১. হেতুপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১. ইদানি সব্বেপি তে পচ্চযে উদ্দিট্ঠপটিপাটিযা নিদ্দিসিত্ৱা দস্সেতুং হেতুপচ্চযোতি হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতিআদিমাহ. তত্থ হেতুপচ্চযোতি চতুৱীসতিযা পচ্চযেসু নিক্খিত্তপটিপাটিযা সব্বপঠমং ভাজেতব্বস্স পদুদ্ধাৰো. সেসপচ্চযেসুপি ইমিনাৱ নযেন পঠমং ভাজেতব্বপদং উদ্ধৰিত্ৱা ৱিস্সজ্জনং কতন্তি ৱেদিতব্বং. অযং পনেত্থ সম্বন্ধো – যো পচ্চযুদ্দেসে হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠো, সো নিদ্দেসতো ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং ৱেদিতব্বো. ইমিনা উপাযেন সব্বপচ্চযেসু ভাজেতব্বস্স পদস্স ৱিস্সজ্জনেন সদ্ধিং সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো.
ইদানি হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানন্তি এত্থ ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি অৱত্ৱা ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি কস্মা ৱুত্তন্তি? পচ্চযস্স চেৱ পচ্চযুপ্পন্নানঞ্চ ৱৱত্থাপনতো. হেতুসম্পযুত্তকানন্তি হি ৱুত্তে হেতুনা সম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো ভৱেয্য. এৱং সন্তে অসুকো নাম ধম্মো হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি পচ্চযৱৱত্থানং ন পঞ্ঞাযেয্য. অথাপি হেতুনা সম্পযুত্তকানং হেতুসম্পযুত্তকানন্তি অত্থং অগ্গহেত্ৱাৱ যেসং কেসঞ্চি সম্পযুত্তকানং হেতূ হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো ভৱেয্য, এৱং সন্তে হেতুনা ৱিপ্পযুত্তা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদযোপি সম্পযুত্তকাযেৱ, হেতুনা সম্পযুত্তা কুসলাদযোপি. তত্থ অযং হেতু অসুকস্স নাম সম্পযুত্তকধম্মস্স পচ্চযোতি পচ্চযুপ্পন্নৱৱত্থানং ন পঞ্ঞাযেয্য. তস্মা পচ্চযঞ্চেৱ পচ্চযুপ্পন্নঞ্চ ৱৱত্থাপেন্তো ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি আহ. তস্সত্থো – হেতুসম্পযুত্তকানং কুসলাদিধম্মানং যো হেতু সম্পযুত্তকো, সো হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি. তত্ৰাপি ‘‘পচ্চযো’’তি অৱত্ৱা ‘‘হেতুপচ্চযেনা’’তি ৱচনং হেতুনো অঞ্ঞথা পচ্চযভাৱপটিসেধনত্থং. অযঞ্হি হেতু হেতুপচ্চযেনাপি পচ্চযো হোতি, সহজাতাদিপচ্চযেনাপি. তত্ৰাস্স য্ৱাযং সহজাতাদিপচ্চযৱসেন অঞ্ঞথাপি পচ্চযভাৱো, তস্স পটিসেধনত্থং হেতুপচ্চযেনাতি ৱুত্তং. এৱং সন্তেপি ‘‘তংসম্পযুত্তকান’’ন্তি অৱত্ৱা কস্মা ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৱুত্তন্তি? নিদ্দিসিতব্বস্স অপাকটত্তা. তংসম্পযুত্তকানন্তি হি ৱুত্তে যেন তে তংসম্পযুত্তকা নাম হোন্তি, অযং নাম সোতি নিদ্দিসিতব্বো অপাকটো. তস্স অপাকটত্তা যেন সম্পযুত্তা তে তংসম্পযুত্তকাতি ৱুচ্চন্তি, তং সৰূপতোৱ দস্সেতুং ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৱুত্তং.
তংসমুট্ঠানানন্তি এত্থ পন নিদ্দিসিতব্বস্স পাকটত্তা তং-গহণং কতং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – তে হেতূ চেৱ হেতুসম্পযুত্তকা চ ধম্মা সমুট্ঠানং এতেসন্তি তংসমুট্ঠানানি. তেসং তংসমুট্ঠানানং, হেতুতো চেৱ হেতুসম্পযুত্তধম্মেহি চ নিব্বত্তানন্তি অত্থো. ইমিনা চিত্তসমুট্ঠানৰূপং গণ্হাতি. কিং পন তং চিত্ততো অঞ্ঞেনপি সমুট্ঠাতীতি? আম, সমুট্ঠাতি. সব্বেপি হি চিত্তচেতসিকা একতো হুত্ৱা ৰূপং সমুট্ঠাপেন্তি. লোকিযধম্মদেসনাযং পন চিত্তস্স অধিকভাৱতো তথাৱিধং ৰূপং চিত্তসমুট্ঠানন্তি ৱুচ্চতি. তেনেৱাহ চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি.
যদি এৱং ইধাপি ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি অৱত্ৱা চিত্তসমুট্ঠানানন্তি কস্মা ন ৱুত্তন্তি? অচিত্তসমুট্ঠানানম্পি সঙ্গণ্হনতো. পঞ্হাৱাৰস্মিঞ্হি ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি আগতং’’. তস্স সঙ্গণ্হনত্থং ইধ চিত্তসমুট্ঠানানন্তি অৱত্ৱা তংসমুট্ঠানানন্তি ৱুত্তং. তস্সত্থো – চিত্তজৰূপং অজনযমানাপি তে হেতূ হেতুসম্পযুত্তকা ধম্মা সহজাতাদিপচ্চযৱসেন সমুট্ঠানং এতেসন্তি তংসমুট্ঠানানি. তেসং তংসমুট্ঠানানং পৱত্তে চিত্তজানং পটিসন্ধিযঞ্চ কটত্তাৰূপানম্পি হেতূ হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি. ইমিনা উপাযেন অঞ্ঞেসুপি তংসমুট্ঠানানন্তি আগতট্ঠানেসু অত্থো ৱেদিতব্বো.
কস্মা পনাযং হেতু পটিসন্ধিযমেৱ কটত্তাৰূপানং হেতুপচ্চযো হোতি, ন পৱত্তেতি? পটিসন্ধিযং কম্মজৰূপানং চিত্তপটিবদ্ধৱুত্তিতায. পটিসন্ধিযঞ্হি কম্মজৰূপানং চিত্তপটিবদ্ধা পৱত্তি, চিত্তৱসেন উপ্পজ্জন্তি চেৱ তিট্ঠন্তি চ. তস্মিঞ্হি খণে চিত্তং চিত্তজৰূপং জনেতুং ন সক্কোতি, তানিপি ৱিনা চিত্তেন উপ্পজ্জিতুং ৱা ঠাতুং ৱা ন সক্কোন্তি. তেনেৱাহ – ‘‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং, তস্মিং পতিট্ঠিতে ৱিঞ্ঞাণে নামৰূপস্স অৱক্কন্তি হোতী’’তি (সং. নি. ২.৩৯). পৱত্তিযং পন তেসং চিত্তে ৱিজ্জমানেপি কম্মপটিবদ্ধাৱ পৱত্তি, ন চিত্তপটিবদ্ধা. অৱিজ্জমানে চাপি চিত্তে নিৰোধসমাপন্নানং উপ্পজ্জন্তিযেৱ.
কস্মা পন পটিসন্ধিক্খণে চিত্তং চিত্তজৰূপং জনেতুং ন সক্কোতীতি? কম্মৱেগক্খিত্ততায চেৱ অপ্পতিট্ঠিতৱত্থুতায চ দুব্বলত্তা. তঞ্হি তদা কম্মৱেগক্খিত্তং অপুৰেজাতৱত্থুকত্তা চ অপ্পতিট্ঠিতৱত্থুকন্তি দুব্বলং হোতি. তস্মা পপাতে পতিতমত্তো পুৰিসো কিঞ্চি সিপ্পং কাতুং ৱিয ৰূপং জনেতুং ন সক্কোতি; কম্মজৰূপমেৱ পনস্স চিত্তসমুট্ঠানৰূপট্ঠানে তিট্ঠতি. তঞ্চ কম্মজৰূপস্সেৱ বীজট্ঠানে তিট্ঠতি. কম্মং পনস্স খেত্তসদিসং, কিলেসা আপসদিসা. তস্মা সন্তেপি খেত্তে আপে চ পঠমুপ্পত্তিযং বীজানুভাৱেন ৰুক্খুপ্পত্তি ৱিয পটিসন্ধিক্খণে চিত্তানুভাৱেন ৰূপকাযস্স উপ্পত্তি. বীজে পন ৱিগতেপি পথৱীআপানুভাৱেন ৰুক্খস্স উপৰূপৰি পৱত্তি ৱিয; ৱিনা চিত্তেন কম্মতোৱ কটত্তাৰূপানং পৱত্তি হোতীতি ৱেদিতব্বা. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘কম্মং খেত্তং ৱিঞ্ঞাণং বীজং তণ্হা স্নেহো’’তি (অ. নি. ৩.৭৭).
অযঞ্চ পনত্থো ওকাসৱসেনেৱ গহেতব্বো. তযো হি ওকাসা – নামোকাসো, ৰূপোকাসো, নামৰূপোকাসোতি. তত্থ অৰূপভৱো নামোকাসো নাম. তত্ৰ হি হদযৱত্থুমত্তম্পি ৰূপপচ্চযং ৱিনা অৰূপধম্মাৱ উপ্পজ্জন্তি. অসঞ্ঞভৱো ৰূপোকাসো নাম. তত্ৰ হি পটিসন্ধিচিত্তমত্তম্পি অৰূপপচ্চযং ৱিনা ৰূপধম্মাৱ উপ্পজ্জন্তি. পঞ্চৱোকাৰভৱো নামৰূপোকাসো নাম. তত্ৰ হি ৱত্থুৰূপমত্তম্পি ৱিনা পটিসন্ধিযং অৰূপধম্মা, পটিসন্ধিচিত্তঞ্চ ৱিনা কম্মজাপি ৰূপধম্মা নুপ্পজ্জন্তি. যুগনদ্ধাৱ ৰূপাৰূপানং উপ্পত্তি. যথা হি সস্সামিকে সৰাজকে গেহে সদ্ৱাৰপালকে ৰাজাণত্তিং ৱিনা পঠমপ্পৱেসো নাম নত্থি, অপৰভাগে পন ৱিনাপি আণত্তিং পুৰিমাণত্তিআনুভাৱেনেৱ হোতি, এৱমেৱ পঞ্চৱোকাৰে পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণৰাজস্স সহজাতাদিপচ্চযতং ৱিনা ৰূপস্স পটিসন্ধিৱসেন পঠমুপ্পত্তি নাম নত্থি. অপৰভাগে পন ৱিনাপি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স সহজাতাদিপচ্চযানুভাৱং পুৰিমানুভাৱৱসেন লদ্ধপ্পৱেসস্স কম্মতো পৱত্তি হোতি. অসঞ্ঞভৱো পন যস্মা অৰূপোকাসো ন হোতি, তস্মা তত্থ ৱিনাৱ অৰূপপচ্চযা অসঞ্ঞোকাসত্তা ৰূপং পৱত্ততি, অস্সামিকে সুঞ্ঞগেহে অত্তনো গেহে চ পুৰিসস্স পৱেসো ৱিয. অৰূপভৱোপি যস্মা ৰূপোকাসো ন হোতি, তস্মা তত্থ ৱিনাৱ ৰূপপচ্চযা অঞ্ঞোকাসত্তা অৰূপধম্মা পৱত্তন্তি. পঞ্চৱোকাৰভৱো পন ৰূপাৰূপোকাসোতি নত্থেত্থ অৰূপপচ্চযং ৱিনা পটিসন্ধিক্খণে ৰূপানং উপ্পত্তীতি. ইতি অযং হেতু পটিসন্ধিযমেৱ কটত্তাৰূপানং পচ্চযো হোতি, ন পৱত্তেতি.
ননু ‘‘হেতূ সহজাতানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি ৱুত্তে সব্বোপি অযমত্থো গহিতো হোতি, অথ কস্মা ‘‘হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপান’’ন্তি ইদং গহিতন্তি? পৱত্তিযং কটত্তাৰূপাদীনং পচ্চযভাৱপটিবাহনতো. এৱঞ্হি সতি যানি পৱত্তিযং হেতুনা সহ একক্খণে কটত্তাৰূপানি চেৱ উতুআহাৰসমুট্ঠানানি চ জাযন্তি, তেসম্পি হেতূ হেতুপচ্চযোতি আপজ্জেয্য, ন চ সো তেসং পচ্চযো. তস্মা তেসং পচ্চযভাৱস্স পটিবাহনত্থমেতং গহিতন্তি ৱেদিতব্বং.
ইদানি ‘‘নানপ্পকাৰভেদতো পচ্চযুপ্পন্নতো’’তি ইমেসং পদানং ৱসেনেত্থ ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো. তেসু নানপ্পকাৰভেদতোতি অযঞ্হি হেতু নাম জাতিতো কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযভেদতো চতুব্বিধো. তত্থ কুসলহেতু ভূমন্তৰতো কামাৱচৰাদিভেদেন চতুব্বিধো, অকুসলহেতু কামাৱচৰোৱ ৱিপাকহেতু কামাৱচৰাদিভেদেন চতুব্বিধো, কিৰিযহেতু কামাৱচৰো ৰূপাৱচৰো অৰূপাৱচৰোতি তিৱিধো. তত্থ কামাৱচৰকুসলহেতু নামতো অলোভাদিৱসেন তিৱিধো. ৰূপাৱচৰাদিকুসলহেতূসুপি এসেৱ নযো. অকুসলহেতু লোভাদিৱসেন তিৱিধো. ৱিপাককিৰিযহেতূ পন অলোভাদিৱসেন তযো তযো হোন্তি. তংতংচিত্তসম্পযোগৱসেন পন তেসং তেসং হেতূনং নানপ্পকাৰভেদোযেৱাতি এৱং তাৱেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
পচ্চযুপ্পন্নতোতি ইমিনা পচ্চযেন ইমে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, ইমেসং নাম ধম্মানং অযং পচ্চযোতি এৱম্পি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি অত্থো. তত্থ ইমস্মিং তাৱ হেতুপচ্চযে কামাৱচৰকুসলহেতু কামভৱৰূপভৱেসু অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ হেতুপচ্চযো হোতি, অৰূপভৱে সম্পযুত্তধম্মানংযেৱ. ৰূপাৱচৰকুসলহেতু কামভৱৰূপভৱেসুযেৱ সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ হেতুপচ্চযো. অৰূপাৱচৰকুসলহেতু কামাৱচৰকুসলহেতুসদিসোৱ. তথা অপৰিযাপন্নকুসলহেতু, তথা অকুসলহেতু. কামাৱচৰৱিপাকহেতু পন কামভৱস্মিংযেৱ অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানং, পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপানং, পৱত্তে চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ হেতুপচ্চযো. ৰূপাৱচৰৱিপাকহেতু ৰূপভৱে ৱুত্তপ্পকাৰানঞ্ঞেৱ হেতুপচ্চযো. অৰূপাৱচৰৱিপাকহেতু অৰূপভৱে সম্পযুত্তকানঞ্ঞেৱ হেতুপচ্চযো. অপৰিযাপন্নৱিপাকহেতু কামভৱৰূপভৱেসু সম্পযুত্তকানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ অৰূপভৱে অৰূপধম্মানঞ্ঞেৱ হেতুপচ্চযো. কিৰিযহেতূসু পন তেভূমকেসুপি কুসলহেতুসদিসোৱ পচ্চযোতি. এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
হেতুপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.