাগত্তা ন যোজিতা. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ লব্ভমানঞ্চ অলব্ভমানঞ্চ ঞত্ৱা লব্ভমানৱসেন ৱাৰা উদ্ধৰিতব্বা.

সহজাতে সত্তাতি হেতুযা লদ্ধানেৱ. অঞ্ঞমঞ্ঞে তীণীতি সুদ্ধিকঅঞ্ঞমঞ্ঞে লদ্ধানেৱ. নিস্সযে সত্তাতি হেতুযা লদ্ধানেৱ. ৱিপাকে একন্তি সুদ্ধিকৱিপাকে লদ্ধমেৱ. ইন্দ্ৰিযমগ্গেসু চত্তাৰীতি হেট্ঠা ৱুত্তনযানেৱ. সম্পযুত্তে তীণীতি সুদ্ধিকসম্পযুত্তে লদ্ধানেৱ. ৱিপ্পযুত্তে তীণীতি কুসলাদিচিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং পচ্চযুপ্পন্নং কত্ৱা ৱেদিতব্বানি. অত্থিঅৱিগতেসু সত্তাতি হেতুযা লদ্ধানেৱ.

৪৪১-৪৪৩. এৱং যেহি অধিপতিপচ্চযাদীহি একাদসহি পচ্চযেহি সদ্ধিং হেতুপচ্চযো যোজনং লভতি, তেসং ৱসেন দুমূলকনযে গণনং দস্সেত্ৱা ইদানি তিমূলকাদীসু তস্স দস্সনত্থং লক্খণং ঠপেন্তো হেতুসহজাতনিস্সযঅত্থিঅৱিগতন্তি সত্তাতিআদিমাহ. পোত্থকেসু পন নিস্সউপনিস্সঅধিপাতি এৱং পৰিহীনক্খৰানি পচ্চযনামানি লিখন্তি, তং সঞ্ঞাকৰণমত্তৱসেন লিখিতং. তস্মা তাদিসেসু ঠানেসু পৰিপুণ্ণা পাড়ি কাতব্বা. যং পনিদং লক্খণং ঠপিতং, তেন ইদং দীপেতি – অযং হেতুপচ্চযো সহজাতাদীহি চতূহি সদ্ধিং সংসন্দনে অত্তনো ৱিভঙ্গে লদ্ধানি সত্তেৱ ৱিস্সজ্জনানি লভতি. সচে পনেত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো পৱিসতি, অঞ্ঞমঞ্ঞে লদ্ধানি তীণি লভতি. সচে সম্পযুত্তপচ্চযো পৱিসতি, তানেৱ তীণি লভতি. সচে ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো পৱিসতি, হেতুৱিপ্পযুত্তদুকে লদ্ধানি তীণি লভতি. সচে ৱিপাকপচ্চযো পৱিসতি, সব্বেহি ৱিপাকসভাগেহি সদ্ধিং সংসন্দনে এৱমেৱ ৱিস্সজ্জনং লভতি. সচে পনেত্থ ইন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযা পৱিসন্তি, তেহি সদ্ধিং দুমূলকে লদ্ধানি চত্তাৰিযেৱ লভতি. সচে তেহি সদ্ধিং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো পৱিসতি, হেতাধিপতিদুকে দস্সিতেসু চতূসু ৱিস্সজ্জনেসু ‘‘কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, কুসলো ধম্মো কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চা’’তি দ্ৱে অপনেত্ৱা সেসানি দ্ৱে লভতি. সচেপি তত্থ সম্পযুত্তপচ্চযো পৱিসতি, তানেৱ দ্ৱে লভতি. সচে পন ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো পৱিসতি, ইতৰানি দ্ৱে লভতি. সচে পন তেসু ৱিপাকপচ্চযো পৱিসতি, সব্বত্থ একমেৱ লভতি. অধিপতিনা পন সদ্ধিং হেতাধিপতিদুকতো ঊনতৰগণনেসু অপ্পৱিসন্তেসু চত্তাৰিযেৱ লভতি. ঊনতৰগণনেসু পৱিসন্তেসু তেসং ৱসেন দ্ৱে একন্তি লভতি. এৱং তেসং তেসং পচ্চযানং সমাযোগে লব্ভমানং গণনং ৱিদিত্ৱা তিমূলকাদীসু গণনা উদ্ধৰিতব্বাতি.

এতেসু পন ঘটনেসু সব্বপঠমানি চত্তাৰি ঘটনানি সামঞ্ঞতো নৱন্নম্পি হেতূনং ৱসেন ৱুত্তানি অৱিপাকানি. অব্যাকতেন অব্যাকতৱিস্সজ্জনে পনেত্থ ৱিপাকহেতুপি লব্ভতি.

ততো পৰানি পঞ্চ ঘটনানি ৱিপাকহেতুৱসেন ৱুত্তানি. তত্থ সব্বেপি সহজাতৱিপাকা চেৱ ৱিপাকসহজাতৰূপা চ. তেসু পঠমে ঘটনে ৱিপাকা চেৱ তংসমুট্ঠানৰূপা চ লব্ভন্তি, দুতিযে ৱিপাকা চেৱ পটিসন্ধিযঞ্চ ৱত্থুৰূপং. ততিযে অৰূপধম্মাৱ. চতুত্থে ৱিপাকচিত্তসমুট্ঠানৰূপমেৱ লব্ভতি. পঞ্চমে ৱত্থুৰূপমেৱ.

ততো পৰানি পঞ্চদস ঘটনানি ইন্দ্ৰিযমগ্গযুত্তানি অমোহহেতুৱসেন ৱুত্তানি. তত্থ পঠমানি নৱ নিৰাধিপতীনি, পচ্ছিমানি ছ সাধিপতীনি. নিৰাধিপতিকেসুপি পঠমানি চত্তাৰি সামঞ্ঞতো সব্বত্থ অমোহৱসেন ৱুত্তানি, পচ্ছিমানি পঞ্চ ৱিপাকামোহৱসেন. তত্থ নিৰাধিপতিকেসু পঠমে চত্তাৰীতি হেট্ঠা হেতাধিপতিদুকে দস্সিতানেৱ. দুতিযে চিত্তসমুট্ঠানৰূপং পৰিহাযতি. ততিযে ৱত্থুৰূপং পৰিহাযতি. চতুত্থে কুসলো ধম্মো চিত্তসমুট্ঠানানং, অব্যাকতো তংসমুট্ঠানানন্তি ৰূপমেৱ লব্ভতি. ততো পৰানি ৱিপাকযুত্তানি পঞ্চ হেট্ঠা ৱুত্তনযানেৱ. সাধিপতিকেসু পঠমানি তীণি ঘটনানি সামঞ্ঞতো ৱিপাকাৱিপাকহেতুৱসেন ৱুত্তানি. তেসু পঠমে চত্তাৰি ৱুত্তনযানেৱ. দুতিযে ৰূপং পৰিহাযতি, ততিযে অৰূপং পৰিহাযতি. ততো পৰানি তীণি ৱিপাকহেতুৱসেন ৱুত্তানি. তেসু পঠমে ৰূপাৰূপং লব্ভতি, দুতিযে অৰূপমেৱ, ততিযে ৰূপমেৱ. এৱম্পি তেসং তেসং পচ্চযানং সমাযোগে লব্ভমানং গণনং ৱিদিত্ৱা তিমূলকাদীসু গণনা উদ্ধৰিতব্বাতি.

হেতুমূলকং নিট্ঠিতং.

৪৪৪. আৰম্মণমূলকেপি অধিপতিপচ্চযাদযো সত্ত আৰম্মণেন সভাগা, সেসা সোড়স ৱিসভাগাতি তে অযোজেত্ৱা সত্তেৱ যোজিতা. তেসু অধিপতিযা সত্তাতি কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স, অকুসলস্স ধম্মস্স, অব্যাকতস্সাতি এৱং কুসলমূলানি তীণি, অকুসলমূলং একং, অব্যাকতমূলানি তীণীতি সত্ত. নিস্সযে তীণীতি ৱত্থুৱসেন অব্যাকতমূলানেৱ. উপনিস্সযে সত্ত হেট্ঠিমানি এৱ. পুৰেজাতে তীণীতি ৱত্থাৰম্মণৱসেন অব্যাকতমূলানি. ৱিপ্পযুত্তে তীণীতি ৱত্থুৱসেনেৱ. অত্থিঅৱিগতেসু তীণীতি ৱত্থাৰম্মণৱসেন. যথা পন হেতুমূলকে লক্খণদস্সনত্থং ঘটনানি ঠপিতানি, তথা আৰম্মণমূলকাদীসুপি.

৪৪৫. তত্থ যানি তাৱ ইমস্মিং আৰম্মণমূলকে পঞ্চ ঘটনানি ঠপিতানি. তত্থ পঠমং আৰম্মণাধিপতিৱসেন সাধিপতিকং. তত্থ সত্তাতি আৰম্মণাধিপতিদুকে লদ্ধৱিস্সজ্জনানেৱ. দুতিযং নিৰাধিপতিকং. তত্থ তীণীতি ৱত্থাৰম্মণৱসেন আৰম্মণৱসেনেৱ ৱা অব্যাকতমূলানি. ততিযং নিস্সযেন ৱুত্তং. তত্থ তীণীতি ৱত্থুৱসেন অব্যাকতমূলানি. চতুত্থপঞ্চমানি সাধিপতিকানি. তেসু চতুত্থে একন্তি ৱত্থাৰম্মণৱসেন আৰম্মণৱসেনেৱ ৱা অব্যাকতমূলং অকুসলং. পঞ্চমে একন্তি নিস্সযতো অব্যাকতমূলকং অকুসলং. এৱমিধাপি লব্ভমানৱসেন তিকাদীসু গণনা ৱেদিতব্বা. তথা অধিপতিমূলকাদীসু. আৰম্মণইন্দ্ৰিযৱিপাকৱসেন ৱিত্থাৰযোজনং পন অৱত্ৱা তত্থ তত্থ ৱত্তব্বযুত্তকমেৱ ৱদামাতি.

৪৪৬. অধিপতিমূলকে সহজাতে সত্তাতি সহজাতাধিপতিৱসেন কুসলমূলানি তীণি, অকুসলমূলানি তীণি, অব্যাকতমূলং একং. সহজাতেন পন সদ্ধিং আৰম্মণাধিপতি, আৰম্মণাধিপতিনা চ সদ্ধিং সহজাতং ন লব্ভতি. অঞ্ঞমঞ্ঞে তীণীতি সহজাতাধিপতিৱসেনেৱ. নিস্সযে অট্ঠাতি কুসলমূলানি তীণি, অকুসলমূলানি তীণি, অব্যাকতমূলানি দ্ৱে. অব্যাকতো হি অধিপতি অব্যাকতস্স সহজাততো চেৱ আৰম্মণতো চ নিস্সযো হোতি, অকুসলস্স আৰম্মণতোৱ. কুসলস্স পন উভযথাপি ন হোতীতি অব্যাকতমূলানি দ্ৱেযেৱাতি এৱং অট্ঠ. উপনিস্সযে সত্ত আৰম্মণসদিসানেৱ. পুৰেজাতে একন্তি অব্যাকতাধিপতি আৰম্মণৱসেন অকুসলস্স. ৱিপাকে একং অব্যাকতেন অব্যাকতং লোকুত্তৰং. আহাৰাদীসু সত্ত হেট্ঠা একমূলকে লদ্ধানেৱ. ৱিপ্পযুত্তে চত্তাৰীতি কুসলেন অব্যাকতং, তথা অকুসলেন, অব্যাকতেন অব্যাকতঞ্চ কুসলঞ্চ. অত্থিঅৱিগতেসু অট্ঠ নিস্সযসদিসানেৱ.

৪৪৭-৪৫২. ঘটনানি পনেত্থ পটিপাটিযা আৰম্মণাদীহি অযোজেত্ৱা পঠমং অত্থিঅৱিগতেহি যোজিতানি. কিং কাৰণাতি? উভযাধিপতিমিস্সকত্তা. তত্থ পঠমে ঘটনে আৰম্মণাধিপতিৱসেন ৱত্থাৰম্মণং লব্ভতি, দুতিযে নিস্সযৱসেন গৰুং কত্ৱা অস্সাদেন্তস্স ৱত্থুমেৱ, ততিযে সহজাতাধিপতিৱসেন কুসলাদযো ৰূপানং, আৰম্মণাধিপতিৱসেন ৱত্থু অকুসলস্স. ততো পৰানি তীণি ঘটনানি আৰম্মণাধিপতিৱসেন ৱুত্তানি. তত্থ পঠমে সত্তাতি হেট্ঠা ৱুত্তানেৱ. দুতিযে একন্তি পুৰেজাতানি ৱত্থাৰম্মণানি অকুসলস্স. ততিযে ৱত্থুমেৱ অকুসলস্স. ততো পৰানি তীণি ঘটনানি ৱিপাকাৱিপাকসাধাৰণানি সহজাতাধিপতিৱসেন ৱুত্তানি. তত্থ পঠমে ৰূপাৰূপং লব্ভতি, দুতিযে অৰূপমেৱ, ততিযে ৰূপমেৱ. ততো পৰানি তীণি ৱিপাকাধিপতিৱসেন ৱুত্তানি. তেসুপি পঠমে ৰূপাৰূপং লব্ভতি, দুতিযে অৰূপং, ততিযে ৰূপমেৱ. ততো পৰানি ছ ঘটনানি আহাৰিন্দ্ৰিযযুত্তানি চিত্তাধিপতিৱসেন ৱুত্তানি. তত্থ তীণি অৱিপাকানি, তীণি সৱিপাকানি. তেসু গণনা পাকটাযেৱ. ততো পৰানি ছ ঘটনানি তথেৱ ৱিৰিযাধিপতিৱসেন ৱুত্তানি. ননু চ অধিপতিপটিপাটিযা পঠমং ৱিৰিযাধিপতিৱসেন ৱত্তব্বানি সিযুং, কস্মা তথা ন ৱুত্তানীতি? পৰতো হেতুৱসেন ৱুত্তঘটনেহি সদিসত্তা. পৰতো হি হেতুৱসেন ঘটনানি অমোহস্স ৱীমংসাধিপতিত্তা ৱীমংসায চ সম্মাদিট্ঠিভাৱতো মগ্গসম্পযুত্তানি. ৱিৰিযম্পি চ সম্মাৱাযামমিচ্ছাৱাযামভাৱেন মগ্গোতি তেন সদ্ধিং ঘটনানি পৰতো হেতুৱসেন ৱুত্তঘটনেহি সদিসানীতি পৰিৱত্তেত্ৱা ৱুত্তানি. তেসুপি গণনা পাকটাযেৱ.

৪৫৩-৪৫৬. অনন্তৰসমনন্তৰমূলকেসু সত্তাতি কুসলো কুসলস্স অব্যাকতস্স চ, তথা অকুসলো, অব্যাকতো তিণ্ণন্নম্পীতি এৱং সত্ত. কম্মে একন্তি কুসলা মগ্গচেতনা অত্তনো ৱিপাকাব্যাকতস্স. ঘটনানি পনেতেসু তীণি তীণিযেৱ. তানি বহুতৰপটিপাটিযা ৱুত্তানি.

৪৫৭-৪৬০. সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযমূলকেসু যে যে দুকমূলকে পচ্চযা ৱুত্তা তে তেযেৱ আদিতো ঠিতেন সভাগা. তস্মা দুকমূলকে গণনং ঞত্ৱা যে উপৰি পচ্চযা ঘটিতা, তেসু ঊনতৰগণনস্স ৱসেন সব্বঘটনেসু গণনা ৱেদিতব্বা. তত্থ সহজাতমূলকে দস ঘটনানি. তেসু পঞ্চ অৱিপাকানি, পঞ্চ সৱিপাকানি. তত্থ অৱিপাকেসু তাৱ পঠমে কুসলো কুসলস্স অব্যাকতস্স, কুসলাব্যাকতস্স, কুসলাব্যাকতো অব্যাকতস্সাতি চত্তাৰি, তথা অকুসলো, অব্যাকতো অব্যাকতস্সেৱাতি এৱং নৱ. তত্থ কুসলাকুসলাদিকেসু অট্ঠসু ৱিস্সজ্জনেসু অৰূপঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপঞ্চ লব্ভতি. অব্যাকতে ৱত্থুৰূপম্পি. দুতিযে ঘটনে অব্যাকতৱিস্সজ্জনে ৰূপেসু ৱত্থুমেৱ লব্ভতি, ততিযে তীসুপি অৰূপমেৱ, চতুত্থে চিত্তসমুট্ঠানৰূপমেৱ, পঞ্চমে পটিসন্ধিযং ৱত্থুনা সদ্ধিং অৰূপধম্মা. সৱিপাকেসু পঠমে ৱিপাকা চেৱ ৱিপাকচিত্তসমুট্ঠানৰূপঞ্চ, দুতিযে ৱিপাকা চেৱ ৱত্থুৰূপঞ্চ, ততিযে ৱিপাকমেৱ, চতুত্থে ৱিপাকচিত্তসমুট্ঠানমেৱ, পঞ্চমে ৱত্থুৰূপমেৱ লব্ভতি.

অঞ্ঞমঞ্ঞমূলকে ছ ঘটনানি. তেসু পঠমানি তীণি অৱিপাকানি, পচ্ছিমানি তীণি সৱিপাকানি. তেসু গণনা পাকটাযেৱ.

৪৬১. নিস্সযমূলকে নিস্সযপচ্চযা আৰম্মণে তীণীতি ৱত্থুং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তকুসলাদিৱসেন ৱেদিতব্বানি. উপনিস্সযে একন্তি ৱত্থুং আৰম্মণূপনিস্সযং কত্ৱা উপ্পন্নাকুসলং. সেসং দুমূলকে হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

৪৬২-৪৬৪. ইমস্মিং পন নিস্সযপচ্চযে ৱীসতি ঘটনানি. তেসু পুৰিমানি ছ ঘটনানি পুৰেজাতসহজাতৱসেন ৱুত্তানি, ততো চত্তাৰি পুৰেজাতৱসেনেৱ, ততো দস সহজাতৱসেনেৱ. তত্থ পঠমে ঘটনে তেৰসাতি নিস্সযপচ্চযৱিভঙ্গে ৱুত্তানেৱ. দুতিযে অট্ঠাতি সহজাতাধিপতিৱসেন সত্ত, ৱত্থুং গৰুং কত্ৱা অকুসলঞ্চাতি অট্ঠ. ততিযে সত্ত ইন্দ্ৰিযপচ্চযে লদ্ধানেৱ. চতুত্থে পঞ্চ ৱিপ্পযুত্তে লদ্ধানি. পঞ্চমে চত্তাৰীতি কুসলাদীনি চিত্তসমুট্ঠানানং, ৱত্থু চ অকুসলস্স. ছট্ঠে তীণীতি কুসলাদীনি চিত্তসমুট্ঠানস্স. পুৰেজাতৱসেন চতূসু পঠমে তীণীতি ৱত্থু কুসলাদীনং, চক্খাদীনি চ অব্যাকতস্স. দুতিযে ৱত্থুমেৱ কুসলাদীনং. ততিযে একন্তি ৱত্থু অকুসলস্স. চতুত্থে চক্খাদীনি ৱিঞ্ঞাণপঞ্চকস্স. সহজাতৱসেন দস সৱিপাকাৱিপাকৱসেন দ্ৱিধা ভিন্দিত্ৱা সহজাতমূলকে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি.

৪৬৫. উপনিস্সযমূলকে আৰম্মণে সত্তাতি আৰম্মণূপনিস্সযে লদ্ধানেৱ. অধিপতিযা সত্তাতি তানেৱ. অনন্তৰসমনন্তৰেসু অনন্তৰূপনিস্সযে লদ্ধানেৱ. নিস্সযে একন্তি ৱত্থু অকুসলস্স. পুৰেজাতে একন্তি তস্সেৱ ৱত্থুং ৱা আৰম্মণং ৱা. আসেৱনে তীণি অনন্তৰূপনিস্সযৱসেন. কম্মে দ্ৱে পকতূপনিস্সযৱসেন. লোকুত্তৰকুসলচেতনা পন অনন্তৰূপনিস্সযোপি হোতি. ৱিপ্পযুত্তে একং আৰম্মণূপনিস্সযৱসেন, তথা অত্থিঅৱিগতেসু. নত্থিৱিগতেসু সত্ত অনন্তৰসমানেৱ.

৪৬৬. উপনিস্সযমূলকানি পন সত্ত ঘটনানি হোন্তি. তত্থ পুৰিমানি তীণি আৰম্মণূপনিস্সযৱসেন ৱুত্তানি. তত্থ পঠমে সত্তাতি কুসলো কুসলাদীনং, তথা অব্যাকতো, অকুসলো অকুসলস্সেৱাতি এৱং সত্ত. দুতিযে একন্তি চক্খাদিঅব্যাকতং অকুসলস্স. ততিযে ৱত্থু অকুসলস্স. ততো পৰানি দ্ৱে অনন্তৰূপনিস্সযৱসেন ৱুত্তানি. তেসু গণনা পাকটাযেৱ. ততো দ্ৱে অনন্তৰপকতূপনিস্সযৱসেন ৱুত্তানি. তত্থ পঠমে লোকিযকুসলাকুসলচেতনাপচ্চযভাৱতো গহেতব্বা, দুতিযে লোকুত্তৰকুসলাৱ.

৪৬৭-৪৬৮. পুৰেজাতমূলকে আৰম্মণে তীণীতি অব্যাকতো কুসলাদীনং. অধিপতিযা একন্তি অব্যাকতো অকুসলস্স. সেসেসুপি এসেৱ নযো. এত্থ পন সত্ত ঘটনানি. তেসু পঠমং ৱত্থাৰম্মণৱসেন ৱুত্তং, দুতিযং ৱত্থুৱসেনেৱ, ততিযং আৰম্মণৱসেন, চতুত্থং ৱত্থুস্স আৰম্মণকালৱসেন, পঞ্চমং আৰম্মণাধিপতিৱসেন, ছট্ঠং ৱত্থুনো আৰম্মণাধিপতিকালৱসেন, সত্তমং চক্খাদিৱসেন.

৪৬৯-৪৭২. পচ্ছাজাতমূলকে ৱীসতি পচ্চযা ন যুজ্জন্তি, তযোৱ যোজনং লভন্তি. একমেৱেত্থ ঘটনং, তং কাযস্স কুসলাদীনং ৱসেন ৱেদিতব্বং. আসেৱনমূলকেপি একমেৱ ঘটনং.

৪৭৩-৪৭৭. কম্মমূলকে অনন্তৰে একন্তি মগ্গচেতনাৱসেন ৱুত্তং. অঞ্ঞমঞ্ঞে তীণীতি এত্থ পটিসন্ধিযং ৱত্থুপি গহেতব্বং. উপনিস্সযে দ্ৱেতি অনন্তৰপকতূপনিস্সযৱসেন হেট্ঠা ৱুত্তানেৱ. এৱং সেসানিপি হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি. এত্থ পন একাদস ঘটনানি. তত্থ পঠমানি দ্ৱে পকতূপনিস্সযানন্তৰূপনিস্সযৱিভাগতো নানাক্খণিককম্মৱসেন ৱুত্তানি. ততো পৰানি চত্তাৰি ৱিপাকাৱিপাকতো একক্খণিককম্মৱসেন ৱুত্তানি. তত্থ পঠমে অৰূপেন সদ্ধিং চিত্তসমুট্ঠানৰূপং লব্ভতি, দুতিযে অৰূপেন সদ্ধিং ৱত্থু, ততিযে অৰূপমেৱ, চতুত্থে চিত্তসমুট্ঠানৰূপমেৱ. পটিসন্ধিযং পন কটত্তাৰূপম্পি লব্ভতি. ততো পৰানি পঞ্চ সৱিপাকানি, তানি হেট্ঠা ৱুত্তনযানেৱ. ৱিপাকমূলকে পঞ্চ ঘটানানি উত্তানত্থানেৱ.

৪৭৮-৪৮৩. আহাৰমূলকে সত্তাতিআদীনি ৱুত্তনযানেৱ. ঘটনানি পনেত্থ চতুত্তিংস. তেসু পঠমানি পঞ্চ ৱিপাকাৱিপাকসামঞ্ঞতো ৱুত্তানি. তত্থ পঠমে চত্তাৰোপি আহাৰা লব্ভন্তি; দুতিযে তযো অৰূপাহাৰাৱ. ততিযে ৱত্থুপি পচ্চযুপ্পন্নং হোতি, চতুত্থে তং পৰিহাযতি. পঞ্চমে ৰূপমেৱ পচ্চযুপ্পন্নং. ততো পৰানি পঞ্চ সৱিপাকঘটনানি, তানি হেট্ঠা ৱুত্তনযানেৱ. ততো পৰানি নৱ ঘটনানি চেতনাহাৰৱসেন ৱুত্তানি. ততো পৰানি নৱ নিৰাধিপতিৱিঞ্ঞাণাহাৰৱসেন. ততো পৰানি সাধিপতিৱিঞ্ঞাণাহাৰৱসেন ছ ঘটনানি ৱুত্তানি. তত্থ তীণি ৱিপাকাৱিপাকসামঞ্ঞৱসেন ৱুত্তানি. তীণি ৱিপাকৱসেনেৱ. তত্থ লোকিযানং ৱিপাকানং অভাৱতো ৱত্থু পৰিহাযতি.

৪৮৪-৪৯৫. ইন্দ্ৰিযমূলকে পুৰেজাতে একন্তি চক্খুন্দ্ৰিযাদীনং ৱসেন অব্যাকতেন অব্যাকতং. সেসং দুমূলকং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ঘটনানি পনেত্থ ছ সত্ততি. তত্থ পঠমে সব্বানিপি ইন্দ্ৰিযানি পচ্চযট্ঠেন লব্ভন্তি. দুতিযে ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং হাযতি. ন হি তং নিস্সযো হোতি. ততিযে অৰূপিন্দ্ৰিযানি ৰূপানং. চতুত্থে চক্খাদীনি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং. ততো পৰানি নৱ ঘটনানি সহজাতঅৰূপিন্দ্ৰিযৱসেন ৱুত্তানি, ততো নৱ মগ্গভূতানং ইন্দ্ৰিযানং ৱসেন, ততো নৱ ঝানঙ্গভূতানং, ততো নৱ ঝানমগ্গভূতানং, ততো নৱ মনিন্দ্ৰিযৱসেনেৱ, ততো সাধিপতীনি ছ, ততো ৱীৰিযৱসেন মগ্গসম্পযুত্তানি ছ, ততো অমোহহেতুৱসেন নিৰাধিপতীনি নৱ, সাধিপতীনি ছ. তেসু সব্বেসু ৱিপাকপচ্চযেন অযুত্তানি চ যুত্তানি চ হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি.

৪৯৬-৫০০. ঝানমূলকেপি দুমূলকং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ঘটনানি পনেত্থ ছত্তিংস. তেসু পঠমানি নৱ ইন্দ্ৰিযমগ্গভাৱং অনামসিত্ৱা সাধাৰণঝানঙ্গৱসেনেৱ ৱুত্তানি. ততো পৰানি নৱ ইন্দ্ৰিযভূতঝানঙ্গৱসেন, ততো নৱ মগ্গভূতঝানঙ্গৱসেন, ততো নৱ ইন্দ্ৰিযমগ্গভূতঝানঙ্গৱসেন. চতূসুপি চেতেসু নৱকেসু আদিতো চত্তাৰি চত্তাৰি ৱিপাকাৱিপাকসাধাৰণানি. অৱসানে পঞ্চ পঞ্চ ৱিপাকানেৱ, তানি হেট্ঠা ৱুত্তনযানেৱ.

৫০১-৫০৮. মগ্গমূলকেপি দুমূলকং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ঘটনানি পনেত্থ সত্তপঞ্ঞাস. তেসু পঠমানি নৱ ইন্দ্ৰিযঝানভাৱং অনামসিত্ৱা সুদ্ধিকমগ্গৱসেনেৱ ৱুত্তানি. ততো নৱ ইন্দ্ৰিযভূতমগ্গৱসেন, ততো নৱ ঝানভূতমগ্গৱসেন, ততো নৱ ইন্দ্ৰিযঝানভূতমগ্গৱসেন, ততো ছ অধিপতিভূতমগ্গৱসেন, ততো নৱ নিৰাধিপতিমগ্গহেতুৱসেন, ততো ছ সাধিপতিমগ্গহেতুৱসেন, তত্থ নৱকেসু পঞ্চ পঞ্চ ছক্কেসু তীণি তীণি ৱিপাকানি. সেসানি সাধাৰণানি, তানি হেট্ঠা ৱুত্তনযানেৱ.

৫০৯-৫১০. সম্পযুত্তমূলকে দুমূলকং উত্তানত্থমেৱ. এত্থ পন দ্ৱেযেৱ ঘটনানি. তত্থ একং সাধাৰণৱসেন, একং ৱিপাকৱসেন ৱুত্তং.

৫১১-৫১৪. ৱিপ্পযুত্তমূলকেপি দুমূলকং উত্তানত্থমেৱ. ঘটনানি পনেত্থ তেৰস. তত্থ পঠমে পঞ্চাতি কুসলো অব্যাকতস্স, তথা অকুসলো, অব্যাকতো তিণ্ণন্নম্পি. এত্থ চ ইমে ৱিপ্পযুত্তাদযো সহজাতাপি হোন্তি, পচ্ছাজাতপুৰেজাতাপি. দুতিযে পুৰেজাতসহজাতাৱ ততিযে তেযেৱ অধিপতিৱসেন. তত্থ কুসলো অব্যাকতস্স তথা অকুসলো, অব্যাকতো পন অব্যাকতস্স চ আৰম্মণাধিপতিৱসেন অকুসলস্স চাতি এৱং চত্তাৰি. চতুত্থে তীণীতি কুসলাদীনি অব্যাকতস্স. ইন্দ্ৰিযানি পনেত্থ ৰূপানিপি অৰূপানিপি. পঞ্চমে পচ্চযা অৰূপাৱ ছট্ঠে ৱত্থুৱসেন ৰূপাৱ সত্তমে কুসলাব্যাকতানং ৱিপস্সনাৱসেন, অকুসলস্স অস্সাদনৱসেন ৱত্থুমেৱ. অট্ঠমে তদেৱাকুসলস্স, নৱমে চক্খাদীনি অব্যাকতস্স, দসমে কুসলাদযো চিত্তসমুট্ঠানানং, একাদসমে পটিসন্ধিযং ৱত্থু খন্ধানং, দ্ৱাদসমে পটিসন্ধিযং খন্ধা কটত্তাৰূপানং, তেৰসমে পটিসন্ধিযং খন্ধা ৱত্থুস্স.

৫১৫-৫১৮. অত্থিপচ্চযমূলকে উপনিস্সযে একন্তি আৰম্মণূপনিস্সযৱসেন অব্যাকতং অকুসলস্স. সেসং দুমূলকে উত্তানমেৱ. ঘটনানি পনেত্থ একূনতিংস. তেসু পঠমে অৰূপৱত্থাৰম্মণমহাভূতইন্দ্ৰিযাহাৰানং ৱসেন সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতপচ্চযা লব্ভন্তি. দুতিযে পচ্ছাজাতকবড়ীকাৰাহাৰা ন লব্ভন্তি. পঠমদুতিযঘটনানেৱ অধিপতিনা সদ্ধিং উপৰি ততিযচতুত্থানি কতানি. পুন পঠমমেৱ চতূহি আহাৰেহি সদ্ধিং পঞ্চমং, ৰূপিন্দ্ৰিযেহি সদ্ধিং ছট্ঠং, ৰূপাৰূপিন্দ্ৰিযেহি সদ্ধিং সত্তমং কতং. দুতিযমেৱ ৱা পন ইন্দ্ৰিযেহি সদ্ধিং সত্তমং কতং. পঠমদুতিযানেৱ ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন সদ্ধিং অট্ঠমনৱমানি. তেসু নৱমং অধিপতিনা সদ্ধিং দসমং কতং. ততো একাদসমে পচ্চযৱসেন ৱত্থু হাযতি. দ্ৱাদসমে অৰূপধম্মাযেৱ পচ্চযা, তেৰসমে ৱত্থাৰম্মণা, চুদ্দসমে ৱত্থুমেৱ, পন্নৰসমে আৰম্মণমেৱ, সোড়সমে ৱত্থুমেৱ আৰম্মণং, সত্তৰসমে পন তদেৱ আৰম্মণাধিপতিভাৱেন, অট্ঠাৰসমেপি তদেৱ আৰম্মণূপনিস্সযৱসেন, একূনৱীসতিমে চক্খাদযোৱ পচ্চযা. ইমানি একূনৱীসতি পকিণ্ণকঘটনানি নাম সহজাতং অগ্গহেত্ৱা ৱুত্তানি. ততো পৰানি দস সহজাতৱসেন ৱুত্তানি.

৫১৯. নত্থিৱিগতমূলকেসু অনন্তৰসমনন্তৰমূলকেসু ৱিয উপনিস্সযাসেৱনকম্মৱসেন তীণিযেৱ ঘটনানি, অৱিগতমূলকং অত্থিমূলকসদিসমেৱাতি.

যানি পনেতানি ইমস্মিং পঞ্হাৱাৰে ঘটনানি ৱুত্তানি, তানি সব্বানিপি দুৱিধানিযেৱ – পকিণ্ণকতো সহজাততো চ. তত্থ সব্বেসম্পি আৰম্মণমূলকাদীনং আদিতো সহজাতং অগ্গহেত্ৱা ৱুত্তানি পকিণ্ণকানি নাম. তানি আৰম্মণমূলকে পঞ্চপি, অধিপতিমূলকে ছ, অনন্তৰমূলকে তীণিপি, তথা সমনন্তৰমূলকে, নিস্সযমূলকে দস, উপনিস্সযমূলকে সত্ত, পুৰেজাতমূলকে সত্ত, পচ্ছাজাতমূলকে একমেৱ, তথা আসেৱনমূলকে, কম্মমূলকে দ্ৱে, আহাৰমূলকে একং, ইন্দ্ৰিযমূলকে চত্তাৰি, ৱিপ্পযুত্তমূলকে নৱ, অত্থিমূলকে একূনৱীসতি, নত্থিমূলকে তীণিপি, তথাৱিগতমূলকে. অৱিগতমূলকে একূনৱীসতীতি সব্বানিপি সতঞ্চেৱ তীণি চ হোন্তি. সহজাতনিস্সযভাৱেন পনেতানি পকিণ্ণকানীতি ৱুত্তানি.

যানি পন সহজাতং লব্ভন্তি, তানি সহজাতঘটনানি নামাতি ৱুচ্চন্তি. তানি আৰম্মণমূলকে অনন্তৰসমনন্তৰপুৰেজাতপচ্ছাজাতআসেৱননত্থিৱিগতমূলকেসু ন লব্ভন্তি. ন হি তে পচ্চযা সহজাতানং পচ্চযা হোন্তি. যথা চ সহজাতানং ন হোন্তি, তথা হেতুসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞৱিপাকঝানমগ্গসম্পযুত্তপচ্চযা. অসহজাতানন্তি হেতুমূলকে সব্বানি চতুৱীসতিপি ঘটনানি সহজাতঘটনানেৱ. তথা অধিপতিমূলকে চতুৱীসতি, সহজাতমূলকে দসপি, অঞ্ঞমঞ্ঞমূলকে ছপি, নিস্সযমূলকে দস, কম্মমূলকে নৱ, ৱিপাকমূলকে পঞ্চপি, আহাৰমূলকে তেত্তিংস, ইন্দ্ৰিযমূলকে দ্ৱাসত্ততি ঝানমূলকে ছত্তিংসাপি, মগ্গমূলকে সত্তপঞ্ঞাসম্পি, সম্পযুত্তমূলকে দ্ৱেপি, ৱিপ্পযুত্তমূলকে চত্তাৰি, অত্থিমূলকে দস, অৱিগতমূলকে দসাতি সব্বানিপি তীণি সতানি দ্ৱাদস চ হোন্তি. ইতি পুৰিমানি সতং তীণি চ ইমানি চ দ্ৱাদসুত্তৰানি তীণি সতানীতি সব্বানিপি পঞ্চদসাধিকানি চত্তাৰি ঘটনসতানি পঞ্হাৱাৰে আগতানি. তেসু যে যে পচ্চযধম্মা নামৱসেন ন পাকটা হুত্ৱা পঞ্ঞাযন্তি, তেপি হেতুমূলকাদীনং নযানং আদিতো ৱিপাকাৱিপাকসামঞ্ঞতো ৱুত্তেসু ঘটনেসু দস্সেতব্বা. দ্ৱাদসেৱ হি হেতূ ছ আৰম্মণা চত্তাৰো অধিপতযো চত্তাৰো আহাৰা ৱীসতি ইন্দ্ৰিযানি সত্ত ঝানঙ্গানি দ্ৱাদস মগ্গঙ্গানীতি এতে পচ্চযধম্মা নাম. তেসু যে যে ধম্মা একন্তেন কুসলা, একন্তেনেৱ অকুসলা, একন্তেন কুসলৱিপাকা, একন্তেনেৱাকুসলৱিপাকা, একন্তেনেৱ ৱিপাকা, একন্তেনেৱ অৱিপাকা তে তে সাধুকং সল্লক্খেত্ৱা যে তত্থ ৱিপাকা, তে ৱিপাকঘটনেসু, যে অৱিপাকা, তে অৱিপাকঘটনেসু যথাযোগং যোজেতব্বাতি.

পঞ্হাৱাৰস্স ঘটনে অনুলোমগণনা.

পচ্চনীযুদ্ধাৰৱণ্ণনা

৫২৭. ইদানি পচ্চনীযং হোতি. তত্থ যথা পটিচ্চ ৱাৰাদীসু ‘‘অকুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি নহেতুপচ্চযা’’তিআদিনা নযেন লব্ভমানা পঞ্হা লব্ভমানানং পচ্চযানং ৱসেন সৰূপতোৱ ৱিত্থাৰিতা. এৱং অৱিত্থাৰেত্ৱা একেন লক্খণেন সঙ্খেপতো পচ্চনীযং দস্সেতুং ধম্মসঙ্গাহকেহি কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযোতিআদিনা নযেন অনুলোমতো কুসলাদীনং পচ্চযা উদ্ধটা. তে চ খো পচ্চযা সমূহৱসেন, নো একেকপচ্চযৱসেনেৱ; তস্মা যে যত্থ সমূহতো দস্সিতা, তে ৱিভজিত্ৱা ৱেদিতব্বা. সব্বেপি হি ইমে চতুৱীসতি পচ্চযা অট্ঠসু পচ্চযেসু সঙ্গহং গচ্ছন্তি. কতৰেসু অট্ঠসু? আৰম্মণে, সহজাতে, উপনিস্সযে, পুৰেজাতে, পচ্ছাজাতে, কম্মে, আহাৰে, ইন্দ্ৰিযেতি. কথং? ঠপেত্ৱা হি ইমে অট্ঠ পচ্চযে সেসেসু সোড়সসু হেতুপচ্চযো অঞ্ঞমঞ্ঞৱিপাকঝানমগ্গসম্পযুত্তপচ্চযোতি ইমে ছ পচ্চযা একন্তেন সহজাতা হুত্ৱা সহজাতানঞ্ঞেৱ পচ্চযভাৱতো সহজাতপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. অনন্তৰপচ্চযো সমনন্তৰআসেৱননত্থিৱিগতপচ্চযোতি ইমে পন পঞ্চ উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধা অত্তনো অনন্তৰং উপ্পজ্জমানানঞ্ঞেৱ পচ্চযভাৱতো অনন্তৰূপনিস্সযলক্খণেন উপনিস্সযে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. নিস্সযপচ্চযো সহজাতপুৰেজাতভেদতো দুৱিধো. তত্থ সহজাতনিস্সযো সহজাতানঞ্ঞেৱ নিস্সযপচ্চযভাৱতো সহজাতপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতি, পুৰেজাতনিস্সযো পুৰেজাতপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতি.

অধিপতিপচ্চযোপি সহজাতাধিপতিআৰম্মণাধিপতিৱসেন দুৱিধো. তত্থ সহজাতাধিপতি সহজাতানংযেৱ অধিপতিপচ্চযভাৱতো সহজাতপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতি. আৰম্মণাধিপতি আৰম্মণূপনিস্সযো হোতিযেৱাতি আৰম্মণূপনিস্সযলক্খণেন উপনিস্সযপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতি. ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতভেদতো তিৱিধো. তত্থ সহজাতৱিপ্পযুত্তো সহজাতানঞ্ঞেৱ ৱিপ্পযুত্তপচ্চযভাৱতো সহজাতপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতি. পুৰেজাতৱিপ্পযুত্তো পুৰে উপ্পজ্জিত্ৱা পচ্ছা উপ্পজ্জমানানং পচ্চযভাৱতো পুৰেজাতে সঙ্গহিতো. পচ্ছাজাতৱিপ্পযুত্তো পচ্ছা উপ্পজ্জিত্ৱা পুৰে উপ্পন্নানং উপত্থম্ভনৱসেন পচ্চযভাৱতো পচ্ছাজাতপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতি. অত্থিপচ্চযঅৱিগতপচ্চযা সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতআহাৰিন্দ্ৰিযানঞ্চেৱ অত্থিঅৱিগতেসু চ একেকস্স ৱসেন ছহি ভেদেহি ঠিতা. তত্থ সহজাতঅত্থিঅৱিগতা সহজাতানঞ্ঞেৱ অত্থিঅৱিগতপচ্চযভাৱতো. সহজাতপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. পুৰেজাতা পুৰে উপ্পজ্জিত্ৱা পচ্ছা উপ্পজ্জমানানং পচ্চযভাৱতো পুৰেজাতপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. পচ্ছাজাতা পচ্ছা উপ্পজ্জিত্ৱা পুৰে উপ্পন্নানং উপত্থম্ভনৱসেন পচ্চযভাৱতো পচ্ছাজাতপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. আহাৰভূতা কবড়ীকাৰাহাৰপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ইন্দ্ৰিযভূতা ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি এৱং ইমে সোড়স পচ্চযা ইমেসু অট্ঠসু পচ্চযেসু সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি ৱেদিতব্বা.

ইমেসম্পি পন অট্ঠন্নং পচ্চযানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্গহো অত্থিযেৱ. আদিতো নিদ্দিট্ঠো হি আৰম্মণপচ্চযো অধিপতিঅনধিপতিভেদেন দুৱিধো. তত্থ অধিপতিভূতো আৰম্মণূপনিস্সযলক্খণেন উপনিস্সযে সঙ্গহং গচ্ছতি. অনধিপতিভূতো সুদ্ধো আৰম্মণপচ্চযোৱ. কম্মপচ্চযোপি সহজাতনানাক্খণিকৱসেন দুৱিধো. তত্থ সহজাতকম্মং অত্তনা সহজাতানঞ্ঞেৱ কম্মপচ্চযভাৱতো সহজাতেযেৱ সঙ্গহং গচ্ছতি. নানাক্খণিককম্মং বলৱদুব্বলৱসেন দুৱিধং. তত্থ বলৱকম্মং ৱিপাকধম্মানং উপনিস্সযোৱ হুত্ৱা পচ্চযো হোতীতি উপনিস্সযে সঙ্গহং গচ্ছতি. বলৱম্পি পন ৰূপানং দুব্বলঞ্চ অৰূপানং নানাক্খণিককম্মপচ্চযেনেৱ পচ্চযো. আহাৰপচ্চযোপি ৰূপাৰূপতো দুৱিধো. তত্থ অৰূপাহাৰো অত্তনা সহজাতানঞ্ঞেৱ পচ্চযো হোতীতি সহজাতপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতি. ৰূপাহাৰো সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতানং পচ্চযো ন হোতি. অত্তনো পন উপ্পাদক্খণং অতিক্কমিত্ৱা ঠিতিপ্পত্তো আহাৰপচ্চযতং সাধেতীতি আহাৰপচ্চযোৱ হোতি. ইন্দ্ৰিযপচ্চযোপি ৰূপাৰূপতো দুৱিধো. তত্থ অৰূপিন্দ্ৰিযপচ্চযো অত্তনা সহজাতানঞ্ঞেৱ ইন্দ্ৰিযপচ্চযতং সাধেতীতি সহজাতেযেৱ সঙ্গহং গচ্ছতি. ৰূপিন্দ্ৰিযপচ্চযো পন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো দুৱিধো. তত্থ অজ্ঝত্তং ইন্দ্ৰিযপচ্চযো পুৰে উপ্পজ্জিত্ৱা পচ্ছা উপ্পজ্জমানানং সসম্পযুত্তধম্মানং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং ইন্দ্ৰিযপচ্চযো হোতীতি পুৰেজাতেযেৱ সঙ্গহং গচ্ছতি. বাহিৰো ইন্দ্ৰিযপচ্চযো নাম ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং, তং সহজাতানং পচ্চযো হোন্তম্পি অনুপালনমত্তৱসেনেৱ হোতি, ন জনকৱসেনাতি ইন্দ্ৰিযপচ্চযোৱ হোতি. এৱং ইমে অট্ঠ পচ্চযা অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি ৱেদিতব্বা. অযং তাৱ অট্ঠসু পচ্চযেসু অৱসেসানং সোড়সন্নঞ্চেৱ তেসংযেৱ চ অট্ঠন্নং অঞ্ঞমঞ্ঞৱসেন সঙ্গহনযো.

ইদানি ইমেসং অট্ঠন্নং পচ্চযানং একেকস্মিং চতুৱীসতিযাপি পচ্চযেসু যে যে সঙ্গহং গচ্ছন্তি, তে তে ৱেদিতব্বা. তত্থ অট্ঠন্নং তাৱ সব্বপঠমে আৰম্মণপচ্চযে আৰম্মণপচ্চযোৱ সঙ্গহং গচ্ছতি, ন সেসা তেৱীসতি. দুতিযে সহজাতপচ্চযে হেতুপচ্চযো সহজাতাধিপতিপচ্চযো সহজাতপচ্চযো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো সহজাতনিস্সযপচ্চযো সহজাতকম্মপচ্চযো ৱিপাকপচ্চযো সহজাতআহাৰপচ্চযো সহজাতইন্দ্ৰিযপচ্চযো ঝানপচ্চযো মগ্গপচ্চযো সম্পযুত্তপচ্চযো সহজাতৱিপ্পযুত্তপচ্চযো সহজাতত্থিপচ্চযো সহজাতাৱিগতপচ্চযোতি ইমে পন্নৰস পচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ততিযে উপনিস্সযপচ্চযে অধিপতিভূতো আৰম্মণপচ্চযো আৰম্মণভূতো অধিপতিপচ্চযো অনন্তৰসমনন্তৰউপনিস্সযআসেৱনপচ্চযা নানাক্খণিকো বলৱকম্মপচ্চযো নত্থিপচ্চযো ৱিগতপচ্চযোতি ইমে নৱ পচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তি. চতুত্থে পুৰেজাতপচ্চযে পুৰেজাতনিস্সযপচ্চযো পুৰেজাতপচ্চযো পুৰেজাতিন্দ্ৰিযপচ্চযো পুৰেজাতৱিপ্পযুত্তপচ্চযো পুৰেজাতত্থিপচ্চযো পুৰেজাতাৱিগতপচ্চযোতি ইমে ছ পচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তি. পঞ্চমে পচ্ছাজাতপচ্চযে পচ্ছাজাতপচ্চযো পচ্ছাজাতৱিপ্পযুত্তপচ্চযো পচ্ছাজাতত্থিপচ্চযো পচ্ছাজাতাৱিগতপচ্চযোতি ইমে চত্তাৰো পচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ছট্ঠে কম্মপচ্চযে নানাক্খণিককম্মপচ্চযোৱ সঙ্গহিতো. সত্তমে আহাৰপচ্চযে কবড়ীকাৰাহাৰৱসেনেৱ আহাৰপচ্চযো আহাৰত্থিপচ্চযো আহাৰাৱিগতপচ্চযোতি ইমে তযো পচ্চযা সঙ্গহিতা. অট্ঠমে ইন্দ্ৰিযপচ্চযে ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযপচ্চযো ইন্দ্ৰিযত্থিপচ্চযো ইন্দ্ৰিযাৱিগতপচ্চযোতি ইমে তযো পচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তি. এৱং ইমেসং অট্ঠন্নং পচ্চযানং একেকস্মিং ইমে চিমে চ পচ্চযা সঙ্গহং গতাতি ঞত্ৱা যে যত্থ সঙ্গহং গতা, তে তস্স গণনেন গহিতাৱ হোন্তীতি ৱেদিতব্বা.

এৱং সব্বপচ্চযসঙ্গাহকানং ইমেসং অট্ঠন্নং পচ্চযানং ৱসেন একূনপঞ্ঞাসায পঞ্হেসু ইমস্মিং পচ্চনীযে ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদযো ইমে পন্নৰস পঞ্হা উদ্ধৰিত্ৱা ৱিস্সজ্জিতা. তত্থ কুসলো কুসলস্স, কুসলো অকুসলস্স, কুসলো অব্যাকতস্স, কুসলো কুসলাব্যাকতস্সাতি কুসলাদিকা চত্তাৰো পঞ্হা; তথা অকুসলাদিকা; অব্যাকতো পন অব্যাকতস্স, অব্যাকতো কুসলস্স, অব্যাকতো অকুসলস্সাতি অব্যাকতাদিকা তযো; কুসলো চ অব্যাকতো চ কুসলস্স; তথা অব্যাকতস্স; অকুসলো চ অব্যাকতো চ অকুসলস্স; তথা অব্যাকতস্সাতি দুমূলকেকাৱসানা চত্তাৰো হোন্তি. তেসু পঠমে পঞ্হে যেহি ভৱিতব্বং, তে সব্বে সঙ্গহেত্ৱা তযো পচ্চযা ৱুত্তা. দুতিযে দ্ৱে, ততিযে পঞ্চ, চতুত্থে একোৱ পঞ্চমে তযো, ছট্ঠে দ্ৱে, সত্তমে পঞ্চ, অট্ঠমে একোৱ নৱমে সত্ত, দসমে তযো, একাদসমে তযো, দ্ৱাদসমে দ্ৱে, তেৰসমে চত্তাৰো, চুদ্দসমে দ্ৱে, পন্নৰসমেপি চত্তাৰোৱ. তে ‘‘সহজাতপচ্চযেনা’’তি অৱত্ৱা ‘‘সহজাতং পচ্ছাজাত’’ন্তি ৱুত্তা. তত্থ কাৰণং পৰতো ৱক্খাম.

সমাসতো পনেত্থ একো দ্ৱে তযো চত্তাৰো পঞ্চ সত্তাতি ছড়েৱ পচ্চযপৰিচ্ছেদা হোন্তি. অযং পঞ্হাৱাৰস্স পচ্চনীযে উক্কট্ঠৱসেন পঞ্হাপৰিচ্ছেদো চেৱ তে তে পচ্চযে সঙ্গহেত্ৱা দস্সিতপচ্চযপৰিচ্ছেদো চ. ‘‘ন হেতুপচ্চযো’’তিআদীসু হি চতুৱীসতিযাপি পচ্চযপচ্চনীযেসু একপচ্চনীযেপি ইতো উদ্ধং পঞ্হা ৱা পচ্চযা ৱা ন লব্ভন্তি, হেট্ঠা লব্ভন্তি. তস্মা যেসু পঞ্হেসু ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চ ধম্মস্স সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং একোৱ পচ্চযো আগতো, তস্মিং পচ্চযে পটিক্খিত্তে তে পঞ্হা পৰিহাযন্তি. যস্মিং পন পঞ্হে ‘‘কুসলো ধম্মো অকুসলস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং দ্ৱে পচ্চযা আগতা. তত্থ নাৰম্মণপচ্চযাতি এৱং একস্মিং পচ্চযে পটিক্খিত্তেপি ইতৰস্স পচ্চযস্স ৱসেন সো পঞ্হো লব্ভতেৱ. তেসু পন দ্ৱীসুপি পচ্চযেসু পটিক্খিত্তেসু সো ৱাৰো পচ্ছিজ্জতি. এৱমেৱ যেসু পঞ্হেসু তযো চত্তাৰো পঞ্চ সত্ত ৱা লব্ভন্তি, তেসু ঠপেত্ৱা পটিক্খিত্তে পচ্চযে অৱসেসানং ৱসেন তে পঞ্হা লব্ভন্তিযেৱ. সব্বেসু পন পচ্চযেসু পটিক্খিত্তেসু সব্বেপি তে ৱাৰা পচ্ছিজ্জন্তীতি ইদমেৱ চেত্থ লক্খণং. ইমিনা লক্খণেন আদিতো পট্ঠায তেসু তেসু পঞ্হেসু সঙ্খিপিত্ৱা ৱুত্তপচ্চযানং পভেদো চ তস্মিং তস্মিং পচ্চনীযে তেসং তেসং পঞ্হানং পৰিহানি চ ৱেদিতব্বা.

তত্ৰাযং ৱিত্থাৰকথা – পঠমপঞ্হে তাৱ তীহি পচ্চযেহি একূনৱীসতি পচ্চযা দস্সিতা. কথং? কুসলো হি কুসলস্স পুৰেজাতপচ্ছাজাতৱিপাকৱিপ্পযুত্তেহেৱ পচ্চযো ন হোতি, সেসেহি ৱীসতিযা হোতি, তেসু আৰম্মণপচ্চযো একোৱ সহজাতে পন সব্বসঙ্গাহিকৱসেন পন্নৰস পচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি ৱুত্তা. তেসু হেতুপচ্চযে পটিক্খিত্তে চুদ্দস হোন্তি. কুসলো পন কুসলস্স নেৱ ৱিপাকপচ্চযো ন, ৱিপ্পযুত্তপচ্চযোতি তে দ্ৱে অপনেত্ৱা সেসে দ্ৱাদস সন্ধায সহজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি ৱুত্তং. উপনিস্সযপচ্চযেপি সব্বসঙ্গাহিকৱসেন নৱ পচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি ৱুত্তা. তেসু অধিপতিভূতো আৰম্মণপচ্চযো আৰম্মণভূতো চ অধিপতিপচ্চযো আৰম্মণূপনিস্সযৱসেন উপনিস্সযমেৱ অনুপৱিট্ঠো. কুসলো পন কুসলস্স নানাক্খণিককম্মপচ্চযো ন হোতীতি তং অপনেত্ৱা সেসে ছ সন্ধায উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযোতি ৱুত্তং. এৱং পঠমপঞ্হে তীহি পচ্চযেহি একূনৱীসতিপচ্চযা দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা. তেসু ইমস্মিং হেতুপচ্চনীযে ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স নহেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি দানং দত্ৱা সীলং সমাদিযিত্ৱা উপোসথকম্মং কত্ৱা তং পচ্চৱেক্খতি, পুব্বে সুচিণ্ণানি পচ্চৱেক্খতী’’তি এৱমাদিনা আৰম্মণপচ্চযাদীসু ৱুত্তনযেনেৱ উদ্ধৰিত্ৱা পাড়ি দস্সেতব্বা.

আৰম্মণপচ্চযে পন পটিক্খিত্তে তস্স ৱিত্থাৰং অপনেত্ৱা হেতুপচ্চযৱিত্থাৰং পক্খিপিত্ৱা সাযেৱ পাড়ি দস্সেতব্বা, সেসপচ্চযপটিক্খেপেসুপি এসেৱ নযো. তস্মিং পন পচ্চযে পটিক্খিত্তে যে ৱাৰা পৰিহাযন্তি, তে পৰতো ৱক্খাম.

দুতিযপঞ্হে পন দ্ৱীহি পচ্চযেহি তযো পচ্চযা দস্সিতা. কথং? কুসলো হি অকুসলস্স অনন্তৰাদিৱসেন পচ্চযো ন হোতি. তস্মা তে অপনেত্ৱা আৰম্মণূপনিস্সযৱসেন সঙ্গহিতং আৰম্মণাধিপতিঞ্চেৱ পকতূপনিস্সযঞ্চ সন্ধায উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযোতি ৱুত্তং. তস্মা সুদ্ধো আৰম্মণপচ্চযো আৰম্মণাধিপতিৱসেন অধিপতিপচ্চযো উপনিস্সযপচ্চযোতি দুতিযপঞ্হে দ্ৱীহি পচ্চযেহি ইমে তযো পচ্চযা দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা.

ততিযপঞ্হে পন পঞ্চহি পচ্চযেহি অট্ঠাৰস পচ্চযা দস্সিতা. কথং? কুসলো হি অব্যাকতস্স অঞ্ঞমঞ্ঞপুৰেজাতাসেৱনৱিপাকসম্পযুত্তেহিযেৱ পচ্চযো ন হোতি, সেসেহি একূনৱীসতিযা হোতি. তেসু আৰম্মণপচ্চযো একো. যস্মা পন কুসলো অব্যাকতস্স অঞ্ঞমঞ্ঞৱিপাকসম্পযুত্তৱসেন পচ্চযো ন হোতি, হেতুপচ্চযো পটিক্খিত্তো, কম্মপচ্চযো ৱিসুং গহিতো, তস্মা ইমে পঞ্চ অপনেত্ৱা সহজাতেন দস পচ্চযা দস্সিতা. উপনিস্সযেন হেট্ঠা ৱুত্তেসু ছসু ঠপেত্ৱা আসেৱনং সেসা পঞ্চ. পচ্ছাজাতো একোৱ তথা সহজাতনানাক্খণিকৱসেন দুৱিধোপি কম্মপচ্চযোতি এৱং ততিযপঞ্হে পঞ্চহি পচ্চযেহি ইমে অট্ঠাৰস পচ্চযা দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা.

চতুত্থপঞ্হে পন একেন পচ্চযেন দস. কথং? কুসলো হি কুসলাব্যাকতস্স সহজাতে ৱুত্তেসু পন্নৰসসু অঞ্ঞমঞ্ঞৱিপাকসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তেহি পচ্চযো ন হোতি, হেতুপচ্চযো পটিক্খিত্তো. ইতি ইমে পঞ্চ অপনেত্ৱা সেসা দস পচ্চযা এত্থ একেন পচ্চযেন দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা.

৫২৮. যথা চ ইমেসু কুসলাদিকেসু চতূসু, তথা অকুসলাদিকেসুপি চতূসু পঞ্হেসু তেহি তেহি পচ্চযেহি তে তেযেৱ পচ্চযা দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা.

৫২৯. ততো পৰানং অব্যাকতাদীনং তিণ্ণং পঞ্হানং পঠমপঞ্হে সত্তহি পচ্চযেহি তেৱীসতি পচ্চযা দস্সিতা. কথং? অব্যাকতো হি অব্যাকতস্স চতুৱীসতিযাপি পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. হেতুপচ্চযে পন পটিক্খিত্তে তেৱীসতি হোন্তি. তেসু আৰম্মণপচ্চযো একোৱ. যস্মা পনেত্থ অসহজাতানম্পি সঙ্গহণত্থং আহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযা ৱিসুং গহিতা. তস্মা ইমে তযো অপনেত্ৱা সহজাতেন দ্ৱাদস পচ্চযা দস্সিতা. উপনিস্সযেন হেট্ঠা ৱুত্তা ছ, পুৰেজাতো একোৱ তথা পচ্ছাজাতআহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযাতি এৱমেত্থ সত্তহি পচ্চযেহি ইমে তেৱীসতি পচ্চযা দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা. দুতিযে তীহি পচ্চযেহি দ্ৱাদস দস্সিতা. কথং? আৰম্মণপচ্চযো একো, উপনিস্সযেন পন আৰম্মণূপনিস্সযৱসেন আৰম্মণাধিপতিঅনন্তৰসমনন্তৰনত্থিৱিগতউপনিস্সযপচ্চযোতি ছ দস্সিতা. পুৰেজাতেন পুৰেজাতনিস্সযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতা পঞ্চাতি এৱমেত্থ তীহি পচ্চযেহি ইমে দ্ৱাদস পচ্চযা দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা. ততিযেপি এসেৱ নযো.

৫৩০. ততো পৰানং দুকমূলকানং চতুন্নং পঞ্হানং পঠমপঞ্হে ‘‘সহজাতপচ্চযেন পুৰেজাতপচ্চযেনা’’তি অৱত্ৱা ‘‘সহজাতং পুৰেজাত’’ন্তি ৱুত্তেহি দ্ৱীহি নিস্সযঅত্থিঅৱিগতৱসেন তযো পচ্চযা দস্সিতা. কুসলা হি খন্ধা ৱত্থুনা সদ্ধিং একতো কুসলস্স পচ্চযভাৱং সাধযমানা কিঞ্চাপি সহজাতা, সহজাতপচ্চযা পন ন হোন্তি ৱত্থুমিস্সকত্তা. তস্মা তেসং সহজাতানং নিস্সযঅত্থিঅৱিগতানং ৱসেন সহজাতন্তি ৱুত্তং. ৱত্থুম্হিপি এসেৱ নযো. তম্পি হি কিঞ্চাপি পুৰেজাতং, খন্ধমিস্সকত্তা পন পুৰেজাতপচ্চযো ন হোতি. কেৱলং পুৰেজাতানং নিস্সযাদীনং ৱসেন পুৰেজাতন্তি ৱুত্তং.

দুতিযপঞ্হে ‘‘সহজাতং পচ্ছাজাতং আহাৰং ইন্দ্ৰিয’’ন্তি ৱুত্তেহি চতূহিপি সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৱিগতৱসেন চত্তাৰো পচ্চযা দস্সিতা. ইমস্মিঞ্হি ৱাৰে সহজাতপচ্চযো লব্ভতি, পচ্ছাজাতপচ্চযাদযো ন লব্ভন্তি. পচ্ছাজাতানং পন আহাৰিন্দ্ৰিযসঙ্খাতানঞ্চ অত্থিঅৱিগতানং ৱসেনেতং ৱুত্তং. কুসলা হি খন্ধা অব্যাকতা চ মহাভূতা উপাদাৰূপানং সহজাতপচ্চযেন নিস্সযপচ্চযেন অত্থিঅৱিগতপচ্চযেহীতি চতুধা পচ্চযা হোন্তি. পচ্ছাজাতা পন কুসলা তেহিযেৱ ভূতেহি সদ্ধিং তেসঞ্ঞেৱ উপাদাৰূপানং অত্থিঅৱিগতৱসেন পচ্চযো. কবড়ীকাৰাহাৰোপি পচ্ছাজাতেহি কুসলেহি সদ্ধিং পুৰেজাতস্স কাযস্স অত্থিঅৱিগতৱসেনেৱ পচ্চযো. ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযম্পি পচ্ছাজাতেহি কুসলেহি সদ্ধিং কটত্তাৰূপানং অত্থিঅৱিগতপচ্চযেনেৱ পচ্চযো. ইতি ইমং চতুধা পচ্চযভাৱং সন্ধায ‘‘সহজাতং পচ্ছাজাতং, আহাৰং ইন্দ্ৰিয’’ন্তি ইদং ৱুত্তং. পচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযা পনেত্থ ন লব্ভন্তিযেৱ. পৰতো অকুসলমিস্সকপঞ্হাদ্ৱযেপি এসেৱ নযোতি. এৱমেত্থ তেসু তেসু পঞ্হেসু সঙ্খিপিত্ৱা ৱুত্তপচ্চযানং পভেদো ৱেদিতব্বো. তস্মিং তস্মিং পন পচ্চযে তেসং তেসং পঞ্হানং পৰিহানাপৰিহানিং পৰতো আৱিকৰিস্সামাতি.

পচ্চনীযুদ্ধাৰস্স অত্থৱণ্ণনা.

পচ্চনীযগণনৱণ্ণনা

৫৩২. ইদানি এতে ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্সা’’তিআদযো অনুলোমৱসেন পন্নৰস ৱাৰা দস্সিতা. যস্মা পচ্চনীযেপি এতেযেৱ, ন ইতো উদ্ধং; হেট্ঠা পন হোন্তি, তস্মা যস্স যস্স পচ্চযস্স পচ্চনীযে যে যে ৱাৰা লব্ভন্তি, তে তে আদিতো পট্ঠায গণনৱসেন দস্সেতুং নহেতুযা পন্নৰসাতিআদি আৰদ্ধং.

তত্থ নহেতুযা সব্বেসম্পি যথাদস্সিতানং পচ্চযানং ৱসেন পন্নৰস লব্ভন্তি. নাৰম্মণে সহজাতে হেতুপচ্চযো পৱিসতি. তস্মিং তস্মিং ৱাৰে সুদ্ধো আৰম্মণপচ্চযো পৰিহাযতি, সেসপচ্চযৱসেন তে ৱাৰা ৱিস্সজ্জনং লভন্তি. যথা চ নাৰম্মণে, এৱং সেসেসুপি. সহজাতে হেতুপচ্চযো পৱিসতি. তস্মিং তস্মিঞ্চ ৱাৰে নউপনিস্সযে নঅনন্তৰেতি এৱং পচ্চনীযতো ঠিতা পচ্চযা পৰিহাযন্তি, অৱসেসপচ্চযৱসেন তে তে ৱাৰা ৱিস্সজ্জনং লভন্তি. নসহজাতে পন ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চ, অকুসলো ধম্মো অকুসলস্স চ অব্যাকতস্স চ, কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা কুসলস্স, অকুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা অকুসলস্সাতি ইমে চত্তাৰো ৱাৰা পৰিহাযন্তি. এতেসঞ্হি চতুন্নং পুৰিমেসু দ্ৱীসু সহজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি একাদসন্নং পচ্চযানং ৱসেন একোৱ পচ্চযসঙ্গহো ৱুত্তো. তে তস্মিং পটিক্খিত্তে অঞ্ঞেনাকাৰেন ৱিস্সজ্জনং ন লভন্তি. পচ্ছিমেসু দ্ৱীসু নিস্সযঅত্থিঅৱিগতপচ্চযে সন্ধায ‘‘সহজাতং পুৰেজাত’’ন্তি ৱুত্তং. তে সহজাতে পটিক্খিত্তে অৱসেসানং হেতুআদীনঞ্চ পুৰেজাতানঞ্চেৱ নিস্সযঅত্থিঅৱিগতানং ৱসেন ৱিস্সজ্জনং ন লভন্তি, তস্মা ইমে চত্তাৰোপি ৱাৰা পৰিহাযন্তি. অৱসেসানং ৱসেন ‘‘একাদসা’’তি ৱুত্তং.

তত্থ সিযা – যথা হেতুম্হি পটিক্খিত্তে সেসানং অধিপতিআদীনং ৱসেন তে ৱাৰা লদ্ধা, এৱং সহজাতে পটিক্খিত্তে অৱসেসানং হেতুআদীনং ৱসেন কস্মা ন লব্ভন্তীতি? নিপ্পদেসত্তা. হেতুআদযো হি সহজাতানং একদেসমত্ততো সপ্পদেসা, তস্মা তেসু পটিক্খিত্তেসু অঞ্ঞেসং ৱসেন তে ৱাৰা লব্ভন্তি. সহজাতো পন নিপ্পদেসো সব্বেপি হেতুআদযো গণ্হাতি, তস্মা তস্মিং পটিক্খিত্তে সব্বেপি তে পটিক্খিত্তা হোন্তি. ন হি অসহজাতা হেতুপচ্চযাদযো নাম অত্থি. ইতি সহজাতস্স নিপ্পদেসত্তা তস্মিং পটিক্খিত্তে সব্বেপি তে উভোপি ৱাৰা ন লব্ভন্তি. ‘‘সহজাতং পুৰেজাত’’ন্তি ৱিস্সজ্জিতৱাৰেসু পন কিঞ্চাপি সহজাতপচ্চযোযেৱ নত্থি, যস্মা পনেত্থ সহজাতাৱ অৰূপক্খন্ধা নিস্সযঅত্থিঅৱিগতৱসেন পচ্চযা, সহজাতে চ পটিক্খিত্তে একন্তেন সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৱিগতা পটিক্খিত্তা হোন্তি, তস্মা তস্স পটিক্খিত্তত্তা তেপি ৱাৰা ন লব্ভন্তীতি এৱং সব্বথাপেত্থ ইমে চত্তাৰো ৱাৰা পৰিহাযন্তি. অৱসেসানঞ্ঞেৱ ৱসেন একাদসাতি ৱুত্তং.

নঅঞ্ঞমঞ্ঞননিস্সযনসম্পযুত্তেপি তেযেৱ ৱাৰা পৰিহাযন্তি. কস্মা? সহজাতগতিকত্তা. যথেৱ হি অৰূপধম্মভূতো সহজাতপচ্চযো নিপ্পদেসেন চত্তাৰো অৰূপক্খন্ধে গণ্হাতি, তথা অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তাপীতি সহজাতগতিকত্তা এতেসুপি পটিক্খিত্তেসু তে ৱাৰা ন লব্ভন্তীতি ৱেদিতব্বা. তেন ৱুত্তং নঅঞ্ঞমঞ্ঞে একাদস, ননিস্সযে একাদস, নসম্পযুত্তে একাদসাতি.

তত্থ সিযা – কিঞ্চাপি ইমে অৱিসেসেন কুসলাদিভেদানং চতুন্নং খন্ধানং সঙ্গাহকত্তা সহজাতগতিকা, কুসলো পন কুসলাব্যাকতস্স ঠপেত্ৱা সহজাতপচ্চযং অঞ্ঞথা পচ্চযোৱ ন হোতি, তস্মা তস্মিং পটিক্খিত্তে সো ৱাৰো পৰিহাযতু. কুসলো পন কুসলাব্যাকতানং নেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো হোতি, তস্মিং পটিক্খিত্তে সো ৱাৰো কস্মা পৰিহাযতীতি? অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযধম্মৱসেন পৱত্তিসব্ভাৱতো. যথেৱ হি কুসলাব্যাকতা কুসলস্স সহজাতপচ্চযোৱ ন হোন্তি. সহজাতধম্মৱসেন পন নিস্সযপচ্চযাদীহি পৱত্তিসব্ভাৱতো তস্মিং পটিক্খিত্তে সো ৱাৰো পৰিহাযতি, এৱমিধাপি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযধম্মৱসেন সহজাতাদীহি পৱত্তিসব্ভাৱতো তস্মিং পটিক্খিত্তে সো ৱাৰো পৰিহাযতি. নঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযোতি পদস্স হি অযমত্থো – যে ধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযসঙ্গহং গতা, ন তেহি পচ্চযো. কুসলো চ কুসলাব্যাকতানং সহজাতাদিৱসেন পচ্চযো হোন্তো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযধম্মেহেৱ পচ্চযো হোতি, তস্মা তস্মিং পটিক্খিত্তে সো ৱাৰো পৰিহাযতি. যথা চ সো ৱাৰো, তথা সেসাপি তযোতি চত্তাৰোপি তে ৱাৰা পৰিহাযন্তি.

ননিস্সযে একাদসাতি এত্থাপি যস্মা তেসং ৱাৰানং একেন্তেন সহজাতপচ্চযধম্মাৱ নিস্সযভূতা, তস্মা নিস্সযে পটিক্খিত্তে পৰিহাযন্তি. নপুৰেজাতে তেৰসাতি সহজাতং পুৰেজাতন্তি ৱুত্তৱিস্সজ্জনে দ্ৱিমূলকে দ্ৱে অপনেত্ৱা তেৰস. যথা হি তে সহজাতে পটিক্খিত্তে পুৰেজাতানঞ্ঞেৱ নিস্সযঅত্থিঅৱিগতানং ৱসেন ৱিস্সজ্জনং ন লভন্তি, তথা পুৰেজাতেপি পটিক্খিত্তে সহজাতানঞ্ঞেৱ নিস্সযঅত্থিঅৱিগতানং ৱসেন ৱিস্সজ্জনং ন লভন্তি, তস্মা তে অপনেত্ৱা তেৰসাতি ৱেদিতব্বা.

নপচ্ছাজাতে পন্নৰসাতি এত্থ ‘‘পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱা ‘‘সহজাতং পচ্ছাজাতং আহাৰং ইন্দ্ৰিয’’ন্তি ৱা আগতট্ঠানেসু ঠপেত্ৱা পচ্ছাজাতং অৱসেসৱসেনপি তে পঞ্হা লব্ভন্তি, তস্মা পন্নৰসেৱ ৱুত্তা. নকম্মেতিআদীসু যস্মা কম্মৱিপাকাহাৰিন্দ্ৰিযঝানমগ্গাপি কুসলাদিভেদানং চতুন্নং খন্ধানং একদেসোৱ তস্মা ঠপেত্ৱা তে ধম্মে অৱসেসধম্মৱসেন সহজাতধম্মা পচ্চযা হোন্তীতি একম্পি পঞ্হাৱিস্সজ্জনং ন পৰিহীনং. নসম্পযুত্তে একাদসাতি যস্মা তেসু চতূসু ৱাৰেসু সম্পযুত্তধম্মা সহজাতাদিপচ্চযেন পচ্চযা হোন্তি, তস্মা সম্পযুত্তপচ্চযপটিক্খেপেন তেযেৱ ৱাৰা পৰিহাযন্তীতি ৱেদিতব্বা. নৱিপ্পযুত্তে নৱাতি দুমূলকএকাৱসানা চত্তাৰো একমূলকদুকাৱসানা দ্ৱে চাতি ইমে ছ ৱাৰা একন্তেন ৱিপ্পযুত্তপচ্চযধম্মেহি যুত্তা. তেহি সহজাতাদিৱসেন পচ্চযা হোন্তি, তস্মা ৱিপ্পযুত্তে পটিক্খিত্তে সব্বেপি তে পৰিহাযন্তীতি নৱেৱ লব্ভন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘নৱিপ্পযুত্তে নৱা’’তি. নোঅত্থিনোঅৱিগতেসুপি তেযেৱ ৱেদিতব্বা. একন্তেন হি তে ৱাৰা অত্থিঅৱিগতপচ্চযধম্মযুত্তা, তস্মা তে তেসং পটিক্খেপে পৰিহাযন্তি. যেপি লব্ভন্তি, তেসু আৰম্মণৱসেন অনন্তৰাদিৱসেন ৱা ৱিস্সজ্জনানি কাতব্বানি. সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতআহাৰিন্দ্ৰিযভেদতো পঞ্চন্নং অত্থিঅৱিগতানং ৱিপ্পযুত্তধম্মানং ৱা ৱসেন ন কাতব্বানীতি.

৫৩৩. এৱং পচ্চনীযে লদ্ধৱাৰে গণনতো দস্সেত্ৱা ইদানি দুমূলকাদিৱসেন পচ্চযগণনং দস্সেতুং নহেতুপচ্চযা নাৰম্মণে পন্নৰসাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ নহেতুমূলকদুকেসু অতিৰেকগণনো ঊনতৰগণনেন সদ্ধিং যোজিতো ঊনতৰগণনোৱ হোতি.

তিমূলকে নউপনিস্সযে তেৰসাতি কুসলো অকুসলস্স, অকুসলো কুসলস্সাতি দ্ৱে ৱাৰা পৰিহাযন্তি. কস্মা? নাৰম্মণেন সদ্ধিং নউপনিস্সযস্স ঘটিতত্তা. আৰম্মণৱসেন হি উপনিস্সযৱসেন চ ইমেসং পৱত্তি. তঞ্চ উভযং পটিক্খিত্তং. আৰম্মণাধিপতি চ আৰম্মণূপনিস্সযগ্গহণেন গহিতো হোতিযেৱ.

ছমূলকেপি নউপনিস্সযে তেৰসাতি তেযেৱ তেৰস. সত্তমূলকে পন নউপনিস্সযে সত্তাতি নসহজাতেন সদ্ধিং ঘটিতত্তা তত্থ পৰিহীনেহি চতূহি সদ্ধিং ‘‘কুসলো কুসলস্স, কুসলো অকুসলস্স, অকুসলো অকুসলস্স, অকুসলো কুসলস্সা’’তি ইমে অনন্তৰূপনিস্সযপকতূপনিস্সযৱসেন পৱত্তমানা চত্তাৰোতি অট্ঠ পৰিহাযন্তি, তস্মা অৱসেসানং ৱসেন সত্তাতি ৱুত্তং. নপুৰেজাতে একাদসাতি নসহজাতেন সদ্ধিং ঘটিতত্তা একাদস. নপচ্ছাজাতে নৱাতি তেসু একাদসসু সহজাতং পচ্ছাজাতং আহাৰং ইন্দ্ৰিযন্তি লদ্ধৱিস্সজ্জনেসু দুমূলকে অব্যাকতন্তে দ্ৱে ৱাৰে অপনেত্ৱা. তে হি সহজাতে পটিক্খিত্তেপি পচ্ছাজাতৱসেন অপৰিহীনা. সহজাতেন পন সদ্ধিং পচ্ছাজাতে পটিক্খিত্তে পৰিহাযন্তীতি সেসানং ৱসেন নৱাতি ৱুত্তং. অট্ঠমূলকে ননিস্সযে একাদসাতি সব্বং হেট্ঠা ৱুত্তসদিসমেৱ. নৱমূলকে নউপনিস্সযে পঞ্চাতি কুসলাদযো অব্যাকতন্তা তযো দুমূলকা অব্যাকতন্তা দ্ৱে চাতি পঞ্চ. তেসু নানাক্খণিককম্মকবড়ীকাৰাহাৰৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযপচ্ছাজাতধম্মৱসেন ৱিস্সজ্জনং ৱেদিতব্বং.

দসমূলকে নপুৰেজাতে পঞ্চাতিআদীসুপি তেযেৱ. নপচ্ছাজাতে তীণীতি পচ্ছাজাতৱসেন লব্ভমানে দুমূলকে অব্যাকতন্তে দ্ৱে অপনেত্ৱা অৱসেসা. নৱিপ্পযুত্তেপি তেযেৱ তযো. নোঅত্থিযা দ্ৱেতি নানাক্খণিককম্মৱসেন কুসলঞ্চ অকুসলঞ্চ কটত্তাৰূপস্স. ৱিপাকং পনেত্থ নউপনিস্সযেন সদ্ধিং ঘটিতত্তা ন লব্ভতি. একাদসমূলকে হেট্ঠা ৱুত্তসদিসাৱ গণনা. দ্ৱাদসমূলকে নকম্মে একন্তি অব্যাকতেন অব্যাকতং. তত্থ চ আহাৰিন্দ্ৰিযৱসেন ৱিস্সজ্জনং ৱেদিতব্বং. তেৰসমূলকাদীসুপি সব্বত্থ একন্তি আগতট্ঠানে ইদমেৱ গহেতব্বং. নাহাৰে পন ইন্দ্ৰিযৱসেন ৱিস্সজ্জনং ৱেদিতব্বং. নইন্দ্ৰিযে আহাৰৱসেন. চুদ্দসমূলকাদীসু নকম্মেন সদ্ধিং ঘটিতত্তা নোঅত্থিনোঅৱিগতা ন লব্ভন্তীতি ন ৱুত্তা. নাহাৰপচ্চযা নঝানপচ্চযাতি নইন্দ্ৰিযং অপনেত্ৱা ৱুত্তং. তস্মা তত্থ ইন্দ্ৰিযৱসেন একং ৱেদিতব্বং. নৱিপাকপচ্চযা নইন্দ্ৰিযপচ্চযাতি নাহাৰং অপনেত্ৱা ৱুত্তং, তস্মা তত্থ আহাৰৱসেন একং ৱেদিতব্বং. ইমেসু পন দ্ৱীসু পচ্চনীযতো ঠিতেসু গণনা নাম নত্থি, তস্মা একতো ন দস্সিতাতি.

নহেতুমূলকং.

৫৩৪. নাৰম্মণমূলকাদীসুপি পন্নৰসতেৰসএকাদসনৱাতি সব্বদুকেসু চত্তাৰোৱ মূলগণনপৰিচ্ছেদা. তিকাদীসু পন বহুপচ্চযসমাযোগে ইতৰানিপি সত্ত পঞ্চ তীণি দ্ৱে একন্তি পৰিচ্ছিন্নগণনানি ৱিস্সজ্জনানি লব্ভন্তিযেৱ. তেসু যেসং পচ্চযানং সমাযোগে যং যং লব্ভতি, তং তং হেট্ঠা ৱুত্তনযেন সাধুকং সল্লক্খেত্ৱা উদ্ধৰিতব্বং. সব্বেসু চেতেসু নাৰম্মণমূলকাদীসু নাৰম্মণাদীনি পদানি অতিক্কন্তেন হেতুপদেন সদ্ধিং পঠমং বন্ধিত্ৱাৱ চক্কানি কতানি. যস্মা পন তানি নহেতুমূলকে ৱুত্তসদিসানেৱ হোন্তি, তস্মা ৱিত্থাৰেন অদস্সেত্ৱা সঙ্খেপং কত্ৱা দস্সিতানি. তত্থ যথা নহেতুমূলকে নাৰম্মণনউপনিস্সযা ৱিসুং ৱিসুং পন্নৰস ৱাৰে লভন্তাপি সমাযোগে তেৰস লভিংসু, এৱং সব্বত্থ তেৰসেৱ লভন্তি. যথা চ নাৰম্মণনসহজাতেহি সদ্ধিং নউপনিস্সযে সত্ত ৱাৰা হোন্তি, এৱং নউপনিস্সযনাৰম্মণেহি সদ্ধিং নসহজাতেপি সত্ত.

৫৩৮. ননিস্সযপচ্চযা নউপনিস্সযপচ্চযা নপচ্ছাজাতে তীণীতি কুসলাদীনি অব্যাকতন্তানি. তেসু কটত্তাৰূপঞ্চ আহাৰসমুট্ঠানঞ্চ পচ্চযুপ্পন্নং.

৫৪৩-৫৪৪. নাহাৰনইন্দ্ৰিযমূলকেসু চতুক্কেসু নকম্মেন সদ্ধিং অঘটিতত্তা নহেতুমূলকে ৱিয একেন্তেন লব্ভন্তি. নইন্দ্ৰিযমূলকে নউপনিস্সযে চ নপুৰেজাতে চ ঠপেত্ৱা নাহাৰে তীণীতি কাতব্বন্তি নইন্দ্ৰিযপচ্চযতো পট্ঠায ইমে দ্ৱে পচ্চযে ঘটেত্ৱা নইন্দ্ৰিযপচ্চযা…পে… নউপনিস্সযপচ্চযা নাহাৰে তীণী. নইন্দ্ৰিযপচ্চযা…পে… নপুৰেজাতপচ্চযা নাহাৰে তীণীতি এৱং ইমেহি পচ্চযেহি সদ্ধিং নাহাৰপচ্চযে চ গণনা কাতব্বাতি অত্থো. তত্থ তীণীতি কুসলাদীনেৱ অব্যাকতস্স. তত্থ কুসলাকুসলা কটত্তাৰূপানং পুৰেজাতস্স চ কাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযেন, অব্যাকতা পন চিত্তচেতসিকা পচ্ছাজাতপচ্চযেনেৱাতি ইমেসং ৱসেন তীণি ৱিস্সজ্জনানি কাতব্বানি. পৰতো পন নপচ্ছাজাতেন সদ্ধিং ঘটিতত্তা নাহাৰে দ্ৱেতি ৱুত্তং. তত্থ কটত্তাৰূপৱসেন কুসলং অব্যাকতস্স, তথা অকুসলন্তি এত্তকমেৱ লব্ভতি. আহাৰস্স পন পটিক্খিত্তত্তা কবড়ীকাৰাহাৰো অত্থিঅৱিগতৱসেনাপি পচ্চযভাৱং ন লভতি.

৫৪৫. নৱিপ্পযুত্তমূলকস্স চতুমূলকে নউপনিস্সযে পঞ্চাতি কুসলো সহজাতকুসলস্স, কুসলো কটত্তাৰূপসঙ্খাতস্স অব্যাকতস্স, অকুসলো সহজাতঅকুসলস্স, তথা কটত্তাৰূপসঙ্খাতস্স অব্যাকতস্স, অব্যাকতো সহজাতঅব্যাকতস্সাতি এৱং পঞ্চ. নৱিপ্পযুত্তপচ্চযা…পে… নউপনিস্সযে তীণীতি হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ কুসলাদযো তযো অব্যাকতস্স.

৫৪৬. নোঅত্থিপচ্চযা নহেতুযা নৱাতি নহেতুপচ্চযা নোঅত্থিযা ৱুত্তা নৱেৱ. সব্বেপি হি তে একমূলকেকাৱসানা অনন্তৰপকতূপনিস্সযৱসেন লব্ভন্তি. নাৰম্মণে নৱাতিপি তেযেৱ নাৰম্মণে ঠত্ৱা নউপনিস্সযে দ্ৱে কাতব্বা. যাৱ নিস্সযম্পীতি নোঅত্থিমূলকে নযে ‘‘নোঅত্থিপচ্চযা নহেতুপচ্চযা নাৰম্মণপচ্চযা’’তি এৱং চক্কবন্ধগমনেন নাৰম্মণপচ্চযে ঠত্ৱা ইমেহি ৱা তীহি, ইতো পৰেসু নাধিপতিআদীসু অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা সদ্ধিং যাৱ নিস্সযপচ্চযং পাপুণাতি, তাৱ গন্ত্ৱা নউপনিস্সযে দ্ৱে ৱিস্সজ্জনানি কাতব্বানীতি অত্থো.

এৱং লক্খণং ঠপেত্ৱা পুন নাৰম্মণতো পট্ঠায যাৱ নিস্সযা সত্ত পচ্চযে গহেত্ৱা নউপনিস্সযে দ্ৱেতি আহ. তত্থ নোঅত্থিপচ্চযা নহেতুপচ্চযা নাৰম্মণপচ্চযা নউপনিস্সযে দ্ৱে, নোঅত্থিপচ্চযা নহেতুনাৰম্মণনাধিপতিপচ্চযা নউপনিস্সযে দ্ৱেতি এৱং নাৰম্মণতো পুৰিমপচ্ছিমেহি নিস্সযপৰিযোসানেহি সব্বপদেহি সদ্ধিং যোজনা কাতব্বা. দ্ৱেতি পনেত্থ কুসলো অব্যাকতস্স, অকুসলো অব্যাকতস্সাতি নানাক্খণিককম্মৱসেন কটত্তাৰূপস্স পচ্চযৱসেন ৱেদিতব্বানি. নউপনিস্সযপদেন সদ্ধিং নপুৰেজাতাদীসু সব্বত্থ দ্ৱে. কম্মপচ্চযো পনেত্থ ন গহিতো. তস্মিঞ্হি গহিতে তেপি দ্ৱে ৱাৰা ছিজ্জন্তি, ৱিস্সজ্জনমেৱ ন লব্ভতি. এৱং যেন যেন সদ্ধিং যস্স যস্স সংসন্দনে. যং লব্ভতি, যঞ্চ পৰিহাযতি, তং সব্বং সাধুকং সল্লক্খেত্ৱা সব্বপচ্চনীযেসু গণনা উদ্ধৰিতব্বাতি.

পচ্চনীযগণনৱণ্ণনা.

অনুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা

৫৫০. অনুলোমপচ্চনীযে ‘‘হেতুযা সত্ত, আৰম্মণে নৱা’’তি এৱং অনুলোমে ‘‘নহেতুযা পন্নৰস, নাৰম্মণে পন্নৰসা’’তি এৱং পচ্চনীযে চ লদ্ধগণনেসু পচ্চযেসু যো পচ্চযো অনুলোমতো ঠিতো, তস্স অনুলোমে লদ্ধৱাৰেহি সদ্ধিং যে পচ্চনীযতো ঠিতস্স পচ্চনীযে লদ্ধৱাৰেসু সদিসৱাৰা, তেসং ৱসেন গণনা ৱেদিতব্বা. অনুলোমস্মিঞ্হি হেতুপচ্চযে ‘‘হেতুযা সত্তা’’তি সত্ত ৱাৰা লদ্ধা, পচ্চনীযে নাৰম্মণপচ্চযে ‘‘নাৰম্মণে পন্নৰসা’’তি পন্নৰস লদ্ধা. তেসু যে হেতুযা সত্ত ৱুত্তা, তেহি সদ্ধিং নাৰম্মণে ৱুত্তেসু পন্নৰসসু ‘‘কুসলো কুসলস্স, অব্যাকতস্স, কুসলাব্যাকতস্স, অকুসলো অকুসলস্স, অব্যাকতস্স, অকুসলাব্যাকতস্স, অব্যাকতো অব্যাকতস্সা’’তি ইমে সত্ত সদিসা. তে সন্ধায হেতুপচ্চযা নআৰম্মণে সত্তাতি ৱুত্তং. নঅধিপতিযা সত্তাতিআদীসুপি এসেৱ নযো.

নসহজাতস্স পন হেতুপচ্চযস্স অভাৱা নসহজাতে একোপি ন লব্ভতি, তস্মা তেন সদ্ধিং যোজনা ন কতা. নঅঞ্ঞমঞ্ঞে কুসলাদযো তযো ৰূপাব্যাকতস্স লব্ভন্তি, তে সন্ধায তীণীতি ৱুত্তং. তথা নসম্পযুত্তে. নৱিপ্পযুত্তে পন কুসলং কুসলস্স, অকুসলং অকুসলস্স, অব্যাকতং অব্যাকতস্সাতি অৰূপধম্মৱসেন তীণি ৱেদিতব্বানি. ননিস্সযনোঅত্থিনোঅৱিগতা নসহজাতো ৱিয ন লব্ভন্তিযেৱাতি তেহিপি সদ্ধিং যোজনা ন কতা. এৱমেত্থ সত্ত তীণীতি দ্ৱেযেৱ গণনপৰিচ্ছেদা, তেসং ৱসেন ঊনতৰগণনেন সদ্ধিং অতিৰেকগণনস্সপি গণনং পৰিহাপেত্ৱা পচ্চযঘটনেসু গণনা ৱেদিতব্বা.

৫৫১. তত্থ হেতুসহজাতনিস্সযঅত্থিঅৱিগতন্তি নাৰম্মণে সত্তাতি কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো, সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেন পচ্চযো, নাৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো. কুসলা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো, সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেন পচ্চযো, নাৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযোতি ইমিনা নযেন সত্ত ৱাৰা উদ্ধৰিতব্বা. নাধিপতিযা সত্তাতিআদীসুপি এসেৱ নযো. দুতিযে ঘটনে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পৱিট্ঠত্তা ঠপেত্ৱা নসম্পযুত্তং সেসেসু তীণীতি ৱুত্তং. নসম্পযুত্তে পন অঞ্ঞমঞ্ঞৱিপ্পযুত্তং পটিসন্ধিনামৰূপং সন্ধায একন্তি ৱুত্তং. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো চেত্থ অনুলোমঘটনে পৱিট্ঠত্তা পচ্চনীযতো ন লব্ভতি, তস্মা ‘‘নঅঞ্ঞমঞ্ঞে’’তি ন ৱুত্তং. যথা চেত্থ, এৱং সেসঘটনেসুপি পৱিট্ঠপচ্চযা পচ্চনীযতো ন লব্ভন্তীতি ন ৱুত্তা. ততিযঘটনে সম্পযুত্তস্স পৱিট্ঠত্তা সব্বত্থ তীণিযেৱ. চতুত্থঘটনে ৱিপ্পযুত্তস্স পৱিট্ঠত্তা তীণি কুসলাদীনি চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স. পঞ্চমে ৱিপাকস্স পৱিট্ঠত্তা সব্বত্থ একং অব্যাকতেন অব্যাকতং. ইতো পৰেসুপি ৱিপাকসম্পযুত্তেসু এসেৱ নযো.

৫৫২. হেতুসহজাতনিস্সযইন্দ্ৰিযমগ্গঅত্থিঅৱিগতন্তি নাৰম্মণে চত্তাৰীতি কুসলো কুসলস্স, অব্যাকতস্স, কুসলাব্যাকতস্স; অব্যাকতো অব্যাকতস্সাতি ইমেসং ৱসেন ৱেদিতব্বানি. সেসেসুপি এসেৱ নযো. নঅঞ্ঞমঞ্ঞে দ্ৱেতি কুসলো অব্যাকতস্স, তথা অব্যাকতো. পৰতোপি দ্ৱীসু এসেৱ নযো. ইমিনা উপাযেন সব্বঘটনেসু লব্ভমানৱসেন গণনা ৱেদিতব্বা. সব্বানিপি চেতানি ইমস্মিং অনুলোমপচ্চনীযে সহজাতৱসেন চেৱ পকিণ্ণকৱসেন চ পন্নৰসাধিকানি চত্তাৰি ঘটনসতানি ৱুত্তানি. তেসু তস্মিং তস্মিং ঘটনে যে অনুলোমতো ঠিতা পচ্চযা, তেসং একোপি পচ্চনীযতো ন লব্ভতি. হেতুমূলকে চেত্থ পঠমে ঘটনে অনুলোমতো পঞ্চন্নং পচ্চযানং ঠিতত্তা পচ্চনীযতো একূনৱীসতি পচ্চযা আগতা. এৱং সেসেসুপি অনুলোমতো ঠিতাৱসেসা পচ্চনীযতো আগতা. অনুলোমতো চেত্থ বহূসুপি ঠিতেসু পচ্চনীযতো একেকোৱ আগতোতি ৱেদিতব্বো. যথা চ হেতুমূলকে, এৱং আৰম্মণাদিমূলকেসুপি সব্বমেতং ৱিধানং যথানুৰূপতো ৱেদিতব্বন্তি.

অনুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা.

পচ্চনীযানুলোমৱণ্ণনা

৬৩১. পচ্চনীযানুলোমেপি ‘‘হেতুযা সত্ত, আৰম্মণে নৱা’’তি এৱং অনুলোমে ‘‘নহেতুযা পন্নৰস, নাৰম্মণে পন্নৰসা’’তি এৱং পচ্চনীযে চ লদ্ধগণনেসু পচ্চযেসু যো পচ্চনীযতো ঠিতো, তস্স পচ্চনীযতো লদ্ধৱাৰেসু যে অনুলোমতো ঠিতস্স অনুলোমতো লদ্ধৱাৰেহি সদিসা ৱাৰা, তেসং ৱসেন গণনা ৱেদিতব্বা. পচ্চনীযস্মিঞ্হি নহেতুপচ্চযে ‘‘নহেতুযা পন্নৰসা’’তি পন্নৰস ৱাৰা লদ্ধা, অনুলোমে আৰম্মণপচ্চযে ‘‘আৰম্মণে নৱা’’তি নৱ ৱাৰা লদ্ধা. তত্থ যে নহেতুযা পন্নৰস ৱুত্তা, তেসু যে ৱাৰা আৰম্মণে ৱুত্তেহি নৱহি সদিসা, তেসং ৱসেন গণনা ৱেদিতব্বা. তত্থ যে আৰম্মণে নৱ ৱুত্তা, তে নহেতুযা ৱুত্তেসু পন্নৰসসু কুসলো ‘‘কুসলাকুসলাব্যাকতানং, অকুসলো অকুসলকুসলাব্যাকতানং, অব্যাকতো অব্যাকতকুসলাকুসলান’’ন্তি ইমেহি নৱহি সদিসা, তে সন্ধায নহেতুযা আৰম্মণে নৱাতি ৱুত্তং. অধিপতিযা দসাতিআদীসুপি এসেৱ নযো. আৰম্মণাদীনঞ্হি অনুলোমগণনায যে ৱাৰা ৱুত্তা নহেতুপচ্চযেন সদ্ধিং সংসন্দনেপি তে সব্বে লব্ভন্তীতি ৱেদিতব্বা. ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স নহেতুপচ্চযেন পচ্চযো আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, দানং দত্ৱা সীলং সমাদিযিত্ৱা উপোসথকম্মং কত্ৱা তং পচ্চৱেক্খতি, পুব্বে সুচিণ্ণানি পচ্চৱেক্খতী’’তি ইমিনা উপাযেন তেসং পাড়ি উদ্ধৰিতব্বা.

নহেতুপচ্চযা অধিপতিযা দসাতি এত্থ ঠপেত্ৱা ৱীমংসাধিপতিং সেসাধিপতিৱসেন অনুলোমৱিভঙ্গে আগতৱাৰা উদ্ধৰিতব্বা. এৱমেত্থ নৱ দসসত্ততীণিতেৰসএকন্তি ছ গণনপৰিচ্ছেদা, তেসং ৱসেন ঊনতৰগণনেন সদ্ধিং অতিৰেকগণনস্সাপি গণনং পৰিহাপেত্ৱা নহেতুমূলকাদীনং নযানং তিমূলকাদীসু সব্বসংসন্দনেসু গণনা ৱেদিতব্বা. ইদং তাৱ সাধাৰণলক্খণং. ন পনেতং সব্বসংসন্দনেসু গচ্ছতি, যেহি পন পচ্চযেহি সদ্ধিং যেসং পচ্চযানং সংসন্দনে যে ৱাৰা ৱিৰুজ্ঝন্তি, তে অপনেত্ৱা অৱসেসানং ৱসেনপেত্থ গণনা ৱেদিতব্বা.

নহেতুপচ্চযা নআৰম্মণপচ্চযা অধিপতিযা সত্তাতি এত্থ হি কুসলো অকুসলস্স; অব্যাকতো কুসলস্স, অকুসলস্সাতি ইমে আৰম্মণাধিপতিৱসেন লব্ভমানা তযো ৱাৰা ৱিৰুজ্ঝন্তি. কস্মা? নআৰম্মণপচ্চযাতি ৱুত্তত্তা. তস্মা তে অপনেত্ৱা সহজাতাধিপতিনযেনেৱেত্থ ‘‘কুসলো কুসলস্স, অব্যাকতস্স, কুসলাব্যাকতস্স; অকুসলো অকুসলস্স, অব্যাকতস্স, অকুসলাব্যাকতস্স; অব্যাকতো অব্যাকতস্সা’’তি সত্ত ৱাৰা ৱেদিতব্বা. তেপি নহেতুপচ্চযাতি ৱচনতো ঠপেত্ৱা ৱীমংসাধিপতিং সেসাধিপতীনং ৱসেন. এৱং সব্বত্থ ঊনতৰগণনপচ্চযৱসেন অৱিৰুজ্ঝমানগণনৱসেন চ গণনা ৱেদিতব্বা.

যেসু চ পচ্চযেসু পচ্চনীযতো ঠিতেসু যে অনুলোমতো ন তিট্ঠন্তি, তেপি ৱেদিতব্বা. সেয্যথিদং – অনন্তৰে পচ্চনীযতো ঠিতে সমনন্তৰাসেৱননত্থিৱিগতা অনুলোমতো ন তিট্ঠন্তি, সহজাতে পচ্চনীযতো ঠিতে হেতুঅঞ্ঞমঞ্ঞৱিপাকঝানমগ্গসম্পযুত্তা অনুলোমতো ন তিট্ঠন্তি, নিস্সযে পচ্চনীযতো ঠিতে ৱত্থুপুৰেজাতো অনুলোমতো ন তিট্ঠতি. আহাৰে ৱা ইন্দ্ৰিযে ৱা পচ্চনীযতো ঠিতে হেতুঅঞ্ঞমঞ্ঞৱিপাকঝানমগ্গসম্পযুত্তা অনুলোমতো ন তিট্ঠন্তি. আৰম্মণে পন পচ্চনীযতো ঠিতে অধিপতিউপনিস্সযা অনুলোমতো ন তিট্ঠন্তি, আৰম্মণাধিপতিআৰম্মণূপনিস্সযা পন ন লব্ভন্তি. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ যং লব্ভতি, যঞ্চ ন লব্ভতি, তং জানিত্ৱা লব্ভমানৱসেন ৱাৰা উদ্ধৰিতব্বা.

তত্থ সব্বেসুপি তিমূলকাদীসু অনন্তৰে সত্তাতিআদযো দুমূলকে লদ্ধৱাৰাযেৱ সত্তমূলকাদীসু পন নসহজাতপচ্চযা নিস্সযে তীণীতি পুৰেজাতৱসেন ৱত্থুনিস্সযে তীণি. কম্মে দ্ৱে নানাক্খণিকৱসেনেৱ. আহাৰে একং কবড়ীকাৰাহাৰৱসেন. ইন্দ্ৰিযে একং ৰূপিন্দ্ৰিযৱসেন. কমেন গন্ত্ৱা ৱিপ্পযুত্তে তীণীতি কুসলাদীনং অব্যাকতন্তানি পচ্ছাজাতৱসেন. অত্থিঅৱিগতেসু পঞ্চাতি তানি চেৱ তীণি, কুসলাব্যাকতা অব্যাকতস্স, অকুসলাব্যাকতা অব্যাকতস্সাতি ইমানি চ দ্ৱে পচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযৱসেনাতি. পচ্ছাজাতপচ্চযস্স পচ্চনীকভাৱতো পট্ঠায পন অত্থিঅৱিগতেসু একন্তি অব্যাকতো অব্যাকতস্স আহাৰিন্দ্ৰিযৱসেন. নাহাৰে গহিতে নইন্দ্ৰিযপচ্চযাতি ন গহেতব্বং. তথা নইন্দ্ৰিযে গহিতে নাহাৰপচ্চযাতি. কস্মা? দ্ৱীসু একতো গহিতেসু গণেতব্বৱাৰস্স অভাৱতো. ঝানমগ্গাদীসুপি পচ্চনীকতো ঠিতেসু আহাৰতো ৱা ইন্দ্ৰিযতো ৱা একং অনুলোমং অকত্ৱাৱ অৱসানে ইন্দ্ৰিযে একং, অত্থিযা একং, অৱিগতে একং, আহাৰে একং, অত্থিযা একং, অৱিগতে একন্তি ৱুত্তং. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

নহেতুমূলকং.

৬৩৬. নাৰম্মণমূলকাদীসু নঅঞ্ঞমঞ্ঞমূলকে নঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা হেতুযা তীণীতি কুসলাদীনি চিত্তসমুট্ঠানানং. অধিপতিযা অট্ঠাতি অধিপতিযা ৱুত্তেসু দসসু ‘‘কুসলো কুসলাব্যাকতস্স, অকুসলো অকুসলাব্যাকতস্সা’’তি দ্ৱে অপনেত্ৱা সেসানি অট্ঠ. সহজাতে পঞ্চাতি হেতুযা ৱুত্তেহি তীহি সদ্ধিং ‘‘কুসলো চ অব্যাকতো চ অব্যাকতস্স, অকুসলো চ অব্যাকতো চ অব্যাকতস্সা’’তি ইমে দ্ৱে. নিস্সযে সত্তাতি তেহি পঞ্চহি সদ্ধিং ‘‘অব্যাকতো কুসলস্স, অব্যাকতো অকুসলস্সা’’তি ইমে দ্ৱে ৱত্থুৱসেন. কম্মে তীণীতি হেতুযা ৱুত্তানেৱ. সেসতিকেসুপি এসেৱ নযো. অধিপতিযা তীণীতি হেট্ঠা ৱুত্তানেৱ.

৬৪৪. নাহাৰমূলকে অঞ্ঞমঞ্ঞে তীণীতি ঠপেত্ৱা আহাৰে সেসচেতসিকৱসেন ৱেদিতব্বানি. যথা চ হেট্ঠা, তথা ইধাপি নাহাৰনইন্দ্ৰিযেসু একেকমেৱ গহিতং, ন দ্ৱে একতো.

৬৪৮. নসম্পযুত্তপচ্চযা হেতুযা তীণীতি হেট্ঠা নঅঞ্ঞমঞ্ঞে ৱুত্তানেৱ. অধিপতিযা অট্ঠাতি ৱুত্তানেৱ. নৱিপ্পযুত্তমূলকে কম্মে পঞ্চাতি কুসলাদিচেতনা সহজাতকুসলাদীনং, নানাক্খণিকা কুসলাকুসলচেতনা কম্মসমুট্ঠানৰূপস্সাতি এৱং পঞ্চ. আহাৰিন্দ্ৰিযেসু তীণি সহজাতসদিসানি. ঝানমগ্গাদীসু তীণি হেতুসদিসানি.

৬৫০. নোঅত্থিমূলকে যস্মা হেতু নোঅত্থি নাম ন হোতি, নিযমতো অত্থিযেৱ, তস্মা তং অগ্গহেত্ৱা নাৰম্মণে নৱাতি ৱুত্তং. যথা চ হেতু, তথা অঞ্ঞেপি অত্থিপচ্চযলক্খণযুত্তা এত্থ অনুলোমতো ন তিট্ঠন্তি. কম্মে দ্ৱেতি ইদং পন নানাক্খণিককম্মৱসেন ৱুত্তং. পচ্চনীযতো সব্বে লব্ভন্তি. যং পন অনুলোমতো লব্ভমানম্পি অগ্গহেত্ৱা ততো পুৰেতৰা পচ্চযা পচ্চনীযতো গয্হন্তি, সো পচ্ছা যোজনং লভতি. তেনেৱেত্থ ‘‘নোঅত্থিপচ্চযা নহেতুপচ্চযা…পে… নোঅৱিগতপচ্চযা কম্মে দ্ৱে’’তি ৱুত্তং. কস্মা পনেস সকট্ঠানেযেৱ ন গহিতোতি? যস্মা অৱসেসেসুপি পচ্চনীযতো ঠিতেসু একোৱ অনুলোমতো লব্ভতি. ইদঞ্হি ইমস্মিং পচ্চযানুলোমে লক্খণং – যো সব্বেসু পচ্চনীযতো ঠিতেসু একোৱ অনুলোমতো লব্ভতি, সো পচ্ছা ৱুচ্চতীতি. নোঅত্থিপচ্চযা নোহেতুপচ্চযা…পে… নোঅৱিগতপচ্চযা উপনিস্সযে নৱাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ইদং পন পকতূপনিস্সযৱসেন ৱুত্তং. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ লব্ভমানং অলব্ভমানং পুৰেৱুত্তং পচ্ছাৱুত্তঞ্চ ৱেদিতব্বন্তি.

পঞ্হাৱাৰস্স পচ্চনীযানুলোমৱণ্ণনা.

নিট্ঠিতা চ কুসলত্তিকপট্ঠানস্স ৱণ্ণনাতি.