(১৮) ৩. সঞ্চেতনিযৱগ্গো
১. চেতনাসুত্তৱণ্ণনা
১৭১. ততিযস্স পঠমে কাযেতি কাযদ্ৱাৰে, কাযৱিঞ্ঞত্তিযা সতীতি অত্থো. কাযসঞ্চেতনাহেতূতিআদীসু কাযসঞ্চেতনা নাম কাযদ্ৱাৰে চেতনা পকপ্পনা. সা অট্ঠ কামাৱচৰকুসলৱসেন অট্ঠৱিধা, অকুসলৱসেন দ্ৱাদসৱিধাতি ৱীসতিৱিধা. তথা ৱচীসঞ্চেতনা, তথা মনোসঞ্চেতনা. অপিচেত্থ নৱ মহগ্গতচেতনাপি লব্ভন্তি. কাযসঞ্চেতনাহেতূতি কাযসঞ্চেতনাপচ্চযা. উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খন্তি অট্ঠকুসলকম্মপচ্চযা নিযকজ্ঝত্তে সুখং উপ্পজ্জতি, দ্ৱাদসঅকুসলকম্মপচ্চযা দুক্খং. সেসদ্ৱাৰেসুপি এসেৱ নযো. অৱিজ্জাপচ্চযাৱাতি অৱিজ্জাকাৰণেনেৱ. সচে হি অৱিজ্জা ছাদযমানা পচ্চযো হোতি, এৱং সন্তে তীসু দ্ৱাৰেসু সুখদুক্খানং পচ্চযভূতা চেতনা উপ্পজ্জতি. ইতি মূলভূতায অৱিজ্জায ৱসেনেতং ৱুত্তং.
সামং ৱাতিআদীসু পৰেহি অনাণত্তো সযমেৱ অভিসঙ্খৰোন্তো সামং কাযসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি নাম. যং পন পৰে সমাদপেত্ৱা আণাপেত্ৱা কাৰেন্তি, তস্স তং কাযসঙ্খাৰং পৰে অভিসঙ্খৰোন্তি নাম. যো পন কুসলং কুসলন্তি অকুসলং অকুসলন্তি কুসলৱিপাকং কুসলৱিপাকোতি অকুসলৱিপাকং অকুসলৱিপাকোতি জানন্তো কাযদ্ৱাৰে ৱীসতিৱিধং কাযসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, অযং সম্পজানো অভিসঙ্খৰোতি নাম. যো এৱং অজানন্তো অভিসঙ্খৰোতি, অযং অসম্পজানো অভিসঙ্খৰোতি নাম. সেসদ্ৱাৰেসুপি এসেৱ নযো.
তত্থ অসম্পজানকম্মং এৱং ৱেদিতব্বং – দহৰদাৰকা ‘‘মাতাপিতূহি কতং কৰোমা’’তি চেতিযং ৱন্দন্তি, পুপ্ফপূজং কৰোন্তি, ভিক্খুসঙ্ঘং ৱন্দন্তি, তেসং কুসলন্তি অজানন্তানম্পি তং কুসলমেৱ হোতি. তথা মিগপক্খিআদযো তিৰচ্ছানা ধম্মং সুণন্তি, সঙ্ঘং ৱন্দন্তি, চেতিযং ৱন্দন্তি, তেসং জানন্তানম্পি অজানন্তানম্পি তং কুসলমেৱ হোতি. দহৰদাৰকা পন মাতাপিতৰো হত্থপাদেহি পহৰন্তি, ভিক্খূনং তলসত্তিকং উগ্গিৰন্তি, দণ্ডং খিপন্তি, অক্কোসন্তি. গাৱিযো ভিক্খুসঙ্ঘং অনুবন্ধন্তি, সুনখা অনুবন্ধন্তি, ডংসন্তি, সীহব্যগ্ঘাদযো অনুবন্ধন্তি, জীৱিতা ৱোৰোপেন্তি. তেসং জানন্তানম্পি অজানন্তানম্পি অকুসলকম্মং হোতীতি ৱেদিতব্বং.
ইদানি তীসুপি দ্ৱাৰেসু আযূহনচেতনা সমোধানেতব্বা. সেয্যথিদং – কাযদ্ৱাৰে সযংকতমূলিকা ৱীসতি চেতনা, আণত্তিমূলিকা ৱীসতি, সম্পজানমূলিকা ৱীসতি, অসম্পজানমূলিকা ৱীসতীতি অসীতি চেতনা হোন্তি, তথা ৱচীদ্ৱাৰে. মনোদ্ৱাৰে পন একেকস্মিম্পি ৱিকপ্পে একূনতিংস কত্ৱা সতঞ্চ সোড়স চ হোন্তি. ইতি সব্বাপি তীসু দ্ৱাৰেসু দ্ৱে সতানি ছসত্ততি চ চেতনা. তা সব্বাপি সঙ্খাৰক্খন্ধোতেৱ সঙ্খং গচ্ছন্তি, তংসম্পযুত্তো ৱেদযিতাকাৰো ৱেদনাক্খন্ধো, সঞ্জাননাকাৰো সঞ্ঞাক্খন্ধো, চিত্তং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো, কাযো উপাদাৰূপং, তস্স পচ্চযা চতস্সো ধাতুযো চত্তাৰি ভূতানীতি ইমে পঞ্চক্খন্ধা দুক্খসচ্চং নাম.
ইমেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অৱিজ্জা অনুপতিতাতি ইমেসু ৱুত্তপ্পভেদেসু চেতনাধম্মেসু অৱিজ্জা সহজাতৱসেন চ উপনিস্সযৱসেন চ অনুপতিতা. এৱং ৱট্টঞ্চেৱ ৱট্টমূলিকা চ অৱিজ্জা দস্সিতা হোতি.
এত্তাৱতা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পত্তস্স খীণাসৱস্স ইদানি থুতিং কৰোন্তো অৱিজ্জাযত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধাতিআদিমাহ. তত্থ অসেসৱিৰাগনিৰোধাতি অসেসৱিৰাগেন চেৱ অসেসনিৰোধেন চ. সো কাযো ন হোতীতি খীণাসৱস্স কাযেন কৰণকম্মং পঞ্ঞাযতি, চেতিযঙ্গণসম্মজ্জনং বোধিযঙ্গণসম্মজ্জনং অভিক্কমনং পটিক্কমনং ৱত্তানুৱত্তকৰণন্তি এৱমাদি. কাযদ্ৱাৰে পনস্স ৱীসতি চেতনা অৱিপাকধম্মতং আপজ্জন্তি. তেন ৱুত্তং – ‘‘সো কাযো ন হোতি, যং পচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খ’’ন্তি. কাযদ্ৱাৰপ্পৱত্তা হি চেতনা ইধ কাযোতি অধিপ্পেতা. সেসদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. খেত্তন্তিআদীনিপি কুসলাকুসলকম্মস্সেৱ নামানি. তঞ্হি ৱিপাকস্স ৱিৰুহনট্ঠানট্ঠেন খেত্তং, পতিট্ঠানট্ঠেন ৱত্থু, কাৰণট্ঠেন আযতনং, অধিকৰণট্ঠেন অধিকৰণন্তি ৱুচ্চতি.
ইতি সত্থা এত্তকেন ঠানেন তীহি দ্ৱাৰেহি আযূহিতকম্মং দস্সেত্ৱা ইদানি তস্স কম্মস্স ৱিপচ্চনট্ঠানং দস্সেতুং চত্তাৰোমে ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তত্থ অত্তভাৱপ্পটিলাভাতি পটিলদ্ধঅত্তভাৱা. অত্তসঞ্চেতনা কমতীতি অত্তনা পকপ্পিতচেতনা ৱহতি পৱত্ততি.
অত্তসঞ্চেতনাহেতু তেসং সত্তানং তম্হা কাযা চুতি হোতীতিআদীসু খিড্ডাপদোসিকা দেৱা অত্তসঞ্চেতনাহেতু চৱন্তি. তেসঞ্হি নন্দনৱনচিত্তলতাৱনফাৰুসকৱনাদীসু দিব্বৰতিসমপ্পিতানং কীড়ন্তানং পানভোজনে সতি সম্মুস্সতি, তে আহাৰুপচ্ছেদেন আতপে খিত্তমালা ৱিয মিলাযন্তি. মনোপদোসিকা দেৱা পৰসঞ্চেতনাহেতু চৱন্তি, এতে চাতুমহাৰাজিকা দেৱা. তেসু কিৰ একো দেৱপুত্তো ‘‘নক্খত্তং কীড়িস্সামী’’তি সপৰিৱাৰো ৰথেন ৱীথিং পটিপজ্জতি. অথঞ্ঞো নিক্খমন্তো তং পুৰতো গচ্ছন্তং দিস্ৱা ‘‘কিং, ভো, অযং কপণো অদিট্ঠপুব্বং ৱিয এতং দিস্ৱা পীতিযা উদ্ধুমাতো ৱিয গজ্জমানো ৱিয চ গচ্ছতী’’তি কুজ্ঝতি. পুৰতো গচ্ছন্তোপি নিৱত্তিত্ৱা তং কুদ্ধং দিস্ৱা কুদ্ধা নাম সুৱিজানা হোন্তীতি কুদ্ধভাৱমস্স ঞত্ৱা ‘‘ত্ৱং কুদ্ধো ময্হং কিং কৰিস্সসি, অযং সম্পত্তি মযা দানসীলাদীনং ৱসেন লদ্ধা, ন তুয্হং ৱসেনা’’তি পটিকুজ্ঝতি. একস্মিঞ্হি কুদ্ধে ইতৰো অকুদ্ধো ৰক্খতি, উভোসু পন কুদ্ধেসু একস্স কোধো ইতৰস্স পচ্চযো হোতি, তস্সপি কোধো ইতৰস্স পচ্চযো হোতীতি উভো কন্দন্তানংযেৱ ওৰোধানং চৱন্তি. মনুস্সা অত্তসঞ্চেতনা চ পৰসঞ্চেতনা চ হেতু চৱন্তি, অত্তসঞ্চেতনায চ পৰসঞ্চেতনায চ হেতুভূতায চৱন্তীতি অত্থো. মনুস্সা হি কুজ্ঝিত্ৱা অত্তনাৱ অত্তানং হত্থেহিপি দণ্ডেহিপি পহৰন্তি, ৰজ্জুবন্ধনাদীহিপি বন্ধন্তি, অসিনাপি সীসং ছিন্দন্তি, ৱিসম্পি খাদন্তি, পপাতেপি পতন্তি, উদকম্পি পৱিসন্তি, অগ্গিম্পি পৱিসন্তি, পৰেপি দণ্ডেন ৱা সত্থনে ৱা পহৰিত্ৱা মাৰেন্তি. এৱং তেসু অত্তসঞ্চেতনাপি পৰসঞ্চেতনাপি কমতি.
কতমে তেন দেৱা দট্ঠব্বাতি কতমে নাম তে দেৱা দট্ঠব্বাতি অত্থো. তেন ৱা অত্তভাৱেন কতমে দেৱা দট্ঠব্বাতিপি অত্থো. কস্মা পন থেৰো ইমং পঞ্হং পুচ্ছতি, কিং অত্তনা কথেতুং নপ্পহোতীতি? পহোতি, ইদং পন পদং অত্তনো সভাৱেন বুদ্ধৱিসযং পঞ্হন্তি থেৰো ন কথেসি. তেন দট্ঠব্বাতি তেন অত্তভাৱেন দট্ঠব্বা. অযং পন পঞ্হো হেট্ঠা কামাৱচৰেপি ৰূপাৱচৰেপি লব্ভতি, ভৱগ্গেন পন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা কথিতো নিপ্পদেসেন কথিতো হোতীতি ভগৱতা এৱং কথিতো.
আগন্তাৰো ইত্থত্তন্তি ইত্থভাৱং কামাৱচৰপঞ্চক্খন্ধভাৱমেৱ আগন্তাৰো, নেৱ তত্ৰূপপত্তিকা ন উপৰূপপত্তিকা হোন্তি. অনাগন্তাৰো ইত্থত্তন্তি ইমং খন্ধপঞ্চকং অনাগন্তাৰো, হেট্ঠূপপত্তিকা ন হোন্তি, তত্ৰূপপত্তিকা ৱা উপৰূপপত্তিকা ৱা তত্থেৱ ৱা পৰিনিব্বাযিনো হোন্তীতি অত্থো. এত্থ চ হেট্ঠিমভৱে নিব্বত্তানং ৱসেন উপৰূপপত্তিকা ৱেদিতব্বা. ভৱগ্গে পনেতং নত্থি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.
২. ৱিভত্তিসুত্তৱণ্ণনা
১৭২. দুতিযে অত্থপটিসম্ভিদাতি পঞ্চসু অত্থেসু পভেদগতং ঞাণং. ওধিসোতি কাৰণসো. ব্যঞ্জনসোতি অক্খৰসো. অনেকপৰিযাযেনাতি অনেকেহি কাৰণেহি. আচিক্খামীতি কথেমি. দেসেমীতি পাকটং কত্ৱা কথেমি. পঞ্ঞাপেমীতি জানাপেমি. পট্ঠপেমীতি পট্ঠপেত্ৱা পৱত্তেত্ৱা কথেমি. ৱিৱৰামীতি ৱিৱটং কত্ৱা কথেমি. ৱিভজামীতি ৱিভজিত্ৱা কথেমি. উত্তানীকৰোমীতি গম্ভীৰং উত্তানকং কত্ৱা কথেমি. সো মং পঞ্হেনাতি সো মং পঞ্হেন উপগচ্ছতু. অহং ৱেয্যাকৰণেনাতি অহমস্স পঞ্হকথনেন চিত্তং আৰাধেস্সামি. যো নো ধম্মানং সুকুসলোতি যো অম্হাকং অধিগতধম্মানং সুকুসলো সত্থা, সো এস সম্মুখীভূতো. যদি মযা অত্থপটিসম্ভিদা ন সচ্ছিকতা, ‘‘সচ্ছিকৰোহি তাৱ সাৰিপুত্তা’’তি ৱত্ৱা মং পটিবাহিস্সতীতি সত্থু পুৰতো নিসিন্নকোৱ সীহনাদং নদতি. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ইমাসু চ পন পটিসম্ভিদাসু তিস্সো পটিসম্ভিদা লোকিযা, অত্থপটিসম্ভিদা লোকিযলোকুত্তৰাতি.
৩. মহাকোট্ঠিকসুত্তৱণ্ণনা
১৭৩. ততিযে ফস্সাযতনানন্তি ফস্সাকৰানং, ফস্সস্স উপ্পত্তিট্ঠানানন্তি অত্থো. অত্থঞ্ঞং কিঞ্চীতি এতেসু অসেসতো নিৰুদ্ধেসু ততো পৰং কোচি অপ্পমত্তকোপি কিলেসো অত্থীতি পুচ্ছতি. নত্থঞ্ঞং কিঞ্চীতি ইধাপি ‘‘অপ্পমত্তকোপি কিলেসো নত্থী’’তি পুচ্ছতি. সেসদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ইমে পন চত্তাৰোপি পঞ্হে সস্সতুচ্ছেদএকচ্চসস্সতঅমৰাৱিক্খেপৱসেন পুচ্ছতি. তেনস্স থেৰো পুচ্ছিতপুচ্ছিতং পটিবাহন্তো মা হেৱন্তি আহ. এত্থ হিইতি নিপাতমত্তং, এৱং মা ভণীতি অত্থো. অত্তূপলদ্ধিৱসেনেৱ ‘‘অত্থঞ্ঞং কিঞ্চি অঞ্ঞো কোচি অত্তা নাম অত্থী’’তি সস্সতাদিআকাৰেন পুচ্ছতি. কিং পনেস অত্তূপলদ্ধিকোতি? ন অত্তূপলদ্ধিকো. এৱংলদ্ধিকো পন তত্থেকো ভিক্খু নিসিন্নো, সো পুচ্ছিতুং ন সক্কোতি. তস্স লদ্ধিং ৱিস্সজ্জাপনত্থং এৱং পুচ্ছতি. যেপি চ অনাগতে এৱংলদ্ধিকা ভৱিস্সন্তি, তেসং ‘‘বুদ্ধকালেপেসো পঞ্হো মহাসাৱকেহি ৱিস্সজ্জিতো’’তি ৱচনোকাসুপচ্ছেদনত্থং পুচ্ছতিযেৱ.
অপ্পপঞ্চং পপঞ্চেতীতি ন পপঞ্চেতব্বট্ঠানে পপঞ্চং কৰোতি, অনাচৰিতব্বং মগ্গং চৰতি. তাৱতা পপঞ্চস্স গতীতি যত্তকা ছন্নং ফস্সাযতনানং গতি, তত্তকাৱ তণ্হাদিট্ঠিমানপ্পভেদস্স পপঞ্চস্স গতি. ছন্নং, আৱুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৱিৰাগনিৰোধা পপঞ্চনিৰোধো পপঞ্চৱূপসমোতি এতেসু ছসু আযতনেসু সব্বসো নিৰুদ্ধেসু পপঞ্চাপি নিৰুদ্ধাৱ হোন্তি, ৱূপসন্তাৱ হোন্তীতি অত্থো. আৰুপ্পে পন পুথুজ্জনদেৱতানং কিঞ্চাপি পঞ্চ ফস্সাযতনানি নিৰুদ্ধানি, ছট্ঠস্স পন অনিৰুদ্ধত্তা তযোপি পপঞ্চা অপ্পহীনাৱ. অপিচ পঞ্চৱোকাৰভৱৱসেনেৱ পঞ্হো কথিতোতি. চতুত্থে ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
৫. উপৱাণসুত্তৱণ্ণনা
১৭৫-১৭৬. পঞ্চমে ৱিজ্জাযন্তকৰো হোতীতি ৱিজ্জায ৱট্টদুক্খস্স অন্তকৰো হোতি, সকলং ৱট্টদুক্খং পৰিচ্ছিন্নং পৰিৱটুমং কত্ৱা তিট্ঠতীতি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. সউপাদানোতি সগহণোৱ হুত্ৱা. অন্তকৰো অভৱিস্সাতি ৱট্টদুক্খস্স অন্তং কত্ৱা ঠিতো অভৱিস্স. চৰণসম্পন্নোতি পন্নৰসধম্মভেদেন চৰণেন সমন্নাগতো. যথাভূতং জানং পস্সং অন্তকৰো হোতীতি যথাসভাৱং মগ্গপঞ্ঞায জানিত্ৱা পস্সিত্ৱা ৱট্টদুক্খস্স অন্তং কত্ৱা ঠিতো নাম হোতীতি অৰহত্তনিকূটেন পঞ্হং নিট্ঠপেসি. ছট্ঠং হেট্ঠা এককনিপাতৱণ্ণনাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
৭. ৰাহুলসুত্তৱণ্ণনা
১৭৭. সত্তমে অজ্ঝত্তিকাতি কেসাদীসু ৱীসতিযা কোট্ঠাসেসু থদ্ধাকাৰলক্খণা পথৱীধাতু. বাহিৰাতি বহিদ্ধা অনিন্দ্ৰিযবদ্ধেসু পাসাণপব্বতাদীসু থদ্ধাকাৰলক্খণা পথৱীধাতু. ইমিনাৱ নযেন সেসাপি ধাতুযো ৱেদিতব্বা. নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তাতি ইদং তযং তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহপটিক্খেপৱসেন ৱুত্তং. সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বন্তি হেতুনা কাৰণেন মগ্গপঞ্ঞায পস্সিতব্বং. দিস্ৱাতি সহৱিপস্সনায মগ্গপঞ্ঞায পস্সিত্ৱা. অচ্ছেচ্ছি তণ্হন্তি মগ্গৱজ্ঝতণ্হং সমূলকং ছিন্দি. ৱিৱত্তযি সংযোজনন্তি দসৱিধম্পি সংযোজনং ৱিৱত্তযি উব্বত্তেত্ৱা পজহি. সম্মা মানাভিসমযাতি হেতুনা কাৰণেন নৱৱিধস্স মানস্স পহানাভিসমযা. অন্তমকাসি দুক্খস্সাতি ৱট্টদুক্খং পৰিচ্ছিন্নং পৰিৱটুমং অকাসি, কত্ৱা ঠিতোতি অত্থো. ইতি সত্থাৰা সংযুত্তমহানিকাযে ৰাহুলোৱাদে (সং. নি. ৩.৯১ আদযো) ৱিপস্সনা কথিতা, চূড়ৰাহুলোৱাদেপি (ম. নি. ৩.৪১৬ আদযো) ৱিপস্সনা কথিতা, অম্বলট্ঠিকৰাহুলোৱাদে (ম. নি. ২.১০৭ আদযো) দহৰস্সেৱ সতো মুসাৱাদা ৱেৰমণী কথিতা, মহাৰাহুলোৱাদে (ম. নি. ২.১১৩ আদযো) ৱিপস্সনা কথিতা. ইমস্মিং অঙ্গুত্তৰমহানিকাযে অযং চতুকোটিকসুঞ্ঞতা নাম কথিতাতি.
৮. জম্বালীসুত্তৱণ্ণনা
১৭৮. অট্ঠমে সন্তং চেতোৱিমুত্তিন্তি অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং অঞ্ঞতৰং সমাপত্তিং. সক্কাযনিৰোধন্তি তেভূমকৱট্টসঙ্খাতস্স সক্কাযস্স নিৰোধং, নিব্বানন্তি অত্থো. ন পক্খন্দতীতি আৰম্মণৱসেন ন পক্খন্দতি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. ন পাটিকঙ্খোতি ন পাটিকঙ্খিতব্বো. লেপগতেনাতি লেপমক্খিতেন.
ইমস্মিঞ্চ পনত্থে নদীপাৰং গন্তুকামপুৰিসোপম্মং আহৰিতব্বং – একো কিৰ পুৰিসো চণ্ডসোতায ৱাড়মচ্ছাকুলায নদিযা পাৰং গন্তুকামো ‘‘ওৰিমং তীৰং সাসঙ্কং সপ্পটিভযং, পাৰিমং তীৰং খেমং অপ্পটিভযং, কিং নু খো কত্ৱা পাৰং গমিস্সামী’’তি পটিপাটিযা ঠিতে অট্ঠ ককুধৰুক্খে দিস্ৱা ‘‘সক্কা ইমায ৰুক্খপটিপাটিযা গন্তু’’ন্তি মনসিকত্ৱা ‘‘ককুধৰুক্খা নাম মট্ঠসাখা হোন্তি, সাখায হত্থা ন সণ্ঠহেয্যু’’ন্তি নিগ্ৰোধপিলক্খৰুক্খাদীনং অঞ্ঞতৰস্স লাখায হত্থপাদে মক্খেত্ৱা দক্খিণহত্থেন একং সাখং গণ্হি. হত্থো তত্থেৱ লগি. পুন ৱামহত্থেন দক্খিণপাদেন ৱামপাদেনাতি চত্তাৰোপি হত্থপাদা তত্থেৱ লগিংসু. সো অধোসিৰো লম্বমানো উপৰিনদিযং দেৱে ৱুট্ঠে পুণ্ণায নদিযা সোতে নিমুগ্গো কুম্ভীলাদীনং ভক্খো অহোসি.
তত্থ নদীসোতং ৱিয সংসাৰসোতং দট্ঠব্বং, সোতস্স পাৰং গন্তুকামপুৰিসো ৱিয যোগাৱচৰো, ওৰিমতীৰং ৱিয সক্কাযো, পাৰিমতীৰং ৱিয নিব্বানং, পটিপাটিযা ঠিতা অট্ঠ ককুধৰুক্খা ৱিয অট্ঠ সমাপত্তিযো, লেপমক্খিতেন হত্থেন সাখাগহণং ৱিয ঝানৱিপস্সনানং পাৰিপন্থিকে অসোধেত্ৱা সমাপত্তিসমাপজ্জনং, চতূহি হত্থপাদেহি সাখায বদ্ধস্স ওলম্বনং ৱিয পঠমজ্ঝানে নিকন্তিযা লগ্গকালো, উপৰিসোতে ৱুট্ঠি ৱিয ছসু দ্ৱাৰেসু কিলেসানং উপ্পন্নকালো, নদিযা পুণ্ণায সোতে নিমুগ্গস্স কুম্ভীলাদীনং ভক্খভূতকালো ৱিয সংসাৰসোতে নিমুগ্গস্স চতূসু অপাযেসু দুক্খানুভৱনকালো ৱেদিতব্বো.
সুদ্ধেন হত্থেনাতি সুধোতেন পৰিসুদ্ধহত্থেন. ইমস্মিম্পি অত্থে তাদিসমেৱ ওপম্মং কাতব্বং – তথেৱ হি পাৰং গন্তুকামো পুৰিসো ‘‘ককুধৰুক্খা নাম মট্ঠসাখা, কিলিট্ঠহত্থেন গণ্হন্তস্স হত্থো পৰিগলেয্যা’’তি হত্থপাদে সুধোতে কত্ৱা একং সাখং গণ্হিত্ৱা পঠমং ৰুক্খং আৰুড়্হো. ততো ওতৰিত্ৱা দুতিযং…পে… ততো ওতৰিত্ৱা অট্ঠমং, অট্ঠমৰুক্খতো ওতৰিত্ৱা পাৰিমতীৰে খেমন্তভূমিং গতো.
তত্থ ‘‘ইমেহি ৰুক্খেহি পাৰিমতীৰং গমিস্সামী’’তি তস্স পুৰিসস্স চিন্তিতকালো ৱিয যোগিনো ‘‘অট্ঠ সমাপত্তিযো সমাপজ্জিত্ৱা সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায অৰহত্তং গমিস্সামী’’তি চিন্তিতকালো, সুদ্ধেন হত্থেন সাখাগহণং ৱিয ঝানৱিপস্সনানং পাৰিপন্থিকধম্মে সোধেত্ৱা সমাপত্তিসমাপজ্জনং. তত্থ পঠমৰুক্খাৰোহণকালো ৱিয পঠমজ্ঝানসমাপত্তিকালো, পঠমৰুক্খতো ওৰুয্হ দুতিযং আৰুড়্হকালো ৱিয পঠমজ্ঝানে নিকন্তিযা অবদ্ধস্স ততো ৱুট্ঠায দুতিযজ্ঝানসমাপন্নকালো…পে… সত্তমৰুক্খতো ওৰুয্হ অট্ঠমং আৰুড়্হকালো ৱিয আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযং নিকন্তিযা অবদ্ধস্স ততো ৱুট্ঠায নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপন্নকালো. অট্ঠমৰুক্খতো ওৰুয্হ পাৰিমতীৰং খেমন্তভূমিং গতকালো ৱিয নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে নিকন্তিযা অবদ্ধস্স সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা অৰহত্তপ্পত্তকালো ৱেদিতব্বো.
অৱিজ্জাপ্পভেদং মনসি কৰোতীতি অট্ঠসু ঠানেসু অঞ্ঞাণভূতায গণবহলমহাঅৱিজ্জায পভেদসঙ্খাতং অৰহত্তং মনসি কৰোতি. ন পক্খন্দতীতি আৰম্মণৱসেনেৱ ন পক্খন্দতি. জম্বালীতি গামতো নিক্খন্তস্স মহাউদকস্স পতিট্ঠানভূতো মহাআৱাটো. অনেকৱস্সগণিকাতি গামস্স ৱা নগৰস্স ৱা উপ্পন্নকালেযেৱ উপ্পন্নত্তা অনেকানি ৱস্সগণানি উপ্পন্নায এতিস্সাতি অনেকৱস্সগণিকা. আযমুখানীতি চতস্সো পৱিসনকন্দৰা. অপাযমুখানীতি অপৱাহনচ্ছিদ্দানি. ন আড়িপ্পভেদো পাটিকঙ্খোতি ন পাড়িপ্পভেদো পাটিকঙ্খিতব্বো. ন হি ততো উদকং উট্ঠায পাড়িং ভিন্দিত্ৱা কচৱৰং গহেত্ৱা মহাসমুদ্দং পাপুণাতি.
ইমস্স পনত্থস্স ৱিভাৱনত্থং উয্যানগৱেসকওপম্মং আহৰিতব্বং. একো কিৰ নগৰৱাসিকো কুলপুত্তো উয্যানং গৱেসন্তো নগৰতো নাতিদূৰে নচ্চাসন্নে মহন্তং জম্বালিং অদ্দস. সো ‘‘ইমস্মিং ঠানে ৰমণীযং উয্যানং ভৱিস্সতী’’তি সল্লক্খেত্ৱা কুদ্দালং আদায চত্তাৰিপি কন্দৰানি পিধায অপৱাহনচ্ছিদ্দানি ৱিৱৰিত্ৱা অট্ঠাসি. দেৱো ন সম্মা ৱস্সি, অৱসেসউদকং অপৱাহনচ্ছিদ্দেন পৰিস্সৱিত্ৱা গতং. চম্মখণ্ডপিলোতিকাদীনি তত্থেৱ পূতিকানি জাতানি, পাণকা সণ্ঠিতা, সমন্তা অনুপগমনীযা জাতা. উপগতানম্পি নাসাপুটে পিধায পক্কমিতব্বং হোতি. সো কতিপাহেন আগন্ত্ৱা পটিক্কম্ম ঠিতো ওলোকেত্ৱা ‘‘ন সক্কা উপগন্তু’’ন্তি পক্কামি.
তত্থ নগৰৱাসী কুলপুত্তো ৱিয যোগাৱচৰো দট্ঠব্বো, উয্যানং গৱেসন্তেন গামদ্ৱাৰে জম্বালিযা দিট্ঠকালো ৱিয চাতুমহাভূতিককাযো, আযমুখানং পিহিতকালো ৱিয ধম্মস্সৱনোদকস্স অলদ্ধকালো, অপাযমুখানং ৱিৱটকালো ৱিয ছদ্ৱাৰিকসংৱৰস্স ৱিস্সট্ঠকালো, দেৱস্স সম্মা অৱুট্ঠকালো ৱিয সপ্পাযকম্মট্ঠানস্স অলদ্ধকালো, অৱসেসউদকস্স অপাযমুখেহি পৰিস্সৱিত্ৱা গতকালো ৱিয অব্ভন্তৰে গুণানং পৰিহীনকালো, উদকস্স উট্ঠায পাড়িং ভিন্দিত্ৱা কচৱৰং আদায মহাসমুদ্দং পাপুণিতুং অসমত্থকালো ৱিয অৰহত্তমগ্গেন অৱিজ্জাপাড়িং ভিন্দিত্ৱা কিলেসৰাসিং ৱিধমিত্ৱা নিব্বানং সচ্ছিকাতুং অসমত্থকালো, চম্মখণ্ডপিলোতিকাদীনং তত্থেৱ পূতিভাৱো ৱিয অব্ভন্তৰে ৰাগাদিকিলেসেহি পৰিপূৰিতকালো, তস্স আগন্ত্ৱা দিস্ৱা ৱিপ্পটিসাৰিনো গতকালো ৱিয ৱট্টসমঙ্গিপুগ্গলস্স ৱট্টে অভিৰতকালো ৱেদিতব্বো.
আড়িপ্পভেদো পাটিকঙ্খোতি পাড়িপ্পভেদো পাটিকঙ্খিতব্বো. ততো হি উদকং উট্ঠায পাড়িং ভিন্দিত্ৱা কচৱৰং আদায মহাসমুদ্দং পাপুণিতুং সক্খিস্সতীতি অত্থো.
ইধাপি তদেৱ ওপম্মং আহৰিতব্বং. তত্থ আযমুখানং ৱিৱটকালো ৱিয সপ্পাযধম্মস্সৱনস্স লদ্ধকালো, অপাযমুখানং পিহিতকালো ৱিয ছসু দ্ৱাৰেসু সংৱৰস্স পচ্চুপট্ঠিতকালো, দেৱস্স সম্মা ৱুট্ঠকালো ৱিয সপ্পাযকম্মট্ঠানস্স লদ্ধকালো, উদকস্স উট্ঠায পাড়িং ভিন্দিত্ৱা কচৱৰং আদায মহাসমুদ্দং পত্তকালো ৱিয অৰহত্তমগ্গেন অৱিজ্জং ভিন্দিত্ৱা অকুসলৰাসিং ৱিধমিত্ৱা অৰহত্তং সচ্ছিকতকালো, আযমুখেহি পৱিট্ঠেন উদকেন সৰস্স পৰিপুণ্ণকালো ৱিয অব্ভন্তৰে লোকুত্তৰধম্মেহি পৰিপুণ্ণকালো, সমন্ততো ৱতিং কত্ৱা ৰুক্খে ৰোপেত্ৱা উয্যানমজ্ঝে পাসাদং মাপেত্ৱা নাটকানি পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা সুভোজনং ভুঞ্জন্তস্স নিসিন্নকালো ৱিয ধম্মপাসাদং আৰুয্হ নিব্বানাৰম্মণং ফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৱা নিসিন্নকালো ৱেদিতব্বো. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱ. দেসনা পন লোকিযলোকুত্তৰমিস্সিকা কথিতাতি.
৯. নিব্বানসুত্তৱণ্ণনা
১৭৯. নৱমে হানভাগিযা সঞ্ঞাতিআদীসু ‘‘পঠমস্স ঝানস্স লাভিং কামসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি, হানভাগিনী পঞ্ঞা’’তি (ৱিভ. ৭৯৯) অভিধম্মে ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. যথাভূতং নপ্পজানন্তীতি যথাসভাৱতো মগ্গঞাণেন ন জানন্তি.
১০. মহাপদেসসুত্তৱণ্ণনা
১৮০. দসমে ভোগনগৰে ৱিহৰতীতি পৰিনিব্বানসমযে চাৰিকং চৰন্তো তং নগৰং পত্ৱা তত্থ ৱিহৰতি. আনন্দচেতিযেতি আনন্দযক্খস্স ভৱনট্ঠানে পতিট্ঠিতৱিহাৰে. মহাপদেসেতি মহাওকাসে মহাঅপদেসে ৱা, বুদ্ধাদযো মহন্তে মহন্তে অপদিসিত্ৱা ৱুত্তানি মহাকাৰণানীতি অত্থো. নেৱ অভিনন্দিতব্বন্তি হট্ঠতুট্ঠেহি সাধুকাৰং দত্ৱা পুব্বেৱ ন সোতব্বং. এৱং কতে হি পচ্ছা ‘‘ইদং ন সমেতী’’তি ৱুচ্চমানোপি ‘‘কিং পুব্বেৱ অযং ধম্মো, ইদানি ন ধম্মো’’তি ৱত্ৱা লদ্ধিং ন ৱিস্সজ্জেতি. নপ্পটিক্কোসিতব্বন্তি ‘‘কিং এস বালো ৱদতী’’তি এৱং পুব্বেৱ ন ৱত্তব্বং. এৱং ৱুত্তে হি ৱত্তুং যুত্তম্পি ন ৱক্খতি. তেনাহ – অনভিনন্দিত্ৱা অপ্পটিক্কোসিত্ৱাতি. পদব্যঞ্জনানীতি পদসঙ্খাতানি ব্যঞ্জনানি. সাধুকং উগ্গহেত্ৱাতি ‘‘ইমস্মিং ঠানে পাড়ি ৱুত্তা, ইমস্মিং ঠানে অত্থো ৱুত্তো, ইমস্মিং ঠানে অনুসন্ধি কথিতা, ইমস্মিং ঠানে পুব্বাপৰং কথিত’’ন্তি সুট্ঠু গহেত্ৱা. সুত্তে ওতাৰেতব্বানীতি সুত্তে ওতৰিতব্বানি. ৱিনযে সন্দস্সেতব্বানীতি ৱিনযে সংসন্দেতব্বানি.
এত্থ চ সুত্তন্তি ৱিনযো ৱুত্তো. যথাহ – ‘‘কত্থ পটিক্খিত্তং, সাৱত্থিযং সুত্তৱিভঙ্গে’’তি (চূড়ৱ. ৪৫৭) ৱিনযোতি খন্ধকো. যথাহ – ‘‘ৱিনযাতিসাৰে’’তি. এৱং ৱিনযপিটকম্পি ন পৰিযাদিযতি. উভতোৱিভঙ্গা পন সুত্তং, খন্ধকপৰিৱাৰা ৱিনযোতি এৱং ৱিনযপিটকং পৰিযাদিযতি. অথ ৱা সুত্তন্তপিটকং সুত্তং, ৱিনযপিটকং ৱিনযোতি এৱং দ্ৱেযেৱ পিটকানি পৰিযাদিযন্তি. সুত্তন্তাভিধম্মপিটকানি ৱা সুত্তং, ৱিনযপিটকং ৱিনযোতি এৱম্পি তীণি পিটকানি ন তাৱ পৰিযাদিযন্তি. অসুত্তনামকঞ্হি বুদ্ধৱচনং নাম অত্থি. সেয্যথিদং – জাতকং পটিসম্ভিদা নিদ্দেসো সুত্তনিপাতো ধম্মপদং উদানং ইতিৱুত্তকং ৱিমানৱত্থু পেতৱত্থু থেৰগাথা থেৰীগাথা অপদানন্তি.
সুদিন্নত্থেৰো পন ‘‘অসুত্তনামকং বুদ্ধৱচনং নত্থী’’তি তং সব্বং পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘তীণি পিটকানি সুত্তং, ৱিনযো পন কাৰণ’’ন্তি আহ. ততো তং কাৰণং দস্সেন্তো ইদং সুত্তমাহৰি –
‘‘যে খো ত্ৱং, গোতমি, ধম্মে জানেয্যাসি, ইমে ধম্মা সৰাগায সংৱত্তন্তি নো ৱিৰাগায, সংযোগায সংৱত্তন্তি নো ৱিসংযোগায, সউপাদানায সংৱত্তন্তি নো অনুপাদানায, মহিচ্ছতায সংৱত্তন্তি নো অপ্পিচ্ছতায, অসন্তুট্ঠিযা সংৱত্তন্তি নো সন্তুট্ঠিযা, কোসজ্জায সংৱত্তন্তি নো ৱীৰিযাৰম্ভায, সঙ্গণিকায সংৱত্তন্তি নো পৱিৱেকায, আচযায সংৱত্তন্তি নো অপচযায. একংসেন, গোতমি, জানেয্যাসি ‘নেসো ধম্মো নেসো ৱিনযো নেতং সত্থু সাসন’ন্তি.
‘‘যে চ খো ত্ৱং, গোতমি, ধম্মে জানেয্যাসি, ইমে ধম্মা ৱিৰাগায সংৱত্তন্তি নো সৰাগায, ৱিসংযোগায সংৱত্তন্তি নো সংযোগায. অনুপাদানায সংৱত্তন্তি নো সউপাদানায, অপ্পিচ্ছতায সংৱত্তন্তি নো মহিচ্ছতায, সন্তুট্ঠিযা সংৱত্তন্তি নো অসন্তুট্ঠিযা, ৱীৰিযাৰম্ভায সংৱত্তন্তি নো কোসজ্জায, পৱিৱেকায সংৱত্তন্তি নো সঙ্গণিকায, অপচযায সংৱত্তন্তি নো আচযায. একংসেন, গোতমি, জানেয্যাসি ‘এসো ধম্মো এসো ৱিনযো এতং সত্থু সাসন’’’ন্তি (চূড়ৱ. ৪০৬; অ. নি. ৮.৫৩).
তস্মা সুত্তেতি তেপিটকবুদ্ধৱচনে ওতাৰেতব্বানি. ৱিনযেতি এতস্মিং ৰাগাদিৱিনযকাৰণে সংসন্দেতব্বানীতি অযমেত্থ অত্থো. ন চেৱ সুত্তে ওতৰন্তীতি সুত্তপটিপাটিযা কত্থচি অনাগন্ত্ৱা ছল্লিং উট্ঠপেত্ৱা গুড়্হৱেস্সন্তৰ-গুড়্হউম্মগ্গ-গুড়্হৱিনযৱেদল্লপিটকানং অঞ্ঞতৰতো আগতানি পঞ্ঞাযন্তীতি অত্থো. এৱং আগতানি হি ৰাগাদিৱিনযে চ অপঞ্ঞাযমানানি ছড্ডেতব্বানি হোন্তি. তেন ৱুত্তং – ‘‘ইতি হিদং, ভিক্খৱে, ছড্ডেয্যাথা’’তি. এতেনুপাযেন সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ইদং, ভিক্খৱে, চতুত্থং মহাপদেসং ধাৰেয্যাথাতি ইমং, ভিক্খৱে, চতুত্থং ধম্মস্স পতিট্ঠানোকাসং ধাৰেয্যাথাতি.
সঞ্চেতনিযৱগ্গো ততিযো.