৪. সমাসকণ্ড

অথ নামানমেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধীনং সমাসোতি নামনিস্সিতত্তা, সযঞ্চ নামিকত্তা নামানন্তৰং সমাসো ৱুচ্চতে.

১. স্যাদি স্যাদিনে+কত্থন্তি

ইদ+মধিকতং ৱেদিতব্বং. পুব্বে ৱুত্তৱিধিগ্গহণঞাযেন স্যাদীতি তদন্তস্স গহণং. সো চ ভিন্নত্থানং নামান+মেকত্থীভাৱো সমাসোতি ৱুচ্চতে.

২. অসঙ্খ্যং ৱিভত্তি+সম্পত্তি+সমীপ+সাকল্যা+ভাৱ+যথা+ পচ্ছা+যুগপদত্থে

পুব্বস্স+ত্থপৰং যস্স, অঞ্ঞত্থপৰমঞ্চ যং;

নপুংসকং ভৱে যঞ্চ, ত+দাসংখ্য+মিহে+স্সতে.

সত্থন্তৰে পসিদ্ধং যং, অব্যযীভাৱনামতো;

উপকুম্ভং তিট্ঠগু চ, পাতমেঘংতি তং যথা.

অসঙ্খ্যং স্যাদ্যন্তং ৱিভত্যাদীন+মত্থে ৱত্তমানং স্যাদ্যন্তেন সহে+কত্থং ভৱতি. ‘‘অৱিগ্গহো নিচ্চসমাসো, পদন্তৰৱিগ্গহো চে’’তি পদন্তৰৱিগ্গহো. ইত্থীসু তথা পৱত্তাতি ৱিগ্গয্হ ৱিভত্যত্থে সমাসে কতে –

২,১১৯. একত্থতাযং

একো অত্থো যস্স পকতিপচ্চযাদিসমুদাযস্স সো একত্থো. তস্স ভাৱো পৱত্তিনিমিত্তং একত্থতা, ঈযাদি+ণাদি+সমাসৱিধানং, তস্মিং সতি স্যাদিলোপো হোতি.

৯. তং নপুংসকন্তি

নপুংসকলিঙ্গে চ ‘‘পুব্বস্মা+মাদিতো’’তি সব্বৱিভত্তীনং লোপে চ কতে অধিত্থি তিট্ঠতি, ভো অধিত্থি, অধিত্থি পস্স, অধিত্থি কতং, অধিত্তি চৰতি, অধিত্থি দেহি, অধিত্থি অপেহি, অধিত্থি আযত্তং, অধিত্থি পতিট্ঠিতং. এৱং অধিকুমাৰি, অন্তভূতস্স অপ্পধানস্স ঘপস্স ‘‘ঘপস্স+ন্তস্সা+প্পধানস্সা’’তি পস্স ৰস্সো.

সহ=সম্পন্নং ব্ৰহ্মং সব্ৰহ্মং. ৱুত্তনযেন এত্থ চ উপৰি চ সমাসাদযো হোন্তি, এত্থ ‘‘অকালে সতত্থে’’তি সহস্স সাদেসো. স্যাদিম্হি কতে ‘‘পুব্বস্মা+মাদিতো’’তি স্যাদীনং লোপে চ সম্পত্তে ‘‘না+তো+মপঞ্চমিযা’’তি অপঞ্চমিযা পটিসেধো চ অকাৰন্তঅসংখ্যসমাসতো পৰাসং সব্বৱিভত্তীনং অংআদেসো চ হোতি. এৱ+মুপৰিপি.

ভিক্খানং সমিদ্ধি সুভিক্খং, এত্থ ঘস্স ৰস্সো. সুভিক্খং তিট্ঠতি ভো সুভিক্খং, সুভিক্খং পস্স. না+স্মিংসু ‘‘ৱা ততিযা সত্তমীনং’’তি ৱিকপ্পেন অং, সুভিক্খং সুভিক্খেন ৱা কতং, সুভিক্খং সুভিক্খেন ৱা চৰতি, সুভিক্খং দেহি. পঞ্চমিযং অ+মব্ভাৱা সুভিক্খা অপগচ্ছ, সুভিক্খ+মাযত্তং, সুভিক্খং সুভিক্খে ৱা পতিট্ঠিতং.

সমীপত্থে-কুম্ভস্স সমীপং উপকুম্ভং, এৱং উপনগৰং, ভো উপকুম্ভং ইচ্চাদি.

সাকল্যে-তিণম্পি অসেসেত্ৱাতি সতিণং, তিণম্পি অসেসেত্ৱা অজ্ঝোহৰণীয+মজ্ঝোহৰতীত্যত্থো. সেসং সব্ৰহ্মসমং. অগ্গিম্পি অসেসেত্ৱাতি সাগ্গি, অগ্গিগন্থংপি অসেসেত্ৱা অধীতেত্যত্থো. ৱাৰগ্গহণং অধিত্থিসমং.

অভাৱো সম্বন্ধীভেদা বহুৱিধো, তত্ৰ ইদ্ধাভাৱেৱিগতা ইদ্ধি=ৱিভূতি সদ্দিকানন্তি দুস্সদ্দিকং. অত্থাভাৱেমক্খিকানং অভাৱো নিম্মক্খিকং, নিদ্দৰথং, নিম্মসকং. অতিক্কমাভাৱে-অতিগতানি তিণানি নিত্তিণং. উপভোগসম্বন্ধীৱত্তমানকালস্স অভাৱে-অতিগতং লহুপাৱুৰণং অতিলহুপাৱুৰণং, লহুপাৱুৰণস্স না+যং উপভোগতা লোতি অত্থো.

যথাত্থো+নেকৱিধো, তত্ৰ যোগ্গতাযং-যোগ্গং ৰূপ+মনুৰূপং. ৱিচ্ছাযং-অদ্ধমাসং অদ্ধমাসং অনু অন্ৱদ্ধমাসং, এৱং পচ্চত্তং. অত্থানতিৱত্তিযং-সত্তিং অনতিক্কম্ম যথাসত্তি. এৱং যথাক্কমং, যথাবলং. বহুলাধিকাৰা যা যা পৰিসা যথাপৰিসা. সদিসত্থে-কিখিযা কণ্হৱিচ্ছিতধেনুযা সদিসো সকিখি, সহস্স সাদেসো. আনুপুব্বিযং-জেট্ঠানুক্কমেন অনুজেট্ঠং.

পচ্ছাঅত্থে-ৰথস্স পচ্ছা অনুৰথং.

যুগপদত্থে-চক্কেন সহ=এককালং সচক্কং, চক্কেন একক্খণে নিধেতীতি অত্থো.

৩. যথা ন তুল্যে

যথাসদ্দো তুল্যত্থে ৱত্তমানো স্যাদ্যন্তেন সহে+কত্থো ন ভৱতি. যথা দেৱদত্তো, তথা যঞ্ঞদত্তো. এত্থ উপমানভূতো যথাসদ্দো ‘তথা যঞ্ঞদত্তো’তি উপমেয্য+মপেক্খতি, তস্মা ‘‘সাপেক্খ+মসমত্থং ভৱতী’’তি ঞাযা অসমাসে ‘‘ন তুল্যে’’তি পটিসেধো কিমত্থ+মিতি চে. যস্মা ‘‘যথা দেৱদত্তো’’তি সমুদাযমেৱ উপমানং ভৱতি, ন ৱিসুং যথাসদ্দো, তস্মা সমুদাযস্সেৱ উপমেয্যসাপেক্খত্তে ন অসামত্থিযতা ন ৱিসুং যথাসদ্দস্স, তস্মা সাদিস্সে পত্তসমাসস্স পটিসেধত্থ+মিদং. তুল্যত্থেতি ৱত্তব্বে তুল্যং ৱিনা তুল্যতা নত্থীতি তুল্যত্থেতি অৱত্ৱা তুল্যেতি ৱুত্তং.

যথাকথঞ্চি সাদিস্সং, ঞাযতে যত্থ সম্ভৱং;

উপমা নাম সা তস্সা, পপঞ্চো বহুধা ভৱে.

৪. যাৱা+ৱধাৰণে

যাৱসদ্দো অৱধাৰণে ৱত্তমানো স্যাদ্যন্তেন সহে+কত্থো ভৱতি. অৱধাৰণং=এত্তকতাপৰিচ্ছেদো. যাৱন্তানি অমত্তানি=ভাজনানি যাৱামত্তং, ইমিনা সমাসে কতে সেসং পুব্বসমং. জীৱস্স যত্তকো পৰিচ্ছেদো যাৱজীৱং. যাৱতাযুকং, ‘‘সকত্থে’’তি কপচ্চযো. যত্তকেন অত্থো যাৱদত্থং.

৫. পয্যপা বহি তিৰো পুৰে পচ্ছা ৱা পঞ্চম্যা

পৰিআদযো পঞ্চম্যন্তেন সহে+কত্থা হোন্তি ৱা. পৰি পব্বতা পৰিপব্বতং. ৱাস্স ৱাক্যৱিকপ্পত্থত্তা পৰি পব্বতা ইচ্চাদযোপি হোন্তি. অপ পব্বতা অপপব্বতং, আ পাটলিপুত্তা আপাটলিপুত্তং, বহি গামা বহিগামং, তিৰো পব্বতা তিৰোপব্বতং, পুৰে ভত্তা পুৰেভত্তং, পচ্ছা ভত্তা পচ্ছাভত্তং, সব্বং উপকুম্ভসমং, ইমিনা সমাসো ৱিসেসো. এৱ+মুপৰিসুত্তেপি.

ৱাত্য+ধিকাৰো –

৬. সমীপা+যামেস্ৱ+নু

‘‘অসংখ্য’’মিচ্চাদিনা নিচ্চসমাসস্স ৱিকপ্পত্থং সমীপগ্গহণং. অনুসদ্দো সামীপ্যে আযামে চ ৱত্তমানো স্যাদ্যন্তেন সহে+কত্থো ৱা হোতি. এত্থ সমীপগ্গহণস্স ভাৱপ্পধানত্তা সামীপ্যমেৱ গম্যতেতি সামীপ্যেতি ৱুত্তং. ৱনস্স অনু=সমীপং অনুৱনং, গঙ্গায অনু=আযামো অনুগঙ্গং, গঙ্গায অনু ৱা বাৰাণসী.

৭. তিট্ঠগ্ৱাদীনি

তিট্ঠগুআদীনি অঞ্ঞত্থেন সিদ্ধাপি অস্মিং অসংখ্যসমাসে নিপাতিযন্তি. তিট্ঠন্তি গাৱো যস্মিং কালেতি তিট্ঠন্তসদ্দ+গোসদ্দেহি পঠমাযোম্হি কতে ‘‘ৱা+নেকঞ্ঞত্থে’’তি সমাসো, ইমিনা নিপাতনা লোপে নপুংসকত্থে চ কতে সিম্হি গোস্স ‘‘গোস্সু’’তি উকাৰে ‘‘পুব্বস্মা+মাদিতো’’তি ৱিভত্তিলোপো. এৱং ৱহন্তী গাৱো যস্মিং কালেতি ৱহগ্গু ইচ্চাদি. ৱেলাপ্পকাসকপাতোআদীনম্পি এত্থেৱ সঙ্গহো, পাতো নহানন্তি সত্তমীঅমাদিসমাসে পাতনহানং, এৱং সাযনহানং, পাতকালং, সাযকালং, পাতমেঘং, সাযমেঘং, পাতমগ্গং, সাযমগ্গং, এত্থ ‘‘এওন+ম ৱণ্ণে’’তি অকাৰো, নিগ্গহীতস্স লোপো চ হোতি.

৮. ওৰে+পৰি+পটি+পাৰে+মজ্ঝে+হেট্ঠু+দ্ধা+ধো+ন্তো ৱা ছট্ঠিযা.

ওৰাদযো সদ্দা ছট্ঠিযন্তেন সহে+কত্থা ৱা হোন্তি. ওৰং গঙ্গায ওৰেগঙ্গা, উপৰি সিখৰস্স উপৰিসিখৰং, পটি=মুখং সোতস্স পটিসোতং, পাৰং যমুনায পাৰেযমুনং, মজ্ঝং গঙ্গায মজ্ঝেগঙ্গং, হেট্ঠা পাসাদস্স হেট্ঠাপাসাদং, উদ্ধং গঙ্গায উদ্ধগঙ্গং, অধো গঙ্গায অধোগঙ্গং, অন্তো পাসাদস্স অন্তোপাসাদং. ইমিনা নিপাতনাৱ নিগ্গহীতলোপে চ একাৰে চ কতে ওৰেচ্চাদি হোতি.

১০. অ+মাদি

অ+মাদিস্যাদ্যন্তং স্যাদ্যন্তেন সহ বহুল+মেকত্তং হোতি.

উত্তৰস্স পদস্স+ত্থো, পধানং লিঙ্গ+মস্স চ;

দুতিযন্তাদিপদেকত্থো, বহুধা তং ৱিভজ্জতে.

পৰেস+মিস্সতে তঞ্চ, ভিয্যো তপ্পুৰিসা+খ্যযা;

তং যথা+ত্ৰ ৰাজাপচ্চং, কত্থচীতি+মিতীদিসং.

অ+মাদ্যন্তানং কাৰকানং অকাৰকানঞ্চ সমাসো কত্থচিমেৱ ৱা হোতি. তঞ্চ বহুলংৱিধানেনাতি দট্ঠব্বং.

তত্থ দুতিযাতপ্পুৰিসো অমাদি গত+নিস্সিতা+তীতা+তিক্কন্ত+পত্তা+পন্নাদীহি ভৱতি. সৰণং গতোতি সমাসে কতে ‘‘একত্থতাযং’’তি ৱিভত্তিলোপাদি উপৰি সব্বত্থ পুব্বসমং. সৰণগতো, সৰণগতা. সৰণগতা, সৰণগতাযো. সৰণগতং কুলং, সৰণগতানি কুলানি ইচ্চাদি. অৰঞ্ঞগতো, ভূমিগতো. ধম্মং নিস্সিতো ধম্মনিস্সিতো, অত্থনিস্সিতো. ভৱং অতীতো ভৱাতীতো, কালাতীতো. পমাণং অতিক্কন্তং পমাণাতিক্কন্তং, লোকাতিক্কন্তং. সুখং পত্তো সুখপ্পত্তো, দুক্খপ্পত্তো. সোতং আপন্নো সোতাপন্নো, নিৰোধসমাপন্নো, মগ্গপ্পটিপন্নো. ৰথং আৰুড়্হো ৰথাৰুড়্হো. সব্বৰত্তিং সোভণো সব্বৰত্তিসোভণো, মুহুত্তসুখং. অকাৰকানং সমাসো অচ্চন্তসংযোগে. ৱুত্তিযেৱো+পপদসমাসে, তস্স নিচ্চত্তা. যথা কম্মং কৰোতীতি কম্মকাৰো, কুম্ভকাৰো, অত্থং কামেতীতি অত্থকামো, ধম্মকামো, ধম্মং ধাৰেতীতি ধম্মধৰো, ৱিনযধৰো. সানং পচতীতি সপাকো, তন্তং ৱাযতীতি তন্তৱাযো, ৱৰং আহৰতীতি ৱৰাহৰো. ন্ত+মান+ক্তৱন্তেহি ৱাক্যমেৱ. ধম্মং সুণন্তো, ধম্মং সুণমানো, ওদনং ভুত্তৱা.

ততিযাতপ্পুৰিসো কিতক+পুব্ব+সদিস+সমো+নত্থ+কলহ+নিপুণ+মিস্স+সখিলাদীহি. বুদ্ধেন ভাসিতো বুদ্ধভাসিতো ধম্মো, এৱং জিনদেসিতো. সত্থাৰা ৱণ্ণিতো সত্থুৱণ্ণিতো. ৱিঞ্ঞূহি গৰহিতো ৱিঞ্ঞুগৰহিতো, ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থো, ইস্সৰকতং, সযং কতং, সুকেহি আহটং সুকাহটং, ৰঞ্ঞা হতো ৰাজহতো, ৰাজপীড়িতো. অগ্গিনা দড্ঢো অগ্গিদড্ঢো, সপ্পেন দট্ঠো সপ্পদট্ঠো, সল্লেহি ৱিদ্ধো সল্লৱিদ্ধো, ইচ্ছায পকতো ইচ্ছাপকতো, সীলসম্পন্নো. এৱং সুখসহগতং, ঞাণসম্পযুত্তং, মিত্তসংসগ্গো, পিযৱিপ্পযোগো, জাতিথদ্ধো, গুণহীনো, গুণৱুদ্ধো, চতুৱগ্গকৰণীযং, চতুৱগ্গাদিকত্তব্বং. কাকেহি পেয্যা কাকপেয্যা, নদী. ক্ৱচি ৱুত্তিযেৱ, উৰসা গচ্ছতীতি উৰগো, পাদেন পিৱতীতি পাদপো. ক্ৱচি ৱাক্যমেৱ, ফৰসুনা ছিন্নৱা, কাকেহি পাতব্বা, দস্সনেন পহাতব্বা. পুব্বাদিযোগে-মাসেন পুব্বো মাসপুব্বো. এৱং মাতুসদিসো, মাতুসমো. একূনৱীসতি, সীলৱিকলো, অসিকলহো, ৱাচানিপুণো, যাৱকালিকসম্মিস্সং, ৱাচাসখিলো. সত্থাৰা সদিসো সত্থুসদিসো, সত্থুকপ্পো, পুঞ্ঞেন অত্থিকো পুঞ্ঞত্থিকো, গুণাধিকো. দধিনা উপসিত্তং ভোজনং দধিভোজনং, গুড়েন সংসট্ঠো ওদনো গুড়োদনো. কাৰকসম্বন্ধো ক্ৰিযায কতো, উপসিত্তাদিক্ৰিযানং অপঞ্ঞাযনেপি ৱুত্তিযেৱো+পসিত্তাদিক্ৰিযান+মাখ্যাপনতো নত্থা+যুত্তত্থতা. এৱং খীৰোদনো. অস্সেন যুত্তো ৰথো অস্সৰথো, মগ্গচিত্তং, জম্বুযা পঞ্ঞাতো লক্খিতো দীপো জম্বুদীপো, একেন অধিকা দস একাদস, জাতিযা অন্ধো জচ্চন্ধো, পকতিযা মেধাৱী পকতিমেধাৱী ইচ্চাদি.

চতুত্থীতপ্পুৰিসো তদত্থ+অত্থ+হিত+দেয্যাদীহি. তদত্থে-কথিনস্স দুস্সং কথিনদুস্সং, কথিনচীৱৰস্সাতি অত্থো. এৱং চীৱৰদুস্সং, চীৱৰমূলং, যাগুযা অত্থায তণ্ডুলা যাগুতণ্ডুলা, ভত্ততণ্ডুলা, সঙ্ঘস্স অত্থায ভত্তং সঙ্ঘভত্তং, আগন্তুকভত্তং, এৱং গমিকভত্তং, পাসাদায দব্বং পাসাদদব্বং. এত্থ চা+যং নিচ্চসমাসো, তস্স তিলিঙ্গতা চ-ভিক্খুসঙ্ঘস্স অত্থো ৱিহাৰো ভিক্খুসঙ্ঘত্থো ৱিহাৰো, ভিক্খুসঙ্ঘত্থা যাগু, ভিক্খুসঙ্ঘত্থং চীৱৰং. যস্স অত্থো যদত্থো, যদত্থা, যদত্থং. এৱং তদত্থো, তদত্থা, তদত্থং. তথা লোকহিতো. বুদ্ধস্স দেয্যং বুদ্ধদেয্যং পুপ্ফং. সঙ্ঘদেয্যং চীৱৰং. ইধ ন হোতি ‘‘সঙ্ঘস্স দাতব্বং’’.

পঞ্চমীতপ্পুৰিসো অপগমন+ভয+ৱিৰতি+মোচনত্থাদীহি. মেথুনস্মা অপেতো মেথুনাপেতো, এৱং পলাপগতো, নগৰনিগ্গতো, পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো, কামতো নিক্খন্তং কামনিক্খন্তং, ৰুক্খগ্গা পতিতো ৰুক্খগ্গপতিতো, সাসনচ্চুতো, আপত্তি- ৱুট্ঠানং, ধৰণীতলগ্গতো, সব্বভৱেহি নিস্সটো সব্বভৱনিস্সটো. ভযতাদিযোগে-ৰাজতো ভযং ৰাজভযং, চোৰভযং, অমনুস্সভযং, অগ্গিভযং, পাপভীতো, পাপভীৰুকো. অকত্তব্বতো ৱিৰতি অকত্তব্বৱিৰতি, এৱং কাযদুচ্চৰিতৱিৰতি, ৱচীদুচ্চৰিতৱিৰতি. বন্ধনা মুত্তো বন্ধনমুত্তো, ৱনমুত্তো, বন্ধনমোক্খো. কম্মসমুট্ঠিতং, উক্কট্ঠুক্কট্ঠং, ওমকোমকং. ক্ৱচি ৱুত্তিযেৱ, কম্মতো জাতং কম্মজং, এৱং চিত্তজং, উতুজং, আহাৰজং. ইধ ন হোতি ‘পাসাদা পতিতো’.

ছট্ঠীতপ্পুৰিসো ৰঞ্ঞো পুত্তো ৰাজপুত্তো, এৱং ৰাজপুৰিসো, আচৰিযপূজকো, বুদ্ধসাৱকো, বুদ্ধৰূপং, জিনৱচনং, সমুদ্দঘোসো, ধঞ্ঞানং ৰাসি ধঞ্ঞৰাসি, পুপ্ফগন্ধো, ফলৰসো, কাযস্স লহুতা কাযলহুতা. মৰণস্সতি, ৰুক্খমূলং, অযস্স পত্তো অযোপত্তো, এত্থ ‘‘মনাদ্যাপাদীন+মো মযে চে’’তি ও. এৱং সুৱণ্ণকটাহং, পানীযথালকং, সপ্পিকুম্ভো, দেৱানং ৰাজা দেৱৰাজা. পুমস্স লিঙ্গং পুল্লিঙ্গং, ‘‘পুং পুমস্সৱা’’তি পুমস্স পুং, নিগ্গহীতলোপো, লস্স দ্ৱিভাৱো চ. হত্থিপদং, ইত্থিৰূপং, ভিক্খুনিসঙ্ঘো, জম্বুসাখা, এত্থ ঈকাৰূকাৰানং ৰস্সো. বহুলাধিকাৰা ন্ত+মান+নিদ্ধাৰিয+পূৰণ+ভাৱ+তিত্তত্থেহি ন হোতি. মমা+নুকুব্বং, মমা+নুকুৰুমানো, গুন্নং কণ্হা সম্পন্নখীৰতমা, সিস্সানং পঞ্চমো, পটস্স সুত্ততা. ক্ৱচি হোতেৱ ‘ৱত্তমানসামীপ্যং’. ব্ৰাহ্মণস্স সুক্কা দন্তাতি সাপেক্খতায ন হোতি. ফলানং তিত্তো, ফলান+মাসিতো, ফলানং সুহিতো. ‘‘ব্ৰাহ্মণস্স উচ্চং গেহং’’তি সাপেক্খতায ন হোতি. ‘‘ৰঞ্ঞো পাটলিপুত্তকস্স ধনং’’তি ধনসম্বন্ধে ছট্ঠীতি পাটলিপুত্তকেন সম্বন্ধাভাৱা ন হোতি. ‘‘ৰঞ্ঞো গো চ অস্সো চ পুৰিসো চা’’তি ভিন্নত্থতায ৱাক্যমেৱ. ৰঞ্ঞো গৱস্সপুৰিসা ৰাজগৱস্সপুৰিসাতি ৱুত্তি হোতেৱ, একত্থীভাৱা. সম্বন্ধীসদ্দানং পন নিচ্চসাপেক্খত্তেপি গমকত্তা সমাসো, গমকত্তম্পি হি সমাসস্স নিবন্ধনং, যথা দেৱদত্তস্স গুৰুকুলং, ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘোতিআদি.

সত্তমীতপ্পুৰিসো ৰূপে সঞ্ঞা ৰূপসঞ্ঞা, এৱং ৰূপসঞ্চেতনা, সংসাৰদুক্খং. চক্খুম্হি সন্নিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণং. ধম্মে ৰতো ধম্মৰতো, ধম্মাভিৰতি, ধম্মৰুচি, ধম্মগাৰৱো, ধম্মেসু নিৰুত্তি ধম্মনিৰুত্তি, দানাধিমুত্তি, ভৱন্তৰকতং. দস্সনে অস্সাদো দস্সনস্সাদো. অৰঞ্ঞে ৱাসো অৰঞ্ঞৱাসো, ৱিকালভোজনং, কালৱস্সং, ৱনপুপ্ফং, ৱনমহিসো, গামসূকৰো, সমুদ্দমচ্ছা, আৱাটকচ্ছপো, আৱাটমণ্ডূকো, কূপমণ্ডূকো, তিত্থনাৱা. ইত্থীসু ধুত্তো ইত্থিধুত্তো, অক্খধুত্তো. ছাযাযং সুক্খো ছাযাসুক্খো, অঙ্গাৰপক্কং, চাৰকৱনো. ক্ৱচি ৱুত্তিযেৱ, ৱনে চৰতীতি ৱনচৰকো, কুচ্ছিম্হি সযন্তীতি কুচ্ছিসযা, থলে তিট্ঠতীতি থলট্ঠো, জলট্ঠো, পব্বতট্ঠো, মগ্গট্ঠো. পঙ্কে জাতং পঙ্কজং, সৰোৰুহ+মিচ্চাদি. ইধ ন হোতি, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা, আসনে নিসিন্নো, আসনে নিসীদিতব্বং.

১১. ৱিসেসন+মেকত্থেন

ৱিসেসনং স্যাদ্যন্তং ৱিসেস্সেন স্যাদ্যন্তেন সমানাধিকৰণেনসহে+কত্থং হোতি.

সমানত্থে পদে যত্থ, ভেদ্যভেদকৱাচকে;

ৱিসেসনসমাসো+যং, ৱিসেস্সত্থপধানতো.

ৱিসেস্সগত+মেৱ+ত্ৰ, লিঙ্গ+মেতং পৰং ততো;

কম্মধাৰয+মিচ্চে+স, সমাসো+ঞ্ঞেহি সঞ্ঞিতো.

সুত্তে ৱিসেস্সেনাতি অৱুত্তেপি ৱিসেসনস্স সম্বন্ধীসদ্দত্তা সামত্থিযতো লব্ভমানআকড্ঢিতসদ্দং পতি ‘‘ৱিসেস্সেনা’’তি ৱুত্তং. ৱুত্তঞ্চ –

সামঞ্ঞৱত্থু যা ৱত্থ+ন্তৰতো তু ৱিসেসিয;

একপ্পকাৰে ঠপনা, ৱিসেসন+মিতী+ৰিতং.

একপ্পকাৰগং ৱত্থু, ৱিসেস্সন্তি পৱুচ্চতি;

পদানি যানি যানেৱ, সম্বন্ধ+মুপযন্তি+হ;

গম্যতে কামচাৰেন, ৱিসেসন+ৱিসেস্সতাতি.

এত্থ চ উপ্পলদব্বং ৰত্তুপ্পলাদিতো ৱিসেসযতীতি নীলসদ্দো ৱিসেসনং. তেন ৱিসেসিযতীতি উপ্পলসদ্দো ৱিসেস্সং. অপি চ ভমৰ+ঙ্গাৰাদিসামঞ্ঞ নীলত্থতো ৱিসেসিযতীতি নীলং ৱিসেস্সং. ন ৱত্থাদীনং, উপ্পলস্সেৱাতি ৱিসেসনতো উপ্পলং ৱিসেসনংতি কামচাৰেনেতি ৱুত্তং. অপি চ –

পৰিতো অযন্ত্য+নেন+ত্থা, পৰিযাযোতি ৱুচ্চতি;

গোৱাচাতি পৱুত্তে তু, ৱাচত্থো তু ৱিসেসনং.

ৱিসেস্সে দিস্সমানা যা, লিঙ্গ+সংখ্যা+ৱিভত্তিযো;

তুল্যাধিকৰণে ভিয্যো, কত্তব্বা তা ৱিসেসনেতি –

ৱুত্তত্তা মহন্তো+চ্চাদীসু সমানলিঙ্গাদযো দট্ঠব্বা. ভিয্যোতি কিং, দেৱা পমাণং ইচ্চাদি.

সো চ ছব্বিধো ৱিসেসনপুব্বপদো, ৱিসেসনুত্তৰপদো, ৱিসেসনোভযপদো, উপমানুত্তৰপদো, সম্ভাৱনাপুব্বপদো, অৱধাৰণপুব্বপদোতি.

তত্থ ৱিসেসনপুব্বপদে তাৱ-মহন্তো চ সো পুৰিসো চাতি ৱাক্যে ইমিনা সুত্তেন সমাসো. ‘‘ট ন্ত+ন্তূনং’’তি ন্তস্স টাদেসে দীঘো হোতি, মহাপুৰিসো, মহাপুৰিসা ইচ্চাদি.

ৱাক্যে তুল্যাধিকৰণভাৱ পকাসনত্থং চ+ত-সদ্দপযোগো. ৱুত্তিযন্তু সমাসেনেৱ তপ্পকাসনতো ন তপ্পযোগো. এৱ+মঞ্ঞত্ৰাপি ৱুত্তত্থান+মপ্পযোগো. এৱং মহাৱীৰো, মহামুনি. মহন্তঞ্চ তং বলঞ্চাতি মহাবলং, মহব্ভযং. সন্তো চ সো পুৰিসো চাতি সপ্পুৰিসো. তথা পুব্বপুৰিসো, অপৰপুৰিসো, পঠমপুৰিসো, মজ্ঝিমপুৰিসো, উত্তমপুৰিসো, পৰপুৰিসো, সেতহত্থী, কণ্হসপ্পো, নীলুপ্পলং, ৰত্তুপ্পলং, লোহিতচন্দনং. ক্ৱচি ন হোতি, পুণ্ণো মন্তানীপুত্তো, চিত্তো গহপতি. পুমা চ সো কোকিলো চাতি পুঙ্কোকিলো, উত্তৰপদে পুমস্স পুং হোতি. এৱং পুন্নাগো.

খত্তিযা চ সা কঞ্ঞা চাতি খত্তিযকঞ্ঞা.

৬৭. ইত্থিযং ভাসিতপুমি+ত্থী পুমেৱে+কত্থেতি

ভাসিতপুমা ইত্থী পুমেৱ হোতীতি পুম্ভাৱা ইত্থিপচ্চযানং নিৱত্তি হোতি. এৱং ৰত্তলতা, দুতিযভিক্খা. ব্ৰাহ্মণী চ সা দাৰিকা চাতি ব্ৰাহ্মণদাৰিকা, নাগমাণৱিকা. ইত্থিযন্তি কিং, কুমাৰিৰতনং, সমণিপদুমং. ভাসিতপুমাতি কিং, গঙ্গানদী, তণ্হানদী, পথৱীধাতু. পুৰত্থিমো চ সো কাযো চাতি পুৰত্থিমকাযো. এত্থ চ কাযেকদেসে কাযসদ্দো. এৱং পচ্ছিমকাযো, উপৰিমকাযো, হেট্ঠিমকাযো, সব্বকাযো, নৱাৱাসো, কতৰনিকাযো, হেতুপচ্চযো. জীৱিতপ্পধানং নৱকং জীৱিতনৱক+মিচ্চাদি.

ৱিসেসনুত্তৰপদে থেৰা+চৰিয+পণ্ডিতা ৱিসেসনং পৰঞ্চ ভৱতি. যথা সাৰিপুত্তো চ সো থেৰো চাতি সাৰিপুত্তত্থেৰো, এৱং মহামোগ্গল্লানত্থেৰো, মহাকস্সপত্থেৰো, বুদ্ধঘোসাচৰিযো, ধম্মপালাচৰিযো, আচৰিযগুত্তিলো ৱা. মহোসধো চ সো পণ্ডিতো চাতি মহোসধপণ্ডিতো, এৱং ৱিধুৰপণ্ডিতো.

ৱিসেসনোভযপদে যথা-সীতঞ্চ তং উণ্হঞ্চাতি সীতুণ্হং, সিনিদ্ধো চ সো উণ্হো চাতি সিনিদ্ধুণ্হো মাসো. খঞ্জো চ সো খুজ্জো চাতি খঞ্জখুজ্জো, এৱং অন্ধবধিৰো, কতাকতং, ছিদ্দাৱছিদ্দং, উচ্চাৱচং, ছিন্নভিন্নং, গতপচ্চাগতং. ক্ৱচি পুব্বকালস্সাপি পৰনিপাতো, ৱাসিতো চ সো লিত্তো চাতি লিত্তৱাসিতো, এৱং নগ্গমূসিতো, সিত্তসম্মট্ঠো, ভট্ঠলুঞ্জিতো.

উপমনুত্তৰপদে উপমানভূতং ৱিসেসনং পৰং ভৱতি, যথা সীহোতি ৱুত্তে উপচৰিতা+নুপচৰিতসীহানং সামঞ্ঞপ্পতীতিযং মুনিসদ্দো ৱিসেসেতি. এত্থ চ –

উপমানো+পমেয্যানং, সধম্মত্তং সিযো+পমা.

সা চ ৱত্থু+ৱণ্ণ+আকাৰানং সাম্যেন হোতি. সীহোৱ সীহো, মুনি চ সো সীহো চাতি মুনিসীহো, মুনিৱসভো, মুনিপুঙ্গৱো, বুদ্ধনাগো, বুদ্ধাদিচ্চো. ৰংসী ৱিয ৰংসী, সদ্ধম্মো চ সো ৰংসী চাতি সদ্ধম্মৰংসী, এৱং ৱিনযসাগৰো. পুণ্ডৰিকমিৱ পুণ্ডৰিকো, সমণো চ সো পুণ্ডৰিকো চাতি সমণপুণ্ডৰিকো, সমণপদুমো. চন্দো ৱিয চন্দো, মুখঞ্চ তং চন্দো চাতি মুখচন্দো, মুখপদুমং ইচ্চাদি.

সম্ভাৱনাপুব্বপদে যথা-ধম্মোতি বুদ্ধি ধম্মবুদ্ধি, এৱং ধম্মসঞ্ঞা, ধম্মসঙ্খাতো, ধম্মসম্মতো, পাণসঞ্ঞিতা, অসুভসঞ্ঞা, অনিচ্চসঞ্ঞা, ধাতুসঞ্ঞা, অত্তসঞ্ঞা, অত্তদিট্ঠি ইচ্চাদি.

অৱধাৰণপুব্বপদে যথা-গুণো এৱ ধনং গুণধনং, এৱং সদ্ধাধনং, সীলধনং, পঞ্ঞাৰতনং, চক্খু এৱ ইন্দ্ৰিযং চক্খুন্দ্ৰিযং, এৱং চক্খাযতনং, চক্খুধাতু, চক্খুদ্ৱাৰং, ৰূপাৰম্মণ+মিচ্চাদি.

ৱিসেসন+ৱিসেস্সেহি, ক্ৰিযায চ সহে+ৰিতো;

তেসং ভাৱং ৱিৱেচেতা, নিপাতো ব্যৱচ্ছিন্দতি.

অযোগ+মঞ্ঞযোগঞ্চ, অচ্চন্তাযোগ+মেৱি+তি;

ৱিৱক্খাতো পযুত্তোপি, এৱত্থো ঞাযতে যতো.

ব্যৱচ্ছেদফলং ৱাক্যং, ততো চিত্তো ধনুদ্ধৰো;

পাত্থো ধনুদ্ধৰো নীলু+প্পল+মত্থীতি তং যথা.

এত্থ নিপাতোতি এৱ-ইতিনিপাতো, অপ্পযুত্তোপি এৱসদ্দো এৱং যোজেতব্বো – ‘‘চিত্তো ধনুদ্ধৰো এৱা’’তি ৱিসেসনেন যুত্তো অযোগৱিৱচ্ছেদকো, ধনুনা যোগে পতিট্ঠাপনতো ‘‘পাত্থো এৱ ধনুদ্ধৰো’’তি ৱিসেস্সেন যুত্তো অঞ্ঞযোগৱিৱচ্ছেদকো, ধনুদ্ধৰত্তস্স পাত্থসংখাতঅজ্জুনে এৱ পতিট্ঠাপনতো. ‘‘নীলুপ্পল+মত্থেৱা’’তি ক্ৰিযায যুত্তো অচ্চন্তাযোগৱিৱচ্ছেদকো, নীলুপ্পলস্স সব্ভাৱেযেৱ পতিট্ঠাপনতো.

২১. সংখ্যাদি

একত্থে সমাহাৰে সংখ্যাদি নপুংসকলিঙ্গং ভৱতি. তযো লোকা সমাহটা=চিত্তেন সম্পিণ্ডিতা, তিণ্ণং লোকানং সমাহাৰোতি ৱা ৱাক্যে ৱিসেসনসমাসে কতে ইমিনা নপুংসকত্তং ভৱতি. সমাহাৰস্সে+কত্তা একৱচনমেৱ, তিলোকং, ভো তিলোক, তিলোকং, তিলোকেন ইচ্চাদি. এৱং তযো দণ্ডা তিদণ্ডং, তীণি মলানি সমাহটানি, তিণ্ণং মলানং সমাহাৰোতি ৱা তিমলং, তিলক্খণং, চতুসচ্চং, পঞ্চসিক্খাপদং, ছট্ঠাযতনং, সত্তাহং, অট্ঠসীলং, নৱলোকুত্তৰং, দসসীলং, সতযোজনং. দ্ৱে ৰত্তিযো সমাহটা দ্ৱিৰত্তং.

১২. নঞ

নঊচ্চেতং স্যাদ্যন্তং স্যাদ্যন্তেন সহে+কত্থং হোতি. ঞ্ঞকাৰো ‘‘ট নঞস্সা’’তি ৱিসেসনত্থো ‘পামনপুত্তাদীসু নস্স টো মা হোতূ’তি. ন ব্ৰাহ্মণো অব্ৰাহ্মণো, ‘‘ট নঞস্সা’’তি নস্স টাদেসো. ঞ্ঞ-কাৰো এত্থেৱ ৱিসেসনত্থো.

ন-নিসেধো সতো যুত্তো, দেসাদিনিযমং ৱিনা;

অসতো ৱা+ফলো তস্মা, কথ+মব্ৰাহ্মণোতিচে.

নিসেধত্থানুৱাদেন, পটিসেধৱিধি ক্ৱচি;

পৰস্স মিচ্ছাঞাণত্তা+খ্যাপনাযো+পপজ্জতে.

দুৱিধো চ+স্স নস্স অত্থো পসজ্জপটিসেধ+পৰিযুদাসৱসেন. তত্থ যো ‘‘অসূৰিকপস্সাৰাজদাৰা’’তিআদীসু ৱিয উত্তৰপদত্থস্স সব্বদা অভাৱং দীপেতি, সো পসজ্জপটিসেধৱাচী নাম. যো পন ‘‘অব্ৰাহ্মণ+মানযা’’তিআদীসু ৱিয উত্তৰপদত্থং পৰিযুদাসিত্ৱা পটিক্খিপিত্ৱা তংসদিসে ৱত্থুম্হি কাৰিযং পটিপাদযতি, সো পৰিযুদাসৱাচী নাম. ৱুত্তঞ্চ –

পসজ্জপটিসেধস্স, লক্খণং ৱত্থুনত্থিতা;

ৱত্থুতো+ঞ্ঞত্ৰ যা ৱুত্তি, পৰিযুদাসলক্খণং.

যত্ৰ অব্ৰাহ্মণাদীসু, ৱত্থুং পৰিযুদস্সতি;

তক্ৰিযাযুত্তৰাজাদিং, ৱদে সো পৰিযুদাসকো.

পসজ্জপটিসেধো তু, ৱত্থন্তৰ+মনাদিয;

কিঞ্চিৱত্থুনিসেধস্স, পসঙ্গো ন ভৱেয্য সো.

তদঞ্ঞো চ তংৱিৰুদ্ধো,

তদভাৱো চ নঞ্ঞত্থো.

তদঞ্ঞত্থে – অব্ৰাহ্মণো, ব্ৰাহ্মণতো অঞ্ঞো তংসদিসোতি ৱুত্তং হোতি. এৱং অমনুস্সো, অস্সমণো, ন ব্যাকতা অব্যাকতা ধম্মা. তব্বিৰুদ্ধত্থে-ন কুসলা অকুসলা, কুসলপটিপক্খাতি অত্থো. এৱং অলোভো, অমিত্তো, অযং পৰিযুদাসনযো. তদভাৱে-ন কত্ৱা অকত্ৱা, অকাতুন পুঞ্ঞং, অকৰোন্তো, অভাৱো ভৱতি. অযং পসজ্জপটিসেধনযো.

এত্থ চ উভোসু পৰিযুদাসে ব্ৰাহ্মণা অঞ্ঞো ব্ৰাহ্মণধম্মে অপ্পতিট্ঠিতো খত্তিযাদি ব্ৰাহ্মণসদিসোৱ অব্ৰাহ্মণোতি ৱুত্তে পতীযতে. ইতৰস্মিং পন পক্খে কেনচি সংসযনিমিত্তেন খত্তিযাদো ব্ৰাহ্মণোতি ৱুত্তস্স মিচ্ছাঞাণনিৱুত্তি কৰীযতি ‘‘ব্ৰাহ্মণো+যং ন ভৱতি অব্ৰাহ্মণো’’তি, ব্ৰাহ্মণত্তজ্ঝাসিতো ন ভৱতীত্যত্থো. তত্থ সদিসত্তং ৱিনা মিচ্ছাঞাণাসম্ভৱা পযোগসামত্থিযা চ সদিসপটিপত্তি, তগ্গতা চ লিঙ্গ+সঙ্খ্যা ভৱন্তি. অতোযেৱ উচ্চতে ‘‘নঞ্ঞিৱযুত্ত+মঞ্ঞসদিসাধিকৰণে, কথা হি অত্থসম্পচ্চযো’’তি.

৭৫. অন সৰেতি

নঞসদ্দস্স সৰে অন, ন অস্সো অনস্সো, ন অৰিযো অনৰিযো. এৱং অনিস্সৰো, অনিট্ঠো, অনাসৱো. ন আদায অনাদায, অনোলোকেত্ৱা ইচ্ছাদি. বহুলাধিকাৰা অযুত্তত্থেহি কেহিচি হোতি. পুন ন গীযন্তীতি অপুনগেয্যা গাথা, অনোকাসং কাৰেত্ৱা, অমূলামূলং গন্ত্ৱা, অচন্দমুল্লোকিকানি মুখানি, অসদ্ধভোজী, অলৱণভোজী.

১৩. কুপাদযো নিচ্চ+মস্যাদিৱিধিম্হি

কুসদ্দো পাদযো চ স্যাদ্যন্তেন সহে+কত্থা হোন্তি নিচ্চং স্যাদিৱিধিৱিসযতো+ঞ্ঞত্থ. এত্থ অব্যভিচাৰিপাদিসহচৰণত্থেন কুইতি নিপাতোৱ, ন পথৱীৱাচকো কুসদ্দো. স্যাদিৱিধিৱিসযো নাম ‘‘লক্খণিত্থম্ভূতা’’ দিনা পতিআদীনং ৱিসযে কতদুতিযা, তঞ্চ অন্ৱদ্ধমাসন্তি অসংখ্যসমাস+মিৱ মা হোতূতি ‘‘অস্যাদিৱিধিম্হী’’তি নিসেধো. কুচ্ছিতো ব্ৰাহ্মণো কুব্ৰাহ্মণো, নিচ্চসমাসত্তা অসপদেন ৱিগ্গহো.

১০৭. সৰে কদ কুস্সু+ত্তৰত্থে

কুস্সু+ত্তৰত্থে ৱত্তমানস্স সৰাদো উত্তৰপদে কদাদেসো হোতি. ঈসকং উণ্হং কদুণ্হং, কুচ্ছিতং অন্নং কদন্নং, কদসনং. সৰেতি কিং, কুপুত্তা, কুদাৰা, কুদাসা, কুদিট্ঠি.

১০৮. কা+প্পত্থে

অপ্পত্থে ৱত্তমানস্স কুস্স কা হোতু+ত্তৰপদে. অপ্পকং লৱণং কালৱণং. এৱং কাপুপ্ফং.

১০৯. পুৰিসে ৱাতি

কুস্স কা ৱা. কুচ্ছিতো পুৰিসো কাপুৰিসো, কুপুৰিসো ৱা. পকট্ঠো নাযকো পনাযকো, পধানং ৱচনং পাৱচনং ভুসং ৱদ্ধং পৱদ্ধং সৰীৰং, সমং সম্মা ৱা আধানং সমাধানং, ৱিৱিধা মতি ৱিমতি, ৱিৱিধো ৱিসিট্ঠো ৱা কপ্পো ৱিকপ্পো, অধিকো দেৱো অতিদেৱো, এৱং অধিদেৱো, অধিসীলং. সুন্দৰো গন্ধো সুগন্ধো, কচ্ছিতো গন্ধো দুগ্গন্ধো, সুট্ঠু কতং সুকতং, দুট্ঠু কতং দুক্কতং অভি সিঞ্চনং অভিসেকোতি সনন্তো, অতিসযেন কত্ৱা, কতং পকৰিত্ৱা, পকতং, অতিসযেন থুতং অতিত্থুতং, অতিক্কম্ম থুতং অতিত্থুতং, ঈসং কড়াৰো আকড়াৰো, সুট্ঠু বদ্ধো আবদ্ধো.

পাদযো গতাদ্যত্থে পঠমায

পগতো আচৰিযো পাচৰিযো, এৱং পন্তেৱাসী.

অচ্চাদযো কন্তাদ্যত্থে দুতিযায

অতিক্কন্তো মঞ্চং অতিমঞ্চো. অতিমালো, ‘‘ঘপস্স+ন্তস্সা+প্পধানস্সা’’তি মালাসদ্দে ঘস্স ৰস্সো. এৱ+মুপৰিপি ঘপানং ৰস্সো.

অৱাদযো কুট্ঠাদ্যত্থে ততিযায

অৱকুট্ঠং কোকিলায ৱনং অৱকোকিলং, অৱমযূৰং. অৱকুট্ঠন্তি পৰিচ্চত্তং.

পৰিযাদযো গিলানাদ্যত্থে চতুত্থিযা

পৰিগিলানো+জ্ঝেনায পৰিযজ্ঝেনো.

ন্যাদযো কন্তাদ্যত্থে পঞ্চমিযা

নিক্খন্তো কোসম্বিযা নিক্কোসম্বি. অস্যাদিৱিধিম্হীতি কিং, ৰুক্খং পতি ৱিজ্জোততে.

১৪. চী ক্ৰিযত্থেহি

চীপচ্চযন্তো ক্ৰিযত্থেহি স্যাদ্যন্তেহি সহে+কত্থো হোতি. অমলীনং মলীনং কৰিত্ৱাতি ৱিগ্গয্হ ‘‘অভূততব্ভাৱে কৰা+স+ভূযোগে ৱিকাৰাচী’’তি চীপচ্চযেকতে ইমিনা সমাসো. এত্থ চ-কাৰো ‘‘চী ক্ৰিযত্থেহী’’তি ৱিসেসনত্থো. ‘‘প্যো ৱা ত্ৱাস্স সমাসে’’তি প্য হোতি, প-কাৰো ‘‘প্যে সিস্সা’’তি ৱিসেসনত্থো. মলিনীকৰিয.

১৫. ভূসনা+দৰা+নাদৰেস্ৱ+লং+সা+সাতি

ভূসনাদীস্ৱ+ত্থেস্ৱ+ল+মাদযো সদ্দা একত্থা হোন্তি. অলং কৰিত্ৱা সক্কৰিত্ৱা অসক্কৰিত্ৱাতি ৱিগ্গয্হ সমাসে কতে প্যে চ ‘‘সা সাধিকৰা চ চৰিচ্চা’’তি চাদেসো পৰৰূপঞ্চ. অলংকৰিয, সক্কচ্চ, অসক্কচ্চ.

১৬. অঞ্ঞেচা+তি সুত্তেন সমাসে কতে… এত্থ যথা দ্ৱাৰং ৱিৱৰাতি ৱুত্তে পকৰণতো অগ্গল+মিতি ৱিঞ্ঞাযতি, এৱ+মিধাপি নিপাতপভাৱে অঞ্ঞে চাতি সামঞ্ঞং চে+তি আগমানুসাৰেন লব্ভমানৱিভত্যন্তপটিৰূপনিপাতাৱ ৱিঞ্ঞাযন্তি. অগ্গতো ভৱিত্ৱা পুৰোভুয্য, অন্তৰহিতো হুত্ৱা তিৰোভূয, অন্তৰধানং কত্ৱা তিৰোকৰিয, উৰসি কত্ৱা উৰসিকৰিয, মনসি কত্ৱা মনসিকৰিয, মজ্ঝে কত্ৱা মজ্ঝেকৰিয, তুণ্হী ভৱিত্ৱা তুণ্হী ভূয.

১৭. ৱা+নেক+ঞ্ঞত্থে

অনেকং স্যাদ্যন্তং অঞ্ঞস্স পদস্স অত্থে একত্থং ৱা হোতি.

পদন্তৰস্স যস্স+ত্থো, পধানং লিঙ্গ+মস্স চ;

সমাসো সো+য+মঞ্ঞত্থো, বহুব্বীহিপৰৱ্হযো.

সো চ নৱৱিধো দ্ৱিপদো, ভিন্নাধিকৰণো, তিপদো, ন-নিপাতপুব্বপদো, সহপুব্বপদো, উপমানপুব্বপদো, সঙ্খ্যোভযপদো, দিসন্তৰালত্থো, ব্যতিহাৰলক্খণো চাতি.

১. তত্থ দ্ৱিপদো তুল্যাধিকৰণো কম্মাদীসু ছসু ৱিভত্যত্থেসু ভৱতি.

(ক) তত্থ দুতিযত্থে তাৱ-আগতা সমণা ইমং সঙ্ঘাৰামন্তি আগতসমণো সঙ্ঘাৰামো. সো চ দুৱিধো তগ্গুণা+তগ্গুণৱসেন. ৱুত্তঞ্হি –

তগ্গুণো+তগ্গুণো চে+তি,

সো সমাসো দ্ৱিধা মতো.

তং যথা ‘নীযতং লম্ব-

কণ্ণো+’ ‘যং দিট্ঠসাগৰো’.

তেসু যত্থ ৱিসেসনভূতো অত্থো অঞ্ঞপদত্থগ্গহণেন গয্হতি, সো তগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণো, যথা ‘লম্বকণ্ণ+মানযা’তি. যত্থ পন ন গয্হতি, সো অতগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণো, যথা ‘বহুধন+মানযা’তি.

ইধ ৱিসেসনস্স পুব্বনিপাতো. এত্থ চ আগতসদ্দো চ সমণসদ্দো চ অত্তনো অত্থে অট্ঠত্ৱা দুতিযাৱিভত্যত্থভূতে সঙ্ঘাৰামসঙ্খাতে অঞ্ঞপদত্থে ৱত্তন্তি, ততো সমাসেনেৱ কম্মত্থস্স অভিহিতত্তা পুন দুতিযা ন হোতি. তথা আগতসমণা সাৱত্থি, আগতসমণং জেতৱনং. পটিপন্না অদ্ধিকা যং পটিপন্নদ্ধিকো পথো, অভিৰূড়্হাৱ, ণিজাযং নাৱং সা অভিৰূড়্হৱাণিজা নাৱা.

(খ) ততিযত্থে-জিতানি ইন্দ্ৰিযানি যেন সো জিতিন্দ্ৰিযো সমণো, এৱং দিট্ঠধম্মো, পত্তধম্মো, কতকিচ্চো. ৱিজিতা মাৰা অনেনাতি ৱিজিতমাৰো ভগৱা, পটিৱিদ্ধসব্বধম্মো. কৰণত্থে-ছিন্নো ৰুক্খো যেন সো ছিন্নৰুক্খো ফৰসু.

(গ) চতুত্থিযত্থে-দিন্নো সুঙ্কো যস্স সো দিন্নসুঙ্কো ৰাজা, দিন্নং ভোজনং অস্সাতি দিন্নভোজনো.

(ঘ) পঞ্চমিযত্থে-নিগ্গতা জনা যস্মা সো নিগ্গতজনো গামো, নিগ্গতো অযো=সুখং যস্মাতি নিৰযো, নিক্কিলে- সো. অপেতং ৱিঞ্ঞাণং অস্মাতি অপেতৱিঞ্ঞাণো মতকাযো, অপগতভযভেৰৱো অৰহা.

(ঙ) ছট্ঠিযত্থে-ছিন্না হত্থা যস্স সো ছিন্নহত্থো. এৱং পৰিপুণ্ণসঙ্কপ্পো খীণাসৱো, ৱীতো ৰাগো অস্সাতি ৱীতৰাগো. দ্ৱে পদানি অস্সাতি দ্ৱিপদো, দ্ৱিহত্থো পটো. তেৱিজ্জোতি এত্থ তিৱিজ্জো এৱাতি সকত্থে ণো ৱুদ্ধি চ. চতুপ্পদো, পঞ্চ চক্খূনি অস্সাতি পঞ্চচক্খু ভগৱা, ছড়ভিঞ্ঞো, ‘‘ঘপস্সা’’দিনা ৰস্সত্তং. নৱঙ্গং সত্থুসাসনং. দসবলো, অনন্তঞাণো. তীণি দস পৰিমাণ+মেসংতি তিদসা দেৱা, ইধ পৰিমাণসদ্দসন্নিমানতো দসসদ্দো সঙ্খ্যানে ৱত্ততে. অযং পচ্চযো এতেসন্তি ইদপ্পচ্চযা, উত্তৰপদে ‘‘ইমস্সি+দং ৱা’’তি ইমস্স ইদং. কো পভৱো অস্সাতি কিং পভৱো কাযো. ৱিগতং মলং অস্সাতি ৱিমলো, সুন্দৰো গন্ধো অস্সাতি সুগন্ধং চন্দনং, এৱং সুসীলো, সুমুখো, কুচ্ছিতো গন্ধো অস্সাতি দুগ্গন্ধং কুণপং, দুম্মুখো, দুট্ঠু মনো অস্সাতি দুম্মনো, এৱং দুস্সীলো. তপো এৱ ধনং অস্সাতি তপোধনো. খন্তিসঙ্খাতং বলং অস্সাতি খন্তিবলো. ইন্দোতি নামং এতস্সাতি ইন্দনামো.

ছন্দজাতাদীসু ৱিসেসনৱিসেসিতব্বানং যথিচ্ছিতত্তা উভযং পুব্বং নিপততি, কমাতিক্কমে পযোজনাভাৱা. জাতো ছন্দো অস্সাতি জাতছন্দো, এৱং ছন্দজাতো. সঞ্জাতপীতিসোমনস্সো, পীতিসোমনস্সসঞ্জাতো. মাসজাতো, জাতমাসো. ছিন্নহত্থো, হত্থছিন্নো.