১. পুগ্গলকথা
১. সুদ্ধসচ্চিকট্ঠো
১. অনুলোমপচ্চনীকৱণ্ণনা
১. তত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনাতি অযং পুচ্ছা. আমন্তাতি অযং পটিজাননা. কস্স পনাযং পুচ্ছা, কস্স পটিজাননাতি? অসুকস্সাতি ন ৱত্তব্বা. ভগৱতা হি ইমস্মিং পকৰণে নানপ্পকাৰানং লদ্ধীনং ৱিসোধনত্থং তন্তিৱসেন মাতিকা ঠপিতা. সা থেৰেন সত্থাৰা দিন্ননযে ঠত্ৱা তন্তিৱসেন ৱিভত্তা. ন হি থেৰো যত্তকা এত্থ ৱাদমগ্গা দস্সিতা, তত্তকেহি ৱাদীহি সদ্ধিং ৱাদেন ৱিগ্গাহিককথং কথেসি. এৱং সন্তেপি পন তাসং তাসং কথানং অত্থস্স সুখাৱধাৰণত্থং সকৱাদীপুচ্ছা, পৰৱাদীপুচ্ছা, সকৱাদীপটিঞ্ঞা, পৰৱাদীপটিঞ্ঞাতি এৱং ৱিভাগং দস্সেত্ৱাৱ অত্থৱণ্ণনং কৰিস্সাম.
পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনাতি হি অযং সকৱাদীপুচ্ছা. তায ‘‘যে অত্থি পুগ্গলোতি এৱংলদ্ধিকা পুগ্গলৱাদিনো, তে এৱং পুচ্ছিতব্বা’’তি দীপেতি. কে পন পুগ্গলৱাদিনোতি? সাসনে ৱজ্জিপুত্তকা চেৱ সমিতিযা চ বহিদ্ধা চ বহূ অঞ্ঞতিত্থিযা. তত্থ পুগ্গলোতি অত্তা, সত্তো জীৱো. উপলব্ভতীতি পঞ্ঞায উপগন্ত্ৱা লব্ভতি, ঞাযতীতি অত্থো. সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনাতি এত্থ সচ্চিকট্ঠোতি মাযামৰীচিআদযো ৱিয অভূতাকাৰেন অগ্গহেতব্বো ভূতট্ঠো. পৰমত্থোতি অনুস্সৱাদিৱসেন অগ্গহেতব্বো উত্তমত্থো. উভযেনাপি যো পৰতো ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন, ৰূপঞ্চ উপলব্ভতী’’তিআদিনা খন্ধাযতনধাতুইন্দ্ৰিযৱসেন সত্তপঞ্ঞাসৱিধো ধম্মপ্পভেদো দস্সিতো. যথা সো ভূতেন সভাৱট্ঠেন উপলব্ভতি, এৱং তৱ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পুচ্ছতি. পৰৱাদী আমন্তাতি পটিজানাতি. পটিজাননঞ্হি কত্থচি ‘‘আম, ভন্তে’’তি আগচ্ছতি, কত্থচি ‘‘আমো’’তি পটিজাননং আগচ্ছতি. ইধ পন ‘‘আমন্তা’’তি আগতং. তত্ৰাযং অধিপ্পাযো – সো হি যং তং পৰতো ৱুত্তং ভগৱতা – ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি সুত্তং আগতং, তং গহেত্ৱা যস্মা পন ভগৱা সচ্চৱাদী ন ৱিসংৱাদনপুৰেক্খাৰো ৱাচং ভাসতি, নাপি অনুস্সৱাদিৱসেন ধম্মং দেসেতি, সদেৱকং পন লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেতি, তস্মা যো তেন ৱুত্তো ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি, সো সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনেৱ অত্থীতি লদ্ধিং গহেত্ৱা ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতি.
অথস্স তাদিসস্স লেসৱচনস্স ছলৱাদস্স ওকাসং অদদমানো সকৱাদী যো সচ্চিকট্ঠোতিআদিমাহ. তত্ৰাযং অধিপ্পাযো – য্ৱাযং পৰতো ‘‘সপ্পচ্চযো অপ্পচ্চযো, সঙ্খতো অসঙ্খতো, সস্সতো, অসস্সতো সনিমিত্তো অনিমিত্তো’’তি এৱং পৰিদীপিতো ৰূপাদিসত্তপঞ্ঞাসৱিধো ধম্মপ্পভেদো আগতো; ন সম্মুতিসচ্চৱসেন, নাপি অনুস্সৱাদিৱসেন গহেতব্বো. অত্তনো পন ভূততায এৱ সচ্চিকট্ঠো, অত্তপচ্চক্খতায চ পৰমত্থো. তং সন্ধাযাহ – ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো পৰমত্থো, ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনা’’তি.
ততোতি কৰণৱচনমেতং, তস্মা তেন সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন সো পুগ্গলো উপলব্ভতীতি অযমেত্থ অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – ৰুপ্পনাদিভেদেন ৱা সপ্পচ্চযাদিভেদেন ৱা আকাৰেন যো সচ্চিকট্ঠপৰমত্থো উপলব্ভতি, কিং তে পুগ্গলোপি তেনাকাৰেন উপলব্ভতীতি? ন হেৱং ৱত্তব্বেতি অৱজাননা পৰৱাদিস্স. সো হি তথাৰূপং পুগ্গলং অনিচ্ছন্তো অৱজানাতি. তত্ৰাযং পদচ্ছেদো – ‘ন হি এৱং ৱত্তব্বে’তি, ন হি এৱন্তিপি ৱট্টতি. দ্ৱিন্নম্পি এৱং ন ৱত্তব্বোতি অত্থো.
আজানাহি নিগ্গহন্তি সকৱাদিৱচনং. যস্মা তে পুৰিমায ৱত্তব্বপটিঞ্ঞায পচ্ছিমা নৱত্তব্বপটিঞ্ঞা, পচ্ছিমায চ পুৰিমা ন সন্ধিযতি, তস্মাপি নিগ্গহং পত্তো. তং নিগ্গহং দোসং অপৰাধং সম্পটিচ্ছাহীতি অত্থো. এৱং নিগ্গহং আজানাপেত্ৱা ইদানি তং ঠপনায চেৱ অনুলোমপটিলোমতো পাপনাৰোপনানঞ্চ ৱসেন পাকটং কৰোন্তো হঞ্চি পুগ্গলোতিআদিমাহ. তত্থ হঞ্চি পুগ্গলো উপলব্ভতীতি যদি পুগ্গলো উপলব্ভতি, সচে পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনাতি অত্থো. অযং তাৱ পৰৱাদীপক্খস্স ঠপনতো নিগ্গহপাপনাৰোপনানং লক্খণভূতা অনুলোমঠপনা নাম. তেন ৱত ৰেতিআদি অনুলোমপক্খে নিগ্গহস্স পাপিতত্তা অনুলোমপাপনা নাম. তত্থ তেনাতি কাৰণৱচনং. ৱতাতি ওকপ্পনৱচনং. ৰেতি আমন্তনৱচনং. ইদং ৱুত্তং হোতি – তেন, ৰে ৱত্তব্বে ৱত, ৰে হম্ভো, ভদ্ৰমুখ, তেন কাৰণেন ৱত্তব্বোযেৱাতি. যং তত্থ ৱদেসীতিআদি অনুলোমপক্খে নিগ্গহস্স আৰোপিতত্তা অনুলোমৰোপনা নাম. যং তস্স পৰিযোসানে মিচ্ছাতিপদং তস্স পুৰতো ইদং তে’তি আহৰিতব্বং. ইদং তে মিচ্ছাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. পৰতো চ পাড়িযং এতং আগতমেৱ.
নো চে পন ৱত্তব্বেতিআদি ‘‘ন হেৱং ৱত্তব্বে’’তি পটিক্খিত্তপক্খস্স ঠপিতত্তা পটিলোমতো নিগ্গহপাপনাৰোপনানং লক্খণভূতা পটিলোমঠপনা নাম. নো চ ৱত ৰেতিআদি পটিলোমপক্খে নিগ্গহস্স পাপিতত্তা পটিলোমপাপনা নাম. পুন যং তত্থ ৱদেসীতিআদি পটিলোমপক্খে নিগ্গহস্স আৰোপিতত্তা পটিলোমৰোপনা নাম. ইধাপি পৰিযোসানে মিচ্ছাতিপদস্স পুৰতো ইদং তেতি আহৰিতব্বমেৱ. পৰতোপি এৱৰূপেসু ঠানেসু এসেৱ নযো.
তত্ৰাযং আদিতো পট্ঠায সঙ্খেপত্থো – যদি পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন, তেন ৱত ভো সো উপলব্ভতীতি ৱত্তব্বো. যং পন তত্থ ৱদেসি ‘‘ৱত্তব্বো খো পুৰিমপঞ্হে ‘সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন উপলব্ভতী’তি, নো চ ৱত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতী’’’তি, ইদং তে মিচ্ছাতি এৱং তাৱ অনুলোমতো ঠপনাপাপনাৰোপনা হোন্তি. অথ ন ৱত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘‘ততো সো উপলব্ভতী’’তি, পুৰিমপঞ্হেপি ন ৱত্তব্বোৱ. যং পনেত্থ ৱদেসি ‘‘ৱত্তব্বো খো পুৰিমপঞ্হে ‘সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন উপলব্ভতী’তি, নো চ ৱত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতী’’’তি, ইদং তে মিচ্ছাতি এৱং পটিলোমতো ঠপনাপাপনাৰোপনা হোন্তি. এৱমেতং নিগ্গহস্স চ অনুলোমপটিলোমতো চতুন্নং পাপনাৰোপনানঞ্চ ৱুত্তত্তা উপলব্ভতীতিআদিকং অনুলোমপঞ্চকং নাম. এত্থ চ কিঞ্চাপি অনুলোমতো পাপনাৰোপনাহি একো, পটিলোমতো পাপনাৰোপনাহি একোতি দ্ৱে নিগ্গহা কতা. ‘আজানাহি নিগ্গহ’ন্তি এতস্সেৱ পনেত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পঠমং ৱাদং নিস্সায পঠমস্স নিগ্গহস্স দ্ৱীহাকাৰেহি আৰোপিতত্তা একোৱাযং নিগ্গহোতি পঠমো নিগ্গহো.
২. ইদানি পচ্চনীকনযো হোতি. তত্থ পুচ্ছা পৰৱাদিস্স. সো হি ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি গহিতত্তা ‘‘নুপলব্ভতী’’তি অসম্পটিচ্ছন্তো এৱং পুচ্ছতি. সকৱাদী যথা ৰূপাদিধম্মা উপলব্ভন্তি, এৱং অনুপলব্ভনীযতো আমন্তাতি পটিজানাতি. পুন ইতৰো অত্তনা অধিপ্পেতং সচ্চিকট্ঠংযেৱ সন্ধায যো সচ্চিকট্ঠোতিআদিমাহ. সম্মুতিসচ্চপৰমত্থসচ্চানি ৱা একতো কত্ৱাপি এৱমাহ. সকৱাদী ‘পুগ্গলো’তি উপাদাপঞ্ঞত্তিসব্ভাৱতোপি দ্ৱিন্নং সচ্চানং একতো কত্ৱা পুচ্ছিতত্তাপি ন হেৱন্তি পটিক্খিপতি.
ইদানি কিঞ্চাপি তেন পঠমং পৰমত্থসচ্চৱসেন নুপলব্ভনীযতা সম্পটিচ্ছিতা, পচ্ছা সম্মুতিসচ্চৱসেন ৱোমিস্সকৱসেন ৱা পটিক্খিত্তা. পৰৱাদী পন ‘নুপলব্ভতী’তি ৱচনসামঞ্ঞমত্তং ছলৱাদং নিস্সায যং তযা পঠমং পটিঞ্ঞাতং, তং পচ্ছা পটিক্খিত্তন্তি ভণ্ডনস্স পটিভণ্ডনং ৱিয অত্তনো কতস্স নিগ্গহকম্মস্স পটিকম্মং কৰোন্তো আজানাহি পটিকম্মন্তি আহ. ইদানি যথাস্স অনুলোমপঞ্চকে সকৱাদিনা ৱাদট্ঠপনং কত্ৱা অনুলোমপটিলোমতো পাপনাৰোপনাহি নিগ্গহো পাকটো কতো, এৱং পটিকম্মং পাকটং কৰোন্তো হঞ্চি পুগ্গলোতিআদিমাহ. তং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ অত্থতো ৱেদিতব্বং. যস্মা পনেত্থ ঠপনা নাম পৰৱাদীপক্খস্স ঠপনতো ‘‘অযং তৱ দোসো’’তি দস্সেতুং ঠপনমত্তমেৱ হোতি, ন নিগ্গহস্স ৱা পটিকম্মস্স ৱা পাকটভাৱকৰণং, পাপনাৰোপনাহি পনস্স পাকটকৰণং হোতি. তস্মা ইদং অনুলোমপটিলোমতো পাপনাৰোপনানং ৱসেন চতূহাকাৰেহি. পটিকম্মস্স কতত্তা পটিকম্মচতুক্কং নামাতি একং চতুক্কং ৱেদিতব্বং.
৩. এৱং পটিকম্মং কত্ৱা ইদানি য্ৱাস্স অনুলোমপঞ্চকে সকৱাদিনা নিগ্গহো কতো, তস্স তমেৱ ছলৱাদং নিস্সায দুক্কটভাৱং দস্সেন্তো ত্ৱঞ্চে পন মঞ্ঞসীতিআদিমাহ. তত্থ ত্ৱং চে পন মঞ্ঞসীতি যদি ত্ৱং মঞ্ঞসি. ৱত্তব্বে খোতি ইদং পচ্চনীকে আমন্তাতি পটিঞ্ঞং সন্ধায ৱুত্তং. নো চ ৱত্তব্বেতি ইদং পন ন হেৱাতি অৱজাননং সন্ধায ৱুত্তং. তেন তৱ তত্থাতি তেন কাৰণেন ত্ৱংযেৱ তস্মিং নুপলব্ভতীতি পক্খে – ‘‘হেৱং পটিজানন্তন্তি আমন্তা’’তি এৱং পটিজানন্তো. হেৱং নিগ্গহেতব্বেতি পুন ন হেৱাতি অৱজানন্তো এৱং নিগ্গহেতব্বো. অথ তং নিগ্গণ্হামাতি অথেৱং নিগ্গহাৰহং তং নিগ্গণ্হাম. সুনিগ্গহিতো চ হোসীতি সকেন মতেন নিগ্গহিতত্তা সুনিগ্গহিতো চ ভৱসি.
এৱমস্স নিগ্গহেতব্বভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি তং নিগ্গণ্হন্তো হঞ্চীতিআদিমাহ. তত্থ ঠপনাপাপনাৰোপনা হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. পৰিযোসানে পন ইদং তে মিচ্ছাতি ইদং তৱ ৱচনং মিচ্ছা হোতীতি অত্থো. ইদং ছলৱাদেন চতূহি আকাৰেহি নিগ্গহস্স কতত্তা নিগ্গহচতুক্কং নাম.
৪. এৱং নিগ্গহং কত্ৱাপি ইদানি ‘‘যদি অযং মযা তৱ মতেন কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, যো মম তযা হেট্ঠা অনুলোমপঞ্চকে কতো নিগ্গহো, সোপি দুন্নিগ্গহো’’তি দস্সেন্তো এসে চে দুন্নিগ্গহিতেতিআদিমাহ. তত্থ এসে চে দুন্নিগ্গহিতেতি এসো চে তৱ ৱাদো মযা দুন্নিগ্গহিতো. অথ ৱা এসো চে তৱ মযা কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো. হেৱমেৱং তত্থ দক্খাতি তত্থাপি তযা মম হেট্ঠা কতে নিগ্গহে এৱমেৱং পস্স. ইদানি য্ৱাস্স হেট্ঠা সকৱাদিনা নিগ্গহো কতো, তং ‘‘ৱত্তব্বে খো’’তিআদিৱচনেন দস্সেত্ৱা পুন তং নিগ্গহং অনিগ্গহভাৱং উপনেন্তো নো চ মযং তযাতিআদিমাহ. তত্থ নো চ মযং তযা তত্থ হেতায পটিঞ্ঞাযাতিআদীসু অযমত্থো – যস্মা সো তযা মম কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, তস্মা মযং তযা তত্থ অনুলোমপঞ্চকে আমন্তাতি এতায পটিঞ্ঞায এৱং পটিজানন্তা পুন ন হেৱাতি পটিক্খেপে কতেপি ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি এৱং ন নিগ্গহেতব্বোযেৱ. এৱং অনিগ্গহেতব্বম্পি মং নিগ্গণ্হাসি, ঈদিসেন পন নিগ্গহেন দুন্নিগ্গহিতা মযং হোম.
ইদানি যং নিগ্গহং সন্ধায ‘‘দুন্নিগ্গহিতা চ হোমা’’তি অৱোচ, তং দস্সেতুং হঞ্চি পুগ্গলো…পে… ইদং তে মিচ্ছাতিআহ. এৱমিদং অনুলোমপটিলোমতো চতূহি পাপনাৰোপনাহি নিগ্গহস্স উপনীতত্তা উপনযনচতুক্কং নাম হোতি.
৫. ইদানি ‘‘ন হেৱং নিগ্গহেতব্বে’’তিআদিকং নিগ্গমনচতুক্কং নাম হোতি. তত্থ ন হেৱং নিগ্গহেতব্বেতি যথাহং তযা নিগ্গহিতো, ন হি এৱং নিগ্গহেতব্বো. এতস্স হি নিগ্গহস্স দুন্নিগ্গহভাৱো মযা সাধিতো. তেন হীতি তেন কাৰণেন, যস্মা এস নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, তস্মা যং মং নিগ্গণ্হাসি হঞ্চি পুগ্গলো…পে… ইদং তে মিচ্ছাতি, ইদং নিগ্গণ্হনং তৱ মিচ্ছাতি অত্থো. তেন হি যে কতে নিগ্গহেতি যেন কাৰণেন ইদং মিচ্ছা, তেন কাৰণেন যো তযা নিগ্গহো কতো, সো দুক্কটো. যং মযা পটিকম্মং কতং, তদেৱ সুকতং. যাপি চেসা পটিকম্মচতুক্কাদিৱসেন কথামগ্গসম্পটিপাদনা কতা, সাপি সুকতা. এৱমেতং পুগ্গলো উপলব্ভতীতিআদিকস্স অনুলোমপঞ্চকস্স নুপলব্ভতীতিআদিকানং পটিকম্মনিগ্গহোপনযননিগ্গমনচতুক্কানং ৱসেন অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকং নাম নিদ্দিট্ঠন্তি ৱেদিতব্বং. এত্তাৱতা সকৱাদিনো পুব্বপক্খে সতি পৰৱাদিনো ৱচনসামঞ্ঞমত্তেন ছলৱাদেন জযো হোতি.
২. পচ্চনীকানুলোমৱণ্ণনা
৬. ইদানি যথা পৰৱাদিনো পুব্বপক্খে সতি সকৱাদিনো ধম্মেনেৱ তথেন সুজযো হোতি, তথা ৱাদুপ্পত্তিং দস্সেতুং পুগ্গলো নুপলব্ভতীতি পচ্চনীকানুলোমপঞ্চকং আৰদ্ধং. তত্থ পচ্চনীকে পুচ্ছা পৰৱাদিস্স, ৰূপাদিভেদং সচ্চিকট্ঠপৰমত্থং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স. সুদ্ধসম্মুতিসচ্চং ৱা পৰমত্থমিস্সকং ৱা সম্মুতিসচ্চং সন্ধায যো সচ্চিকট্ঠোতি পুন অনুযোগো পৰৱাদিস্স, সম্মুতিৱসেন নুপলব্ভতীতি নৱত্তব্বত্তা মিস্সকৱসেন ৱা অনুযোগস্স সংকিণ্ণত্তা ন হেৱন্তি পটিক্খেপো সকৱাদিস্স. পটিঞ্ঞাতং পটিক্খিপতীতি ৱচনসামঞ্ঞমত্তেন আজানাহি নিগ্গহন্তিআদিৱচনং পৰৱাদিস্স. এৱমযং পুগ্গলো নুপলব্ভতীতি দুতিযৱাদং নিস্সায দুতিযো নিগ্গহো হোতীতি ৱেদিতব্বো. এৱং তেন ছলেন নিগ্গহো আৰোপিতো.
৭-১০. ইদানি ধম্মেন সমেন অত্তনো ৱাদে জযং দস্সেতুং অনুলোমনযে পুচ্ছা সকৱাদিস্স, অত্তনো লদ্ধিং নিস্সায পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স. লদ্ধিযা ওকাসং অদত্ৱা পৰমত্থৱসেন পুন অনুযোগো সকৱাদিস্স, পৰমত্থৱসেন পুগ্গলস্স অভাৱতো পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স. ততো পৰং ধম্মেন সমেন অত্তনো জযদস্সনত্থং আজানাহি পটিকম্মন্তিআদি সব্বং সকৱাদীৱচনমেৱ হোতি. তত্থ সব্বেসং পটিকম্মনিগ্গহোপনযননিগ্গমনচতুক্কানং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. এৱমিদং পুগ্গলো নুপলব্ভতীতিআদিকস্স পচ্চনীকপঞ্চকস্স উপলব্ভতীতিআদীনং পটিকম্মনিগ্গহোপনযননিগ্গমনচতুক্কানঞ্চ ৱসেন পচ্চনীকানুলোমপঞ্চকং নাম নিদ্দিট্ঠং হোতি. এৱমেতানি পঠমসচ্চিকট্ঠে দ্ৱে পঞ্চকানি নিদ্দিট্ঠানি. তত্থ পুৰিমপঞ্চকে পৰৱাদিস্স সকৱাদিনা কতো নিগ্গহো সুনিগ্গহো. সকৱাদিস্স পন পৰৱাদিনা ছলৱাদং নিস্সায পটিকম্মং কত্ৱা অত্তনা সাধিতো জযো দুজ্জযো. দুতিযপঞ্চকে সকৱাদিস্স পৰৱাদিনা কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো. পৰৱাদিস্স পন সকৱাদিনা ধম্মৱাদং নিস্সায পটিকম্মং কত্ৱা অত্তনা সাধিতো জযো সুজযোতি পঠমসচ্চিকট্ঠো. তত্থেতং ৱুচ্চতি –
‘‘নিগ্গহো পৰৱাদিস্স, সুদ্ধো পঠমপঞ্চকে;
অসুদ্ধো পন তস্সেৱ, পটিকম্মজযো তহিং.
‘‘নিগ্গহো সকৱাদিস্স, অসুদ্ধো দুতিযপঞ্চকে;
ৱিসুদ্ধো পন তস্সেৱ, পটিকম্মজযো তহিং.
‘‘তস্মা দ্ৱীসুপি ঠানেসু, জযোৱ সকৱাদিনো;
ধম্মেন হি জযো নাম, অধম্মেন কুতো জযো.
‘‘সচ্চিকট্ঠে যথা চেত্থ, পঞ্চকদ্ৱযমণ্ডিতে;
ধম্মাধম্মৱসেনেৱ, ৱুত্তো জযপৰাজযো.
‘‘ইতো পৰেসু সব্বেসু, সচ্চিকট্ঠেসু পণ্ডিতো;
এৱমেৱ ৱিভাৱেয্য, উভো জযপৰাজযে’’তি.
২. ওকাসসচ্চিকট্ঠো
১. অনুলোমপচ্চনীকৱণ্ণনা
১১. এৱং সুদ্ধিকসচ্চিকট্ঠং ৱিত্থাৰেত্ৱা ইদানি তমেৱ অপৰেহি ওকাসাদীহি নযেহি ৱিত্থাৰেতুং পুন পুগ্গলো উপলব্ভতীতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স. পুন সব্বত্থাতি সৰীৰং সন্ধায অনুযোগো সকৱাদিস্স, ৰূপস্মিং অত্তানং সমনুপস্সনাদোসঞ্চ ‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰ’ন্তি আপজ্জনদোসঞ্চ দিস্ৱা পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স. সেসমেত্থ অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকে হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. পাঠো পন সঙ্খিত্তো. তত্থ যস্মা সৰীৰং সন্ধায ‘‘সব্বত্থ ন উপলব্ভতী’’তি ৱুত্তে সৰীৰতো বহি উপলব্ভতীতি আপজ্জতি. তস্মা পচ্চনীকে পটিক্খেপো সকৱাদিস্স, পঠমং অনুজানিত্ৱা পচ্ছা অৱজানাতীতি ছলৱাদস্স ৱসেন পটিকম্মং পৰৱাদিস্স. সেসং পাকটমেৱ.
৩. কালসচ্চিকট্ঠো
১. অনুলোমপচ্চনীকৱণ্ণনা
১২. দুতিযনযে সব্বদাতি পুৰিমপচ্ছিমজাতিকালঞ্চ ধৰমানপৰিনিব্বুতকালঞ্চ সন্ধায অনুযোগো সকৱাদিস্স, স্ৱেৱ খত্তিযো সো ব্ৰাহ্মণোতিআদীনং আপত্তিদোসঞ্চ ধৰমানপৰিনিব্বুতানং ৱিসেসাভাৱদোসঞ্চ দিস্ৱা পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স. সেসং পঠমনযে ৱুত্তসদিসমেৱ.
৪. অৱযৱসচ্চিকট্ঠো
১. অনুলোমপচ্চনীকৱণ্ণনা
১৩. ততিযনযে সব্বেসূতি খন্ধাযতনাদীনি সন্ধায অনুযোগো সকৱাদিস্স, ৰূপস্মিং অত্তা, চক্খুস্মিং অত্তাতিআদিদোসভযেন পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স. সেসং তাদিসমেৱাতি.
ওকাসদিসচ্চিকট্ঠাদি
২. পচ্চনীকানুলোমৱণ্ণনা
১৪. এৱমেতানি তীণি অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকে অনুলোমমত্তৱসেনেৱ তাৱ পটিপাটিযা ভাজেত্ৱা পুন পচ্চনীকানুলোমপঞ্চকে পচ্চনীকমত্তৱসেনেৱ ভাজেতুং পুগ্গলো নুপলব্ভতীতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ অনুলোমপঞ্চকস্স পাড়িযং সঙ্খিপিত্ৱা আগতে পচ্চনীকে ৱুত্তনযেনেৱ পচ্চনীকস্স চ পাড়িযং সঙ্খিপিত্ৱা আগতে অনুলোমে ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. এত্তাৱতা সুদ্ধিকস্স চেৱ ইমেসঞ্চ তিণ্ণন্তি চতুন্নং সচ্চিকট্ঠানং একেকস্মিং সচ্চিকট্ঠে অনুলোমপচ্চনীকস্স পচ্চনীকানুলোমস্স চাতি দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং পচ্চনীকানং ৱসেন অযং অট্ঠমুখা নাম ৱাদযুত্তি নিদ্দিট্ঠা হোতীতি ৱেদিতব্বা. যা একেকস্মিং মুখে একেকস্স নিগ্গহস্স ৱসেন অট্ঠকনিগ্গহোতি পাড়িযং লিখিযতি. তত্থেতং ৱুচ্চতি –
‘‘এৱং চতুব্বিধে পঞ্হে, পঞ্চকদ্ৱযভেদতো;
এসা অট্ঠমুখা নাম, ৱাদযুত্তি পকাসিতা.
‘‘অট্ঠেৱ নিগ্গহা তত্থ, চত্তাৰো তেসু ধম্মিকা;
অধম্মিকা চ চত্তাৰো, সব্বত্থ সকৱাদিনো;
জযো পৰাজযো চেৱ, সব্বত্থ পৰৱাদিনো’’তি.
সচ্চিকট্ঠৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সুদ্ধিকসংসন্দনৱণ্ণনা
১৭-২৭. ইদানি ৰূপাদীহি সদ্ধিং সচ্চিকট্ঠসংসন্দনং হোতি. তত্থ ৰূপঞ্চাতি যথা ৰূপং পৰমত্থতো উপলব্ভতি, কিং তে পুগ্গলোপি তথেৱ উপলব্ভতীতি সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, অত্থি পুগ্গলোতি ৱচনমত্তং গহেত্ৱা পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স. যদি তে ৰূপং ৱিয পৰমত্থতো পুগ্গলো অত্থি, ৰূপতো ৱেদনাদীনং ৱিয পুগ্গলস্সাপি অঞ্ঞত্তং আপজ্জতীতি অনুযোগো সকৱাদিস্স, সমযসুত্তৱিৰোধং দিস্ৱা পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স. সেসং অত্থতো পাকটমেৱ. ধম্মতো পনেত্থ সত্তপঞ্ঞাসভেদস্স সচ্চিকট্ঠপৰমত্থস্স ৱসেন সকৱাদীপক্খমূলকে অনুলোমপচ্চনীকে সত্তপঞ্ঞাস অনুলোমপঞ্চকানি দস্সিতানি. পটিকম্মচতুক্কাদীনি সঙ্খিত্তানি. পৰৱাদীপক্খমূলকেপি পচ্চনীকানুলোমে সত্তপঞ্ঞাস পটিলোমপঞ্চকানি দস্সিতানি. পটিকম্মচতুক্কাদীনি সঙ্খিত্তানি. তত্থ ‘‘ৱুত্তং ভগৱতা’’তি ৱচনমত্তেন পুগ্গলস্স অত্থিতং ৰূপস্স চ সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন উপলব্ভনীযতং দস্সেত্ৱা উভিন্নং অঞ্ঞত্তং পটিজানাপনত্থং ৱুত্তং ভগৱতাতি অনুযোগো পৰৱাদিস্স, সম্মুতিপৰমত্থানং একত্তনানত্তপঞ্হস্স ঠপনীযত্তা পটিক্খেপো সকৱাদিস্স. সেসমিধাপি অত্থতো পাকটমেৱাতি.
সুদ্ধিকসংসন্দনৱণ্ণনা.
৬. ওপম্মসংসন্দনৱণ্ণনা
২৮-৩৬. ইদানি ৰূপাদীহেৱ সদ্ধিং ওপম্মৱসেন সচ্চিকট্ঠসংসন্দনং হোতি. তত্থ ৰূপৱেদনানং উপলদ্ধিসামঞ্ঞেন অঞ্ঞত্তপুচ্ছা চ পুগ্গলৰূপানং উপলদ্ধিসামঞ্ঞপুচ্ছা চাতি পুচ্ছাদ্ৱযম্পি সকৱাদিস্স, উভোপি পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স. পৰৱাদিনা অনুঞ্ঞাতেন উপলদ্ধিসামঞ্ঞেন ৰূপৱেদনানং ৱিয ৰূপপুগ্গলানং অঞ্ঞত্তানুযোগো সকৱাদিস্স, পটিক্খেপো ইতৰস্স. সেসমিধাপি অত্থতো পাকটমেৱ. ধম্মতো পনেত্থ ৰূপমূলকাদীনং চক্কানঞ্চ ৱসেন সকৱাদীপক্খে ৱীসাধিকানি নৱ নিগ্গহপঞ্চকসতানি দস্সিতানি. কথং? খন্ধেসু তাৱ ৰূপমূলকে চক্কে চত্তাৰি, তথা ৱেদনাদিমূলকেসূতি ৱীসতি. আযতনেসু চক্খাযতনমূলকে চক্কে একাদস, তথা সেসেসূতি দ্ৱত্তিংসসতং. ধাতূসু চক্খুধাতুমূলকে চক্কে সত্তৰস, তথা সেসেসূতি ছাধিকানি তীণি সতানি. ইন্দ্ৰিযেসু চক্খুন্দ্ৰিযমূলকে চক্কে একৱীসতি, তথা সেসেসূতি দ্ৱাসট্ঠাধিকানি চত্তাৰি সতানি. এৱং সব্বানিপি ৱীসাধিকানি নৱ নিগ্গহপঞ্চকসতানি হোন্তি.
৩৭-৪৫. পৰৱাদীপক্খেপি ৰূপং উপলব্ভতীতি অনুলোমৱসেনেৱ ৰূপৱেদনাদীনং অঞ্ঞত্তপটিঞ্ঞং কাৰেত্ৱা পুন অত্থি পুগ্গলোতি সুত্তং নিস্সায ছলৱসেন পুগ্গলস্স ৰূপাদীহি উপলদ্ধিসামঞ্ঞং আৰোপেত্ৱা অঞ্ঞত্তানুযোগো কতো. সেসমিধাপি অত্থতো উত্তানমেৱ. ধম্মতোপি সকৱাদীপক্খে ৱুত্তনযেন ৱীসাধিকানি নৱ পটিকম্মপঞ্চকসতানি দস্সিতানি.
ৰূপাদীহি সদ্ধিং ওপম্মৱসেন সচ্চিকট্ঠসংসন্দনং.
৭. চতুক্কনযসংসন্দনৱণ্ণনা
৪৬-৫২. ইদানি যং সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন উপলব্ভতি, তেন যস্মা ৰূপাদীসু সত্তপঞ্ঞাসায সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেসু অঞ্ঞতৰেন ভৱিতব্বং; ৰূপাদিনিস্সিতেন ৱা, অঞ্ঞত্ৰ ৱা ৰূপাদীহি, ৰূপাদীনং ৱা নিস্সযেন, তস্মা ইমিনা চতুক্কনযেন সচ্চিকট্ঠসংসন্দনং আৰদ্ধং. তত্থ ৰূপং পুগ্গলোতি অনুযোগো সকৱাদিস্স, উচ্ছেদদিট্ঠিভযেন ন হেৱাতি পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স, নিগ্গহাৰোপনং সকৱাদিস্স. কিং পনেতং যুত্তং, ননু ৰূপং ৱেদনাতি ৱুত্তম্পি পটিক্খিপিতব্বমেৱাতি? আম পটিক্খিপিতব্বং. তং পন ৰূপতো ৱেদনায অঞ্ঞসভাৱসব্ভাৱতো, ন অঞ্ঞত্তাভাৱতো. অযঞ্চ ৰূপাদীসু একধম্মতোপি পুগ্গলস্স অঞ্ঞত্তং ন ইচ্ছতি, তস্মা যুত্তং. অযঞ্চ অনুযোগো ৰূপং পুগ্গলো…পে… অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং পুগ্গলোতি সকলং পৰমত্থসচ্চং সন্ধায আৰদ্ধো. সকলং পন পচ্চত্তলক্খণৱসেন একতো ৱত্তুং ন সক্কাতি তন্তিৱসেন অনুযোগলক্খণমত্তমেতং ঠপিতং. তেন ৱিঞ্ঞূ অত্থং ৱিভাৱেন্তি. ৱাদকামেন পন ইমং লক্খণং গহেত্ৱা যথা যথা পৰৱাদিস্স ওকাসো ন হোতি, তথা তথা ৱত্তব্বং. ইতি তন্তিৱসেন অনুযোগলক্খণস্স ঠপিতত্তাপি যুত্তমেৱ. ইমিনা নযেন সব্বানুযোগেসু অত্থো ৱেদিতব্বো.
অযং পন ৱিসেসো – ৰূপস্মিং পুগ্গলোতিআদীসু যথা একং মহাভূতং নিস্সায তযো মহাভূতা, ৱত্থুৰূপং নিস্সায ৱিঞ্ঞাণং ৰূপস্মিন্তি ৱত্তুং ৱট্টতি, কিং তে এৱং ৰূপস্মিং পুগ্গলো? যথা চ সভাগৱিনিব্ভোগতো ৱেদনাদযো সব্বধম্মা, অৰূপা ৱা পন চত্তাৰো খন্ধা, নিব্বানমেৱ ৱা ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ৰূপা’’তি ৱত্তুং ৱট্টতি, কিং তে এৱং পুগ্গলো? যথা চ চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং নিস্সযৱসেন ‘‘ৱেদনায ৰূপং…পে… ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৰূপ’’ন্তি ৱত্তুং ৱট্টতি, কিং তে এৱং পুগ্গলোতি? সব্বানুযোগেসু পন উচ্ছেদদিট্ঠিভযেন চেৱ সমযৱিৰোধেন চ পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স. সেসমেত্থ অত্থতো পাকটমেৱ. ধম্মতো পনেত্থ সত্তপঞ্ঞাসায সচ্চিকট্ঠেসু একেকস্মিং চত্তাৰি চত্তাৰি কত্ৱা নিগ্গহৱসেন অট্ঠৱীসাধিকানি দ্ৱে পঞ্চকসতানি দস্সিতানি. পৰৱাদীপক্খেপি পটিকম্মৱসেন তত্তকানেৱ. যা পনেত্থ অত্থি পুগ্গলোতি ৱুত্তে সকৱাদিস্স পটিঞ্ঞা, সা সুত্তে আগতেন সম্মুতিৱসেন. যো ৰূপং পুগ্গলোতিআদীসু পটিক্খেপো, সো সক্কাযদিট্ঠিপঞ্হস্স ঠপনীযত্তা. পৰৱাদিস্স পটিকম্মং ছলৱসেনেৱাতি.
চতুক্কনযসংসন্দনং.
নিট্ঠিতা চ সংসন্দনকথা.
৮. লক্খণযুত্তিৱণ্ণনা
৫৩. ইদানি লক্খণযুত্তি নাম হোতি. তত্থ যস্মা ঠপেত্ৱা নিব্বানং সেসো সচ্চিকট্ঠপৰমত্থো পচ্চযপটিবদ্ধতায সপ্পচ্চযো, পচ্চযেহি সমাগম্ম কতত্তা সঙ্খতো, উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝনতো সদা অভাৱতো অসস্সতো, উপ্পত্তিকাৰণসঙ্খাতস্স নিমিত্তস্স অত্থিতায সনিমিত্তো, নিব্বানং ৱুত্তপ্পকাৰাভাৱতো অপ্পচ্চযং অসঙ্খতং সস্সতং অনিমিত্তন্তি ইদং সচ্চিকট্ঠস্স লক্খণং. তস্মা যদি পুগ্গলোপি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থোৱ তস্সাপি ইমিনা লক্খণেন ভৱিতব্বন্তি সন্ধায পুগ্গলো সপ্পচ্চযোতিআদযো অট্ঠপি অনুযোগা সকৱাদিস্স, পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স. আজানাহি নিগ্গহন্তিআদি পনেত্থ সঙ্খিত্তং. এৱমেতানি সকৱাদীপক্খে অনুলোমপচ্চনীকে অনুলোমমত্তৱসেন অট্ঠ পঞ্চকানি ৱেদিতব্বানি.
৫৪. পৰৱাদীপক্খেপি পচ্চনীকানুলোমে পচ্চনীকমত্তৱসেন অট্ঠেৱ. তত্থ যস্মা পৰৱাদিনা সুত্তৱসেন সম্মুতিসচ্চং সাধিতং, সম্মুতিযা চ সপ্পচ্চযাদিভাৱো নত্থি, তস্মা যাথাৱতো চ পটিক্খেপো সকৱাদিস্স. ছলৱসেন পন ৱত্তব্বং ‘‘আজানাহি পটিকম্ম’’ন্তিআদি সব্বং ইধাপি সঙ্খিত্তমেৱ.
লক্খণযুত্তিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. ৱচনসোধনৱণ্ণনা
৫৫-৫৯. ইদানি ৱচনসোধনং হোতি. তত্থ যদেতং পুগ্গলো উপলব্ভতীতি ৱচনং, তং সোধেতুং পুগ্গলো উপলব্ভতি, উপলব্ভতি পুগ্গলোতি. পুচ্ছা সকৱাদিস্স. তস্সত্থো – যদেতং পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পদদ্ৱযং, তং একত্থং ৱা ভৱেয্য নানত্থং ৱা. যদি তাৱ নানত্থং, যথা অঞ্ঞং ৰূপং, অঞ্ঞা ৱেদনা, এৱং অঞ্ঞো পুগ্গলো, অঞ্ঞো উপলব্ভতীতি আপজ্জতি. অথেকত্থং, যথা যং চিত্তং তং মনো, এৱং স্ৱেৱ পুগ্গলো, সো উপলব্ভতীতি আপজ্জতি. তেন তং ৱদামি ‘‘যদি তে যো পুগ্গলো, সো উপলব্ভতি, এৱং সন্তে যো যো উপলব্ভতি, সো সো পুগ্গলোতি আপজ্জতি, কিং সম্পটিচ্ছসি এত’’ন্তি? ততো পুগ্গলৱাদী যস্মা পুগ্গলস্স উপলব্ভতং ইচ্ছতি, ন উপলব্ভমানানম্পি ৰূপাদীনং পুগ্গলভাৱং, তস্মা পুগ্গলো উপলব্ভতি, উপলব্ভতি কে হি চি পুগ্গলো কে হি চি ন পুগ্গলোতিআদিমাহ. তস্সত্থো – মম পুগ্গলো অত্থি পুগ্গলোতি সত্থু ৱচনতো উপলব্ভতি. যো পন উপলব্ভতি, ন সো সব্বো পুগ্গলো, অথ খো কে হি চি পুগ্গলো কে হি চি ন পুগ্গলোতি. তত্থ কো-কাৰত্থে কে-কাৰো, হি-কাৰো চ নিপাতমত্তো. কোচি পুগ্গলো, কোচি ন পুগ্গলোতি অযং পনেত্থ অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – পুগ্গলোপি হি ৰূপাদীসুপি যো কোচি ধম্মো উপলব্ভতিযেৱ, তত্থ পুগ্গলোৱ পুগ্গলো. ৰূপাদীসু পন কোচিপি ন পুগ্গলোতি. ততো তং সকৱাদী আহ – পুগ্গলো কে হি চি উপলব্ভতি কে হি চি ন উপলব্ভতীতি. তস্সত্থো – পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পদদ্ৱযস্স অত্থতো একত্তে যদি উপলব্ভতীতি অনুঞ্ঞাতো ধম্মো পুগ্গলতো অনঞ্ঞোপি কোচি পুগ্গলো কোচি ন পুগ্গলো, পুগ্গলোপি তে কোচি উপলব্ভতি, কোচি ন উপলব্ভতীতি আপজ্জতি, কিং সম্পটিচ্ছসি এতন্তি? সো পুগ্গলস্স অনুপলদ্ধিং অনিচ্ছন্তো ন হেৱন্তি পটিক্খিপতি. ইতো পৰং ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তিআদি সব্বং সঙ্খিত্তং. ৱিত্থাৰতো পন ৱেদিতব্বং. পুগ্গলো সচ্চিকট্ঠোতিআদীসুপি এসেৱ নযো. সব্বানি হেতানি উপলব্ভতিৱেৱচনানেৱ, অপিচ যস্মা ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতিসচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনা’’তি অযং পুগ্গলৱাদিনো পটিঞ্ঞা, তস্মাস্স যথেৱ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি লদ্ধি, এৱমেৱং পুগ্গলো সচ্চিকট্ঠোতিপি আপজ্জতি. যা পনস্স পুগ্গলো অত্থীতি লদ্ধি, তস্সা ৱিজ্জমানোতিৱেৱচনমেৱ, তস্মা সব্বানিপেতানি ৱচনানি সোধিতানি.
৬০. তত্থ যং অৱসানে ‘‘পুগ্গলো অত্থি, অত্থি ন সব্বো পুগ্গলো’’তিআদি ৱুত্তং, তত্ৰাযমধিপ্পাযো – যঞ্হেতং পৰৱাদিনা ‘‘পুগ্গলো অত্থি, অত্থি কেহিচি পুগ্গলো, কেহিচি ন পুগ্গলো’’তি ৱুত্তং, তং যস্মা অত্থতো পুগ্গলো অত্থি, অত্থি ন সব্বো পুগ্গলোতি এত্তকং হোতি, তস্মা নং সকৱাদী সম্পটিচ্ছাপেত্ৱা ইদানি নং এৱং অনুযুঞ্জতি. তযা হি ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি ৱচনমত্তং নিস্সায ‘‘পুগ্গলো অত্থী’’তি লদ্ধি গহিতা, যথা চ ভগৱতা এতং ৱুত্তং, তথা ‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সু, মোঘৰাজা, সদা সতো’’তিআদিনা (সু. নি. ১১২৫) নযেন ‘‘নত্থী’’তিপি ৱুত্তং, তস্মা যথেৱ তে ‘‘পুগ্গলো অত্থি, অত্থি ন সব্বো পুগ্গলো’’তি লদ্ধি, তথা পুগ্গলো নত্থি, নত্থি ন সব্বো পুগ্গলোতিপি আপজ্জতি, কিং এতং সম্পটিচ্ছসীতি? অথ নং অসম্পটিচ্ছন্তো ন হেৱাতি পটিক্খিপতি. সেসমেত্থ নিগ্গহাদিৱিধানং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি.
ৱচনসোধনৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. পঞ্ঞত্তানুযোগৱণ্ণনা
৬১-৬৬. ইদানি পঞ্ঞত্তানুযোগো নাম হোতি. ৰূপধাতুযা হি পুগ্গলৱাদী ৰূপিং পুগ্গলং পঞ্ঞপেতি, তথা অৰূপধাতুযা অৰূপিং. তস্স তং লদ্ধিং ভিন্দিতুং সব্বাপি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা চ পটিক্খেপো চ ইতৰস্স. সো হি ৰূপীতি ৱুত্তে ৰূপকাযসব্ভাৱতো চেৱ তথাৰূপায চ পঞ্ঞত্তিযা অত্থিতায পটিজানাতি. কামীতি ৱুত্তে ৱীতৰাগসব্ভাৱতো চেৱ তথাৰূপায চ পঞ্ঞত্তিযা নত্থিতায পটিক্খিপতি. অৰূপীতি ৱুত্তেপি অৰূপক্খন্ধসব্ভাৱতো চেৱ তথাৰূপায চ পঞ্ঞত্তিযা অত্থিতায পটিজানাতি. দ্ৱীসুপি নযেসু সত্তোতি পুগ্গলস্স ৱেৱচনৱসেন ৱুত্তং.
৬৭. ইদানি যস্মা সো ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তি আগতট্ঠানে অঞ্ঞো কাযো অঞ্ঞো পুগ্গলোতি ইচ্ছতি, তস্মা তং লদ্ধিং ভিন্দিতুং কাযোতি ৱা সৰীৰন্তি ৱাতিআদি সকৱাদীপুচ্ছা হোতি. তত্থ কাযং অপ্পিযং কৰিত্ৱাতি কাযং অপ্পেতব্বং অল্লীযাপেতব্বং একীভাৱং উপনেতব্বং অৱিভজিতব্বং কত্ৱা পুচ্ছামীতি অত্থো. এসেসেতি এসো সোযেৱ. এসে এসেতিপি পাঠো. এসো এসোযেৱাতি অত্থো. একট্ঠেতি একট্ঠো. সমে সমভাগে তজ্জাতেতি সমো সমভাগো তজ্জাতিকো. ৱচনমত্তেযেৱেত্থ ভেদো. অত্থতো পন কাযোৱ এসোতি পুচ্ছতি. পৰৱাদী নানত্তং অপস্সন্তো আমন্তাতি পটিজানাতি. পুগ্গলোতি ৱা জীৱোতি ৱাতি পুচ্ছাযপি এসেৱ নযো. অঞ্ঞো কাযোতি পুট্ঠো পন কাযানুপস্সনায এৱংলদ্ধিকত্তা পটিজানাতি. অঞ্ঞং জীৱন্তি পুট্ঠো পন আহচ্চ ভাসিতং সুত্তং পটিক্খিপিতুং অসক্কোন্তো অৱজানাতি. ততো পৰং ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তিআদি উত্তানত্থমেৱ.
৬৮. পৰৱাদীপক্খে পন অঞ্ঞো কাযো অঞ্ঞো পুগ্গলোতি পুট্ঠো সকৱাদী ঠপনীযপঞ্হত্তা পটিক্খিপতি, পৰৱাদী ছলৱসেন পটিকম্মং কৰোতি. তম্পি উত্তানত্থমেৱাতি.
পঞ্ঞত্তানুযোগৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১১. গতিঅনুযোগৱণ্ণনা
৬৯-৭২. ইদানি গতিপৰিৱত্তনমুখেন চুতিপটিসন্ধিঅনুযোগো হোতি. তত্থ যস্মা পুগ্গলৱাদী ‘‘স সত্তক্খত্তুপৰমং সন্ধাৱিত্ৱান পুগ্গলো’’তিআদীনি (সং. নি. ২.১৩৩; ইতিৱু. ২৪) সুত্তানি নিস্সায পুগ্গলো সন্ধাৱতীতি লদ্ধিং গহেত্ৱা ৱোহৰতি, তস্মাস্স তং লদ্ধিং ভিন্দিতুং সন্ধাৱতীতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স. তত্থ সন্ধাৱতীতি সংসৰতি গমনাগমনং কৰোতি. অত্তনো লদ্ধিৱসেন পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স. সো পুগ্গলোতিআদযো অনুযোগোপি সকৱাদিস্স, পটিক্খেপো ইতৰস্স. তত্থ সোতি সোযেৱাতি অত্থো. এৱং পন অনুযুত্তো সস্সতদিট্ঠিভযেন পটিক্খিপতি. অঞ্ঞোতি পুট্ঠো উচ্ছেদদিট্ঠিভযেন. সো চ অঞ্ঞো চাতি পুট্ঠো একচ্চসস্সতদিট্ঠিভযেন. নেৱ সো ন অঞ্ঞোতি পুট্ঠো অমৰাৱিক্খেপদিট্ঠিভযেন. পুন চত্তাৰোপি পঞ্হে একতো পুট্ঠো চতুন্নম্পি দিট্ঠীনং ভযেন পটিক্খিপিত্ৱা পুন যানিস্স সুত্তানি নিস্সায লদ্ধি উপ্পন্না তানি দস্সেন্তো তেন হি পুগ্গলোসন্ধাৱতীতিআদিমাহ.
৭৬. পুন সকৱাদিনা ‘‘য্ৱাযং তৱ লদ্ধিযা সন্ধাৱতি, কিং সো অস্মিঞ্চ পৰস্মিঞ্চ লোকে একোযেৱা’’তি অধিপ্পাযেন স্ৱেৱাতি নিযমেত্ৱা পুট্ঠো সস্সতভযা পটিক্খিপিত্ৱা পুন দড়্হং কত্ৱা তথেৱ পুট্ঠো যস্মা সো পুগ্গলোৱ ন অঞ্ঞো ভাৱো, ‘‘সো ততো চুতো ইধূপপন্নো’’তিআদিসুত্তম্পি (পাৰা. ১২; দী. নি. ১.২৪৫) অত্থি, তস্মা পটিজানাতি. স্ৱেৱ মনুস্সোতি পুট্ঠো মনুস্সস্সেৱ দেৱত্তাভাৱতো পটিক্খিপতি.
৭৭. পুন পুট্ঠো ‘‘অহং তেন সমযেন সুনেত্তো নাম সত্থা অহোসি’’ন্তিআদিসুত্তৱসেন (অ. নি. ৭.৬৬ অত্থতো সমানং) পটিজানাতি. অথস্স সকৱাদী দেৱমনুস্সুপপত্তীনং নানত্ততো ৱচনং মিচ্ছাতি পকাসেন্তো মনুস্সো হুত্ৱাতিআদিমাহ.
৭৮. তত্থ হেৱং মৰণং ন হেহিতীতি এৱং সন্তে মৰণং ন ভৱিস্সতীতি অত্থো. ইতো পৰং যক্খো পেতোতি অত্তভাৱনানত্তৱসেন অনুযোগনানত্তং ৱেদিতব্বং.
৮২. খত্তিযোতিআদীনি জাতিৱসেন চেৱ অঙ্গৱেকল্লাদিৱসেন চ ৱুত্তানি.
৮৭. পুন ন ৱত্তব্বন্তি পৰৱাদিনা পুট্ঠো ইধট্ঠকস্স উপপত্তিৱসেন পৰলোকস্স গমনাভাৱতো পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স পুন সোতাপন্নস্স ভৱন্তৰেপি সোতাপন্নভাৱাৱিজহনতো দুতিযপটিঞ্ঞাপি তস্সেৱ. হঞ্চীতিআদিৱচনং পৰৱাদিস্স.
৮৮. পুন দেৱলোকে উপপন্নস্স মনুস্সত্তাভাৱদস্সনেন অনুযোগো সকৱাদিস্স.
৮৯. ততো পৰং অনঞ্ঞো অৱিগতোতি এত্থ অনঞ্ঞোতি সব্বাকাৰেন একসদিসো. অৱিগতোতি একেনাপি আকাৰেন অৱিগতোতি অত্থো. ন হেৱন্তি দেৱলোকে উপপন্নস্স মনুস্সভাৱাভাৱতো এৱমাহ.
৯০. পুন দড়্হং কত্ৱা অনুযুত্তো ‘‘স্ৱেৱ পুগ্গলো সন্ধাৱতী’’তি লদ্ধিযা অনুজানাতি. হত্থচ্ছিন্নোতিআদি আকাৰৱিগমনদস্সনেন অৱিগতো সন্ধাৱতীতি লদ্ধিভিন্দনত্থং ৱুত্তং. তত্থ অড়চ্ছিন্নোতি যস্স অঙ্গুট্ঠকা ছিন্না. কণ্ডৰচ্ছিন্নোতি যস্স মহান্হাৰূ ছিন্না.
৯১. সৰূপোতিআদীসু পঠমে পঞ্হে ইমিনা ৰূপকাযেন সদ্ধিং অগমনং সন্ধায পটিক্খিপতি. দুতিযে অন্তৰাভৱপুগ্গলং সন্ধায পটিজানাতি. সো হি তস্স লদ্ধিযা সৰূপোৱ গন্ত্ৱা মাতুকুচ্ছিং পৱিসতি. অথস্স তং ৰূপং ভিজ্জতি. তং জীৱন্তি যেন ৰূপসঙ্খাতেন সৰীৰেন সদ্ধিং গচ্ছতি, কিমস্স তদেৱ জীৱং তং সৰীৰন্তি পুচ্ছতি. পৰৱাদী ইধ সৰীৰনিক্খেপা সুত্তৱিৰোধা চ পটিক্খিপতি.
সৱেদনোতিআদীসু অসঞ্ঞূপপত্তিং সন্ধায পটিক্খিপতি, তদঞ্ঞং উপপত্তিং সন্ধায পটিজানাতি. তং জীৱন্তি যেন ৱেদনাদিসঙ্খাতেন সৰীৰেন সদ্ধিং গচ্ছতি. কিমস্স তদেৱ জীৱং তং সৰীৰন্তি পুচ্ছতি. তং জীৱং তং সৰীৰং, অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰন্তি এতিস্সা হি লদ্ধিযা পঞ্চপি খন্ধা সৰীৰন্তি অধিপ্পেতা. পৰৱাদী সুত্তৱিৰোধা পটিক্খিপতি.
৯২. অৰূপোতিআদীসু পঠমে পঞ্হে অন্তৰাভৱং সন্ধায পটিক্খিপতি. দুতিযে অৰূপা ৰূপং উপপজ্জমানং সন্ধায পটিজানাতি. অঞ্ঞং, জীৱন্তি যং ৰূপসঙ্খাতং সৰীৰং পহায অৰূপো সন্ধাৱতি, কিং তে তং সৰীৰং অঞ্ঞং, অঞ্ঞং জীৱন্তি পুচ্ছতি. ইতৰো সুত্তৱিৰোধা পটিক্খিপতি.
অৱেদনোতিআদীসু সঞ্ঞীভৱং সন্ধায পটিক্খিপতি, তদঞ্ঞং উপপত্তিং সন্ধায পটিজানাতি. অঞ্ঞং জীৱন্তি যং ৱেদনাদিসঙ্খাতং সৰীৰং পহায অৱেদনো অৱিঞ্ঞাণো সন্ধাৱতি, কিং তে তং অঞ্ঞং সৰীৰং, অঞ্ঞং জীৱন্তি পুচ্ছতি. ইতৰো সুত্তৱিৰোধা পটিক্খিপতি.
৯৩. ৰূপং সন্ধাৱতীতিআদীসু যে ৰূপাদযো খন্ধে উপাদায পুগ্গলং পঞ্ঞপেতি, কিং তে তস্মিং পুগ্গলে সন্ধাৱন্তে তম্পি ৰূপং সন্ধাৱতীতি পুচ্ছতি. পৰৱাদী ‘‘অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৱতং সংসৰত’’ন্তি সত্তস্সেৱ সন্ধাৱনৱচনতো পটিক্খিপতি. পুন পুট্ঠো যস্মা ৰূপাদিধম্মে ৱিনা পুগ্গলো নত্থি, তস্মা তস্মিং সন্ধাৱন্তে তেনপি ৰূপেন সন্ধাৱিতব্বন্তি সঞ্ঞায পটিজানাতি. ৱেদনাদীসুপি এসেৱ নযো.
৯৪. ৰূপং ন সন্ধাৱতীতিআদীসু যস্মা তে ৰূপং পুগ্গলো ন হোতি, স্ৱেৱ চ সন্ধাৱতীতি ৱদেসি, তস্মা তং পুচ্ছামি, কিং তে ৰূপং ন সন্ধাৱতীতি অত্থো. ইতৰো পুগ্গলে সন্ধাৱন্তে ন সক্কা তস্স উপাদানভূতেন ৰূপেন সন্ধাৱিতুন্তি সঞ্ঞায পটিক্খিপতি. পুন পুট্ঠো সত্তানঞ্ঞেৱ সন্ধাৱনৱচনতো পটিজানাতি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.
গাথানং পন অযমত্থো – আযস্মতো মতেন ৰুক্খং উপাদায ছাযা ৱিয, ইন্ধনং উপাদায অগ্গি ৱিয চ, খন্ধে উপাদায পুগ্গলো; ৰূপাদীনং সন্ধাৱনে অসতি তেসু খন্ধেসু ভিজ্জমানেসু সো তৱ পুগ্গলো ভিজ্জতি চে, এৱং সন্তে উচ্ছেদা ভৱতি দিট্ঠি, উচ্ছেদদিট্ঠি তে আপজ্জতি. কতৰা যা বুদ্ধেন ৱিৱজ্জিতা অকুসলদিট্ঠি. যা পন ‘‘উচ্ছেদৱাদী সমণো গোতমো’’তি পৰিযাযভাসিতা, ন তং ৱদামাতি দস্সেতি. অথাপি তেসু খন্ধেসু ভিজ্জমানেসু সো পুগ্গলো ন ভিজ্জতি, এৱং সন্তে সস্সতো পুগ্গলো হোতি. ততো সো নিব্বানেন সমসমো আপজ্জতি. সমসমোতি অতিৱিয সমো, সমেন ৱা সমো, সমভাৱেনেৱ সমো. যথেৱ নিব্বানং নুপ্পজ্জতি ন ভিজ্জতি, এৱং তে পুগ্গলোপি তেন সমসমোতি.
গতিপৰিৱত্তনমুখেন চুতিপটিসন্ধানুযোগো নিট্ঠিতো.
অনুযোগৱণ্ণনা.
১২. উপাদাপঞ্ঞত্তানুযোগৱণ্ণনা
৯৫. ইদানি উপাদাপঞ্ঞত্তানুযোগো হোতি. তত্থ পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞাপটিক্খেপো পৰৱাদিস্স. সো হি ৰুক্খং উপাদায ছাযায ৱিয, ইন্ধনং উপাদায অগ্গিস্স ৱিয চ, ৰূপাদীনি উপাদায পুগ্গলস্স পঞ্ঞত্তিং পঞ্ঞাপনং অৱবোধনং ইচ্ছতি, তস্মা ‘‘ৰূপং উপাদাযা’’তি পুট্ঠো পটিজানাতি. পুন যথা ৰুক্খুপাদানা ছাযা ৰুক্খো ৱিয, ইন্ধনুপাদানো চ অগ্গি ইন্ধনং ৱিয অনিচ্চাদিধম্মো, এৱং তে ৰূপাদিউপাদানো পুগ্গলো ৰূপাদযো ৱিয অনিচ্চোতি ইমমত্থং পুট্ঠো অত্তনো লদ্ধিযং ঠত্ৱা পটিক্খিপতি.
৯৭. নীলং ৰূপং উপাদায নীলোতিআদীসু নীলৰূপেন সদ্ধিং পুগ্গলস্স একত্তং, একসৰীৰে নীলাদীনং বহূনং ৱসেন বহুভাৱঞ্চ অনিচ্ছন্তো পটিক্খিপতি.
৯৮. কুসলং ৱেদনন্তি এত্থাপি ৱেদনায সদ্ধিং একত্তং একসন্তানে বহূনং কুসলৱেদনানং ৱসেন বহুভাৱঞ্চ অনিচ্ছন্তো পটিক্খিপতি. দুতিযনযে মগ্গকুসলোতিআদিৱচনসব্ভাৱতো ছেকট্ঠং সন্ধায পটিজানাতি. সফলোতিআদীনি পুট্ঠো তথাৰূপস্স ৱোহাৰস্স অভাৱতো পটিক্খিপতি.
৯৯. অকুসলপক্খে অছেকট্ঠং সন্ধায পটিজানাতি.
১০০. অব্যাকতপক্খে সস্সতাদিৱসেন অব্যাকতভাৱং সন্ধায পটিজানাতি. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
১০৪. চক্খুং উপাদাযাতিআদীসু ‘‘চক্খুমা ৱিসমানীৱ…পে… পাপানি পৰিৱজ্জযে’’তি(উদা. ৪৩) আদিৱোহাৰসব্ভাৱতো পটিজানাতি. চক্খুমত্তাদিনিৰোধেন পুগ্গলনিৰোধং অনিচ্ছন্তো পটিক্খিপতি.
১০৭. ৰূপং উপাদায ৱেদনং উপাদাযাতি এত্থ অঞ্ঞেপি ৰূপমূলকা দুকতিকচতুক্কা ৱেদিতব্বা. যস্মা পন খন্ধে উপাদায পুগ্গলস্স পঞ্ঞত্তি, তস্মা দ্ৱেপি তযোপি চত্তাৰোপি পঞ্চপি উপাদায পঞ্ঞত্তিং পটিজানাতি. একসন্তানে পন দ্ৱিন্নং পঞ্চন্নং ৱা অভাৱা পটিক্খিপতি. আযতনাদীসুপি এসেৱ নযো.
১১২. ইদানি যং উপাদায যস্স পঞ্ঞত্তি, যথা তস্স অনিচ্চতায তস্সাপি অনিচ্চতা, ততো চ অঞ্ঞত্তং সিদ্ধং, এৱং তস্স পুগ্গলস্সাপি আপজ্জতীতি দস্সেতুং যথা ৰুক্খন্তিআদিমাহ. তত্থ উপাদাযাতি পটিচ্চ আগম্ম, ন ৱিনা তন্তি অত্থো. পৰৱাদী পন তথা অনিচ্ছন্তো লদ্ধিযং ঠত্ৱা পটিক্খিপতি.
১১৫. নিগড়োতি সঙ্খলিকবন্ধনং. নেগড়িকোতি তেন বন্ধকো যস্স ৰূপং সো ৰূপৱাতি যস্মা যস্স ৰূপং সো ৰূপৱা হোতি, তস্মা যথা ন নিগড়ো …পে… অঞ্ঞো ৰূপৱাতি অত্থো.
১১৬. চিত্তে চিত্তেতিআদীসু সৰাগাদিচিত্তৱসেন সৰাগাদিতং সন্ধায চিত্তানুপস্সনাৱসেন পটিজানাতি. জাযতীতিআদিনা নযেন পুট্ঠো পুগ্গলস্স খণিকভাৱং অনিচ্ছন্তো পটিক্খিপতি. ‘‘সো’’তি ৱা ‘‘অঞ্ঞো’’তি ৱা পুট্ঠো সস্সতুচ্ছেদভযেন পটিক্খিপতি. পুন ন ৱত্তব্বং ‘‘কুমাৰকো’’তি ৱা ‘‘কুমাৰিকা’’তি ৱা পুট্ঠো লোকৱোহাৰসমুচ্ছেদভযেন ৱত্তব্বন্তি পটিজানাতি. সেসমেত্থ পাকটমেৱ.
১১৮. ইদানি পৰৱাদী অঞ্ঞেনাকাৰেন লদ্ধিং পতিট্ঠাপেতুকামো ন ৱত্তব্বং পুগ্গলো উপলব্ভতীতিআদিমাহ. তত্থ ন ৱত্তব্বন্তি কিং তে ইমিনা এৱং বহুনা উপাদাপঞ্ঞত্তানুযোগেন, ইদং তাৱ ৱদেহি, কিং ন ৱত্তব্বং ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনা’’তি. ততো সকৱাদিনা আমন্তাতি ৱুত্তে ননু যো পস্সতীতিআদিমাহ. তত্থ যোতি পুগ্গলো. যন্তি ৰূপং. যেনাতি চক্খুনা. সোতি পুগ্গলো. তন্তি ৰূপং. তেনাতি চক্খুনা. ইদং ৱুত্তং হোতি – ননু যো যং ৰূপং যেন চক্খুনা পস্সতি, সো তং ৰূপং তেন চক্খুনা পস্সন্তো পুগ্গলোতি. সকৱাদী কিঞ্চাপি চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সযভাৱং গচ্ছন্তং চক্খুমেৱ ৰূপং পস্সতি, তথা সোতমেৱ সদ্দং সুণাতি…পে… ৱিঞ্ঞাণমেৱ ধম্মং ৱিজানাতি, ‘‘অত্থি অৰহতো চক্খু, পস্সতি অৰহা চক্খুনা ৰূপ’’ন্তিআদিসম্মুতিৱসেন পন আমন্তাতি পটিজানাতি.
১২০. ততো ছলৱাদং নিস্সায পৰৱাদিনা পুগ্গলস্স ৱত্তব্বতায সাধিতায তমেৱ ৱাদং পৰিৱত্তেত্ৱা পুগ্গলো উপলব্ভতীতিআদিমাহ. তত্থ যো ন পস্সতীতি অন্ধো অসঞ্ঞসত্তো অৰূপং উপপন্নো নিৰোধং সমাপন্নো, অনন্ধোপি চ অঞ্ঞত্ৰ দস্সনসমযা ন পস্সতি নাম. সেসৱাৰেসুপি এসেৱ নযো. সেসং পাড়িৱসেনেৱ অত্থতো ৱেদিতব্বং.
১২২. সুত্তসংসন্দনাযং দিব্বস্স চক্খুনো ৰূপগোচৰত্তা ৰূপং পস্সতীতি আহ. দুতিযৱাৰে ‘‘সত্তে পস্সামী’’তিৱচনতো পুগ্গলং পস্সতীতি আহ. ততিযৱাৰে ‘‘ৰূপং দিস্ৱা পুগ্গলং ৱিভাৱেতী’’তি লদ্ধিতো উভো পস্সতীতি আহ. যস্মা পন পস্সিতব্বং নাম দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতন্তি চতুব্বিধে ৰূপসঙ্গহে ৰূপাযতনমেৱ সঙ্গহিতং, তস্মা সকৱাদী ‘‘ৰূপং পুগ্গলো, পুগ্গলো ৰূপং, উভো ৰূপ’’ন্তি অনুযোগং কৰোতি. তস্সত্থো পাকটোযেৱাতি.
উপাদাপঞ্ঞত্তানুযোগৱণ্ণনা.
১৩. পুৰিসকাৰানুযোগৱণ্ণনা
১২৩. ইদানি পুৰিসকাৰানুযোগো হোতি. তত্থ কম্মে সতি নিযমতো তস্স কাৰকেনপি ভৱিতব্বন্তি লদ্ধিযা পুচ্ছা পৰৱাদিস্স, তথাৰূপানং কম্মানং অত্থিতায পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স. পুন কত্তা কাৰেতাতি পুচ্ছা পৰৱাদিস্স. তত্থ কত্তাতি তেসং কম্মানং কাৰকো. কাৰেতাতি আণত্তিদেসনাদীহি উপাযেহি কাৰাপকো. ইদানি যস্মা পৰৱাদী পুগ্গলং সন্ধায কত্তাতি পুচ্ছতি, ন কৰণমত্তং, তস্মা পটিক্খেপো সকৱাদিস্স.
১২৪. তস্স কত্তা কাৰেতাতি এত্থ যদি যং যং উপলব্ভতি, তস্স তস্স কত্তা পুগ্গলো তে উপলব্ভতি, কিং তস্সাপি কাৰকো চ কাৰাপকো চ অঞ্ঞো পুগ্গলো উপলব্ভতীতি অত্থো. পৰৱাদী তথা অনিচ্ছন্তো ইস্সৰনিম্মানৱাদভযেন পটিক্খিপতি. পুন পুট্ঠো যস্মা পুগ্গলং মাতাপিতৰো জনেন্তি নামং কৰোন্তি পোসেন্তি, তস্মাস্স তে কাৰকা. যে চ পন তং কল্যাণমিত্তা ৱা আচৰিযা ৱা তানি তানি ৱিজ্জাট্ঠানসিপ্পাযতনানি সিক্খাপেন্তি, তে কাৰাপকা নামাতি ইমমত্থং সন্ধায পটিজানাতি. পুৰিমকম্মমেৱ তস্স কত্তা চেৱ কাৰাপেতা চাতি অধিপ্পেতং.
১২৫. তস্স তস্সেৱাতি ইমিনা ইদং পুচ্ছতি – যদি কম্মানং কাৰকস্স কত্তা তস্সাপি কত্তা তস্সাপি কত্তা অত্থেৱ, এৱং সন্তে পুৰিমেন পুৰিমেন অৱস্সং পচ্ছা পচ্ছা পুগ্গলো কাতব্বোতি ইমিনাপি তে কম্মানং কাৰকেন পুগ্গলেন আযতিং অঞ্ঞো পুগ্গলো কাতব্বো, তেনাপি অঞ্ঞোতি নত্থি দুক্খস্স অন্তকিৰিযা, নত্থি ৱট্টস্স উপচ্ছেদো, নত্থি অপ্পচ্চযপৰিনিব্বানং. পচ্চযাভাৱেন পচ্চযপটিবদ্ধস্স দুক্খস্স অভাৱা যং নিব্বানং ৱুত্তং, নত্থি তে তন্তি. অথ ৱা তস্স তস্সেৱাতি যদি কম্মং কম্মমত্তং ন হোতি, তস্স পন কাৰকো পুগ্গলো, তস্সাপি কাৰকো, তস্সাপি কাৰকোতি এৱং পুগ্গলপৰম্পৰা অত্থি. এৱং সন্তে যা এসা কম্মৱট্টস্স অপ্পৱত্তিকৰণেন দুক্খস্স অন্তকিৰিযা ৱুত্তা, সা নত্থীতি অত্থো. পৰৱাদী তং অনিচ্ছন্তো পটিক্খিপতি. ইতো অপৰাসুপি উপলব্ভতি সামঞ্ঞেন কাৰকপুচ্ছাসু পুগ্গলংযেৱ সন্ধায ‘‘কত্তা কাৰেতা’’তি ৱুত্তং, ন পচ্চযে. ন হি মহাপথৱীআদীনং পচ্চযা নত্থি.
১৩৫. অঞ্ঞো কল্যাণপাপকানং কম্মানং কত্তাতি পঞ্হো ‘‘সঙ্খাৰৱন্তং ৱা অত্তান’’ন্তিআদিদিট্ঠিভযা পটিক্খিত্তো.
১৩৬. ৱিপাকো উপলব্ভতীতিআদি ৱিপাকপটিসংৱেদীৱসেন পুগ্গলং দস্সেন্তস্স লদ্ধিভিন্দনত্থং ৱুত্তং. তত্থ ৱিপাকপটিসংৱেদীতি অনুযোগো পৰৱাদিস্স, ৱিপাকপৱত্তিতো অঞ্ঞস্স ৱেদকস্স অভাৱা পটিক্খেপো সকৱাদিস্স. পুন পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স.
১৩৮. তস্স পটিসংৱেদীতি তস্স ৱিপাকপটিসংৱেদকস্স পটিসংৱেদী যস্মা পন পটিসংৱেদিতব্বো নাম ৱিপাকো, ন চ পুগ্গলো ৱিপাকো, তস্মা পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স. পুন পুট্ঠো যস্মা পুঞ্ঞৱিপাকে ঠিতত্তা ৱিপাকপটিসংৱেদী পুত্তং ৱা পতিং ৱা মাতা ৱা জাযা ৱা পৰিচুম্বতি পৰিসজ্জতি, তস্মা তথাৰূপং পটিসংৱেদিতং সন্ধায পটিজানাতি পৰৱাদী.
তস্স তস্সেৱাতি যদি ৱিপাকো ৱিপাকমত্তং ন হোতি, তস্স পন পটিসংৱেদী পুগ্গলো, তস্সাপি পটিসংৱেদী তস্সাপি পটিসংৱেদীতি এৱং পুগ্গলপৰম্পৰা অত্থি. এৱং সন্তে যা এসা ৱিপাকৱট্টস্স অপ্পৱত্তিকৰণেন দুক্খস্স অন্তকিৰিযা ৱুত্তা, সা নত্থীতি অত্থো. ইতো পৰং উপলব্ভতিসামঞ্ঞেন পটিসংৱেদীপুচ্ছাসু হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো.
১৪২. অঞ্ঞো কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৱিপাকপটিসংৱেদীতি পঞ্হো ‘‘ৱেদনৱন্তং ৱা অত্তান’’ন্তিআদিদিট্ঠিভযা পটিক্খিত্তো.
১৪৩. দিব্বং সুখন্তিআদি কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৱিপাকং ভাজেত্ৱা দস্সনৱসেন আৰদ্ধং. তং সব্বং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. সকৱাদিনো চেত্থ পুগ্গলৱসেনেৱ পটিসংৱেদীপটিক্খেপো ৱেদিতব্বো, ন ৱেদযিতৱসেন.
১৪৮. মহাপথৱীআদীনি হি আৰম্মণং কত্ৱা ৱেদযিতানং উপ্পত্তি অপ্পটিসিদ্ধা.
১৭০. কত্তা কাৰেতা ৱিপাকপটিসংৱেদীতিআদি ৱোমিস্সকনযৱসেন আৰদ্ধং. তত্থ সো কৰোতীতি যং ত্ৱং কত্তাতি চ পটিসংৱেদীতি চ ৱদেসি, কিং সোযেৱ কৰোতি, সো পটিসংৱেদেতি. অযমনুযোগো সকৱাদিস্স, সুত্তৱিৰোধভযেন পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স.
১৭১. পুন পুট্ঠো ‘‘ইধ নন্দতি পেচ্চ নন্দতী’’তিআদিসুত্তৱসেন (ধ. প. ১৮) পটিঞ্ঞা তস্সেৱ. অথস্স ৱচনোকাসং পটিবাহন্তো সকৱাদী সযংকতং সুখদুক্খন্তি আহ.
১৭২. তত্থ অঞ্ঞো কৰোতীতি কাৰকৱেদকানং অঞ্ঞত্তপুচ্ছাৱসেন ৱুত্তং. ততো পৰৱাদী সুত্তৱিৰোধভযেন পটিক্খিপিত্ৱা পুন পুট্ঠো ‘‘মনুস্সভূতো কত্ৱা দেৱভূতো পটিসংৱেদেতী’’তি মঞ্ঞমানো পটিজানাতি. এৱংৱাদিনো পন পৰংকতং সুখদুক্খং আপজ্জতীতি তস্স ৱসেন পুট্ঠো পুন পটিক্খিপতি.
১৭৪. সো চ অঞ্ঞো চাতি কাৰকৱেদকানং একত্তঅঞ্ঞত্তপুচ্ছাৱসেন ৱুত্তং. ততো পৰৱাদী সুত্তৱিৰোধভযেনেৱ পটিক্খিপিত্ৱা পুন পুট্ঠো পুৰিমে দ্ৱেপি নযে একতো কত্ৱা পটিজানাতি. এৱংৱাদিনো পন সযংকতঞ্চ পৰংকতঞ্চ সুখদুক্খং আপজ্জতীতি তস্স ৱসেন পুট্ঠো পুন পটিক্খিপতি.
১৭৬. নেৱ সো কৰোতীতি কাৰকৱেদকানং একত্তঅঞ্ঞত্তপটিক্খেপৱসেন ৱুত্তং. ততো পৰৱাদী সুত্তৱিৰোধৱসেনেৱ পটিক্খিপিত্ৱা পুন পুট্ঠো যস্মা মনুস্সো দেৱলোকূপপত্তিযা কম্মং কত্ৱা ন মনুস্সভূতোৱ পটিসংৱেদেতি, নাপি যেন কম্মং কতং, ততো অঞ্ঞোৱ পটিসংৱেদেতি, তস্মা কাৰকতো ৱেদকো নেৱ সো হোতি, ন অঞ্ঞোতি মঞ্ঞমানো পটিজানাতি. লদ্ধিমত্তমেৱেতং? এৱংৱাদিনো পন অসযংকাৰং অপৰংকাৰং অধিচ্চসমুপ্পন্নং সুখদুক্খং আপজ্জতীতি তস্স ৱসেন পুট্ঠো পুন পটিক্খিপতি. অপিচ ইমস্মিং ৱোমিস্সকনযে আদিতো পট্ঠায ইমিনাপি নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. যস্মা হি অযং পুগ্গলৱাদী কম্মানং কাৰকঞ্চেৱ ৱেদকঞ্চ ইচ্ছতি, তস্মাস্স যো কাৰকো, তেনেৱ ৱা ৱেদকেন ভৱিতব্বং, অঞ্ঞেন ৱা উভোহি ৱা ভৱিতব্বং, উভোহি ৱাপি ন ভৱিতব্বন্তি ইদমাপন্নং হোতি. এৱমাপন্নমেৱ অনুযোগং অনুযুঞ্জন্তো সকৱাদী ‘‘সো কৰোতী’’তিআদযো চত্তাৰোপি ৱিকপ্পে আহ. সেসং ৱুত্তপ্পকাৰমেৱ.
পৰিযোসানে পন চত্তাৰোপি পঞ্হা একতো পুট্ঠা. তত্থ পটিক্খেপো চ পটিজাননা চ সযংকতাদিদোসপ্পত্তি চ পুৰিমনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. ইতো পৰং ‘‘কল্যাণপাপকানী’’তি অৱত্ৱা হেট্ঠা ৱুত্তনযা এৱ ‘‘কম্মং অত্থী’’তিআদিনা ৱিকপ্পেন দস্সিতা. তেসম্পি হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো.
পুৰিসকাৰানুযোগৱণ্ণনা.
কল্যাণৱগ্গোতিপি এতস্সেৱ নামং.
১৪. অভিঞ্ঞানুযোগৱণ্ণনা
১৯৩. ইতো পৰং অভিঞ্ঞানুযোগাদিৱসেন অৰহত্তসাধনা হোতি. তত্থ আমন্তাতি সকৱাদিনা পটিঞ্ঞাতে পৰৱাদী ‘‘বহিদ্ধা অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপে ইদ্ধিৱিধাদিৱিসেসাধিগমো নত্থি, অজ্ঝত্তং অত্থি, তস্মা ইদ্ধাদিনিব্বত্তকেন পুগ্গলেন ভৱিতব্ব’’ন্তি মঞ্ঞমানো ননু অত্থি কোচি ইদ্ধিং ৱিকুব্বতীতিআদিমাহ. তং সব্বং উত্তানত্থমেৱ.
অভিঞ্ঞানুযোগৱণ্ণনা.
১৫-১৮. ঞাতকানুযোগাদিৱণ্ণনা
১৯৭. ইদানি মাতাতিআদিকো ঞাতকানুযোগো. খত্তিযোতিআদিকো জাতিঅনুযোগো. গহট্ঠো পব্বজিতোতি পটিপত্তিঅনুযোগো. দেৱো মনুস্সোতি উপপত্তিঅনুযোগো. সোতাপন্নোতিআদিকো পটিৱেধানুযোগো, অৰিযানুযোগোতিপি ৱুচ্চতি. তে সব্বে উত্তানত্থাযেৱ. ‘‘অৰহা হুত্ৱা ন অৰহা’’তি পনেত্থ মোঘপঞ্হত্তা ন ৱুত্তং.
২০৬. চত্তাৰো পুৰিসযুগাতিআদি সংঘানুযোগো, সোপি উত্তানত্থোযেৱ.
২০৯. সঙ্খতোতিআদি সচ্চিকট্ঠসভাৱানুযোগো. তত্থ ততিযা কোটীতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স. তথাৰূপস্স সচ্চিকট্ঠস্স অভাৱতো পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স. পুন পুট্ঠো পুগ্গলং সন্ধায পটিঞ্ঞা তস্সেৱ.
২১১. অঞ্ঞো পুগ্গলোতিপঞ্হেপি সঙ্খতেহি খন্ধেহি অঞ্ঞত্তং অনিচ্ছন্তো পটিক্খেপো তস্সেৱ.
২১২. খন্ধা সঙ্খতাতিআদি সঙ্খতাসঙ্খতানি সৰূপেন দস্সেত্ৱা অঞ্ঞত্তপুচ্ছনত্থং ৱুত্তং.
২১৩. ৰূপং সঙ্খতন্তিআদি খন্ধে ৱিভাগতো দস্সেত্ৱা অঞ্ঞত্তপুচ্ছনত্থং ৱুত্তং.
২১৪. পুগ্গলস্স উপ্পাদোতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, ‘‘জাতিধম্মা জৰাধম্মা, অথো মৰণধম্মিনো’’তিআদিসুত্তৱসেন পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স. সঙ্খতভাৱং পনস্স সো ন ইচ্ছতি, তস্মা পটিক্খিপতি.
২১৫. পুন ন উপ্পাদো পঞ্ঞাযতীতিআদিনা নযেন পুট্ঠো ‘‘দুক্খমেৱ হি সম্ভোতি, দুক্খং তিট্ঠতি ৱেতি চা’’তিআদিৱচনতো (সং. নি. ১.১৭১) পুগ্গলস্স উপ্পাদাদযো নাম ন যুজ্জন্তীতি পটিজানাতি.
২১৬. অত্থত্থম্হীতি অত্থং ৱুচ্চতি নিব্বানং. তত্থ অত্থীতি পুচ্ছতি. তস্স অত্থিতায সস্সতং, নত্থিতায. উচ্ছেদো আপজ্জতি. তদুভযম্পি অনিচ্ছন্তো পচ্ছা পটিক্খিপতি.
ঞাতকানুযোগাদিৱণ্ণনা.
১৯. পটিৱেধানুযোগাদিৱণ্ণনা
২১৭. ভৱং নিস্সায পঞ্হে ভৱন্তি উপপত্তিভৱং.
২১৮. ৱেদনং ৱেদিযমানপঞ্হে ৱেদনং ৱেদিযমানো পৰিগ্গহিতৱেদনো যোগাৱচৰোৱ পজানাতি, বালপুথুজ্জনো নপ্পজানাতি.
২২৪. কাযানুপস্সনাদিপঞ্হা উত্তানত্থাযেৱ.
২২৬. পাৰাযনগাথায সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সূতি সত্তসুঞ্ঞতৱসেন খন্ধলোকং ওলোকেহীতি অত্থো.
২২৮. পুগ্গলো অৱেক্খতীতি সকৱাদিপুচ্ছা. পৰৱাদিস্স হি ‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সূ’’তি গাথায যো অৱেক্খতি, সো পুগ্গলোতি লদ্ধি, তস্মা নং এৱং পুচ্ছতি. সহ ৰূপেনাতি ৰূপকাযেন সদ্ধিং. ততো অনিস্সটো হুত্ৱাতি অত্থো. ইদং পঞ্চৱোকাৰৱসেন অনুজানিত্ৱা পুন তং জীৱন্তি পুট্ঠো সুত্তৱিৰোধভযেন পটিক্খিপতি. ৱিনা ৰূপেনাতি ইদং চতুৱোকাৰৱসেন অনুজানিত্ৱা পুন অঞ্ঞং জীৱন্তি পুট্ঠো সুত্তৱিৰোধভযেনেৱ পটিক্খিপতি. ‘‘অব্ভন্তৰগতো’’তি চ ‘‘বহিদ্ধা নিক্খমিত্ৱা’’তি চ ইদং ‘‘সহ ৰূপেন ৱিনা ৰূপেনা’’তি হেট্ঠা ৱুত্তস্স লক্খণৱচনং. তত্থ অব্ভন্তৰগতোতি ৰূপস্স অন্তোগতো, ইতো ৱা এত্তো ৱা অনিক্খমিত্ৱা ৰূপপৰিচ্ছেদৱসেনেৱ ঠিতো হুত্ৱাতি অত্থো. নিক্খমিত্ৱাতি ৰূপপৰিচ্ছেদং অতিক্কমিত্ৱা. ৰূপং অনিস্সিতো হুত্ৱাতি অত্থো.
২৩১. অনত্তাতি অত্তনা জীৱেন পুগ্গলেন ৰহিতো. একধম্মেপি পুগ্গলো নত্থীতি অত্থো. এৱং সব্বসুত্তানং আগমট্ঠকথাসু ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. ইধ পন সন্ধাযভাসিতমত্তমেৱ ৱক্খাম.
২৩৭. ৱুত্তং ভগৱতা সপ্পিকুম্ভোতিআদি ‘‘সব্বাৱ দেসনা যথাৰুতৱসেনেৱ অত্থতো ন গহেতব্বা’’তি দস্সনত্থং আভতং. যথা হি সুৱণ্ণং গহেত্ৱা কতো সুৱণ্ণৱিকাৰো কুম্ভো সুৱণ্ণকুম্ভোতি ৱুচ্চতি, ন এৱং সপ্পিং গহেত্ৱা কতো সপ্পিস্স ৱিকাৰো সপ্পিকুম্ভো নাম অত্থি. যস্মিং পন কুম্ভে সপ্পি পক্খিত্তং, সো সপ্পিকুম্ভো নামাতি অযমেত্থ অত্থো. তেলকুম্ভাদীসুপি এসেৱ নযো. যথা চ নিব্বানং নিচ্চং ধুৱং, ন এৱং ভত্তং ৱা যাগু ৱা অত্থি. কালপৰিচ্ছেদং পন অকত্ৱা দিৱসে দিৱসে দস্সামাতি পঞ্ঞত্তৱসেন ‘‘নিচ্চভত্তং ধুৱযাগূ’’তি ৱুচ্চতীতি অযমেত্থ অত্থো.
‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তিআদীসুপি যথা ৰূপাদযো ধম্মা পচ্চত্তলক্খণসামঞ্ঞলক্খণৱসেন অত্থি, ন এৱং পুগ্গলো. ৰূপাদীসু পন সতি ‘এৱংনামো’‘এৱংগোত্তো’তি ৱোহাৰো হোতি. ইতি ইমিনা লোকৱোহাৰেন লোকসম্মুতিযা লোকনিৰুত্তিযা অত্থি পুগ্গলোতি অযমেত্থ অত্থো. ৱুত্তম্পি চেতং ভগৱতা – ‘‘ইমা খো চিত্ত, লোকসমঞ্ঞা লোকনিৰুত্তিযো লোকৱোহাৰা লোকপঞ্ঞত্তিযো’’তি (দী. নি. ১.৪৪০). ৰূপাদিধম্মা পন ৱিনাপি লোকসম্মুতিং পচ্চত্তসামঞ্ঞলক্খণৱসেন পঞ্ঞাপনতো অত্থীতি অযমেত্থ অত্থো.
বুদ্ধানং পন দ্ৱে কথা সম্মুতিকথা চ পৰমত্থকথা চ. তত্থ সত্তো, পুগ্গলো, দেৱো, ব্ৰহ্মাতিআদিকা সম্মুতিকথা নাম. অনিচ্চং, দুক্খং, অনত্তা, খন্ধা, ধাতুযো, আযতনানি, সতিপট্ঠানা, সম্মপ্পধানাতিআদিকা পৰমত্থকথা নাম.