৩,৯৮. চত্তালীসাদো ৱা
অসতাদো নাঞ্ঞত্থে চত্তালীসাদো তিস্সে হোতি ৱা. তেচত্তালীসা তেচত্তালীস তেচত্তালীসং. ভো তেচত্তালীসে ইচ্চাদি হোতি. এৱং তিচত্তালীসা তেচত্তাৰীসা তিচত্তাৰীসা ইচ্চাদি, তেচত্তালীসতি তিচত্তালীসতি ইচ্চাদি পুব্বেৱ.
এৱং চতুচত্তালীসা পঞ্চচত্তালীসা চতুচত্তালীসতি পঞ্চচত্তালীসতি ইচ্চাদি যাৱ একূনপঞ্ঞাসা.
পঞ্ঞাসা পঞ্ঞাস পঞ্ঞাসং ইচ্চাদি হোতি. এৱং দ্ৱেপঞ্ঞাসা দ্ৱাপঞ্ঞাসা দ্ৱিপঞ্ঞাসা দ্ৱেপণ্ণাসা দ্ৱাপণ্ণাসা দ্ৱিপণ্ণাসা. তেপঞ্ঞাসা তিপঞ্ঞাসা তিপঞ্ঞাসং তেপণ্ণাসা তিপণ্ণাসা. চতুপণ্ণাসা পঞ্চপণ্ণাসা ইচ্চাদি যাৱ একূনসট্ঠি.
এৱং সট্ঠি, একসট্ঠি, দ্ৱেসট্ঠি দ্ৱাসট্ঠি দ্ৱিসট্ঠি, তেসট্ঠি তিসট্ঠি, চতুসট্ঠি পঞ্চসট্ঠি ইচ্চাদি যাৱ একূনসত্ততি.
সত্ততি, একসত্ততি, দ্ৱেসত্ততি দ্ৱাসত্ততি দ্ৱিসত্ততি, তেসত্ততি তিসত্ততি. দ্ৱেসত্তৰি দ্ৱাসত্তৰি দ্ৱিসত্তৰি, চতুসত্ততি, পঞ্চসত্ততি, চতুসত্তৰি, পঞ্চসত্তৰীতি যাৱ একূনাসীতি.
অসীতি, একাসীতি, দ্ৱাসীতি, যাগমে দ্ৱিযাসীতি, তেঅসীতি তিযাসীতি, চতুৰাসীতি, পঞ্চাসীতি ইচ্চাদি যাৱ একূননৱুতি.
নৱুতি, একনৱুতি, দ্ৱেনৱুতি দ্ৱানৱুতি দ্ৱিনৱুতি, তেনৱুতি তিনৱুতি, চতুনৱুতি, পঞ্চনৱুতি ইচ্চাদি যাৱ একূনসতং, এতং নপুংসকলিঙ্গ+মেকৱচনন্তং.
সতং, ভো সত সতা, সতং, সতং. সতেন, কৰণে সতেন. সতস্স, সতা সতম্হা সতস্মা, সতস্স, সতে সতম্হি সতস্মিং. এৱং একসততো পভুতি যাৱ সহস্সং.
কোটি পকোটি কোটিপ্পকোটি অক্খোভিণিযো ইত্থিলিঙ্গে+কৱচনন্তা. ৱগ্গভেদে তু সব্বাসম্পি সংখ্যানং বহুৱচনোপি হোতেৱ ‘‘দ্ৱেৱীসতিযো জিনদন্তা’’ ‘‘তিস্সো ৱীসতিযো দিনঘটিকা’’ ইচ্চাদি.
দসদসকং সতং নাম, দসসতং সহস্সং নাম, দসসহস্সং নহুতং, দসনহুতং লক্খং, সতসহস্সন্তিপি ৱুচ্চতি.
লক্খসতং কোটি, কোটিলক্খসতং পকোটি, পকোটিলক্খসতং কোটিপ্পকোটি, এৱং নহুতং, নিন্নহুতং, অক্খোভিণী, বিন্দু, অব্বুদং, নিৰব্বুদং, অহহং, অববং, অটটং, সোগণ্ডিকং, উপ্পলং, কুমুদং, পুণ্ডৰীকং, পদুমং, কথানং, মহাকথানং, অসঙ্খ্যেয্যন্তি যথাক্কমং সতলক্খগুণং ৱেদিতব্বং.
ইচ্চেৱং ঠানতো ঠানং, সতলক্খগুণং মতং;
কোটিপ্পভুতীনং ৱীস-সঙ্খ্যানঞ্চ যথাক্কমন্তি.
অথা+সংখ্যা ৱুচ্চতে, অব্যযন্তি চ ৱুচ্চতে. তং পাদি চাদি, উপসগ্গনিপাতাতি চ দুৱিধং.
প পৰা অপ সং অনু অৱ ও নি দু ৱি অধি অপি অতি সু উ অভি পতি পৰি উপ আ ইমে ৱীসতি পাদযো. পাদযো হি জোতকা, ন ৱাচকা.
তত্থ প-সদ্দো পকাৰা+দিকম্ম, পধান+ন্তোভাৱ, ৱিযোগ, তপ্পৰ, ভুসত্থ, সম্ভৱ, তিত্তি, অনাৱিল, পত্থনাদীসু. যথা পকাৰে-পঞ্ঞা. আদিকম্মে-ৱিপ্পকতং, পধানে-পণীতং, অন্তোভাৱে-পক্খিত্তং, খিত্তন্তি পেৰণং, পক্খিত্তন্তি অন্তোকৰণং, ধাত্ৱত্থস্স বাধিতত্তা. ৱুত্থঞ্হি –
ধাত্ৱত্থং বাধতে কোচি, কোচি তং অনুৱত্ততে;
তমেৱ+ঞ্ঞো ৱিসেসেতি, উপসগ্গগতী তিধাতি.
এত্থ চ ‘‘অনুৰুদ্ধকা মে সঙ্গামযুদ্ধে’’তি চ ইমে উপসগ্গা ধাত্ৱত্থং ৱিসেসেন্তি নাম. ৱিযোগে-পৱাসী, তপ্পৰে-পাচৰিযো, ভুসত্থে-পৱুদ্ধকাযো, সম্ভৱে-হিমৱন্তা গঙ্গা পভৱতি, তিত্তিযং-পহূত+মন্নং, অনাৱিলে-পসন্ন+মুদকং, পত্থনে-পণিহিতং.
পৰাইতি পৰিহানি, পৰাজয, গতি, ৱিক্কমা+মসনাদীসু. যথা পৰিহানিযং-পৰাভৱো. পৰাজযে-পৰাজিতো, গতিযং-পৰাযনং, ৱিক্কমে-পৰক্কমতি, আমসনে-অঙ্গস্স পৰামসনং.
অপইতি অপগত, গৰহ, ৱজ্জন, পূজা, পদুস্সনাদীসু. যথা অপগতে-অপমানো অপেতো, গৰহে-অপগব্ভো, ৱজ্জনে-অপসালায আযন্তি ৱাণিজা, পূজাযং-ৱুদ্ধাপচাযী, পদুস্সনে-অপৰজ্ঝন্তি.
সংইতি সমোধান, সম্মাসম, সমন্তভাৱ, সংগত, সংখেপ, ভুসত্থ, সহ+প্পত্থ, পভৱা+ভিমুখভাৱ, ৱিধান, পুনপ্পুন, কৰণ, সমিদ্ধাদীসু. যথা সমোধানে-সন্ধি, সম্মাসমে-সমাধি, সম্পযুত্তো, সমন্তভাৱে-সংকিণ্ণং, সমুল্লপনা, সংগতে-সঙ্গমো, সংখেপে-সমাসো, ভুসত্থে-সাৰত্থো, সহত্থে-সংৱাসো, অপ্পত্থে-সমগ্ঘো, পভৱে-সম্ভৱো, অভিমুখভাৱে-সম্মুখং. সংগতে-সংগণ্হাতি, ৱিধানে-সংৱুতং, পুনপ্পুনকৰণে-সন্ধাৱতি, সমিদ্ধিযং-সম্পন্নো.
অনুইতি অনুগতা+নুপচ্ছিন্ন, পচ্ছাত্থ, ভুসত্থ, সাদিস্স, হীন, ততিযত্থ, লক্খণি+ত্থম্ভূতক্খান, ভাগ, ৱিচ্ছাদীসু. অনুগতে-অন্ৱেতি, অনুপচ্ছিন্নে-অনুসযো, পচ্ছাত্থে-অনুৰথং, ভুসত্থে-অনুৰত্তো, সাদিস্সে-অনুৰূপং, হীনে-অনুসাৰিপুত্তং পঞ্ঞৱন্তো, ততিযত্থে-নদি+মন্ৱৱসিতা সেনা, লক্খণেৰুক্খ+মনুৱিজ্জোততে ৱিজ্জু, ইত্থম্ভূতখ্যানে-সাধু দেৱদত্তো মাতৰ+মনু, ভাগে-য+দেত্থ মং অনু সিযা, তং দীযতু, ৱিচ্ছাযং-ৰুক্খং ৰুক্খং অনু ৱিজ্জোততে চন্দো.
অৱইতি অধোভাগ, ৱিযোগ, পৰিভৱ, জানন, [সুদ্ধি] নিচ্ছয, দেস, থেয্যাদীসু. অধোভাগে-অৱক্খিত্তচক্খু, ৱিযোগে-অৱকোকিলং ৱনং, পৰিভৱে-অৱজাননং, অৱমঞ্ঞতি, জাননে-অৱগচ্ছতি. [সুদ্ধিযং–ৱোদানং (ৰূপসিদ্ধি)], নিচ্ছযে-অৱধাৰণং, দেসে-অৱকাসো, থেয্যে-অৱহাৰো.
ওইতি ওৰোহৰণ, নীহৰণ, সুদ্ধিআদীসু দিস্সতি. ওৰোহণে-পাসাদা ওৰোহতি, নীহৰণে-ওমুক্কুপাহনো, সুদ্ধিযং-ওদাতং.
নিইতি, নিস্সেস, নিগ্গত, নীহৰণ,+ন্তোপৱেসনা+ভাৱ, নিসেধন, নিক্খন্ত, পাতুভাৱা+ৱধাৰণ, ৱিভজন, উপমু+পধাৰণা+ৱসান, ছেক, নীহৰণা+ৱৰণাদীসু. নিস্সেসে-নিৰুত্তি, নিগ্গতে-নিক্কিলেসো, নিয্যাতি, নীহৰণে-নিদ্ধাৰণং, অন্তোপৱেসনে-নিখাতো, অভাৱে-নিম্মক্খিকং, নিসেধে-নিৱাৰেতি, নিক্খন্তে-নিব্বানং, পাতুভাৱে-নিম্মিতং, অৱধাৰণে-নিচ্ছযো, ৱিভজনে-নিদ্দেসো. উপমাযং-নিদস্সনং, উপধাৰণে-নিসামনং, অৱসানে-নিট্ঠিতং, ছেকে-নিপুণো, নীহৰণে-নীহৰতি, ইস্স দীঘো. আৱৰণে-নীৱৰণং.
দুইতি অসোভণা+ভাৱ, কুচ্ছিতা+সমিদ্ধি, কিচ্ছ, ৱিৰূপতাদীসু. অসোভণে-দুগ্গন্ধো, অভাৱে-দুব্ভিক্খং, কুচ্ছিতে – দুক্কটং. অসমিদ্ধিযং-দুস্সস্সং, কিচ্ছে-দুক্কৰং, ৱিৰূপতাযং-দুব্বণ্ণো দুম্মুখো.
ৱিইতি ৱিসেস, ৱিৱিধ, ৱিৰুদ্ধ, ৱিগত, ৱিযোগ, ৱিৰূপতাদীসু. ৱিসেসে-ৱিমুত্তি, ৱিসিট্ঠো, ৱিৱিধে-ৱিমতি, ৱিৰুদ্ধে-ৱিৱাদো, ৱিগতে-ৱিমলং, ৱিযোগে-ৱিপ্পযুত্তো, ৱিৰূপতাযং-ৱিৰূপো.
অধিইতি অধিকি+স্সৰূ+পৰিভাৱা+ধিভৱন+জ্ঝাযা+ধিট্ঠান, নিচ্ছয, পাপুণনাদীসু. অধিকে-অধিসীলং, ইস্সৰে-অধিপতি, অধি ব্ৰহ্মদত্তে পঞ্চালা, উপৰিভাৱে-অধিৰোহতি, পথৱিং অধিসেস্সতি, অধিভৱনে-অধিভৱতি, অজ্ঝাযনে-ব্যাকৰণ+মধীতে, অধিট্ঠানে-ভূমিকম্পাদিং অধিট্ঠাতি, নিচ্ছযে-অধিমোক্খো, পাপুণনে-ভোগক্খন্ধং অধিগচ্ছতি.
অপিইতি সম্ভাৱনা+পেক্খা, সমুচ্চয, গৰহ, পঞ্হাদীসু. সম্ভাৱনাযং-অপি দিব্বেসু কামেসু, মেৰুম্পি ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা গচ্ছেয্য, অপেক্খাযং-অযম্পি ধম্মো অনিযতো, সমুচ্চযে-ইতিপি অৰহং, অন্তম্পি অন্তগুণম্পি আদায, গৰহে-অপি অম্হাকং পণ্ডিতক, পঞ্হে-অপি ভন্তে ভিক্খং লভিত্থ.
অতিইতি অতিক্কমনা+তিক্কন্তা+তিসয, ভুসত্থাদীসু. অতিক্কমে-অতিৰোচতি অম্হেহি, অতীতো, অতিক্কন্তে-অচ্চন্তং, অতিসযে-অতিকুসলো, ভুসত্থে-অতিকোধো, অতিৱুদ্ধি.
সুইতি সোভণ, সুট্ঠু, সম্মা, সমিদ্ধি, সুখত্থাদীসু. সোভণে-সুগন্ধো, সুট্ঠু+সম্মাদত্থেসু-সুট্ঠু গতো সুগতো, সম্মা গতোতিপি সুগতো, সমিদ্ধিযং-সুভিক্খং, সুখত্থে-সুকৰো.
উইতি উগ্গতু+দ্ধকম্ম, পধান, ৱিযোগ, সম্ভৱ, অত্তলাভ, সত্তি, সৰূপকথনাদীসু. উগ্গতে-উগ্গচ্ছতি, উদ্ধকম্মে-আসনা উট্ঠিতো, উক্খেপো, পধানে-উত্তমো, লোকুত্তৰো, ৱিযোগে-উব্ভাসিতো, সম্ভৱে-উব্ভুতো, অত্তলাভে-উপ্পন্নং ঞাণং, সত্তিযং-উস্সহতি গন্তুং, সৰূপকথনে-উদ্দিসতি সুত্তং.
অভিইতি অভিমুখভাৱ, ৱিসিট্ঠা+ধিকু+দ্ধকম্ম, কুল, সাৰুপ্প, ৱন্দন, লক্খণি+ত্থম্ভূতক্খান, ৱিচ্ছাদীসু. অভিমুখভাৱে-অভিমুখো, অভিক্কমতি, ৱিসিট্ঠে-অভিধম্মো, অধিকে-অভিৱসতি, উদ্ধকম্মে-অভিৰুহতি. কুলে-অভিজাতো, সাৰুপ্পে-অভিৰূপো, ৱন্দনে-অভিৱাদেতি, লক্খণাদীসু পুৰিমসমং.
পতিইতি পটিগত, পটিলোম, পটিনিধি, পটিদান, নিসেধ, নিৱত্তন, সাদিস্স, পটিকৰণা+দান, পটিবোধ, পটিচ্চ, লক্খণিত্থম্ভূতক্খান, ভাগ, ৱিচ্ছাদীসু. পটিগতে-পচ্চক্খং, পটিলোমে-পটিসোতং, পটিনিধিম্হি-আচৰিযতো পতি সিস্সো, পটিদানে-তেলত্থিকস্স ঘতং পটিদদাতি, নিসেধে-পটিসেধেতি, নিৱত্তনে-পটিক্কমতি, সাদিস্সে-পটিৰূপকং, পটিকৰণে-পটিকাৰো, আদানে-পটিগ্গণ্হাতি, পটিবোধে-পটিৱেধো, পটিচ্চে-পচ্চযো, লক্খণাদীসু পুৰিমসমং.
পৰিইতি সমন্ততোভাৱ, পৰিচ্ছেদ, ৱজ্জনা+লিঙ্গন, নিৱসন, পূজা, ভোজনা+ৱজানন, দোসক্খান, লক্খণাদীসু. সমন্থ- তোভাৱে-পৰিৱুতো, পৰিচ্ছেদে-পৰিঞ্ঞেয্যং, ৱজ্জনে-পৰিহৰতি, আলিঙ্গনে-পৰিস্সজতি, নিৱসনে-যো ৱত্থং পৰিদহেস্সতি, পূজাযং-পৰিচৰিযা, ভোজনে-ভিক্খুং পৰিৱিসতি, অৱজাননে-পৰিভৱতি. দোসক্খানে-পৰিভাসতি, লক্খণাদীসু-ৰুক্খং পৰি ৱিজ্জোততে ৱিজ্জু ইচ্চাদি.
উপইতি উপগমন, সমীপূ+পপত্তি, সাদিস্সা+ধিকু+পৰিভাৱা+নসন, দোসক্খান, সঞ্ঞা, পুব্বকম্ম, পূজা, গয্হাকাৰ, ভুসত্থাদীসু. উপগমনে-নিসিন্নং ৱা উপনিসীদেয্য, সমীপে-উপনগৰং, উপপত্তিযং-সগ্গং লোকং উপপজ্জতি, অথ ৱা উপপত্তি=যুত্তি, যথা উপপত্তিতো ইক্খতীতি উপেক্খা, সাদিস্সে-উপমানং, উপমা, অধিকে-উপখাৰিযং দোণো, উপৰিভাৱে-উপসম্পন্নো, অনসনে-উপৱাসো, দোসক্খানে-পৰং উপৱদতি, সঞ্ঞাযং-উপধা, উপসগ্গো, পুব্বকম্মে-উপক্কমো, উপকাৰো, পূজাযং-বুদ্ধুপট্ঠাকো, মাতুপট্ঠানং, গয্হাকাৰে-সোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, ভুসত্থে-উপাদানং, উপাযাসো, উপনিস্সযোতি.
আইতি অভিমুখভাৱু+দ্ধকম্ম+মৰিযাদা+ভিৱিধি, পত্তি+চ্ছা, পৰিস্সজন, আদিকম্ম, গহণ, নিৱাসন, সমীপ, আৱ্হানাদীসু. অভিমুখভাৱে-আগচ্ছন্তি, উদ্ধকম্মে-আৰোহতি, মৰিযাদাযং-আপব্বতা খেত্তং, অভিৱিধিম্হি-আকুমাৰং যসো কচ্চাযনস্স, পত্তিযং-আপত্তিং আপন্নো, ইচ্ছাযং-আকঙ্খা, পৰিস্সজনে-আলিঙ্গনং, আদিকম্মে-আৰম্ভো, গহণে-আদীযতি, আলিঙ্গতি, (আলিম্পতি, ৰূ), নিৱাসে-আৱসথো, আৱাসো, সমীপে-আসন্নং, আৱ্হানে-আমন্তেতি.
প পৰা+প স+মন্ৱ+ৱ, ও নি দু ৰভি ব্যা+ধিসু;
অতি নি প্পতি পৰি অপযো, উপ আ ইতি ৱীসতি;
এস হি ভো উপসগ্গ-ৱিধি+ক্কমতো কথিতো.
এত্থ চ –
উপসগ্গ+নিপাতা চ, পচ্চযা চ ইমে তযো;
নেকে+নেকত্থৱাচকা, ইতি নেৰুত্তিকা+ব্ৰৱুং.