১. চেতনাসুত্তৱণ্ণনা

১৭১. ততিযস্স পঠমে কাযেতি কাযদ্ৱাৰে, কাযৱিঞ্ঞত্তিযা সতীতি অত্থো. কাযসঞ্চেতনাহেতূতিআদীসু কাযসঞ্চেতনা নাম কাযদ্ৱাৰে চেতনা পকপ্পনা. সা অট্ঠ কামাৱচৰকুসলৱসেন অট্ঠৱিধা, অকুসলৱসেন দ্ৱাদসৱিধাতি ৱীসতিৱিধা. তথা ৱচীসঞ্চেতনা, তথা মনোসঞ্চেতনা. অপিচেত্থ নৱ মহগ্গতচেতনাপি লব্ভন্তি. কাযসঞ্চেতনাহেতূতি কাযসঞ্চেতনাপচ্চযা. উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খন্তি অট্ঠকুসলকম্মপচ্চযা নিযকজ্ঝত্তে সুখং উপ্পজ্জতি, দ্ৱাদসঅকুসলকম্মপচ্চযা দুক্খং. সেসদ্ৱাৰেসুপি এসেৱ নযো. অৱিজ্জাপচ্চযাৱাতি অৱিজ্জাকাৰণেনেৱ. সচে হি অৱিজ্জা ছাদযমানা পচ্চযো হোতি, এৱং সন্তে তীসু দ্ৱাৰেসু সুখদুক্খানং পচ্চযভূতা চেতনা উপ্পজ্জতি. ইতি মূলভূতায অৱিজ্জায ৱসেনেতং ৱুত্তং.

সামং ৱাতিআদীসু পৰেহি অনাণত্তো সযমেৱ অভিসঙ্খৰোন্তো সামং কাযসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি নাম. যং পন পৰে সমাদপেত্ৱা আণাপেত্ৱা কাৰেন্তি, তস্স তং কাযসঙ্খাৰং পৰে অভিসঙ্খৰোন্তি নাম. যো পন কুসলং কুসলন্তি অকুসলং অকুসলন্তি কুসলৱিপাকং কুসলৱিপাকোতি অকুসলৱিপাকং অকুসলৱিপাকোতি জানন্তো কাযদ্ৱাৰে ৱীসতিৱিধং কাযসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, অযং সম্পজানো অভিসঙ্খৰোতি নাম. যো এৱং অজানন্তো অভিসঙ্খৰোতি, অযং অসম্পজানো অভিসঙ্খৰোতি নাম. সেসদ্ৱাৰেসুপি এসেৱ নযো.

তত্থ অসম্পজানকম্মং এৱং ৱেদিতব্বং – দহৰদাৰকা ‘‘মাতাপিতূহি কতং কৰোমা’’তি চেতিযং ৱন্দন্তি, পুপ্ফপূজং কৰোন্তি, ভিক্খুসঙ্ঘং ৱন্দন্তি, তেসং কুসলন্তি অজানন্তানম্পি তং কুসলমেৱ হোতি. তথা মিগপক্খিআদযো তিৰচ্ছানা ধম্মং সুণন্তি, সঙ্ঘং ৱন্দন্তি, চেতিযং ৱন্দন্তি, তেসং জানন্তানম্পি অজানন্তানম্পি তং কুসলমেৱ হোতি. দহৰদাৰকা পন মাতাপিতৰো হত্থপাদেহি পহৰন্তি, ভিক্খূনং তলসত্তিকং উগ্গিৰন্তি, দণ্ডং খিপন্তি, অক্কোসন্তি. গাৱিযো ভিক্খুসঙ্ঘং অনুবন্ধন্তি, সুনখা অনুবন্ধন্তি, ডংসন্তি, সীহব্যগ্ঘাদযো অনুবন্ধন্তি, জীৱিতা ৱোৰোপেন্তি. তেসং জানন্তানম্পি অজানন্তানম্পি অকুসলকম্মং হোতীতি ৱেদিতব্বং.

ইদানি তীসুপি দ্ৱাৰেসু আযূহনচেতনা সমোধানেতব্বা. সেয্যথিদং – কাযদ্ৱাৰে সযংকতমূলিকা ৱীসতি চেতনা, আণত্তিমূলিকা ৱীসতি, সম্পজানমূলিকা ৱীসতি, অসম্পজানমূলিকা ৱীসতীতি অসীতি চেতনা হোন্তি, তথা ৱচীদ্ৱাৰে. মনোদ্ৱাৰে পন একেকস্মিম্পি ৱিকপ্পে একূনতিংস কত্ৱা সতঞ্চ সোড়স চ হোন্তি. ইতি সব্বাপি তীসু দ্ৱাৰেসু দ্ৱে সতানি ছসত্ততি চ চেতনা. তা সব্বাপি সঙ্খাৰক্খন্ধোতেৱ সঙ্খং গচ্ছন্তি, তংসম্পযুত্তো ৱেদযিতাকাৰো ৱেদনাক্খন্ধো, সঞ্জাননাকাৰো সঞ্ঞাক্খন্ধো, চিত্তং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো, কাযো উপাদাৰূপং, তস্স পচ্চযা চতস্সো ধাতুযো চত্তাৰি ভূতানীতি ইমে পঞ্চক্খন্ধা দুক্খসচ্চং নাম.

ইমেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অৱিজ্জা অনুপতিতাতি ইমেসু ৱুত্তপ্পভেদেসু চেতনাধম্মেসু অৱিজ্জা সহজাতৱসেন চ উপনিস্সযৱসেন চ অনুপতিতা. এৱং ৱট্টঞ্চেৱ ৱট্টমূলিকা চ অৱিজ্জা দস্সিতা হোতি.

এত্তাৱতা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পত্তস্স খীণাসৱস্স ইদানি থুতিং কৰোন্তো অৱিজ্জাযত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধাতিআদিমাহ. তত্থ অসেসৱিৰাগনিৰোধাতি অসেসৱিৰাগেন চেৱ অসেসনিৰোধেন চ. সো কাযো ন হোতীতি খীণাসৱস্স কাযেন কৰণকম্মং পঞ্ঞাযতি, চেতিযঙ্গণসম্মজ্জনং বোধিযঙ্গণসম্মজ্জনং অভিক্কমনং পটিক্কমনং ৱত্তানুৱত্তকৰণন্তি এৱমাদি. কাযদ্ৱাৰে পনস্স ৱীসতি চেতনা অৱিপাকধম্মতং আপজ্জন্তি. তেন ৱুত্তং – ‘‘সো কাযো ন হোতি, যং পচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খ’’ন্তি. কাযদ্ৱাৰপ্পৱত্তা হি চেতনা ইধ কাযোতি অধিপ্পেতা. সেসদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. খেত্তন্তিআদীনিপি কুসলাকুসলকম্মস্সেৱ নামানি. তঞ্হি ৱিপাকস্স ৱিৰুহনট্ঠানট্ঠেন খেত্তং, পতিট্ঠানট্ঠেন ৱত্থু, কাৰণট্ঠেন আযতনং, অধিকৰণট্ঠেন অধিকৰণন্তি ৱুচ্চতি.

ইতি সত্থা এত্তকেন ঠানেন তীহি দ্ৱাৰেহি আযূহিতকম্মং দস্সেত্ৱা ইদানি তস্স কম্মস্স ৱিপচ্চনট্ঠানং দস্সেতুং চত্তাৰোমে ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তত্থ অত্তভাৱপ্পটিলাভাতি পটিলদ্ধঅত্তভাৱা. অত্তসঞ্চেতনা কমতীতি অত্তনা পকপ্পিতচেতনা ৱহতি পৱত্ততি.

অত্তসঞ্চেতনাহেতু তেসং সত্তানং তম্হা কাযা চুতি হোতীতিআদীসু খিড্ডাপদোসিকা দেৱা অত্তসঞ্চেতনাহেতু চৱন্তি. তেসঞ্হি নন্দনৱনচিত্তলতাৱনফাৰুসকৱনাদীসু দিব্বৰতিসমপ্পিতানং কীড়ন্তানং পানভোজনে সতি সম্মুস্সতি, তে আহাৰুপচ্ছেদেন আতপে খিত্তমালা ৱিয মিলাযন্তি. মনোপদোসিকা দেৱা পৰসঞ্চেতনাহেতু চৱন্তি, এতে চাতুমহাৰাজিকা দেৱা. তেসু কিৰ একো দেৱপুত্তো ‘‘নক্খত্তং কীড়িস্সামী’’তি সপৰিৱাৰো ৰথেন ৱীথিং পটিপজ্জতি. অথঞ্ঞো নিক্খমন্তো তং পুৰতো গচ্ছন্তং দিস্ৱা ‘‘কিং, ভো, অযং কপণো অদিট্ঠপুব্বং ৱিয এতং দিস্ৱা পীতিযা উদ্ধুমাতো ৱিয গজ্জমানো ৱিয চ গচ্ছতী’’তি কুজ্ঝতি. পুৰতো গচ্ছন্তোপি নিৱত্তিত্ৱা তং কুদ্ধং দিস্ৱা কুদ্ধা নাম সুৱিজানা হোন্তীতি কুদ্ধভাৱমস্স ঞত্ৱা ‘‘ত্ৱং কুদ্ধো ময্হং কিং কৰিস্সসি, অযং সম্পত্তি মযা দানসীলাদীনং ৱসেন লদ্ধা, ন তুয্হং ৱসেনা’’তি পটিকুজ্ঝতি. একস্মিঞ্হি কুদ্ধে ইতৰো অকুদ্ধো ৰক্খতি, উভোসু পন কুদ্ধেসু একস্স কোধো ইতৰস্স পচ্চযো হোতি, তস্সপি কোধো ইতৰস্স পচ্চযো হোতীতি উভো কন্দন্তানংযেৱ ওৰোধানং চৱন্তি. মনুস্সা অত্তসঞ্চেতনা চ পৰসঞ্চেতনা চ হেতু চৱন্তি, অত্তসঞ্চেতনায চ পৰসঞ্চেতনায চ হেতুভূতায চৱন্তীতি অত্থো. মনুস্সা হি কুজ্ঝিত্ৱা অত্তনাৱ অত্তানং হত্থেহিপি দণ্ডেহিপি পহৰন্তি, ৰজ্জুবন্ধনাদীহিপি বন্ধন্তি, অসিনাপি সীসং ছিন্দন্তি, ৱিসম্পি খাদন্তি, পপাতেপি পতন্তি, উদকম্পি পৱিসন্তি, অগ্গিম্পি পৱিসন্তি, পৰেপি দণ্ডেন ৱা সত্থনে ৱা পহৰিত্ৱা মাৰেন্তি. এৱং তেসু অত্তসঞ্চেতনাপি পৰসঞ্চেতনাপি কমতি.

কতমে তেন দেৱা দট্ঠব্বাতি কতমে নাম তে দেৱা দট্ঠব্বাতি অত্থো. তেন ৱা অত্তভাৱেন কতমে দেৱা দট্ঠব্বাতিপি অত্থো. কস্মা পন থেৰো ইমং পঞ্হং পুচ্ছতি, কিং অত্তনা কথেতুং নপ্পহোতীতি? পহোতি, ইদং পন পদং অত্তনো সভাৱেন বুদ্ধৱিসযং পঞ্হন্তি থেৰো ন কথেসি. তেন দট্ঠব্বাতি তেন অত্তভাৱেন দট্ঠব্বা. অযং পন পঞ্হো হেট্ঠা কামাৱচৰেপি ৰূপাৱচৰেপি লব্ভতি, ভৱগ্গেন পন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা কথিতো নিপ্পদেসেন কথিতো হোতীতি ভগৱতা এৱং কথিতো.

আগন্তাৰো ইত্থত্তন্তি ইত্থভাৱং কামাৱচৰপঞ্চক্খন্ধভাৱমেৱ আগন্তাৰো, নেৱ তত্ৰূপপত্তিকা ন উপৰূপপত্তিকা হোন্তি. অনাগন্তাৰো ইত্থত্তন্তি ইমং খন্ধপঞ্চকং অনাগন্তাৰো, হেট্ঠূপপত্তিকা ন হোন্তি, তত্ৰূপপত্তিকা ৱা উপৰূপপত্তিকা ৱা তত্থেৱ ৱা পৰিনিব্বাযিনো হোন্তীতি অত্থো. এত্থ চ হেট্ঠিমভৱে নিব্বত্তানং ৱসেন উপৰূপপত্তিকা ৱেদিতব্বা. ভৱগ্গে পনেতং নত্থি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.