৩. কাৰককণ্ড
অথ ৱিভত্তীন+মত্থভেদা ৱুচ্চন্তে.
তত্থ একম্পি অত্থং কম্মাদিৱসেন একত্তাদিৱসেন চ ৱিভজন্তীতি ৱিভত্তিযো, স্যাদযো. তা পন পঠমাদিভেদেন সত্তৱিধা. তা যথা ‘‘পঠমা+ত্থমত্তে’’তি পঠমাৱিভত্তি হোতি. সিস্স ওকাৰ+লোপ+অ-মাদেসেসু নৰো ইত্থী নপুংসকং.
সকত্থ+দব্ব+লিঙ্গানি, সংখ্যা+কম্মাদিপঞ্চকং;
নামত্থো তস্স সামঞ্ঞ-মত্থমত্থং পৱুচ্চতে.
সো নামত্থো চ –
জাতি ক্ৰিযা গুণো দব্বং, তথা নামন্তি পঞ্চধা;
সদ্দস্স+ত্থো স সদ্দোপি, পঞ্চধাৱ+ত্ৰ ভিজ্জতে.
কথং জাতিসদ্দো গুণসদ্দোত্যাদিনা.
ভিন্নেস্ৱ+ভিন্নধী+সদ্দা, সবলাদীসু যব্বলা;
ৱত্তন্তে জাতি এসা+স্স, মালা সুত্ত+মিৱা+ন্ৱিতা.
অদব্বভূতং কত্তাদি-কাৰকগ্গামসাধিযং;
পদত্থং কত্তুকম্মট্ঠং, ক্ৰিয+মিচ্ছন্তি তব্বিদূ.
দব্বস্সিতো ততো ভিন্নো, নিমিত্তো তপ্পতীতিযা;
ৱিনস্সনসভাৱো চ, নিগ্গুণোৱ গুণো+চ্চতে.
এত্থ পটো সুক্কোতি ৱিনস্সনসভাৱো চ চসদ্দেন ৱিপুলো আকাসোতি অৱিনস্সনসভাৱো চ অত্তনি ৱিসুং গুণৰহিতো গুণো+চ্চতে ত্যত্থো.
যং যং ৱিসেস্সতে কিঞ্চি, তং তং দব্ব+মিহো+চ্চতে;
জাত্যাদিনোপ্য+তো তাদি, দব্বত্তং পৰিকপ্পতে.
এত্থ গোজাতি অস্সজাতীতি ৱুত্তে জাতি দব্বং. নীলো গুণোতি চ গুণো দব্বং. পচনক্ৰিযাতি চ গমনাদিক্ৰিযাতো ৱিসেসিযতীতি ক্ৰিযাৱ দব্বং.
নামৰূপেন সদব্বে, ক্ৱচি সঞ্ঞী কথীযতে;
নামন্তি তং যথা চিত্তো, সঞ্ঞা সদ্দো তু তদ্ধনী.
নামস্স দব্বত্তেপি চিত্তোত্যাদি নামেনেৱ পসিজ্ঝতি, নো ঘট+পটাদযোৱ দব্বত্তেন, তস্মা নাম+মিতি সঞ্ঞী কথীযতে, তংৱাচকত্তা তব্বতী চিত্তাদি সঞ্ঞাসদ্দোতি নিচ্ছিযতেয্য+ধিপ্পাযো.
অযং পঞ্চৱিধোপি অত্থো সদ্দত্থো চেৱ সামত্থিযা গম্যমানত্থো চাতি দুব্বিধো. তথা হি ‘‘পীনো দিৱা ন ভুঞ্জেয্য’’মিতি ভুত্তিনিৰাকতি সদ্দত্থো. ৰত্তিভুত্তি তু সামত্থিযা+ৱগম্যতে. তেনে+তং ৱুচ্চতি –
অত্থপ্পতীতিযং সদ্দ-ব্যাপাৰো তিৱিধো ভৱে;
মুখ্যো লক্খণ+ব্যঞ্জন-সভাৱো চাতি এত্থ তু.
মুখ্যো তু নিৰন্তৰত্থে, লক্খণো তু তিৰোহিতে;
অত্থে+তৰো তু ৱাক্যস্স, অত্থেযেৱ পৱত্ততি.
‘‘মঞ্চে’’তি নিৰন্তৰত্থে ৱত্তমানো মুখ্যো, ‘‘মঞ্চা উগ্ঘোসন্তী’’তি তিৰোহিতত্থে ৱত্তমানো লক্খণো, গাথাদিসকলৱাক্যস্স+ত্থে ৱত্তমানো ব্যঞ্জনসভাৱো.
ব্যাপাৰস্স পভেদেন, তিধা সদ্দোপি ৱাচকো;
লক্খণিকো ব্যঞ্জকোতি, তদত্থোপি তিধা মতো.
ৱচ্চো লক্খণিকো ব্যঙ্গ্যো, চেৱং সদ্দো সুৱাচকো;
ৱুত্তকমেন জাত্যাদি-ভেদেন পঞ্চধা ভৱেতি.
৩৮. আমন্তণে –
তি আমন্তণাধিকে অত্থমত্তে পঠমাৱিভত্তি হোতি. ভো নৰ, ভো ইত্থি, ভো নপুংসক.
সদ্দেনা+ভিমুখীকাৰো, ৱিজ্জমানস্স ৱত্থুনো;
আমন্তণং ৱিধাতব্বে, নত্থি ‘‘ৰাজা ভৱে’’তি+দং.
ক্ৰিযা নিমিত্তং কাৰকন্তু কম্ম, কত্তু, কৰণ, সম্পদান, অৱধি, আধাৰভেদেন ছব্বিধং, তং যথা –
২,২. কম্মে দুতিযা
কৰীযতি কত্তুকিৰিযায সম্বন্ধীযতীতি কম্মং, তস্মিং কম্মকাৰকে দুতিযাৱিভত্তি হোতি. তং তিৱিধং নিব্বত্তি, ৱিকতি, পত্তি ভেদেন, তত্থ নিব্বত্তিকম্মে মাতা পুত্তং ৱিজাযতি, আহাৰো সুখং জনযতি, কটং কৰোতি দত্তো. ৱিকতিযং কট্ঠ+মঙ্গাৰং কৰোতি, সুৱণ্ণং কটকং কৰোতি, ৱীহযো লুনাতি. পত্তিযং দত্তো ঘৰং পৱিসতি, আদিচ্চং পস্সতি, ধম্মং সুণাতি, পণ্ডিতে পযিৰুপাসতি.
ৱুত্তঞ্চ –
নিব্বত্তি+ৱিকতি+পত্তি-ভেদা কম্মং তিধা মতং;
কত্তুক্ৰিযাভিগম্মন্তং, সুখ+মঙ্গাৰং+ঘৰং যথাতি.
কটং কৰোতি ৱিপুলং দস্সনীযন্তি অত্থেৱ গুণযুত্তস্স কম্মতা, ৱিপুলং কৰোতি, দস্সনীযং কৰোতীতি ক্ৰিযায সম্বন্ধিযমানত্তা. ওদনো পচ্চতেতি ওদনসদ্দতো কম্মতা নপ্পতীযতে, কিঞ্চৰহি আখ্যাততো.
ইচ্ছিতকম্মং যথা-গাৱুং পযো দোহতি, গোমন্তং গাৱং যাচতি, গাৱ+মৱ ৰুন্ধতি ৱজং, মাণৱকং মগ্গং পুচ্ছতি, গোমন্তং গাৱং ভিক্খতে, ৰুক্খ+মৱচিনাতি ফলানি, ৰুক্খাত্যত্থো. সিস্সং ধম্মং ব্ৰূতে. এত্থ পযো, গাৱং ইচ্চাদি ইচ্ছিতং, গাৱুং, গোমন্ত+মিচ্চাদি অনিচ্ছিতং. এৱ+মনিচ্ছিতেপি কণ্টকং মদ্দতি, ৱিসং গিলতি. যং নেৱি+চ্ছিতং, নাপি অনিচ্ছিতং, তত্ৰাপি গামং গচ্ছন্তো ৰুক্খমূল+মুপসপ্পতি.
আধাৰে অধিসি+ঠা+সানং পযোগে চ, পথৱিং অধিসেস্সতি, গাম+মধিতিট্ঠতি, ৰুক্খ+মজ্ঝাসতেতি. এত্থ পথৱিন্তি পথৱিযন্তি অত্থো. এৱ+মভি, নিপুব্বৱিসস্সাপি, ধম্ম+মভিনিৱিসতে, ধম্মে ৱা. তথা উপ, ন্ৱ+জ্ঝা+পুব্বৱসতিস্স, গাম+মুপৱসতি, গাম+মনুৱসতি, ৱিহাৰ+মধিৱসতি, গাম+মাৱসতি, অগাৰং অজ্ঝৱসতি, এত্থ গামন্তি গামেত্যত্থো. তথা তপ্পানা+চাৰেপি, নদিং পিবতি, গামং চৰতি, নদিযংত্যত্থো. সচে মং নালপিস্সতীতি মযা সদ্ধিংত্যত্থো. ৱিহিতাৱ পটি-যোগেপি দুতিযা, পটিভন্তু তং চুন্দ বোজ্ঝঙ্গা, তম্পটি বোজ্ঝঙ্গা ভাসন্তূতি অত্থো. উপমা মং পতিভাতি, উপমা মং উপট্ঠাতিত্যত্থো. ধাতুনাযুত্তে ‘‘তস্স নপ্পটিভাতী’’তি ছট্ঠী.
৩. কালদ্ধান+মচ্চন্তসংযোগে
কালদ্ধানং দব্ব+গুণ+ক্ৰিযাহি অচ্চন্তসংযোগে তেহি কালদ্ধানৱাচীহি দুতিযা হোতি. কালে-সত্তাহং গৱপানং, মাসং মংসোদনং, সৰদং ৰমণীযা নদী, সব্বকালং ৰমণীযং নন্দনং, তযো মাসে অভিধম্মং দেসেতি. অদ্ধনি-যোজনং ৱনৰাজি, যোজনং দীঘো পব্বতো, কোসং সজ্ঝাযতি.
পুব্বন্হসমযং নিৱাসেত্ৱা, একং সমযং ভগৱা, ইমং ৰত্তিং চত্তাৰো মহাৰাজানোতি এৱমাদীসু কালৱাচীহি অচ্চন্তসংযোগে দুতিযা, বহুলংৱিধানা ৱিভত্তিৱিপল্লাসো ৱা. মাসেনা+নুৱাকো+ধীতো, কোসেনা+নুৱাকো+ধীতোতি কৰণত্থে ততিযা.
৪. গতিবোধাহাৰসদ্দত্থাকম্মকভজ্জাদীনং পযোজ্জে
গত্যত্থানং বোধত্থানং আহাৰত্থানং সদ্দত্থান+মকম্মকানং ভজ্জাদীনঞ্চ পযোজ্জে কত্তৰি দুতিযা হোতি. দত্তো গমযতি মাণৱকং গামং, যাপযতি ৱা. গুৰু বোধযতি মাণৱকং ধম্মং, ৱেদযতি ৱা. মাতা ভোজযতি পুত্ত+মোদনং, আসযতি ৱা. গুৰু অজ্ঝাপযতি সিস্সং ৱেদং, পাঠযতি ৱা. পযোজ্জতো+ঞ্ঞত্ৰ কম্মে দুতিযা. পোসো আসযতি দত্তং, সাযযতি ৱা. পোসো অঞ্ঞং ভজ্জাপেতি, অঞ্ঞং কোট্টাপেতি, অঞ্ঞং সন্থৰাপেতি.
৫. হৰাদীনং ৱা
হৰাদীনং পযোজ্জে কত্তৰি দুতিযা হোতি ৱা. পোসো হাৰেতি ভাৰং দত্তং, দত্তেনেতি ৱা. দস্সযতে জনং ৰাজা, জনেনেতি ৱা. অভিৱাদযতে গুৰুং দত্তং, দত্তেনেতি ৱা. অজ্ঝোহাৰেতি সত্তুং দত্তং, দত্তেনেতি ৱা. কাৰেতি দত্তো দত্তং, দত্তেনেতি ৱা. পক্খে সব্বত্ৰ কত্তৰি ততিযা.
৬. ন খাদাদীনং
খাদাদীনং পযোজ্জে কত্তৰি দুতিযা ন হোতি. গত্যত্থাদীসু ক্ৱচি পটিসেধত্থ+মিদং. খাদযতি দত্তো দত্তেন, আদযতি দত্তেন, অৱ্হাপযতি দত্থেন, সদ্দাযযতি দত্তেন, নাযযতি দত্তেন, কন্দযতি দত্তেন.
৭. ঝাদীহি যুত্তা
ধিআদীহি যুত্ততো দুতিযা হোতি. ধি+ৰত্থু+মং পুতিকাযং, অন্তৰা চ ৰাজগহং অন্তৰা চ নালন্দং, ৰাজগহস্স চ নালন্দস্স চ ৱিৱৰভূতে মজ্ঝেতি অত্থো. সমাধান+মন্তৰেন, মুচলিন্দ+মভিতো সৰং. ছট্ঠ্যত্থে+যং দুতিযা.
৮. লক্খণিত্থম্ভূতৱিচ্ছাস্ৱ+ভিনা
লক্খণাদীস্ৱ+ত্থেসু অভিনা যুত্তম্হা দুতিযা হোতি. ৰুক্খ+মভিৱিজ্জোততে চন্দো, এত্থ ৰুক্খো লক্খণং, চন্দো লক্খিতব্বো, তত্ৰ অভিনা ৰুক্খস্স লক্খণৱুত্তিতা পকাসীযতীতি ৰুক্খো অভিনা যুত্তো নাম. সাধু দেৱদত্তো মাতৰ+মভি, মাতৰি সাধুত্তং পত্তোত্যত্থো. ৰুক্খং ৰুক্খংঅভি ৱিজ্জোততে চন্দো, ৰুক্খে ৰুক্খেত্যত্থো.
৯. পতিপৰীহি ভাগে চ
পতিপৰীহি যুত্ততো লক্খণাদীসু ভাগে চ+ত্থে দুতিযা হোতি. ৰুক্খংপতি ৱিজ্জোততে, সাধু দেৱদত্তো মাতৰংপতি, ৰুক্খং ৰুক্খংপতি তিট্ঠতি, য+দেত্থ মং পতি সিযা, যো মম ভাগো, সো দীযতুত্যত্থো. এৱং ৰুক্খংপৰিত্যাদিপি.
১০. অনুনাতি
লক্খণাদীসু দুতিযা. ৰুক্খমনু ৱিজ্জোততে, সচ্চকিৰিয+মনু ৱস্সি, হেতু চ লক্খণং ভৱতি, সাধু দেৱদত্তো মাতৰ+মনু, ৰুক্খং ৰুক্খ+মনু ৱিজ্জোততে, যদেত্থ মংঅনু সিযা.
১১. সহত্থে
সহত্থে অনুনা যুত্তম্হা দুতিযা. পব্বত+মনু তিট্ঠতি, পব্বতেন সহ ত্যত্থো.
১২. হীনে
হীনত্থে অনুনা যুত্তম্হা দুতিযা. অনুসাৰিপুত্তং পঞ্ঞৱন্তো ভিক্খূ, সাৰিপুত্ততো পঞ্ঞায হীনাত্যত্থো.
১৩. উপেন
হীনত্থে উপেন যুত্তম্হা দুতিযা. উপসাৰিপুত্তং পঞ্ঞৱন্তো.
১৬. কত্তুকৰণেসু ততিযা
কত্তৰি কৰণে চ কাৰকে ততিযা হোতি. জিনেন দেসিতো ধম্মো, বুদ্ধেন জিতো মাৰো, অহিনা দট্ঠো নৰো. যত্থ কাৰণকাৰণম্পি কাৰণৱসেন ৱুচ্চতি, তত্থাপি ততিযা, চোৰেহি গামো দড্ঢো, তিণেহি ভত্তং সিদ্ধং, সদ্ধেহি কাৰিতা ৱিহাৰা.
অত্তপধানো কিৰিযং, যো নিব্বত্তেতি কাৰকো;
অপযুত্তো পযুত্তো ৱা, স কত্তাতি পৱুচ্চতি.
কৰণে-তং পন দুৱিধং অজ্ঝত্তিকবাহিৰৱসেন, যথা হত্থেন কম্মং কৰোতি, চক্খুনা ৰূপং পস্সতি, মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞাযতি. দত্তেন ৱিহযো লুনাতি, অগ্গিনা কুটিং ঝাপেতি.
বাহিৰঞ্চ তথা+জ্ঝত্তং, কৰণং দুৱিধং যথা;
ৱীহিং লুনাতি দত্তেন, নেত্তেন চন্দ+মিক্খতে.
পকতিযা অভিৰূপো, গোত্তেন গোতমো ইচ্চাদি ভূধাতুস্স সম্ভৱা কৰণে ততিযা. তথা সাৰিপুত্তোতি নামেন ৱিস্সুতো, জাতিযা খত্তিযো বুদ্ধো, জাতিযা সত্তৱস্সিকো, সিপ্পেন নড়কাৰো সো, একূনতিংসো ৱযসা, এৱং সমেন ধাৱতি, ৱিসমেন ধাৱতি, দ্ৱিদোণেন ধঞ্ঞং কিণাতি.
১৭. সহত্থেন
সহত্থেন যোগে ততিযা সিযা. ততিযাপি ছট্ঠীৱ অপ্পধানে এৱ ভৱতি. পুত্তেন সহা+গতো, পুত্তেন সদ্ধিং আগতো, ৱিতক্কেন সহ ৱত্ততি, পুত্তেন সহ থূলো, নিসীদি ভগৱা সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন, সহস্সেন সমং মিতা, সব্বেহি মে পিযেহি মনাপেহি নানাভাৱো.
১৮. লক্খণে
লক্খণে ৱত্তমানতো ততিযা. ভিন্নেন সীসেন পগ্ঘৰন্তেন লোহিতেন পটীৱিস্সকে উজ্ঝাপেসি, ঊনপঞ্চবন্ধনেন পত্তেন অঞ্ঞং নৱং পত্তং চেতাপেয্য, তিদণ্ডকেন পৰিব্বাজক+মদ্দক্খি, অক্খিনা কাণো, হত্থেন কুণী, পাদেন খঞ্জো, পিট্ঠিযা খুজ্জো. তেন হি ৱিকলঙ্গেন ৱিকলঙ্গিনো ৱিকাৰো লক্খিযতে.
১৯. হেতুম্হি
ৱাসাদিলক্খণক্ৰিযায হেতুতো ততিযা. অন্নেন ৱসতি, ৱিজ্জায ৱসতি, ন জচ্চা ৱসলো হোতি, কম্মুনা ৱসলো হোতি, দানেন ভোগৱা, আচাৰেন কুলং, তেন পাণি কামদদো.
২০. পঞ্চমী+ণে ৱা
ইণে হেতুম্হি পঞ্চমী ৱা. সতস্মা বদ্ধো, সতেন ৱা.
২১. গুণে
পৰঙ্গভূতে হেতুম্হি পঞ্চমী হোতি ৱা. জড়ত্তা বদ্ধো, জড়ত্তেনৱা, পঞ্ঞায মুত্তো, হুত্ৱা অভাৱতো অনিচ্চা, সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো. বহুলংৱিধানা সত্তম্যত্থেহিপি, তেন সমযেন, কালেন ধম্মসাকচ্ছা, পুৰত্থিমেন ধতৰট্ঠো, দক্খিণেন ৱিৰূড়্হকো, উত্তৰেন কপিলৱত্থু, যেন ভগৱা, তেনুপসঙ্কমি, সো ৱো মম+চ্চযেন সত্থাতি. মাসেন ভুঞ্জতি, একাহেনেৱ বাৰাণসিং পাৱিসি, নৱহি মাসেহি ৱিহাৰং কাৰাপেসি, কহাপণেন ঊনো, ধনেন ৱিকলো, অসিনা কলহো, আচাৰেন নিপুণো, গুড়েন মিস্সকং, ৱাচায সখিলো, মণিনা অত্থো, ধনেন অত্থো, যোজনেন গচ্ছতি ইচ্চাদি হেতুম্হি কৰণে ৱা ততিযা. অত্তনাৱ অত্তানং সম্মন্নতীতি পচ্চত্তে বহুলংৱিধানা কত্তৰি ততিযা. এৱং তিলেহি খেত্তে ৱপতীতি কম্মত্থে, সুমুত্তা মযং তেন মহাসমণেনাতি পঞ্চম্যত্থে চ.
২৪. চতুত্থী সম্পদানে
অচেতনং সচেতনং ৱা পটিগ্গাহকভাৱেনা+পেক্খিতং, তং সম্পদানং, তঞ্চ দা-দানেতি ধাতুতো ব্যপ্পেন যুত্তমেৱ, তত্থ চতুত্থী হোতি. তঞ্চ দীযমানস্স ৱত্থুনো অনিৱাৰণ+জ্ঝেসনা+নুমতিতো তিৱিধো, যথা বুদ্ধস্স পুপ্ফং দেতি, বোধিৰুক্খস্স জলং দেতি, যাচকস্স ধনং দেতি, ভিক্খূনং দানং দেতি.
অনিৰাকৰণা+ৰাধ-ন+ব্ভনুঞ্ঞৱসেন হি;
সম্পদানং তিধা ৱুত্তং, ৰুক্খ+যাচক+ভিক্খৱো.
আধাৰৱিৱক্খাযং সত্তমীপি, সঙ্ঘে গোতমি দেহি, সঙ্ঘে দিন্নে অহঞ্চেৱ পূজিতো ভৱিস্সামি, যা পলালমযং মালং, নাৰী দত্ৱান চেতিযেতি.
২৫. তাদত্থ্যে
তাদত্থ্যে চতুত্থী সিযা. তদত্থস্স ভাৱে, তাদত্থ্যং, তস্মিং তদত্থভাৱে জোতনীযেৱ চতুত্থী সিযা. তদত্থস্স ভাৱোতি নিমিত্তনিমিত্তীসম্বন্ধে ছট্ঠী, তস্মা ছট্ঠাপৱাদো+যং. সমেপি নিমিত্তনিমিত্তীনং সম্বন্ধে নিমিত্তভূতযূপতোৱ চতুত্থী, নো নিমিত্তীভূতদাৰুতো. যূপায দাৰু, পাকায ৱজতি, বুদ্ধস্সত্থায জীৱিতং পৰিচ্চজামি, নেৱ দৱায, ন মদায, ঊনস্স পাৰিপূৰিযা, অত্থায হিতায সুখায সংৱত্ততি, লোকানুকম্পায, ফাসু ৱিহাৰায.
ইচ্চাযং কচ্চাযনে উপৰি ৱক্খমানস্স চতুত্থীতি সাধিতত্তা ইধ ছট্ঠীতি দীপনত্থং ৱুচ্চতে –
কস্স সাদু নৰুচ্চতি, মা অযস্মন্তানম্পি সঙ্ঘভেদো ৰুচ্চিত্থ, খমতি সঙ্ঘস্স, ভত্ত+মস্স নচ্ছাদেতীতি ছট্ঠী সম্বন্ধৱচনিচ্ছাযং, ন চে+ৱং ৱিৰোধো সিযা, সদিসৰূপত্তা, এৱংৱিধেসু চ সম্বন্ধস্স সদ্দিকানুমতত্তা. তথা হি ভাগৱুত্তিযা ‘‘উপপদৱিভত্তি ছট্ঠিযা+পৱাদা’’তি ৱুত্তং, সদ্দন্তৰে ৱিহিতা ৱিভত্তি উপপদৱিভত্তি.
কস্স ৱা ত্ৱং ধম্মং ৰোচেসীতি অত্থমত্তে পঠমা, কস্স ৱা তুয্হন্তি অৱত্ৱা কস্স ৱা ত্ৱং ধম্মং ৰোচেসীতি অত্থমত্তে পঠমাৱসেন ব্যভিচাৰদস্সনা. এৱ+মঞ্ঞাপি ৱিঞ্ঞেয্যা, পৰতোপি যথাগমং.
ৰঞ্ঞো সতং ধাৰেতি ৰঞ্ঞো ছত্তং ধাৰেতীতি সম্বন্ধে ছট্ঠীৱ. সিলাঘ=কথনে, এৱং ৰঞ্ঞো সিলাঘতে ইচ্চাদি, থুতিং কৰোতীত্যত্থো. হনু=অপনযনে, ৰঞ্ঞো হনুতে, ৱঞ্চেতীত্যত্থো. উপতিট্ঠেয্য সক্যপুত্তানং ৱড্ঢকী, উপগচ্ছেয্যাত্যত্থো. সপ=অক্কোসে, ময্হং সপতে, সচ্চং কুৰুতেত্যত্থো. ধৰ=ধাৰণে, সুৱণ্ণং তে ধাৰযতে, ইণং তে ধাৰযতি, অস্স ৰঞ্ঞো নাগং ধাৰযাম. পিহ=ইচ্ছাযং, দেৱাপি তস্স পিহযন্তি তাদিনো, তেসং পিহযন্তি সম্বুদ্ধানং সতীমতং, পিহযন্তি=পত্থেন্তি. তস্স কুজ্ঝ মহাৱীৰ, যদি+হং তস্স পকুপ্পেয্যং, দুভযতি দিসানং মেঘো, যো মিত্তানং ন দূভতি, যো অপ্পদুট্ঠস্স নৰস্স দুস্সতি. ইস্স=ইস্সাযং, তিত্থিযা ইস্সযন্তি সমণানং. উসূয=দোসাৱিকৰণে, দুজ্জনা গুণৱন্তানং উস্সূযন্তি, কা উসুযা ৱিজানতং. ইধ+সিধ+ৰাধ+সাধ=সংসিদ্ধিযং, আৰাধো মে ৰঞ্ঞো, ৰঞ্ঞো ভাগ্য+মাৰজ্ঝতি, ক্যা+হং অয্যানং অপৰজ্ঝামি, আযস্মতো উপালিত্থেৰস্স উপসম্পদাপেক্খো উপতিস্সো. ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং, আসুণন্তি বুদ্ধস্স ভিক্খূ, তস্স ভিক্খুনো জনোঅনুগিণাতি, পতিগিণাতি, সাধুকাৰদানাদিনা তং উস্সহতীত্যত্থো. আৰোচযামি ৱো ভিক্খৱে, পটিৱেদযামি ৱো, আমন্তযামি তে মহাৰাজ, ধম্মং তে দেসিস্সামি, দেসেতু ভন্তে ভগৱা ধম্মং ভিক্খূনং, যথা নো ভগৱা ব্যাকৰেয্য, নিৰুত্তিং তে পৱক্খামি, অলং মে ৰজ্জং, অলং ভিক্খু পত্তস্স, অলং মল্লো মল্লস্স, অৰহতি মল্লো মল্লস্স, অলং তে ইধ ৱাসেন, কিং মে একেন তিণ্ণেনাতি সব্বত্থ সম্বন্ধে ছট্ঠী.
এৱং আযু ভোতো হোতু, চিৰং জীৱিতং, ভদ্দং, কল্যাণং, অত্থং, পযোজনং, কুসলং, অনামযং, হিতং, পত্থং, সুখং, সাতং, ভোতো হোতু, সাধু সম্মুতি মে তস্স, পুত্তস্সা+ৱিকৰেয্য গুয্হ+মত্থং, তস্স মে সক্কো পাতুৰহোসি, তস্স পহিণেয্য, ভিক্খূনং দূতং পাহেসি, কপ্পতি সমণানং আযোগো, একস্স দ্ৱিন্নং তিণ্ণং ৱা পহোতি, উপমং তে কৰিস্সামি, অঞ্জলিংতে পগ্গণ্হামি, তস্স ফাসু, লোকস্স+ত্থো, নমো তে পুৰিসাজঞ্ঞ, সোত্থি তস্স, সমত্থো মল্লো মল্লস্স, তস্স হিতং, তস্স সুখং, স্ৱাগতং তে মহাৰাজাতি সব্বত্থ সম্বন্ধে ছট্ঠী.
২৬. পঞ্চম্য+ৱধিস্মা
পদত্থাৱধিস্মা পঞ্চমীৱিভত্তি হোতি.
সমেপ্য+পগমে দ্ৱিন্নং, পুব্বৰূপা য+দচ্চুতং;
ৱুচ্চতে ত+দপাদানং, তং চলাচলতো দ্ৱিধা;
যথা+স্সা ধাৱতা পোসো, পতো, ৰুক্খাফলন্তি চ.
তত্থ চলাৱধি ধাৱতা অস্সা পুৰিসো পততি, অচলাৱধি পব্বতা ওতৰন্তি ৱনচাৰকাতি.
তঞ্চ অৱধি ৱিসযক্ৰিযাৱিসেসস্স নিদ্দিট্ঠত্তা নিদ্দিট্ঠৱিসযং, যত্থ অপ অপগমনক্ৰিযং উপাত্তং=অজ্ঝাহটং ৱিসযং কত্ৱা পৱত্ততি, তং উপাত্তং. যং কেনচি গুণেন উক্কংসিযতি, তং অনুমেয্যং. যথা গামা অপেন্তি মুনযো, নগৰা নিগ্গতো ৰাজা, পাপা চিত্তং নিৱাৰেন্তি. ৱলাহকা ৱিজ্জোততে, কুসুলতো পচতীতি. এত্থ চ ৱড়াহকা নিক্খম্ম, কুসুলতো অপনেত্ৱাতি চ পুব্বক্ৰিযা অজ্ঝাহৰীযতি. মথুৰা পাটলিপুত্তকেহি অভিৰূপাতি অনুমীযতি. ৱুত্তঞ্হি –
নিদ্দিট্ঠৱিসযং কিঞ্চি, উপাত্তৱিসযং তথা;
অনুমেয্যৱিসযঞ্চেতি, তিধা+হু অৱধিং বুধাতি.
ভযহেতুম্হি-চোৰা ভযং জাযতি, তণ্হায জাযতি ভযং, পাপতো উত্তসতি, নত্থি সোকো কুতো ভযং. অক্খাতৰি-উপজ্ঝাযা সিক্খং গণ্হাতি, আচৰিযম্হা অধীতো সুণাতি ৱা. বুদ্ধস্মা পৰাজেন্তি অঞ্ঞতিত্থিযা, পৰাজিতা ভৱন্তীত্যত্থো. হিমৱতা পভৱতি গঙ্গা, অচিৰৱতিযা পভৱন্তি কুন্নদিযো. উৰস্মা জাতো পুত্তো, কম্মতো জাতং ইন্দ্ৰিযং, উপজ্ঝাযা অন্তৰধাযতি সিস্সো, মাতাপিতূহি অন্তৰধাৰযতি পুত্তো, নিলীযতীত্যত্থো. দূৰত্থযোগেকীৱদূৰো ইতো নড়কাৰগামো, ততো হৱে দূৰতৰং ৱদন্তি, গামতো নাতিদূৰে, আৰকা তে মোঘপুৰিসা ইমস্মা ধম্মৱিনযা, আৰকা তেহি ভগৱা দূৰতোৱ নমস্সন্তি, অদ্দস দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. অন্তিকত্থযোগে-অন্তিকং গামা, আসন্নং গামা, সমীপং গামা. পৰিমাণে-ইতো মথুৰায চতূসু যোজনেসু সংকস্সং, ৰাজগহতো পঞ্চচত্তালীসযোজনমত্থকে সাৱত্থি. কালপৰিমাণে-ইতো একনৱুতিকপ্পমত্থকে, ইতো ৱস্সসতসহস্সস্স অচ্চযেন বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিস্সতি. পাসাদা সংকমেয্য, পাসাদং অভিৰুহিত্ৱা সংকমেয্যাতি অত্থো, তথা হত্থিক্খন্ধা সংকমেয্য, অভিধম্মা পুচ্ছন্তি, অভিধম্মং সুত্ৱাতি অত্থো, আসনা ৱুট্ঠহেয্য. দিসত্থৱাচীহি যোগে-ইতো সা পুৰিমা দিসা, ইতো সা দক্খিণা দিসা, অৱীচিতো যাৱ ভৱগ্গং, উদ্ধং পাদতলা, অধো কেসমত্থকা. ৱিভজনে-যতো পণীততৰো ৱা ৱিসিট্ঠতৰো ৱা নত্থি, অত্তদন্তো ততো ৱৰং, কিঞ্চাপি দানতো সীলং ৱৰং, ততো মযা বহুতৰং সুতং, সীলমেৱ সুতা সেয্যো. আৰতিপ্পযোগে-আৰতি ৱিৰতি পাপা, পাণাতিপাতা ৱেৰমণি, অদিন্নাদানা পটিৱিৰতো, অপ্পটিৱিৰতা মুসাৱাদা. সুদ্ধত্থযোগে-লোভনীযেহি ধম্মেহি সুদ্ধো, মাতুতো চ পিতুতো চ সুদ্ধো অনুপক্কুট্ঠো. পমোচনত্থযোগে-পৰিমুত্তো দুক্খস্মাতি ৱদামি, মুত্তো+স্মি মাৰবন্ধনা, ন তে মুচ্চন্তি মচ্চুনা, মুত্তো+হং+সব্বপাসেহি. ৱিৱেচনে-ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি, ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি. পমাণত্থে-আযামতো চ ৱিত্থাৰতো চ যোজনং, গম্ভীৰতো চ পুথুলতো চ যোজনং চন্দভাগায পৰিমাণং, পৰিক্খেপতো নৱযোজনসতপৰিমাণো মজ্ঝিমদেসো. পুব্বাদিযোগে-পুব্বেৱ মে ভিক্খৱে সম্বোধা, ইতো পুব্বে নাহোসি, ততো পৰং পচ্চন্তিমা জনপদা, ততো অপৰেন সমযেন. পঞ্হে-কুতো+সি ত্ৱং, কুতো ভৱং, পাটলিপুত্ততো. কিচ্ছা লদ্ধন্তি গুণে পঞ্চমী, কিচ্ছেন মে অধিগতন্তি হেতুম্হি কৰণে ৱা ততিযা, এৱং থোকা মুত্তো, থোকেন মুত্তোতি.
কথং ‘‘থোকং চলতী’’তি, ক্ৰিযাৱিসেসনে কম্মনি দুতিযা, থোকং চলনং কৰোতীত্যত্থো, থোকন্তি চলনক্ৰিযায ৱিসেসনত্তা ক্ৰিযাৱিসেসনং.
ক্ৰিযাৱিসেসনং নাম, কম্মত্তে+কত্তসণ্ঠিতা;
ন্যাযসিদ্ধং যতো তস্মা, তদত্থং ন ৱিসুং ৱিধি.
ন্যাযসিদ্ধংৱ=চলনন্তি যস্মা ভাৱে অনো, তস্মা ভাৱস্সে+কত্তা একৱচনন্তি ঞাযা একত্তঞ্চ, ভাৱে অনত্তা নপুংসকত্তঞ্চ, কৰোতিক্ৰিযায সম্বন্ধেন কম্মত্তঞ্চ সিজ্ঝতীতি. কৰ+ভূধাতৱো চ –
কাৰিযৰূপাভিধাত্ৱত্থা, সব্বে সত্তায যুজ্জৰে;
ততো ক্ৰিযা চ ভাৱো চ, সামঞ্ঞং তেসু গম্যতে –
তি ৱুত্তত্তা যুজ্জন্তি.
থোকত্থে-থোকা মুচ্চতি. সব্বত্থ সৱিসযে পঞ্চমী. এত্থ ‘‘ৱিৱক্খা লোকিকা সা চ, ন সক্কা অনিৱত্তিতুং’’তি ৱুত্তত্তা অনিট্ঠপ্পসঙ্গো ন সিযা. মৰিযাদাযং-আপব্বতা খেত্তং. অভিৱিধিম্হি-আব্ৰহ্মলোকা সদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি, পব্বতং ৱজ্জেত্ৱা, ব্ৰহ্মলোকম্হি ব্যাপেত্ৱাতি চ অত্থো. এত্থ ৱজ্জমানসীমা মৰিযাদা, গয্হমানসীমা অভিৱিধি.
২৭. অপপৰীহি ৱজ্জনে
ৱজ্জনে ৱত্তমানেহী অপপৰীহি যোগে পঞ্চমী হোতি. অপসালায আযন্তি ৱাণিজা, পৰিসালায আযন্তি ৱাণিজা, সালং ৱজ্জেত্ৱাতি অত্থো.
২৮. পটিনিধিপতিদানেসু পতিনা
পটিনিধিম্হি পতিদানে চ ৱত্তমানেন পতিনা যোগে নামস্মা পঞ্চমী হোতি. বুদ্ধস্মা পতি সাৰিপুত্তো, ঘত+মস্স তেলস্মা পতি দদাতি.
২৯. ৰিতে দুতিযা চ
ৰিতেসদ্দযোগে নামস্মা দুতিযা হোতি পঞ্চমী চ. ৰিতে সদ্ধম্মা, ৰিতে সদ্ধম্মং.
৩০. ৱিনা+ঞ্ঞত্ৰ ততিযা চ
ৱিনা+ঞ্ঞত্ৰযোগে নামস্মা ততিযা দুতিযা পঞ্চমী চ. ৱিনা ৱাতেন, ৱিনা ৱাতং, ৱিনা ৱাতস্মা. অঞ্ঞত্ৰ একেন পিণ্ডপাতনীহাৰকেন, অঞ্ঞত্ৰ ধম্মং, অঞ্ঞত্ৰ ধম্মা.
৩১. পুথনানাহি
এতেহি যোগে ততিযা হোতি পঞ্চমী চ. ভিন্নযোগকৰণং দুতিযানিৱত্তনত্থং. পুথগেৱ জনেন, পুথগেৱ জনস্মা, জনেন নানা, জনস্মা নানা.
৩৯. ছট্ঠী সম্বন্ধে
সম্বন্ধে ছট্ঠী হোতি. ৰঞ্ঞো পুৰিসোতি ৱুত্তে যস্মা ৰাজা দদাতি, পুৰিসো গণ্হাতি, তস্মা ৰাজপুৰিসোতি ৱিঞ্ঞাযতি. এৱমেৱ যো যস্স আযত্তো সেৱকাদিভাৱেন ভণ্ডভাৱেন ৱা সমীপ+সমূহা+ৱযৱ+ৱিকাৰ+কাৰিয+অৱত্থা+জাতি+গুণ+ক্ৰিযাদিৱসেন ৱা, ঠানীৱসেন ৱা, আগমীৱসেন ৱা, সো তিৱিধোপি অত্থো সম্বন্ধো নাম. ৱুত্তঞ্হি –
ক্ৰিযাকাৰকসঞ্জাতো, অস্সে+দংভাৱহেতুকো;
সম্বন্ধো নাম সো অত্থো, তত্থ ছট্ঠী ৱিধীযতে.
পাৰতন্ত্যঞ্হি সম্বন্ধো, তত্থ ছট্ঠী ভৱে তিতো;
উপাধি+ঠান্যা+গমিতো, ন ৱিসেস্সাদিতো তিতোতি.
উপাধিসঙ্খাতৱিসেসনতো তাৱ-ৰঞ্ঞো পুৰিসো. এত্থ চ ব্ৰাহ্মণাদিসামিতো নিৱত্তেতীতি ৰাজা ৱিসেসনং, পুৰিসো তেন ৱিসেসিযতীতি ৱিসেস্সো. ভণ্ডসম্বন্ধতো-পহুতং মে ধনং সক্ক, একস্স পটিৱীসো, ভিক্খুস্স পত্তচীৱৰং. সমীপতো-অম্বৱনস্স অৱিদূৰে, নিব্বানস্সেৱ সন্তিকে. সমূহে-সুৱণ্ণস্স ৰাসি, ভিক্খূনং সমূহো. অৱযৱে-মনুস্সস্সেৱ তে সীসং, ৰুক্খস্স সাখা. ৱিকাৰে-সুৱণ্ণস্স ৱিকতি, ভট্ঠধঞ্ঞানং সত্তু. কাৰিযে-যৱস্স অঙ্কুৰো, মেঘস্স সদ্দো, পুত্তাপি তস্স বহৱো, কম্মানং ফলং ৱিপাকো. অৱত্থাযং-খন্ধানং পাতুভাৱো, জৰা, ভেদো ৱা. জাতিযং-মনুস্সস্স ভাৱো, মনুস্সানং জাতি. গুণে-সুৱণ্ণস্স ৱণ্ণো, ৱণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্স বুদ্ধস্স গুণঘোসো, পুপ্ফানং গন্ধো, ফলানং ৰসো, চিত্তস্স ফুসনা, সিপ্পিকানং সতং নত্থি, তিলানং মুট্ঠি, তেসং সমাযোগো, সন্ধিনো ৱিমোক্খো, তথাগতস্স পঞ্ঞাপাৰমিং আৰব্ভ, সুখং তে, দুক্খং তে, চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি, পঞ্ঞায পটুভাৱো, ৰূপস্স লহুতা, মুদুতা ৱা, উপচযো ৱা. ক্ৰিযাসম্বন্ধে-পাদস্স উক্খেপনং, অৱক্খেপনং ৱা, হত্থস্স সমিঞ্জনং, দানং, পসাৰণং, ধাতূনং গমনং, ঠানং, নিসজ্জা, সযনং ৱা, তথাগতস্স নামগোত্তাদি, তস্স কাৰণং, তস্স মাতাপিতৰো, তস্স পুৰতো পাতুৰহোসি, নগৰস্স দক্খিণতো, ৱস্সানং ততিযে মাসে, ন তস্স উপমা, কুৱেৰস্স বলি ইচ্চাদি. অপি চ –
গাৱস্স জাতি, ধৱলো, গতি, সিঙ্গং, নামন্তি+ধ;
দব্বস্সাপি চ জাত্যাদি, ৱিসেস্সা হোন্তি কামতো.
গোত্তঞ্চ সবলোদিস্স, পাক+মন্নস্স সুক্কতা;
পটস্স, সিঙ্গংমেণ্ডস্স, না+ঞ্ঞেসংতি ৱিসেস্সতে.
ঠানিতো-যুৱণ্ণান+মেও লুত্তা. আগমিতো-সুঞ সস্স. সামিযোগে-দেৱান+মিন্দো, মিগানং ৰাজা. ৰুজাদিযোগে-দেৱদত্তস্স ৰুজতি, তস্স ৰোগো উপ্পজ্জি, মহাসেনাপতীনং উজ্ঝাপেতব্বং, ৰজকস্স ৱত্থং দদাতি, মুসাৱাদস্স ওত্তপ্পং ইচ্চাদি. যজস্স যোগে-পুপ্ফস্স বুদ্ধস্স যজতি, পুপ্ফেনাত্যত্থো. এৱং ঘতস্স অগ্গিং জুহতি. সুহিতত্থে-পত্তং ওদনস্স পূৰেত্ৱা, পূৰং নানাপকাৰস্স অসুচিনো, পূৰং হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণস্স, পূৰতি বালো পাপস্স. কিতকপ্পযোগে-বহুলংৱিধানা ছট্ঠী, ৰঞ্ঞো সম্মতো, পূজিতো, সক্কতো, অপচিতো, মানিতো ৱা, অমতং তেসং ভিক্খৱে অপৰিভুত্তং, যেসং কাযগতা সতি অপৰিভুত্তা, সাধুসম্মতো বহুজনস্স, সুপ্পটিৱিদ্ধা বুদ্ধানং ধম্মধাতু, ধম্মস্স গুত্তো মেধাৱী. কম্মত্থে-তস্স ভৱন্তি ৱত্তাৰো, সহসা কম্মস্স কত্তাৰো, অমতস্স দাতা, ভিন্নানং সন্ধাতা, সহিতানং অনুপ্পদাতা, বোধেতা পজায, কম্মস্স কাৰকো নত্থি, ৱিপাকস্স চ ৱেদকো, অৱিসংৱাদকো লোকস্স, চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো. সৰতি+চ্ছাযোগে-মাতু সৰতি, ন তেসং কোচি সৰতি, সত্তানং কম্মপচ্চযা, পুত্তস্স ইচ্ছতি. কৰোতিস্স (যোগে) – উদকস্স পতিকুৰুতে, কণ্ডস্স পতিকুৰুতে, অভিসঙ্খৰোতীত্যত্থো. পঞ্চমিযত্থে পৰিহানিভযত্থযোগেপি ছট্ঠী, অস্সৱনতায ধম্মস্স পৰিযাযন্তি, কিন্নু খো অহং তস্স সুখস্স ভাযামি, সব্বে তসন্তি দণ্ডস্স, সব্বে ভাযন্তি মচ্চুনো, ভীতো চতুন্নং আসীৱিসানং ঘোৰৱিসানং ইচ্চাদি.
৪০. তুল্যত্থেন ৱা ততিযা
তুল্যত্থেন যোগে ৱা ছট্ঠী হোতি ততিযা চ. পিতু তুল্যো, পিতৰা ৱা, মাতু তুল্যো, মাতৰা ৱা.
৩২. সত্তম্যা+ধাৰে
কত্তুকম্মট্ঠানং নিসজ্জ+পচনাদিক্ৰিযানং যো আধাৰো, তং আধাৰকাৰকং নাম. কথং কটে নিসীদতি দেৱদত্তো, থালিযং ওদনং পচতি, দেৱদত্ত+তণ্ডুলানং কত্তু+কম্মানং ধাৰণতো তদট্ঠআসন+পচনক্ৰিযং কট+থালিযো ধাৰেন্তি নাম, তস্মিং সত্তমীৱিভত্তি হোতি.
সো ব্যাপিকো, ওপসিলেসিকো, ৱেসযিকো, সামীপিকোতি চতুব্বিধো. তত্থ যো আধেয্যস্স নিস্সেসাধাৰভূতো, সো ব্যাপিকো, যথা তিলেসু তেলং অত্থি, খীৰেসু জলং, দধিম্হি সপ্পি. পচ্চেকসিদ্ধানং ভাৱানং যং আধেয্যভাৱেন উপসিলেসনং অল্লীযনং অত্থি, সো ওপসিলেসিকো. যথা আসনে নিসিন্নো সঙ্ঘো, থালিযং ওদনং পচতি, ঘটে উদক+মত্থি, দূৰে ঠিতো, সমীপে ঠিতো. যত্থ সমীপে সমীপীৱোহাৰং কত্ৱা তদাযত্ততাদীপনত্থং আধাৰভাৱো উপচৰীযতি, তং সামীপিকং, যথা গঙ্গাযং ঘোসো, গঙ্গায সমীপে ৱজোত্যত্থো. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে. যত্থ অঞ্ঞথাভাৱৱসেন দেসন্তৰাৱচ্ছেদৱসেন ৱা আধাৰপৰিকপ্পো, সো ৱেসযিতো. যথা আকাসে সকুণা চৰন্তি, ভূমিযং মনুস্সা, জলে মচ্ছা, পাসাদেসু পতিতো, পাপস্মিং ৰমতী মনো, পসন্নো বুদ্ধসাসনে, পঞ্ঞায সাধু, ৱিনযে নিপুণো, মাতৰি সাধু, পিতৰি নিপুণো.
কিৰিযা কত্তু+কম্মট্ঠা, আধাৰীযতি যেন সো;
আধাৰো চতুধা ৱুত্তো, ব্যাপকাদিপ্পভেদতো.
ব্যাপকো তিলখীৰাদি, কটো ওপসিলেসিকো;
সামীপিকো তু গঙ্গাদি, আকাসো ৱিসযো মতো.
৩৩. নিমিত্তে
নিমিত্তত্থে সত্তমী হোতি. অজিনম্হি হঞ্ঞতে দীপি, কুঞ্জৰো দন্তেসু হঞ্ঞতে, অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী, সম্পজানমুসাৱাদে পাচিত্তিযং. সব্বত্থ নিমিত্যত্থো.