১৯. পটিৱেধানুযোগাদিৱণ্ণনা

২১৭. ভৱং নিস্সায পঞ্হে ভৱন্তি উপপত্তিভৱং.

২১৮. ৱেদনং ৱেদিযমানপঞ্হে ৱেদনং ৱেদিযমানো পৰিগ্গহিতৱেদনো যোগাৱচৰোৱ পজানাতি, বালপুথুজ্জনো নপ্পজানাতি.

২২৪. কাযানুপস্সনাদিপঞ্হা উত্তানত্থাযেৱ.

২২৬. পাৰাযনগাথায সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সূতি সত্তসুঞ্ঞতৱসেন খন্ধলোকং ওলোকেহীতি অত্থো.

২২৮. পুগ্গলো অৱেক্খতীতি সকৱাদিপুচ্ছা. পৰৱাদিস্স হি ‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সূ’’তি গাথায যো অৱেক্খতি, সো পুগ্গলোতি লদ্ধি, তস্মা নং এৱং পুচ্ছতি. সহ ৰূপেনাতি ৰূপকাযেন সদ্ধিং. ততো অনিস্সটো হুত্ৱাতি অত্থো. ইদং পঞ্চৱোকাৰৱসেন অনুজানিত্ৱা পুন তং জীৱন্তি পুট্ঠো সুত্তৱিৰোধভযেন পটিক্খিপতি. ৱিনা ৰূপেনাতি ইদং চতুৱোকাৰৱসেন অনুজানিত্ৱা পুন অঞ্ঞং জীৱন্তি পুট্ঠো সুত্তৱিৰোধভযেনেৱ পটিক্খিপতি. ‘‘অব্ভন্তৰগতো’’তি চ ‘‘বহিদ্ধা নিক্খমিত্ৱা’’তি চ ইদং ‘‘সহ ৰূপেন ৱিনা ৰূপেনা’’তি হেট্ঠা ৱুত্তস্স লক্খণৱচনং. তত্থ অব্ভন্তৰগতোতি ৰূপস্স অন্তোগতো, ইতো ৱা এত্তো ৱা অনিক্খমিত্ৱা ৰূপপৰিচ্ছেদৱসেনেৱ ঠিতো হুত্ৱাতি অত্থো. নিক্খমিত্ৱাতি ৰূপপৰিচ্ছেদং অতিক্কমিত্ৱা. ৰূপং অনিস্সিতো হুত্ৱাতি অত্থো.

২৩১. অনত্তাতি অত্তনা জীৱেন পুগ্গলেন ৰহিতো. একধম্মেপি পুগ্গলো নত্থীতি অত্থো. এৱং সব্বসুত্তানং আগমট্ঠকথাসু ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. ইধ পন সন্ধাযভাসিতমত্তমেৱ ৱক্খাম.

২৩৭. ৱুত্তং ভগৱতা সপ্পিকুম্ভোতিআদি ‘‘সব্বাৱ দেসনা যথাৰুতৱসেনেৱ অত্থতো ন গহেতব্বা’’তি দস্সনত্থং আভতং. যথা হি সুৱণ্ণং গহেত্ৱা কতো সুৱণ্ণৱিকাৰো কুম্ভো সুৱণ্ণকুম্ভোতি ৱুচ্চতি, ন এৱং সপ্পিং গহেত্ৱা কতো সপ্পিস্স ৱিকাৰো সপ্পিকুম্ভো নাম অত্থি. যস্মিং পন কুম্ভে সপ্পি পক্খিত্তং, সো সপ্পিকুম্ভো নামাতি অযমেত্থ অত্থো. তেলকুম্ভাদীসুপি এসেৱ নযো. যথা চ নিব্বানং নিচ্চং ধুৱং, ন এৱং ভত্তং ৱা যাগু ৱা অত্থি. কালপৰিচ্ছেদং পন অকত্ৱা দিৱসে দিৱসে দস্সামাতি পঞ্ঞত্তৱসেন ‘‘নিচ্চভত্তং ধুৱযাগূ’’তি ৱুচ্চতীতি অযমেত্থ অত্থো.

‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তিআদীসুপি যথা ৰূপাদযো ধম্মা পচ্চত্তলক্খণসামঞ্ঞলক্খণৱসেন অত্থি, ন এৱং পুগ্গলো. ৰূপাদীসু পন সতি ‘এৱংনামো’‘এৱংগোত্তো’তি ৱোহাৰো হোতি. ইতি ইমিনা লোকৱোহাৰেন লোকসম্মুতিযা লোকনিৰুত্তিযা অত্থি পুগ্গলোতি অযমেত্থ অত্থো. ৱুত্তম্পি চেতং ভগৱতা – ‘‘ইমা খো চিত্ত, লোকসমঞ্ঞা লোকনিৰুত্তিযো লোকৱোহাৰা লোকপঞ্ঞত্তিযো’’তি (দী. নি. ১.৪৪০). ৰূপাদিধম্মা পন ৱিনাপি লোকসম্মুতিং পচ্চত্তসামঞ্ঞলক্খণৱসেন পঞ্ঞাপনতো অত্থীতি অযমেত্থ অত্থো.

বুদ্ধানং পন দ্ৱে কথা সম্মুতিকথা চ পৰমত্থকথা চ. তত্থ সত্তো, পুগ্গলো, দেৱো, ব্ৰহ্মাতিআদিকা সম্মুতিকথা নাম. অনিচ্চং, দুক্খং, অনত্তা, খন্ধা, ধাতুযো, আযতনানি, সতিপট্ঠানা, সম্মপ্পধানাতিআদিকা পৰমত্থকথা নাম.

তত্থ যো সম্মুতিদেসনায সত্তোতি ৱা…পে… ব্ৰহ্মাতি ৱাতি ৱুত্তে জানিতুং পটিৱিজ্ঝিতুং নিয্যাতুং অৰহত্তজযগ্গাহং গহেতুং সক্কোতি, তস্স ভগৱা আদিতোৱ সত্তোতি ৱা পুগ্গলোতি ৱা পোসোতি ৱা দেৱোতি ৱা ব্ৰহ্মাতি ৱা কথেতি. যো পৰমত্থদেসনায অনিচ্চন্তি ৱা দুক্খন্তি ৱাতিআদীসু অঞ্ঞতৰং সুত্ৱাৱ জানিতুং পটিৱিজ্ঝিতুং নিয্যাতুং অৰহত্তজযগ্গাহং গহেতুং সক্কোতি. তস্স অনিচ্চন্তিআদীসু অঞ্ঞতৰং কথেতি. তথা সম্মুতিকথায বুজ্ঝনকসত্তস্স ন পঠমং পৰমত্থকথং কথেতি. সম্মুতিকথায পন বোধেত্ৱা পচ্ছা পৰমত্থকথং কথেতি. পৰমত্থকথায বুজ্ঝনকসত্তস্সাপি ন পঠমং সম্মুতিকথং কথেতি. পৰমত্থকথায পন বোধেত্ৱা পচ্ছা সম্মুতিকথং কথেতি. পকতিযা পন পঠমমেৱ পৰমত্থকথং কথেন্তস্স দেসনা লূখাকাৰা হোতি. তস্মা বুদ্ধা পঠমং সম্মুতিকথং কথেত্ৱা পচ্ছা পৰমত্থকথং কথেন্তি. তে সম্মুতিকথং কথেন্তাপি সচ্চমেৱ সভাৱমেৱ অমুসাৱ কথেন্তি. পৰমত্থকথং কথেন্তাপি সচ্চমেৱ সভাৱমেৱ অমুসাৱ কথেন্তি. অযঞ্হি –

‘‘দুৱে সচ্চানি অক্খাসি, সম্বুদ্ধো ৱদতং ৱৰো;

সম্মুতিং পৰমত্থঞ্চ, ততিযং নুপলব্ভতি’’.

তত্থ –

‘‘সঙ্কেতৱচনং সচ্চং, লোকসম্মুতিকাৰণং;

পৰমত্থৱচনং সচ্চং, ধম্মানং তথলক্খণ’’ন্তি.

অপৰো নযো – দ্ৱে ভগৱতো দেসনা পৰমত্থদেসনা চ খন্ধাদিৱসেন, সম্মুতিদেসনা চ সপ্পিকুম্ভাদিৱসেন. ন হি ভগৱা সমঞ্ঞং অতিধাৱতি. তস্মা ‘‘অত্থি পুগ্গলো’’তি ৱচনমত্ততো অভিনিৱেসো ন কাতব্বো. সত্থাৰা হি –

‘‘পঞ্ঞত্তিং অনতিক্কম্ম, পৰমত্থো পকাসিতো;

সমঞ্ঞং নাতিধাৱেয্য, তস্মা অঞ্ঞোপি পণ্ডিতো;

পৰমত্থং পকাসেন্তো, সমঞ্ঞং নাতিধাৱযে’’.

সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

পুগ্গলকথা নিট্ঠিতা.