সঙ্খ্যাকণ্ড
অথ সঙ্খ্যাসদ্দা ৱুচ্চন্তে. একাদযো অট্ঠাৰসন্তা সঙ্খ্যেয্যৱচনা. ৱীসতিআদযো ‘‘ভিক্খূনং ৱীসতী’’তিআদীসু সঙ্খ্যাৱচনা, ‘‘ৱীসতি ভিক্খৱো’’তিআদীসু সঙ্খ্যেয্যৱচনা. একসদ্দো সব্বাদীসু ৱুত্তোৱ. দ্ৱাদযো অট্ঠাৰসন্তা বহুৱচনন্থাৱ.
২১৯. যোম্হি দ্ৱিন্নং দুৱে+দ্ৱে
যোম্হি দ্ৱিস্স সৱিভত্তিস্স দুৱে+দ্ৱে হোন্তি পচ্চেকং. দুৱে দ্ৱে, দুৱে দ্ৱে, দ্ৱীহি দ্ৱীভি.
২২০. দুৱিন্নং নংম্হি ৱা
নংম্হি দ্ৱিস্স সৱিভত্তিস্স দুৱিন্নং হোতি ৱা. দুৱিন্নং, অঞ্ঞত্ৰ –
৪৭. নংম্হি নুক দ্ৱাদীনং সত্তৰসন্নং
দ্ৱাদীনং সত্তৰসন্নং সঙ্খ্যানং নুক হোতি নংম্হি ৱিভত্তিম্হি. উকাৰো উচ্চাৰণত্থো, ককাৰো অন্তাৱযৱত্থো. এত্থ নাগমো ৱিভত্তিস্স আদ্যাৱযৱো চে, ‘‘আগমা তগ্গুণীভূতা তগ্গহণেন গয্হন্তে’’তি ঞাযা নাগমোপি তংগহণেন গয্হতীতি ‘‘সুনংহিসূ’’তি দীঘপ্পসঙ্গে পকতিযা অন্তাৱযৱভূতে সৰন্ততা নত্থীতি ন দীঘো. দ্ৱিন্নং, দ্ৱীসু.
২০৭. পুমে তযো+চত্তাৰো
যোম্হি সৱিভত্তীনং তি+চতুন্নং তযো+চত্তাৰো হোন্তি যথাক্কমং পুল্লিঙ্গে. তযো, তযো, তীহি তীভি.
৪৯. ণ্ণং+ণ্ণন্নং তিতো ঝা
ঝসঞ্ঞিতো তিতো নংৱচনস্স ণ্ণং+ণ্ণন্নং হোন্তি. তিণ্ণং তিণ্ণন্নং, তীসু.
ইত্থিযং –
২০৫. তিস্সো চতস্সো যোম্হি সৱিভত্তীনং
ৱিভত্তিসহিতানং তিচতুন্নং যোম্হি তিস্সো+চতস্সো হোন্তি ইত্থিযং যথাক্কমং. তিস্সো, তিস্সো, তীহি তীভি.
২০৪. নংম্হি তিচতুন্ন+মিত্থিযং তিস্স+চতস্সা
নংম্হি তিচতুন্নং তিস্স+চতস্সা হোন্তি+ত্থিযং যথাক্কমং. নংম্হীতি চতুত্থীছট্ঠীনং সামঞ্ঞৱচনং, নো চে নংসূতি ৱদতি, যথাক্কমংতি সদ্দদ্ৱযাপেক্খং. এৱ+মীদিস+মঞ্ঞম্পি. তিস্সন্নং তীসু.
২০৬. তীণি+চত্তাৰি নপুংসকে
যোম্হি সৱিভত্তীনং তিচতুন্নং যথাক্কমং তীণি+চত্তাৰি হোন্তি নপুংসকে. তীণি, তীণি, তীহি ইচ্চাদি পুল্লিঙ্গেৱ.
চতু যো,
২০৮. চতুৰো ৱা চতুস্স
চতুস্স সৱিভত্তিস্স যোম্হি চতুৰো হোতি ৱা পুল্লিঙ্গে. চতুৰো চত্তাৰো. কথং ‘‘চতুৰো নিমিত্তে নাদ্দসাসি’’ন্তি, লিঙ্গৱিপল্লাসেন সিদ্ধং, চত্তাৰি নিমিত্তানীতি অত্থো. ৱিপল্লাসো তিৱিধো লিঙ্গৱিপল্লাসো ৱচনৱিপল্লাসো ৱিভত্তিৱিপল্লাসোতি. চতূহি চতূভি. চতুন্নং, চতূসু.
ইত্থিযং চতস্সো. চতস্সো. চতূহি চতূভি. চতস্সন্নং. চতস্সন্নং. চতূসু.
নপুংসকে চত্তাৰি. চত্তাৰি. চতূহি চতূভি. ইচ্চাদি পুমেৱ.
১৬৯. ট পঞ্চাদীহি চুদ্দসহি
‘‘সুত্তে লিঙ্গৱচনমত্ত’’ন্তি ঞাযা ট-ইতি ৱুত্তং. পঞ্চাদীহি চুদ্দসহি সঙ্খ্যাহি যোনং ট হোতি. পঞ্চ. পঞ্চ. যোনং টা+টেনিৱত্থনত্থং ট-ৱিধানং.
৯০. পঞ্চাদীনং চুদ্দসন্ন+ম
পঞ্চাদীনং চুদ্দসন্নং সুনংহিস্ৱ হোতি. এত্ত+দীঘাপৱাদো+যং. অপৱাদতি বাধেতীতি অপৱাদো. তস্মা ‘‘পকপ্যাপৱাদৱিসযমুস্সগ্গা অভিনিৱিসন্তে’’তি ঞাযা ‘‘সুহিস্ৱ+স্সে’’ ‘‘সুনংহিসু’’তি চ উস্সগ্গা ‘‘পঞ্চাদীনং চুদ্দসন্ন+ম’’ ইতি অপৱাদৱিসযং ন পৱিসন্তি, সামঞ্ঞত্তা. এৱ+মুপৰিপি ‘‘পঞ্চমিযং পৰস্স’’ ‘‘আদিস্সা’’তি. পঞ্চহি পঞ্চভি পঞ্চন্নং. পঞ্চন্নং. পঞ্চসু. এৱং ছাদযো অট্ঠাৰসন্তা.
‘‘চত্থে’’তি একো চ দস চাতি চত্তসমাসে ‘‘অমাদী’’তি একেন অধিকা দসাতি ততিযাসমাসে ৱা কতে ‘‘একত্থতায’’ন্তি ৱিভত্তিলোপো. এৱ+মুপৰি চ.
৩,১০২. একট্ঠান+মা
একঅট্ঠানং আ হোতি দসে পৰে.
৩,১০৩. ৰ সংখ্যাতো ৱা
সংখ্যাতো পৰস্স দসস্স ৰ হোতি ৱিভাসা. স চ ‘‘পঞ্চমিযং পৰস্সা’’তি ৱত্তমানে ‘‘আদিস্সা’’তি দকাৰস্সেৱ হোতি. একাৰস একাদস. একাৰসহি একাদসহি. একাৰসন্নং একাদসন্নং. একাৰসসু একাদসসু. এৱ+মেকাদসইচ্চাদিপি.
৩,৯৪. আ সংখ্যাযা সতাদো নাঞ্ঞত্থে
সংখ্যায+মুত্তৰপদে দ্ৱিস্সা হোতি অসতাদো নাঞ্ঞত্থে.
আৱিট্ঠলিঙ্গত্তা সংখ্যাযং উত্তৰপদে সলিঙ্গেনেৱ ৱিসেসনং ভৱতি.
সুদ্ধং মিস্সঞ্চ সংকিণ্ণং, উপসজ্জনমেৱ চ;
আৱিট্ঠ+মথ ৱা+ব্যত্তং, ছধা লিঙ্গং ৱিৱংযতে.
এত্থ যথাক্কমং ৰুক্খো লতা পণ্ণংতি সুদ্ধং. ঘটো ঘটী, ৱজিৰো ৱজিৰং, ৱেদনা ৱেদনংতি মিস্সং. তটো তটী তটংতি সংকিণ্ণং. সুক্কো পটো, সুক্কা পটি, সুক্কং ৱত্থংতি উপসজ্জনং. ৰাজা সৰণং, গুণো পমাণংতি আৱিট্ঠং. তুৱং অহং কতি পঞ্চাতি অব্যত্তং. ইতি লিঙ্গং ৱেদিতব্বং. দ্ৱাদস.
৩,৯৮. বা চত্তালীসা দো
দ্ৱিস্স বা ৱা হোতি চত্তালীসা দো নাঞ্ঞত্থে. ৰাদে সে বাৰস.
৩,৯৫. তিস্সে
সংখ্যায+মুত্তৰপদে তিস্স এ হোত+সতাদো না+ঞ্ঞত্থে.
৩,১০৪. ছতীহি ড়ো চ
ছতীহি পৰস্স দসস্স ড়ো হোতি ৰো চ. তেড়স তেৰস.
৩,১০০. চতুস্স চুচো দসে
চতুস্স চু+চো হোন্তি ৱা দসে পৰে. দ্ৱিত্তে চুদ্দস চোদ্দস চতুদ্দস.
৩,৯৯. ৱীসতিদসেসু পঞ্চস্স পণ্ণ+পন্না
ৱীসতি সেসু পৰেসু পঞ্চস্স পণ্ণ+পন্না হোন্তি যথাক্কমং. পন্নৰস পঞ্চদস.
৩,১০১. ছস্স সো
ছস্স সো-ইচ্চ+য+মাদেসো হোতি সে পৰে. সোড়স সোৰস. সত্তৰস সত্তদস. ‘‘একট্ঠান+মা’’তি আ, অট্ঠাৰস অট্ঠাদস.
ঊনা চ সা ৱীসতি চাতি ‘‘ৱিসেসন+মেকত্থেনে’’তি ৱিসেসনসমাসে ‘‘ইত্থিযং ভাসিতপুমি+ত্থী পুমে+ৱেকত্থে’’তি পুমত্তে চ কতে একেন ঊনা ৱীসতীতি ততিযাসমাসে একূনৱীসতি.
ৱীসতিআদযো আনৱুতিযা ইত্থিলিঙ্গে+কৱচনা. ভো একূনৱীসতি. একূনৱীসতিং. একূনৱীসত্যা একূনৱীসতিযা. একূনৱীসত্যং একূনৱীসতিযং একূনৱীসত্যা একূনৱীসতিযা. মতিসমং.
এৱং ৱীসতি, একৱীসতি, দ্ৱাৱীসতি বাৱীসতি, তেৱীসতি চতুৱীসতিপ্পভুতযো. পণ্ণআদেসে পণ্ণৱীসতি পঞ্চৱীসতি. এৱং ছব্বীসতি, সত্তৱীসতি, অট্ঠৱীসতি.
একেন ঊনা তিংসতি তিংসা ৱাতি একূনতিংসতি একূনতিংসা ৱা. কৰণে একূনতিংসায. একূনতিংসায, একূনতিংসায, একূনতিংসায, একূনতিংসাযং. এৱং তিংসতিণিংসাৱভুতযো. তিংসাসদ্দস্স পন সিলোপে ‘‘দীঘস্সো’’তি যোগৱিভাগা ৰস্সো, তিংস. নিগ্গহীতাগমো, তিংসং. ভোতিংসে+চ্চাদি পুমেৱ.
চত্তালীসাদীসুপি যথাসম্ভৱং এৱমেৱ. দ্ৱিত্তে একত্তিংসতি একত্তিংসা. ৰস্সদ্ৱিত্তে দ্ৱত্তিংসতি দ্ৱত্তিংস. এৱং তেত্তিংসতি তেত্তিংসাদযো যাৱ একূনচত্তালীসতি একূনচত্তালীসা. চত্তালীসায সিম্হি চত্তাৰীসা চত্তালীসা চত্তালীসং, ভো চত্তালীসে+চ্চাদি হোতি. এৱং একচত্তাৰীসা.
৩,৯৭. দ্ৱীস্সা চ
অসতাদো নাঞ্ঞত্থে চত্তালীসাদো দ্ৱিস্স এ ৱা হোতি আ চ. দ্ৱেচত্তালীসা দ্ৱেচত্তালীস দ্ৱেচত্তালীসং, এৱং দ্ৱাচত্তালীস-ইচ্চাদি. দ্ৱেচত্তাৰীসা দ্ৱেচত্তাৰীস দ্ৱেচত্তাৰীসং, এৱং দ্ৱাচত্তাৰীসা দ্ৱাচত্তাৰীস ইচ্চাদি. চত্তালীসতি একচত্তালীসতি দ্ৱেচত্তালীসতি দ্ৱাচত্তালীসতি ইচ্চাদি একূনৱীসতিসমং.
৩,৯৮. চত্তালীসাদো ৱা
অসতাদো নাঞ্ঞত্থে চত্তালীসাদো তিস্সে হোতি ৱা. তেচত্তালীসা তেচত্তালীস তেচত্তালীসং. ভো তেচত্তালীসে ইচ্চাদি হোতি. এৱং তিচত্তালীসা তেচত্তাৰীসা তিচত্তাৰীসা ইচ্চাদি, তেচত্তালীসতি তিচত্তালীসতি ইচ্চাদি পুব্বেৱ.
এৱং চতুচত্তালীসা পঞ্চচত্তালীসা চতুচত্তালীসতি পঞ্চচত্তালীসতি ইচ্চাদি যাৱ একূনপঞ্ঞাসা.
পঞ্ঞাসা পঞ্ঞাস পঞ্ঞাসং ইচ্চাদি হোতি. এৱং দ্ৱেপঞ্ঞাসা দ্ৱাপঞ্ঞাসা দ্ৱিপঞ্ঞাসা দ্ৱেপণ্ণাসা দ্ৱাপণ্ণাসা দ্ৱিপণ্ণাসা. তেপঞ্ঞাসা তিপঞ্ঞাসা তিপঞ্ঞাসং তেপণ্ণাসা তিপণ্ণাসা. চতুপণ্ণাসা পঞ্চপণ্ণাসা ইচ্চাদি যাৱ একূনসট্ঠি.
এৱং সট্ঠি, একসট্ঠি, দ্ৱেসট্ঠি দ্ৱাসট্ঠি দ্ৱিসট্ঠি, তেসট্ঠি তিসট্ঠি, চতুসট্ঠি পঞ্চসট্ঠি ইচ্চাদি যাৱ একূনসত্ততি.
সত্ততি, একসত্ততি, দ্ৱেসত্ততি দ্ৱাসত্ততি দ্ৱিসত্ততি, তেসত্ততি তিসত্ততি. দ্ৱেসত্তৰি দ্ৱাসত্তৰি দ্ৱিসত্তৰি, চতুসত্ততি, পঞ্চসত্ততি, চতুসত্তৰি, পঞ্চসত্তৰীতি যাৱ একূনাসীতি.
অসীতি, একাসীতি, দ্ৱাসীতি, যাগমে দ্ৱিযাসীতি, তেঅসীতি তিযাসীতি, চতুৰাসীতি, পঞ্চাসীতি ইচ্চাদি যাৱ একূননৱুতি.
নৱুতি, একনৱুতি, দ্ৱেনৱুতি দ্ৱানৱুতি দ্ৱিনৱুতি, তেনৱুতি তিনৱুতি, চতুনৱুতি, পঞ্চনৱুতি ইচ্চাদি যাৱ একূনসতং, এতং নপুংসকলিঙ্গ+মেকৱচনন্তং.
সতং, ভো সত সতা, সতং, সতং. সতেন, কৰণে সতেন. সতস্স, সতা সতম্হা সতস্মা, সতস্স, সতে সতম্হি সতস্মিং. এৱং একসততো পভুতি যাৱ সহস্সং.
কোটি পকোটি কোটিপ্পকোটি অক্খোভিণিযো ইত্থিলিঙ্গে+কৱচনন্তা. ৱগ্গভেদে তু সব্বাসম্পি সংখ্যানং বহুৱচনোপি হোতেৱ ‘‘দ্ৱেৱীসতিযো জিনদন্তা’’ ‘‘তিস্সো ৱীসতিযো দিনঘটিকা’’ ইচ্চাদি.
দসদসকং সতং নাম, দসসতং সহস্সং নাম, দসসহস্সং নহুতং, দসনহুতং লক্খং, সতসহস্সন্তিপি ৱুচ্চতি.
লক্খসতং কোটি, কোটিলক্খসতং পকোটি, পকোটিলক্খসতং কোটিপ্পকোটি, এৱং নহুতং, নিন্নহুতং, অক্খোভিণী, বিন্দু, অব্বুদং, নিৰব্বুদং, অহহং, অববং, অটটং, সোগণ্ডিকং, উপ্পলং, কুমুদং, পুণ্ডৰীকং, পদুমং, কথানং, মহাকথানং, অসঙ্খ্যেয্যন্তি যথাক্কমং সতলক্খগুণং ৱেদিতব্বং.
ইচ্চেৱং ঠানতো ঠানং, সতলক্খগুণং মতং;
কোটিপ্পভুতীনং ৱীস-সঙ্খ্যানঞ্চ যথাক্কমন্তি.
অথা+সংখ্যা ৱুচ্চতে, অব্যযন্তি চ ৱুচ্চতে. তং পাদি চাদি, উপসগ্গনিপাতাতি চ দুৱিধং.
প পৰা অপ সং অনু অৱ ও নি দু ৱি অধি অপি অতি সু উ অভি পতি পৰি উপ আ ইমে ৱীসতি পাদযো. পাদযো হি জোতকা, ন ৱাচকা.
তত্থ প-সদ্দো পকাৰা+দিকম্ম, পধান+ন্তোভাৱ, ৱিযোগ, তপ্পৰ, ভুসত্থ, সম্ভৱ, তিত্তি, অনাৱিল, পত্থনাদীসু. যথা পকাৰে-পঞ্ঞা. আদিকম্মে-ৱিপ্পকতং, পধানে-পণীতং, অন্তোভাৱে-পক্খিত্তং, খিত্তন্তি পেৰণং, পক্খিত্তন্তি অন্তোকৰণং, ধাত্ৱত্থস্স বাধিতত্তা. ৱুত্থঞ্হি –
ধাত্ৱত্থং বাধতে কোচি, কোচি তং অনুৱত্ততে;
তমেৱ+ঞ্ঞো ৱিসেসেতি, উপসগ্গগতী তিধাতি.
এত্থ চ ‘‘অনুৰুদ্ধকা মে সঙ্গামযুদ্ধে’’তি চ ইমে উপসগ্গা ধাত্ৱত্থং ৱিসেসেন্তি নাম. ৱিযোগে-পৱাসী, তপ্পৰে-পাচৰিযো, ভুসত্থে-পৱুদ্ধকাযো, সম্ভৱে-হিমৱন্তা গঙ্গা পভৱতি, তিত্তিযং-পহূত+মন্নং, অনাৱিলে-পসন্ন+মুদকং, পত্থনে-পণিহিতং.
পৰাইতি পৰিহানি, পৰাজয, গতি, ৱিক্কমা+মসনাদীসু. যথা পৰিহানিযং-পৰাভৱো. পৰাজযে-পৰাজিতো, গতিযং-পৰাযনং, ৱিক্কমে-পৰক্কমতি, আমসনে-অঙ্গস্স পৰামসনং.
অপইতি অপগত, গৰহ, ৱজ্জন, পূজা, পদুস্সনাদীসু. যথা অপগতে-অপমানো অপেতো, গৰহে-অপগব্ভো, ৱজ্জনে-অপসালায আযন্তি ৱাণিজা, পূজাযং-ৱুদ্ধাপচাযী, পদুস্সনে-অপৰজ্ঝন্তি.
সংইতি সমোধান, সম্মাসম, সমন্তভাৱ, সংগত, সংখেপ, ভুসত্থ, সহ+প্পত্থ, পভৱা+ভিমুখভাৱ, ৱিধান, পুনপ্পুন, কৰণ, সমিদ্ধাদীসু. যথা সমোধানে-সন্ধি, সম্মাসমে-সমাধি, সম্পযুত্তো, সমন্তভাৱে-সংকিণ্ণং, সমুল্লপনা, সংগতে-সঙ্গমো, সংখেপে-সমাসো, ভুসত্থে-সাৰত্থো, সহত্থে-সংৱাসো, অপ্পত্থে-সমগ্ঘো, পভৱে-সম্ভৱো, অভিমুখভাৱে-সম্মুখং. সংগতে-সংগণ্হাতি, ৱিধানে-সংৱুতং, পুনপ্পুনকৰণে-সন্ধাৱতি, সমিদ্ধিযং-সম্পন্নো.
অনুইতি অনুগতা+নুপচ্ছিন্ন, পচ্ছাত্থ, ভুসত্থ, সাদিস্স, হীন, ততিযত্থ, লক্খণি+ত্থম্ভূতক্খান, ভাগ, ৱিচ্ছাদীসু. অনুগতে-অন্ৱেতি, অনুপচ্ছিন্নে-অনুসযো, পচ্ছাত্থে-অনুৰথং, ভুসত্থে-অনুৰত্তো, সাদিস্সে-অনুৰূপং, হীনে-অনুসাৰিপুত্তং পঞ্ঞৱন্তো, ততিযত্থে-নদি+মন্ৱৱসিতা সেনা, লক্খণেৰুক্খ+মনুৱিজ্জোততে ৱিজ্জু, ইত্থম্ভূতখ্যানে-সাধু দেৱদত্তো মাতৰ+মনু, ভাগে-য+দেত্থ মং অনু সিযা, তং দীযতু, ৱিচ্ছাযং-ৰুক্খং ৰুক্খং অনু ৱিজ্জোততে চন্দো.
অৱইতি অধোভাগ, ৱিযোগ, পৰিভৱ, জানন, [সুদ্ধি] নিচ্ছয, দেস, থেয্যাদীসু. অধোভাগে-অৱক্খিত্তচক্খু, ৱিযোগে-অৱকোকিলং ৱনং, পৰিভৱে-অৱজাননং, অৱমঞ্ঞতি, জাননে-অৱগচ্ছতি. [সুদ্ধিযং–ৱোদানং (ৰূপসিদ্ধি)], নিচ্ছযে-অৱধাৰণং, দেসে-অৱকাসো, থেয্যে-অৱহাৰো.
ওইতি ওৰোহৰণ, নীহৰণ, সুদ্ধিআদীসু দিস্সতি. ওৰোহণে-পাসাদা ওৰোহতি, নীহৰণে-ওমুক্কুপাহনো, সুদ্ধিযং-ওদাতং.
নিইতি, নিস্সেস, নিগ্গত, নীহৰণ,+ন্তোপৱেসনা+ভাৱ, নিসেধন, নিক্খন্ত, পাতুভাৱা+ৱধাৰণ, ৱিভজন, উপমু+পধাৰণা+ৱসান, ছেক, নীহৰণা+ৱৰণাদীসু. নিস্সেসে-নিৰুত্তি, নিগ্গতে-নিক্কিলেসো, নিয্যাতি, নীহৰণে-নিদ্ধাৰণং, অন্তোপৱেসনে-নিখাতো, অভাৱে-নিম্মক্খিকং, নিসেধে-নিৱাৰেতি, নিক্খন্তে-নিব্বানং, পাতুভাৱে-নিম্মিতং, অৱধাৰণে-নিচ্ছযো, ৱিভজনে-নিদ্দেসো. উপমাযং-নিদস্সনং, উপধাৰণে-নিসামনং, অৱসানে-নিট্ঠিতং, ছেকে-নিপুণো, নীহৰণে-নীহৰতি, ইস্স দীঘো. আৱৰণে-নীৱৰণং.
দুইতি অসোভণা+ভাৱ, কুচ্ছিতা+সমিদ্ধি, কিচ্ছ, ৱিৰূপতাদীসু. অসোভণে-দুগ্গন্ধো, অভাৱে-দুব্ভিক্খং, কুচ্ছিতে – দুক্কটং. অসমিদ্ধিযং-দুস্সস্সং, কিচ্ছে-দুক্কৰং, ৱিৰূপতাযং-দুব্বণ্ণো দুম্মুখো.
ৱিইতি ৱিসেস, ৱিৱিধ, ৱিৰুদ্ধ, ৱিগত, ৱিযোগ, ৱিৰূপতাদীসু. ৱিসেসে-ৱিমুত্তি, ৱিসিট্ঠো, ৱিৱিধে-ৱিমতি, ৱিৰুদ্ধে-ৱিৱাদো, ৱিগতে-ৱিমলং, ৱিযোগে-ৱিপ্পযুত্তো, ৱিৰূপতাযং-ৱিৰূপো.
অধিইতি অধিকি+স্সৰূ+পৰিভাৱা+ধিভৱন+জ্ঝাযা+ধিট্ঠান, নিচ্ছয, পাপুণনাদীসু. অধিকে-অধিসীলং, ইস্সৰে-অধিপতি, অধি ব্ৰহ্মদত্তে পঞ্চালা, উপৰিভাৱে-অধিৰোহতি, পথৱিং অধিসেস্সতি, অধিভৱনে-অধিভৱতি, অজ্ঝাযনে-ব্যাকৰণ+মধীতে, অধিট্ঠানে-ভূমিকম্পাদিং অধিট্ঠাতি, নিচ্ছযে-অধিমোক্খো, পাপুণনে-ভোগক্খন্ধং অধিগচ্ছতি.
অপিইতি সম্ভাৱনা+পেক্খা, সমুচ্চয, গৰহ, পঞ্হাদীসু. সম্ভাৱনাযং-অপি দিব্বেসু কামেসু, মেৰুম্পি ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা গচ্ছেয্য, অপেক্খাযং-অযম্পি ধম্মো অনিযতো, সমুচ্চযে-ইতিপি অৰহং, অন্তম্পি অন্তগুণম্পি আদায, গৰহে-অপি অম্হাকং পণ্ডিতক, পঞ্হে-অপি ভন্তে ভিক্খং লভিত্থ.
অতিইতি অতিক্কমনা+তিক্কন্তা+তিসয, ভুসত্থাদীসু. অতিক্কমে-অতিৰোচতি অম্হেহি, অতীতো, অতিক্কন্তে-অচ্চন্তং, অতিসযে-অতিকুসলো, ভুসত্থে-অতিকোধো, অতিৱুদ্ধি.
সুইতি সোভণ, সুট্ঠু, সম্মা, সমিদ্ধি, সুখত্থাদীসু. সোভণে-সুগন্ধো, সুট্ঠু+সম্মাদত্থেসু-সুট্ঠু গতো সুগতো, সম্মা গতোতিপি সুগতো, সমিদ্ধিযং-সুভিক্খং, সুখত্থে-সুকৰো.
উইতি উগ্গতু+দ্ধকম্ম, পধান, ৱিযোগ, সম্ভৱ, অত্তলাভ, সত্তি, সৰূপকথনাদীসু. উগ্গতে-উগ্গচ্ছতি, উদ্ধকম্মে-আসনা উট্ঠিতো, উক্খেপো, পধানে-উত্তমো, লোকুত্তৰো, ৱিযোগে-উব্ভাসিতো, সম্ভৱে-উব্ভুতো, অত্তলাভে-উপ্পন্নং ঞাণং, সত্তিযং-উস্সহতি গন্তুং, সৰূপকথনে-উদ্দিসতি সুত্তং.
অভিইতি অভিমুখভাৱ, ৱিসিট্ঠা+ধিকু+দ্ধকম্ম, কুল, সাৰুপ্প, ৱন্দন, লক্খণি+ত্থম্ভূতক্খান, ৱিচ্ছাদীসু. অভিমুখভাৱে-অভিমুখো, অভিক্কমতি, ৱিসিট্ঠে-অভিধম্মো, অধিকে-অভিৱসতি, উদ্ধকম্মে-অভিৰুহতি. কুলে-অভিজাতো, সাৰুপ্পে-অভিৰূপো, ৱন্দনে-অভিৱাদেতি, লক্খণাদীসু পুৰিমসমং.
পতিইতি পটিগত, পটিলোম, পটিনিধি, পটিদান, নিসেধ, নিৱত্তন, সাদিস্স, পটিকৰণা+দান, পটিবোধ, পটিচ্চ, লক্খণিত্থম্ভূতক্খান, ভাগ, ৱিচ্ছাদীসু. পটিগতে-পচ্চক্খং, পটিলোমে-পটিসোতং, পটিনিধিম্হি-আচৰিযতো পতি সিস্সো, পটিদানে-তেলত্থিকস্স ঘতং পটিদদাতি, নিসেধে-পটিসেধেতি, নিৱত্তনে-পটিক্কমতি, সাদিস্সে-পটিৰূপকং, পটিকৰণে-পটিকাৰো, আদানে-পটিগ্গণ্হাতি, পটিবোধে-পটিৱেধো, পটিচ্চে-পচ্চযো, লক্খণাদীসু পুৰিমসমং.
পৰিইতি সমন্ততোভাৱ, পৰিচ্ছেদ, ৱজ্জনা+লিঙ্গন, নিৱসন, পূজা, ভোজনা+ৱজানন, দোসক্খান, লক্খণাদীসু. সমন্থ- তোভাৱে-পৰিৱুতো, পৰিচ্ছেদে-পৰিঞ্ঞেয্যং, ৱজ্জনে-পৰিহৰতি, আলিঙ্গনে-পৰিস্সজতি, নিৱসনে-যো ৱত্থং পৰিদহেস্সতি, পূজাযং-পৰিচৰিযা, ভোজনে-ভিক্খুং পৰিৱিসতি, অৱজাননে-পৰিভৱতি. দোসক্খানে-পৰিভাসতি, লক্খণাদীসু-ৰুক্খং পৰি ৱিজ্জোততে ৱিজ্জু ইচ্চাদি.
উপইতি উপগমন, সমীপূ+পপত্তি, সাদিস্সা+ধিকু+পৰিভাৱা+নসন, দোসক্খান, সঞ্ঞা, পুব্বকম্ম, পূজা, গয্হাকাৰ, ভুসত্থাদীসু. উপগমনে-নিসিন্নং ৱা উপনিসীদেয্য, সমীপে-উপনগৰং, উপপত্তিযং-সগ্গং লোকং উপপজ্জতি, অথ ৱা উপপত্তি=যুত্তি, যথা উপপত্তিতো ইক্খতীতি উপেক্খা, সাদিস্সে-উপমানং, উপমা, অধিকে-উপখাৰিযং দোণো, উপৰিভাৱে-উপসম্পন্নো, অনসনে-উপৱাসো, দোসক্খানে-পৰং উপৱদতি, সঞ্ঞাযং-উপধা, উপসগ্গো, পুব্বকম্মে-উপক্কমো, উপকাৰো, পূজাযং-বুদ্ধুপট্ঠাকো, মাতুপট্ঠানং, গয্হাকাৰে-সোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, ভুসত্থে-উপাদানং, উপাযাসো, উপনিস্সযোতি.
আইতি অভিমুখভাৱু+দ্ধকম্ম+মৰিযাদা+ভিৱিধি, পত্তি+চ্ছা, পৰিস্সজন, আদিকম্ম, গহণ, নিৱাসন, সমীপ, আৱ্হানাদীসু. অভিমুখভাৱে-আগচ্ছন্তি, উদ্ধকম্মে-আৰোহতি, মৰিযাদাযং-আপব্বতা খেত্তং, অভিৱিধিম্হি-আকুমাৰং যসো কচ্চাযনস্স, পত্তিযং-আপত্তিং আপন্নো, ইচ্ছাযং-আকঙ্খা, পৰিস্সজনে-আলিঙ্গনং, আদিকম্মে-আৰম্ভো, গহণে-আদীযতি, আলিঙ্গতি, (আলিম্পতি, ৰূ), নিৱাসে-আৱসথো, আৱাসো, সমীপে-আসন্নং, আৱ্হানে-আমন্তেতি.
প পৰা+প স+মন্ৱ+ৱ, ও নি দু ৰভি ব্যা+ধিসু;
অতি নি প্পতি পৰি অপযো, উপ আ ইতি ৱীসতি;
এস হি ভো উপসগ্গ-ৱিধি+ক্কমতো কথিতো.
এত্থ চ –
উপসগ্গ+নিপাতা চ, পচ্চযা চ ইমে তযো;
নেকে+নেকত্থৱাচকা, ইতি নেৰুত্তিকা+ব্ৰৱুং.
১১৮. অসংখ্যেহি সব্বাসং
অৱিজ্জমানসংখ্যেহি পৰাসং সব্বাসং ৱিভত্তীনং লোপো হোতি. ন সন্তি একৱচনাদিসংখ্যা এতেসন্তি অসংখ্যা, তেসং অসংখ্যানং ৱিভত্তীনং ভেদে অসতিপি স্যাদিৱিধানং ‘‘মা নো অজ্জ ৱিকন্তিংসূ’’তিআদো ৱিভত্যন্তত্তা পদত্তসিদ্ধীতি ৱো+নোআদীনং সিদ্ধিযা চ তেসং পঠমাদিঅত্থে দস্সনতো চ হোতি. পহাৰো পৰাভৱো অপহাৰো সংহাৰো অৱহাৰো ওহাৰো ইচ্চাদি হোতি.
উপেচ্চ+ত্থং সজন্তীতি, উপসগ্গা হি পাদযো;
চাদী পদাদিমজ্ঝন্তে, নিপাতা নিপতন্তীতি.
ওপসগ্গিকপদং.
সমুচ্চয+ৱিকপ্পন+পটিসেধ+পূৰণাদিঅত্থং অসত্তৱাচিকং নেপাতিকং.
চ-ইতি সমুচ্চযা+ন্ৱাচয+ইতৰেতৰযোগ+সমাহাৰা+ৱধাৰণাদীসু. ৱা-ইতি ৱিকপ্পনু+পমান+সমুচ্চয+ৱৱত্থিতৱিভাসাদীসু. ন, নো, মা, অ, অলং, হলং ইচ্চেতে পটিসেধে. ‘‘দ্ৱে পটিসেধা পকতিঅত্থং গমযন্তী’’তি ঞাযা ‘‘ন তেসং পন ৰূপানং পচ্চযা ন চ হোন্তী’’তি এত্থ ন চ ন হোন্তি-হোন্তেৱাতি পকতিঅত্থং গমযতি. অলং পৰিযত্তি+ভূসনেসু চ.
পূৰণত্থং দুৱিধং অত্তপূৰণং পদপূৰণঞ্চ, তত্থ অথ, খলু, ৱত, অথো, অস্সু, যগ্ঘে, হি, চৰহি, নং, তং, চ, তু, ৱা, ৱো, পন, হৱে, কীৱ, হ, ততো, যথা, সুদং, খো, ৱে, হং, এনং, (এৱং, ৰূ) সেয্যথিদং ইচ্চেৱমাদি পদপূৰণে. তত্থ অথ-ইতি পঞ্হা+নন্তৰিযা+ধিকাৰাদীসু চ. খলু-ইতি পটিসেধা+ৱধাৰণ, পসিদ্ধীসু চ. ৱত+ইতি একংস, খেদা+নুকম্প, সংকপ্পেসু চ. অথো-ইতি অন্ৱাদেসে চ. হি-ইতি হেতু, অৱধাৰণেসু চ. তু-ইতি ৱিসেস, হেতু, নিৱত্তনাদীসু চ. পন-ইতি ৱিসেসেপি. হৱে+ৱে ইচ্চেতে একংসত্থেপি. হং-ৱিসাদ, ৱিম্হেসুপি. (ৱিসাদ, সম্ভৱেসু, ৰূ). সেয্যথিদংতি তং কতমংতি অত্থেপি.
অত্থপূৰণং দুৱিধং ৱিভত্তিযুত্তং অৱিভত্তিযুত্তঞ্চ. অত্থি, সক্কা, লব্ভা ইচ্চেতে পঠমাযং. আৱুসো অম্ভো হম্ভো অৰে হৰে ৰে জে ইচ্চেতে আমন্তণে. দিৱা ভিয্যো (নমো, ৰূ) ইচ্চেতে পঠমাদুতিযাসু. সযং সামং সং সম্মা কিন্তি ইচ্চেতে ততিযত্থে. সো+তো+ধাপচ্চযন্তা চ সুত্তসো পদসো অনিচ্চতো দুক্খতো একধা দ্ৱিধা ইচ্চাদি. তৱে+তুং পচ্চযন্তা চতুত্থিযাৱ, কাতৱে দাতৱে, কাতুং কাৰেতুং, (দাতুং, ৰূ) দাপেতুং ইচ্চাদি. সো+তোপচ্চযন্তা পঞ্চমিযত্থে, দীঘসো ওৰসো ৰাজতো ৱা চোৰতো ৱা ইচ্চাদি. তো সত্ত- ম্যত্থেপি ত্ৰ+ত্থাদিপচ্চযন্তা চ, একতো পুৰতো পচ্ছতো পস্সতো পিট্ঠিতো পাদতো সীসতো অগ্গতো মূলতো, যত্ৰ যত্থ যহিং তত্ৰ তত্থ তহিং ইচ্চাদি. সমন্তা সামন্তা পৰিতো অভিতো সমন্ততো একজ্ঝং একমন্তং হেট্ঠা উপৰি উদ্ধং অধো তিৰিযং সম্মুখা পৰমুখা আৱি ৰহো তিৰো উচ্চং নীচং অন্তো অন্তৰা অন্তৰং অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা বাহিৰা বাহিৰং বহি ওৰং পাৰং আৰা আৰকা পচ্ছা পুৰে হুৰং পেচ্চ ইচ্চেতে সত্তমিযা. সম্পতি আযতি অজ্জ অপৰজ্ঝ সুৱে স্ৱে উত্তৰসুৱে (কিসু, ৰূ) হিয্যো পৰে (পৰসুৱে, ৰূ) সজ্জু সাযং পাতো কালং কল্লং দিৱা ৰত্তং নিচ্চং সততং অভিণ্হং অভিক্খণং মুহুং মুহুত্তং ভূতপুব্বং পুৰা যদা তদা (কদা, ৰূ) ইচ্চাদযো কালসত্তমিযং. ইতি ৱিভত্তিযুত্তানি.
অৱিভত্তিযুত্তেসু অপ্পেৱ অপ্পেৱনাম নু ইচ্চেতে সংসযত্থে. অদ্ধা অঞ্ঞদত্থু তগ্ঘ জাতু কামং সসক্কং ইচ্চেতে একংসত্থে. এৱং ইতি অৱধাৰণে. কচ্চি নু ননু কথং (কিংসু, ৰূ) কিং ইচ্চেতে পুচ্ছনত্থে. এৱং ইতি ইত্থং ইচ্চেতে নিদস্সনত্থে. ইতি হেতু+ৱাক্যপৰিসমত্তীসু চ. যাৱ তাৱ যাৱতা তাৱতা কিত্তাৱতা এত্তাৱতা কীৱ ইচ্চেতে পৰিচ্ছেদনত্থে. এৱং সাহু লহু ওপাযিকং পটিৰূপং আম সাধু ইচ্চেতে সম্পটিচ্ছনত্থে. তথা যথা যথেৱ তথেৱ এৱং এৱমেৱ এৱম্পি যথাপি সেয্যথাপি সেয্যথাপিনাম ৱিয ইৱ যথৰিৱ তথৰিৱ যথানাম তথানাম যথাহি তথাহি যথাচ তথাচ ইচ্চেতে পটিভাগত্থে. যথাইতি যোগ্গতা+ৱিচ্ছা+পদত্থানতিৱত্তি+নিদস্সনেসু চ. এৱংইতি উপদেস+পঞ্হাদীসু চ. কিঞ্চাপিইতি অনুগ্গহত্থে. ধিইতি গৰহে. অহোইতি গৰহ+পসংসন+পত্থনেসু. নামইতি গৰহ+পসংসন+সঞ্ঞা+পঞ্হেসু. সাধূতি পসংসন+যাচনেসু. ইঙ্ঘ হন্দ ইচ্চেতে চোদনত্থে. সাধু সুট্ঠু এৱমেতংতি অনুমোদনে. কিৰইতি অনুস্সৱন+অসদ্ধেয্যেসু. নুনইতি অনুমানা+নুস্সৰণ+পৰিৱিতক্কেসু. কস্মাতি কাৰণপুচ্ছনে. যস্মা তস্মা তথা হি তেন ইচ্চেতে কাৰণচ্ছেদনত্থে. সহ সদ্ধিং অমা (সমং, ৰূ) ইতি সমক্ৰিযাযং. ৱিনা ৰিতে ৱিপ্পযোগে. নানা পুথু বহুপকাৰে. পুথু ৱিসুং অসঙ্ঘাতে চ. দুট্ঠু কু কুচ্ছাযং (জিগুচ্ছাযং, ৰূ). পুন অপ্পঠমে. কথং চিকিচ্ছত্থে. ধা ক্খত্তুং সো কিঞ্চইতি সংখ্যাৱিভাগে. ঈসকং অপ্পমানেসু (অপ্পমত্তে, ৰূ). সণিকং মন্দত্থে. খিপ্পং অৰং লহুং আসু তুণ্হং অচিৰং সীঘত্থে. চিৰং চিৰস্সং দীঘকালে. চে যদি সংকা+ৱট্ঠানে. ধুৰং থিৰা+ৱধাৰণেসু (ধুৱং থিৰা+ৱধাৰণেসু, ৰূ). হা ৱিসাদে. তুণ্হী অভাসনে. সচ্ছি পচ্চক্খে. মুসা মিচ্ছাঅলিকং অসচ্চে. সুৱত্থি আসিট্ঠে ইচ্চাদি.
তুন+ক্ত্ৱান+ক্ত্ৱাপচ্চযন্তা উস্সুক্কনত্থে ভৱন্তি. যথা পস্সিতুন পস্সিয পস্সিত্ৱান পস্সিত্ৱা, দিস্ৱা দিস্ৱান দস্সেত্ৱা দাতুন দত্ৱান দত্ৱা উপাদায দাপেত্ৱা ৱিঞ্ঞায ৱিচেয্য ৱিনেয্য সমেচ্চ নিহচ্চ উপেচ্চ আৰব্ভ আগম্ম ইচ্চাদি.
ৱিভত্তিযা কতো ভেদো, সলিঙ্গানং ভৱে তথা;
তুম্হাদীনং ত্ৱ+লিঙ্গেসু, নেৱ+ত্থি পাদি+চাদিনং.
এৱং নামাখ্যাতোপসগ্গেহি ৱিনিমুত্তং এতং নিপাতপদং ৱেদিতব্বং.
নেপাতিকপদং.
পুল্লিঙ্গং ইত্থিলিঙ্গঞ্চ, নপুংসক+মথা+পৰং;
তিলিঙ্গঞ্চ অলিঙ্গঞ্চ, নামিকং পঞ্চধা ঠিতং.
ইতি পযোগসিদ্ধিযং নামকণ্ডো দুতিযো.