১. পুগ্গলৱাৰৱণ্ণনা

৬৩. ইদানি ঠপিতানুক্কমেন মাতিকং ৱিস্সজ্জেতুং যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিৰুজ্ঝতীতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ উপ্পজ্জতীতি উপ্পাদক্খণসমঙ্গিতায উপ্পজ্জতি ন নিৰুজ্ঝতীতি নিৰোধক্খণং অপ্পত্ততায ন নিৰুজ্ঝতি. তস্স চিত্তন্তি তস্স পুগ্গলস্স ততো পট্ঠায চিত্তং নিৰুজ্ঝিস্সতি নুপ্পজ্জিস্সতীতি পুচ্ছতি. তেসং চিত্তন্তি যেসং পৰিচ্ছিন্নৱট্টদুক্খানং খীণাসৱানং সব্বপচ্ছিমস্স চুতিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণো ৱত্ততি, এতেসং তদেৱ চুতিচিত্তং উপ্পাদপ্পত্ততায উপ্পজ্জতি নাম, ভঙ্গং অপ্পত্ততায ন নিৰুজ্ঝতি. ইদানি পন ভঙ্গং পত্ৱা তং তেসং চিত্তং নিৰুজ্ঝিস্সতি, ততো অপ্পটিসন্ধিকত্তা অঞ্ঞং নুপ্পজ্জিস্সতি. ইতৰেসন্তি পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিং খীণাসৱং ঠপেত্ৱা অৱসেসানং সেক্খাসেক্খপুথুজ্জনানং নিৰুজ্ঝিস্সতি চেৱ উপ্পজ্জিস্সতি চাতি যং তং উপ্পাদক্খণপ্পত্তং তং নিৰুজ্ঝিস্সতেৱ. অঞ্ঞং পন তস্মিং ৱা অঞ্ঞস্মিং ৱা অত্তভাৱে উপ্পজ্জিস্সতি চেৱ নিৰুজ্ঝিস্সতি চ. দুতিযপুচ্ছাৱিস্সজ্জনেপি তথাৰূপস্সেৱ খীণাসৱস্স চিত্তং সন্ধায ‘আমন্তা’তি ৱুত্তং. নুপ্পজ্জতি নিৰুজ্ঝতীতি ভঙ্গক্খণে অৰহতো পচ্ছিমচিত্তম্পি সেসানং ভিজ্জমানচিত্তম্পি. ততো পট্ঠায পন অৰহতো চিত্তং ন নিৰুজ্ঝিস্সতীতি সক্কা ৱত্তুং উপ্পজ্জিস্সতীতি পন ন সক্কা. সেসানং উপ্পজ্জিস্সতীতি সক্কা ৱত্তুং, ন নিৰুজ্ঝিস্সতীতি ন সক্কা. তস্মা ‘নো’তি পটিসেধো কতো. দুতিযপঞ্হে যস্স চিত্তং ন নিৰুজ্ঝিস্সতি, উপ্পজ্জিস্সতীতি সো পুগ্গলোযেৱ নত্থি, তস্মা নত্থীতি পটিক্খেপো কতো.

৬৫-৮২. উপ্পন্নন্তি উপ্পাদসমঙ্গিনোপেতং নামং. উপ্পাদং পত্ৱা অনিৰুদ্ধস্সাপি. তত্থ উপ্পাদসমঙ্গিতং সন্ধায ‘আমন্তা’তি, উপ্পাদং পত্ৱা অনিৰুদ্ধভাৱং সন্ধায ‘‘তেসং চিত্তং উপ্পন্ন’’ন্তি ৱুত্তং. অনুপ্পন্নন্তি উপ্পাদং অপ্পত্তং. তেসং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থাতি এত্থাপি সব্বেসং তাৱ চিত্তং খণপচ্চুপ্পন্নমেৱ হুত্ৱা উপ্পাদক্খণং অতীতত্তা উপ্পজ্জিত্থ নাম, নিৰোধসমাপন্নানং নিৰোধতো পুব্বে উপ্পন্নপুব্বত্তা, অসঞ্ঞসত্তানং সঞ্ঞীভৱে উপ্পন্নপুব্বত্তা. উপ্পজ্জিত্থ চেৱ উপ্পজ্জতি চাতি উপ্পাদং পত্তত্তা উপ্পজ্জিত্থ, অনতীতত্তা উপ্পজ্জতি নামাতি অত্থো.

উপ্পাদক্খণে অনাগতঞ্চাতি উপ্পাদক্খণে চ চিত্তং অনাগতঞ্চ চিত্তন্তি অত্থো.

৮৩. অতিক্কন্তকালৱাৰে উপ্পজ্জমানং খণন্তি উপ্পাদক্খণং. তত্থ কিঞ্চাপি উপ্পাদক্খণো উপ্পজ্জমানো নাম ন হোতি, উপ্পজ্জমানস্স পন খণত্তা এৱং ৱুত্তো. খণং ৱীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালন্তি ন চিৰং ৱীতিক্কন্তং তমেৱ পন উপ্পাদক্খণং ৱীতিক্কন্তং হুত্ৱা অতিক্কন্তকালন্তি সঙ্খং গচ্ছতি. নিৰুজ্ঝমানং খণন্তি নিৰোধক্খণং. তত্থ কিঞ্চাপি নিৰোধক্খণো নিৰুজ্ঝমানো নাম ন হোতি, নিৰুজ্ঝমানস্স পন খণত্তা এৱং ৱুত্তো. খণং ৱীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালন্তি কিং তস্স চিত্তং এৱং নিৰোধক্খণম্পি ৱীতিক্কন্তং হুত্ৱা অতিক্কন্তকালং নাম হোতীতি পুচ্ছতি. তত্থ যস্মা ভঙ্গক্খণে চিত্তং উপ্পাদক্খণং খণং ৱীতিক্কন্তং হুত্ৱা অতিক্কন্তকালং হোতি, নিৰোধক্খণং খণং ৱীতিক্কন্তং হুত্ৱা অতিক্কন্তকালং নাম ন হোতি. অতীতং পন চিত্তং উভোপি খণে খণং ৱীতিক্কন্তং হুত্ৱা অতিক্কন্তকালং নাম, তস্মা ‘‘ভঙ্গক্খণে চিত্তং উপ্পাদক্খণং ৱীতিক্কন্তং, ভঙ্গক্খণং অৱীতিক্কন্তং, অতীতং চিত্তং উপ্পাদক্খণঞ্চ ৱীতিক্কন্তং ভঙ্গক্খণঞ্চ ৱীতিক্কন্তন্তি ৱিস্সজ্জনমাহ. দুতিযপঞ্হস্স ৱিস্সজ্জনে যস্মা অতীতং চিত্তং উভোপি খণে ৱীতিক্কন্তং হুত্ৱা অতিক্কন্তকালং নাম হোতি, তস্মা অতীতং চিত্তন্তি ৱুত্তং. পটিলোমপঞ্হস্স ৱিস্সজ্জনে যস্মা উপ্পাদক্খণে চ চিত্তং অনাগতঞ্চ চিত্তং উভোপি খণে খণং ৱীতিক্কন্তং হুত্ৱা অতিক্কন্তকালং নাম ন হোতি, তেসং খণানং অৱীতিক্কন্তত্তা. তস্মা ‘‘উপ্পাদক্খণে চিত্তং অনাগতং চিত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. দুতিযৱিস্সজ্জনং পাকটমেৱ.

৮৪-১১৩. ধম্মৱাৰেপি ইমিনাৱুপাযেন সব্বৱিস্সজ্জনেসু অত্থো ৱেদিতব্বো. পুগ্গলধম্মৱাৰো ধম্মৱাৰগতিকোযেৱ.

১১৪-১১৬. সব্বেপি মিস্সকৱাৰা যস্স সৰাগং চিত্তন্তিআদিনা নযেন মুখমত্তং দস্সেত্ৱা সঙ্খিত্তা. ৱিত্থাৰো পন নেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. তেসু পন ‘‘যস্স সৰাগং চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন নিৰুজ্ঝতি; তস্স চিত্তং নিৰুজ্ঝিস্সতি, নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি এৱং ৱিত্থাৰেতব্বতায পুচ্ছাৱ সদিসা হোতি. যস্মা পন সৰাগং চিত্তং পচ্ছিমচিত্তং ন হোতি, তস্মা ‘‘যস্স সৰাগং চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন নিৰুজ্ঝতি; তস্স চিত্তং নিৰুজ্ঝিস্সতি, নুপ্পজ্জিস্সতীতি নো’’তি এৱং ৱিস্সজ্জিতব্বত্তা ৱিস্সজ্জনং অসদিসং হোতি. তং তং তস্সা তস্সা পুচ্ছায অনুৰূপৱসেন ৱেদিতব্বন্তি.

চিত্তযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.