নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.

পযোগসিদ্ধিপাড়ি

১. সঞ্ঞাদিকণ্ড

সিদ্ধ-ম্বত্থুং সম্মা ৱন্দে

গন্থাৰম্ভকথা

সিদ্ধ+মিট্ঠদদং বুদ্ধং, ধম্মং মণিংৱ স্ৱত্থদং;

সঙ্ঘঞ্চ সাদৰং নত্ৱা, পযোগসিদ্ধি ৱুচ্চতে.

পভাৱো মোগ্গল্লানস্স, ব্যাকৰণে চ পেটকে;

নিস্সেসেৱ কব্বাতিত্তো, অহো অচ্ছৰিযো ৱত.

ৱুত্তঞ্হি পুব্বসীহড়াচৰিয+পাচৰিযেহি –

যা সত্তি পাণিনে যা চ, চন্দ্ৰ+কাত্যাযনাদিসু;

সা+যং মুত্তিমতী মঞ্ঞে, মোগ্গল্লাযনৰূপিনী-তি.

সুত্তং ৱুত্তি চ তেনেৱ, কতা একেন পঞ্চিকা;

তস্মা+স্স সত্থ+মঞ্ঞেহি, সুপসট্ঠং+তিসুন্দৰং.

তম্হি চ দুব্বিধং ঞেয্যং, সুত্তং কম্মত্থভেদতো;

তেস্ৱা+দি মীতিসদ্দেন, দুতিযং তিপ্পকাৰতো.

সুৱিসদং পকাসেত্ৱা, সুবোধ+মাকুমাৰকং;

ব্যাপিকাৱড়িযা কস্সং, তং সুণাথ সমাহিতাতি.

১. অআদযো তিতালীস ৱণ্ণা

অকাৰাদযো নিগ্গহীতন্তা তেচত্তালীসক্খৰা ৱণ্ণা নাম হোন্তি. তং যথা অ, আ, ই, ঈ, উ, ঊ, এ, ऐ, ও, औ, ক খ গ ঘ ঙ, চ ছ জ ঝ ঞ, ট ঠ ড ঢ ণ, ত থ দ ধ ন, প ফ ব ভ ম, য ৰ লৱ স হ ড় অং. তেন ক্ৱত্থো ‘‘এ ওন+ম ৱণ্ণে’’তি. তিতালীসাতি ৱচনং কত্থচি ৱণ্ণলোপং ঞাপেতি, তেন ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো’’তিআদি সিদ্ধং.

অকাৰো আদি মৰিযাদভূতো যেসং তে অআদযো. তযো চ চত্তালীস চেতি তিতালীস, ইমিনা নিপাতনেন ৱা চতভাগলোপো. ৱণ্ণীযতি অত্থো এতেহীতি ৱণ্ণা.

এত্থা+হ – ‘‘কস্মা আচৰিযকচ্চাযনাদীহি ৱিয একচত্তালীসক্খৰান+মক্খৰসঞ্ঞ+মকত্ৱা তিতালীসক্খৰানং ৱণ্ণসঞ্ঞা কতা’’তি. ৱুচ্চতে –

সা মাগধী মূলভাসা, নৰা যাযা+দিকপ্পিকা;

ব্ৰহ্মানো চা-সুতালাপা, সম্বুদ্ধা চাপি ভাসৰেতি –

ৱচনতো মাগধিকানং এত্থ, সেয্যো, ওট্ঠো, সোত্থি-ত্যাদীসুপি অসেসব্যাপিকানং তিতালীসক্খৰানংৱ উজুকান্ৱত্থপ্পক্খৰগুণিকা, নেৱ পন ‘ৰুক্খা ৱনং’ত্যাদো ৱিয অৱযৱে সমুদাযৱোহাৰো, ‘সমুদ্দো মযা দিট্ঠো’ত্যাদো ৱিয চ সমুদাযে অৱযৱৱোহাৰোতি দস্সেতুং পচ্চেকং ৱণ্ণসঞ্ঞা কতাতি.

‘‘সক্কচ্চসৱনং বুদ্ধসাসনসম্পত্তী’’তি ‘‘সিথিলধনিতাদি অক্খৰৱিপত্তিযঞ্হি অত্থস্স দুন্নযতা হোতী’’তি চ যস্মা ৱুত্তং.

তস্মা অক্খৰকোসল্লং, সম্পাদেয্য ৱিচক্খণো;

উপট্ঠহং গৰুং সম্মা, উট্ঠানাদীহি পঞ্চহি.

তত্থ অকাৰাদীন+মনুক্কমো পনে+স ঠানাদিক্কমসন্নিস্সিতো. তথা হি ঠান+কৰণ+পযতনেহি ৱণ্ণা জাযন্তি. তত্থ ছ ঠানানি কণ্ঠ+তালু+মুদ্ধ+দন্ত+ওট্ঠ+নাসিকাৱসেন.

তত্থ অৱণ্ণ+কৱগ্গ+হানং কণ্ঠো ঠানং, ইৱণ্ণ+চৱগ্গ+যানং তালু, টৱগ্গ+ৰ+ড়ানং মুদ্ধা, তৱগ্গ+ল+সানং দন্তা, উৱণ্ণ+পৱগ্গানং ওট্ঠো, এ ৱণ্ণস্স কণ্ঠতালূ, ও ৱণ্ণস্স কণ্ঠো+ট্ঠা, ৱকাৰস্স দন্তো+ট্ঠা, নিগ্গহীতস্স নাসিকা, ঙ, ঞ্ঞ, ণ, ন, মানং সকঠানং নাসিকা চ. এত্থ চ –

হকাৰো পঞ্চমেহেৱ, অন্তট্ঠাহি চ সংযুতো;

ওৰসো ইতি ৱিঞ্ঞেয্যো, কণ্ঠজো তদসংযুতো.

যথা অৱঙ্হোতি (অৱঙ হোতি., তঞ্হি, তণ্হা, পুব্বন্হো, অম্হে, গুয্হং, গাৰয্হা, আৰুল্হো, বহ্ৱক্খৰন্তি.

কৰণং –

জিৱ্হামজ্ঝং তালুজানং,

জিৱ্হোপগ্গং মুদ্ধজানং,

জিৱ্হগ্গং দন্তজানং সে-

সা সকঠানকৰণা.

ৱণ্ণানং উচ্চাৰণুস্সাহো পযতনং, তং কিং – সংৱুতাদিকৰণৱিসেসো, সংৱুতত্ত+মকাৰস্স, ৱিৱটত্তং সেসসৰানং সকাৰ+হকাৰানঞ্চ, ফুট্ঠত্তং ৱগ্গানং, ঈসংফুট্ঠত্তং য+ৰ+ল+ৱানং.

এৱং ঠান+কৰণ+পযতন+সুতি কালভিন্নেসু অক্খৰেসু সৰা নিস্সযা, ইতৰে নিস্সিতা. তত্থ –

নিস্সযা+দো সৰা ৱুত্তা, নিস্সিতা ব্যঞ্জনা ততো;

ৱগ্গে+কজা বহুত্তা+দো, ততো ঠান+লহুক্কমা.

‘‘অআদযো’’তি ৱত্ততে যাৱ ‘‘বিন্দু নিগ্গহীত’’ন্তি. তঞ্চ খো ‘‘অত্থৱসা ৱিভত্তিৱিপৰিণামো’’তি সত্তম্যন্ত+মভিসম্বন্ধীযতে, ‘‘ৱণ্ণা’’তি ৱত্ততে –

২. দসা+দো সৰা

অআদীস্ৱা+দিম্হি নিদ্দিট্ঠা ওদন্তা দস ৱণ্ণা সৰা নাম হোন্তি. যথা অ আ, ই ঈ, উ ঊ, এ ऐ, ও औ. সৰন্তি=সপ্পধানভাৱেন পৱত্তন্তি, ব্যঞ্জনে ৱা সাৰেন্তীতি সৰা.

‘‘দসা+দো সৰা’’তি ৱত্ততে.

৩. দ্ৱে দ্ৱে সৱণ্ণা

অআদীস্ৱা+দিমেসু দসসু দ্ৱে দ্ৱে সৱণ্ণা নাম হোন্তি যথাক্কমং. যথা অ আইতি, ই ঈইতি, উ ঊ ইতি, এ এইতি, ও, ওইতি. সমানা সদিসা ৱণ্ণা সৱণ্ণা, সমানত্তঞ্চ ঠানতো. ‘‘দ্ৱে দ্ৱে’’তি ৱত্ততে ৱক্খমানেসু দ্ৱীসু.

৪. পুব্বো ৰস্সো

তেস্ৱেৱ দসসু যে দ্ৱে দ্ৱে সৱণ্ণা, তেসু যো যো পুব্বো, সো সো ৰস্সসঞ্ঞো হোতি. যথা অ ই উ এ ও. তেসু ‘সংযোগতো পুব্বাৱ দিস্সন্তি দ্ৱে পনন্তিমা’ত দস্সেতুং তত্থ সাধুত্তা তেসম্পি ইধ সঙ্গহো, যথা এত্থ সেয্যো ওট্ঠো সোত্থি. ৰস্সকালযোগা তব্বন্ততায ৱা ৰস্সা. ৰস্সকালো নাম অচ্ছৰাসঙ্ঘাতো অক্খিনিম্মিলনসঙ্খাতো ৱা কালো, তেন একমত্তো ৰস্সো, দ্ৱিমত্তো দীঘো, অড্ঢমত্তো ব্যঞ্জনো. ছন্দসি দিযড্ঢমত্তম্পি ৰস্সন্তি গণ্হন্তি আচৰিযা.

৫. পৰো দীঘো

অআদীস্ৱা+দিভূতেসু দসসু যে দ্ৱে দ্ৱে সৱণ্ণা, তেসু যো যো পৰো, সো সো দীঘসঞ্ঞো হোতি. তং যথা আ ঈ ঊ এ ও. দীঘকালযোগা তব্বন্ততায ৱা দীঘা.

৬. কাদযো ব্যঞ্জনা

অআদীসু কাদযো নিগ্গহীতপৰিযন্তা তেত্তিংস ব্যঞ্জনা নাম হোন্তি. যথা ক খ গ ঘ ঙ, চ ছ জ ঝ ঞ, ট ঠ ড ঢ ণ, ত থ দ ধ ন, প ফ ব ভ ম, য ৰ লৱ স হ ড় অং ইতি. ব্যঞ্জীযতি অত্থো এতেহীতি ব্যঞ্জনা. ককাৰাদীস্ৱ+কাৰো উচ্চাৰণত্থো.

‘‘কাদযো’’তি ৱত্ততে.

৭. পঞ্চপঞ্চকা ৱগ্গা

অআদীসু ককাৰাদযো মকাৰন্তা পঞ্চপঞ্চকা ৱগ্গা নাম হোন্তি. যথা ক খ গ ঘ ঙ, চ ছ জ ঝ ঞ, ট ঠ ড ঢ ণ, ত থ দ ধ ন, প ফ ব ভ ম ইতি. পঞ্চ পঞ্চ পৰিমাণ+মেসং পঞ্চপঞ্চকা. ৱজ্জেন্তি যকাৰাদযোতি ৱগ্গা. তে পন পঠমক্খৰৱসেন কৱগ্গ+চৱগ্গাদিৱোহাৰং গতা কুসলত্তিকাদযো ৱিয.

৮. বিন্দু নিগ্গহীতং

অকাৰাদীস্ৱ+যং ৱণ্ণো বিন্দুমত্তো, সো নিগ্গহীতসঞ্ঞো হোতি. ৰস্সসৰং নিস্সায গহিত+মুচ্চাৰিতং নিগ্গহীতং, কৰণং নিগ্গহেত্ৱা ৱা.

কৰণং নিগ্গহেত্ৱান, মুখেনা+ৱিৱটেন যং;

ৱুচ্চতে নিগ্গহীতন্তি, ৱুত্তং বিন্দু সৰানুগং.

বহ্ৱক্খৰসঞ্ঞাকৰণং অন্ৱত্থসঞ্ঞত্থং, ঝ+লাদযো তু ৰুড়্হীসঞ্ঞা.

ৱণ্ণা সৰা সৱণ্ণা চ, ৰস্সা দীঘা চ ব্যঞ্জনা;

ৱগ্গা চ নিগ্গহীতন্তি, হোতি সঞ্ঞাৱিধিক্কমো.

(সঞ্ঞাৱিধানং.)

সন্ধি ৱুচ্চতে –

লোক অগ্গপুগ্গলো, পঞ্ঞা ইন্দ্ৰিযং, তীণি ইমানি, নো হি এতং, ভিক্খুনী ওৱাদো, মাতু উপট্ঠানং, সমেতু আযস্মা, অভিভূ আযতনং, ধনং মে অত্থি, সব্বে এৱ, তযো অস্সু ধম্মা, অসন্তো এত্থ ন দিস্সন্তি ইতী+ধ সৰসঞ্ঞাযং –

২৬. সৰো লোপো সৰে

সৰে সৰো লোপনীযো হোতি. সৰোতি কাৰিযীনিদ্দেসো, লোপোতি কাৰিযনিদ্দেসো. লোপো= অদস্সনং অনুচ্চাৰণং, সৰোতি জাত্যেকৱচনৱসেন ৱুত্তং, সৰেতি ওপসিলেসিকাধাৰসত্তমী, ততো ৱণ্ণ কাল ব্যৱধানে কাৰিযং ন হোতি, ত্ৱ+মসি, কতমা চানন্দ অনিচ্চসঞ্ঞাতি. এৱং সব্বসন্ধীসু.

ৱিধীতি ৱত্ততে.

১৪. সত্তমিযং পুব্বস্স

থেৰযট্ঠিন্যাযেন পৱত্ততে পৰিভাসা দুব্বলৱিধিনো পতিট্ঠাভাৱতো. সত্তমীনিদ্দেসে পুব্বস্সেৱ ৱিধীতি পুব্বসৰলোপো. লোকগ্গপুগ্গলো, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, তীণিমানি, নো হেতং, ভিক্খুনোৱাদো, মাতুপট্ঠানং, সমেতাযস্মা, অভিভাযতনং, ধনংমত্থি, সব্বেৱ, তযস্সু ধম্মা, অসন্তে+ত্থ ন দিস্সন্তি. পুব্বস্স কাৰিযৱিধানা সত্তমীনিদ্দিট্ঠস্স পৰতা+ৱ গম্যতেতি পৰেতি পৰৱচনম্পি ঘটতে.

যস্স ইদানি, সঞ্ঞা ইতি, ছাযা ইৱ, ইতি অপি, অস্সমণী অসি, চক্খু ইন্দ্ৰিযং, অকতঞ্ঞূ অসি, আকাসে ইৱ, তে অপি, ৱন্দে অহং, সো অহং, চত্তাৰো ইমে, ৱসলো ইতি, মোগ্গল্লানো অসি বীজকো, কথা এৱ কা, পাতো এৱাতী+ধ পুব্বস্সৰলোপে সম্পত্তে ‘‘সৰো লোপো সৰে’’ ত্ৱেৱ.

২৭. পৰো ক্ৱচি

সৰম্হা পৰো সৰো ক্ৱচি লোপনীযো হোতি. যস্স দানি, সঞ্ঞাতি, ছাযাৱ, ইতিপি, অস্সমণীসি, চক্খুন্দ্ৰিযং, অকতঞ্ঞূসি, আকাসেৱ, তেপি, ৱন্দেহং, সোহং, চত্তাৰোমে, ৱস- লোভি, মোগ্গল্লানোসি বীজকো, কথাৱ কা, পাতোৱ. ক্ৱচীতি কিং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, সত্তুত্তমো, একূনৱীসতি, যস্সেতে, সুগতোৱাদো, দিট্ঠাসৱো, দিট্ঠোঘো, চক্খাযতনং, তং কুতেত্থ লব্ভা. ‘‘ৱিৱক্খাতো সন্ধযো ভৱন্তী’’তি ঞাযা ৱত্তিচ্ছাপি ইধ সিজ্ঝতি. ক্ৱচীত্য+ধিকাৰো সব্বসন্ধীসু, তেন নাতিপ্পসঙ্গো. (লোপসন্ধি).

সৰো পৰো ৱেতি চ ৱত্ততে.

তস্স ইদং, ৱাত ঈৰিতং, ন উপেতি, ৱাম ঊৰু, অতি ইৱ অঞ্ঞেহি, ৱি উদকং ইতীধ পুব্বস্সৰলোপে –

২৯. যুৱণ্ণান+মেও লুত্তা

লুত্তা সৰা পৰেসং ইৱণ্ণুৱণ্ণানং এ+ও হোন্তি ৱা যথাক্কমং. যথাসংখ্যানুদ্দেসো সমানানং.

২৪. ৱণ্ণপৰেন সৱণ্ণোপি

ৱণ্ণসদ্দো পৰো যস্মা, তেন সৱণ্ণোপি গয্হতি সযঞ্চ ৰূপংতি ঈঊনম্পি এ+ও. সব্বত্থ ৰস্সস্স জাতিনিদ্দেসে দীঘস্সাপি গহণত্থং ইদ+মাৰদ্ধং. তস্সেদং, ৱাতেৰিতং, নোপেতি, ৱামোৰু, অতেৱঞ্ঞেহি, ৱোদকং. ইদঞ্চ পচ্ছিমোদাহৰণদ্ৱযং ‘‘অৱণ্ণে লুত্তে এৱ এ+ও হোন্তী’’তি গাহস্স নিসেধনত্থং. ৱাত্ৱেৱ, তস্সিদং. কথং ‘‘পচ্চোৰস্মি’’ন্তি, যোগৱিভাগা. পতি উৰস্মিন্তি ৱিভজ্জ ‘‘যৱা সৰে’’তি যকাৰে ‘‘তৱগ্গৱৰণা’’দিনা চো, ‘‘ৱগ্গলসেহি তে’’তি পুব্বৰূপঞ্চ, ‘‘যুৱণ্ণান+মেও’’তি (যোগৱিভাগা) উস্স ও চ. লুত্তাতি কিং, দস ইমে ধম্মা, যথা ইদং, কুসলস্স উপসম্পদা. অতিপ্পসঙ্গবাধকস্স ক্ৱচিসদ্দস্সানুৱত্তনতো ন ৱিকপ্পৱিধি নিযতা, তেন উপেতো, অৱেচ্চাতি এৱমাদীসু ৱিকপ্পো. তাৰকিতা, যস্সিন্দ্ৰিযানি, মহিদ্ধিকো, সব্বীতিযো, তেনুপসঙ্কমি, লোকুত্তৰোতিআদীসু ৱিধি চ ন হোতি.

পটিসন্থাৰৱুত্তি অস্স, সব্বৱিত্তি অনুভূযতে, ৱি অঞ্জনং, ৱি আকতো, দাসী অহং, অহুৱা পুৰে, অনু অদ্ধমাসং, অনু এতি, সু আগতং, সু আকাৰো, দু আকাৰো, চক্খু আপাথং, বহু আবাধো, পাতু অকাসি, ন তু এৱ, ভূ আপনলানিলং ইতী+ধ ‘‘যুৱণ্ণানং’’ ‘‘ৱে’’তি চ ৱত্ততে,

৩০. যৱা সৰে

সৰে পৰে ইৱণ্ণুৱণ্ণানং যকাৰ+ৱকাৰা হোন্তি ৱা যথাক্কমং. পটিসন্থাৰৱুত্যস্স, সব্বৱিত্যনুভূযতে, ব্যঞ্জনং, ব্যাকতো ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘৰস্সা’’তি দীঘে দাস্যাহং, অহাপুৰে, অন্ৱদ্ধমাসং, অন্ৱেতি, স্ৱাগতং, স্ৱাকাৰো, দ্ৱাকাৰো, চক্খ্ৱাপাথং, বহ্ৱাবাধো, পাত্ৱাকাসি, ন ত্ৱেৱ, ভ্ৱাপনলানিলং. ৱাত্ৱেৱ, ৱিআকতো, সাগতং.

অধিগতো খো মে অযং ধম্মো, পুত্তো তে অহং, তে অস্স পহীনা পঞ্চ, তে অহং, যে অস্স, তে অজ্জ, যাৱতকো অস্স কাযো, তাৱতকো অস্স ব্যামো, কো অত্থো, অথ খো অস্স, অহং খো অজ্জ, সো অহং, সো অজ্জ, সো এৱ, যতো অধিকৰণং, সো অহং ইতী+ধ ‘‘যৱা সৰে’’ ‘‘ৱে’’তি চ ৱত্ততে,

৩০. এওনং

এওনং যকাৰ+ৱকাৰা হোন্তি ৱা সৰে পৰে যথাক্কমং. ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘৰস্সা’’তি দীঘে অধিগতো খো ম্যাযং ধম্মো, পুত্তো ত্যাহং, ত্যাস্স পহীনা পঞ্চ, ত্যাহং, য্যস্স, ত্যজ্জ, যাৱতক্ৱস্স কাযো, তাৱতক্ৱস্স ব্যামো, ক্ৱত্থো, অথ খ্ৱস্স, অহং খ্ৱজ্জ, স্ৱাহং, স্ৱজ্জ, স্ৱেৱ, যত্ৱাধিকৰণং, স্ৱাহং. ৱাত্ৱেৱ, তেজ্জ, সোহং. ক্ৱচি ত্ৱেৱ, ধনমত্থি, পুত্তামত্থি, তে নাগতা, অসন্তেত্থ, চত্তাৰো ইমে.

গো এড়কং, গো অস্সং, গো অজিনং ইতী+ধ ‘‘সৰে’’তি ৱত্ততে.

৩২. গোস্সা+ৱঙ

সৰে পৰে গোস্স অৱৱাদেসো হোতি. স চ ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্সা’’তি সব্বস্স পসঙ্গে ‘অন্তস্সা’’তি ৱত্ততে.

১৮. ঙ+নুবন্ধো

ঙ-কাৰো অনুবন্ধো যস্স, সো অনেকৱণ্ণোপি অন্তস্স হোতীতি ওকাৰস্সেৱ হোতি. ‘‘সংকেতো+নৱযৱো+নুবন্ধো’’তি ৱচনা ঙ-কাৰস্সা+প্পযোগো. উচ্চাৰিতানন্তৰপ্পধংসিনো হি অনুবন্ধা, পযোজনং অনুবন্ধোতি সংকেতো. গৱেড়কং, গৱাস্সং, গৱাজিনং.

ইতি এৱা+তী+ধ –

৩৬. ৱী+তিস্সে+ৱে ৱা

এৱসদ্দে পৰে ইতিস্স ৱো হোতি ৱা. স চ –

১৭. ছট্ঠিযন্তস্স

ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠস্স যং কাৰিযং, ত+দন্তস্স ৱিঞ্ঞেয্যন্তি ইকাৰস্সা+দেসো. আদেসিট্ঠানে আদিস্সতীতি আদেসো. ইত্ৱেৱ. অঞ্ঞত্ৰ যাদেসো, ‘‘তৱগ্গৱৰণানং যে চৱগ্গবযঞা’’তি তস্স চো, ‘‘ৱগ্গলসেহি তে’’তি যস্স চকাৰো, ইচ্চেৱ. এৱেতি কিং, ইচ্চাহ. (আদেসসন্ধি).

তি অঙ্গুলং,তি অঙ্গিকং, ভূ আদযো, মিগী ভন্তা উদিক্খতিত্যাদিসন্ধযো ৱুচ্চন্তে. ‘‘মযদা সৰে’’তি ৱত্ততে.

৪৫. ৱনতৰগা চা+গমা

এতে মযদা চ আগমা হোন্তি ৱা সৰে ক্ৱচি. আগমিনো অনিযমেপি –

সৰোযেৱা+গমি হোতি, ৱনাদিনন্তু ঞাপকা;

অঞ্ঞথা হি পদাদীনং, যুকৱিধান+মনত্থকং.

এত্থা+গমা অনিযতাগমীনমেৱ ভৱন্তি চে, যকাৰাগমেনেৱ ‘‘নিপজ্জ’’ন্তি সিদ্ধে ‘‘পদাদীনং ক্ৱচী’’তি ব্যঞ্জনস্স যুকা+গমো নিৰত্থকোতি অধিপ্পাযো. তিৱঙ্গুলং, তিৱঙ্গিকং, ভূৱাদযো, মিগী ভন্তা ৱুদিক্খতি, পৱুচ্চতি, পাগুঞ্ঞৱুজুতা. ইতো নাযতি, চিনিত্ৱা. যস্মাতিহ, তস্মাতিহ, অজ্জতগ্গে. নিৰন্তৰং, নিৰালযো, নিৰিন্ধনো, নিৰীহকং, নিৰুত্তৰো, নিৰোজং, দুৰতিক্কমো, দুৰাগতং, দুৰুত্তৰং, পাতুৰহোসি, পুনৰাগচ্ছেয্য, পুনৰুত্তং, পুনৰেৱ, পুনৰেতি, ধীৰত্থু, পাতৰাসো, চতুৰঙ্গিকং, চতুৰাৰক্খং, চতুৰিদ্ধিপাদপটিলাভো, চতুৰোঘনিত্থৰণত্থং, ভত্তুৰত্থে, ৱুত্তিৰেসা, পথৱীধাতুৰেৱেসা, নক্খত্তৰাজাৰিৱ তাৰকানং, ৱিজ্জুৰিৱব্ভকুটে, আৰগ্গেৰিৱ সাসপো, উসভোৰিৱ, সব্ভিৰেৱ সমাসেথ. পুথগেৱ, ৰস্সে পগেৱ. লহুমেস্সতি, গুৰুমেস্সতি, ইধমাহু, কেন তে ইধ মিজ্ঝতি, ভদ্ৰো কসামিৱ, আকাসে মভিপূজযে, একমেকস্স, যেন মিধেকচ্চে. ভাতিযেৱ, হোতিযেৱ, যথাযিদং, যথাযেৱ, মাযিদং, নযিদং, নযিধ, ছযিমানি, নৱযিমে ধম্মা, বোধিযাযেৱ, পথৱীযেৱ ধাতু, তেসুযেৱ, তেযেৱ, সোযেৱ, পাটিযেক্কং, ৱিযঞ্জনং, ৱিযাকাসি, পৰিযন্তং, পৰিযাদানং, পৰিযুট্ঠানং, পৰিযেসতি, পৰিযোসানং, নিযাযোগো. উদগ্গো, উদযো, উদাহটং, উদিতো, উদীৰিতং, উদেতি, সকিদেৱ, কিঞ্চিদেৱ, কেনচিদেৱ, কিস্মিঞ্চিদেৱ, কোচিদেৱ, সম্মদত্তো, সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তানং, সম্মদেৱ, যাৱদত্থং, যাৱদিচ্ছকং, যাৱদেৱ, তাৱদেৱ, পুনদেৱ, যদত্থং, যদন্তৰং, তদন্তৰং, তদঙ্গৱিমুত্তি, এতদত্থং, অত্তদত্থং, তদত্থং, সদত্থপসুতো সিযা, অঞ্ঞদত্থু, মনসাদঞ্ঞা ৱিমুত্তানং, বহুদেৱ ৰত্তি. ৱাত্ৱেৱ, অত্তঅত্থং, দ্ৱাধিট্ঠিতং, পাতুঅহোসি. ৱৱত্থিতৱিভাসত্তা ৱাধিকাৰস্স ব্যঞ্জনতোপি, ভিক্খুনীনং ৱুট্ঠাপেয্য, চিৰং নাযতি, তংযেৱ.

ছ অভিঞ্ঞা, ছ অঙ্গং, ছ অসীতি, ছ অংসা, ছ আযতনং ইতী+ধ ‘‘ৱা সৰে’’ ‘‘আগমো’’তি চ ৱত্ততে.

৪৯. ছা ড়ো

ছসদ্দা পৰস্স সৰস্স ড়কাৰো আগমো হোতি ৱা. ছাতি অনুকৰণত্তা একৱচনং. ছড়ভিঞ্ঞা, ছড়ঙ্গং, ছড়সীতি, ছড়ংসা, ছড়াযতনং. ৱাত্ৱেৱ, ছঅভিঞ্ঞা. (আগমসন্ধি).

লোপো অদস্সনং, ঠানিং, য+মামদ্দিয দিস্সতি;

আদেসো নাম সো যা তু, অসন্তুপ্পত্তি আগমো.

সৰসন্ধি.

কঞ্ঞা ইৱ, কঞ্ঞাৱ ইচ্চাদি সৰসন্ধিনিসেধো ৱুচ্চতি, পসঙ্গপুব্বকো হি পটিসেধো. পুব্বসৰানং লোপে সম্পত্তে ‘‘সৰো’’ ‘‘ৱে’’তি চ ৱত্ততে.

২৮. ন দ্ৱে ৱা

পুব্বপৰস্সৰা দ্ৱেপি ৱা ক্ৱচি ন লুপ্যন্তে. কঞ্ঞা ইৱ, কঞ্ঞেৱ, কঞ্ঞাৱ.

সাৰিপুত্ত ইধেকচ্চো, এহি সিৱক উট্ঠেহি, আযস্মা আনন্দো, গাথা অভাসি, দেৱা আভস্সৰা যথা, তেৱিজ্জা ইদ্ধিপত্তা চ, ভগৱা উট্ঠাযাসনা, ভগৱা এত+দৱোচ, অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি, গন্ত্ৱা ওলোকেন্তো, ভূতৱাদী অত্থৱাদী, যং ইত্থী অৰহং অস্স, সামাৱতী আহ, পাপকাৰী উভযত্থ তপ্পতি, নদী ওত্থৰতি, যে তে ভিক্খূ অপ্পিচ্ছা, ভিক্খূ আমন্তেসি, ভিক্খূ উজ্ঝাযিংসু, ভিক্খূ এৱ+মাহংসু, ইমস্মিং গামে আৰক্খকা, সব্বে ইমে, কতমে একাদস, গম্ভীৰে ওদকন্তিকে, অপ্পমাদো অমতং পদং, সঙ্ঘো আগচ্ছতু, কো ইমং পথৱিং ৱিচেস্সতি, আলোকো উদপাদি, একো একায, চত্তাৰো ওঘা, অৰে অহম্পি, সচে ইমস্স কাযস্স, নো অতিক্কমো, অহো অচ্ছৰিযো, অথো অন্তো চ, অথ খো আযস্মা, অথো ওট্ঠৱ+চিত্তকা, ততো আ- মন্তযি সত্থাতি এৱমাদযো ইধ কালব্যৱধানেনেৱ সিজ্ঝন্তি. ক্ৱচীতি কিং, আগতা+ত্থ, আগতা+ম্হা, কতম+স্স ৱাৰো, অপ্পস্সুতা+যং পুৰিসো, চমৰী+ৱ, সব্বে+ৱ, স্ৱে+ৱ, এসে+ৱ নযো, পৰিসুদ্ধে+ত্থা+যস্মন্তো, নে+ত্থ, কুতে+ত্থ লব্ভা, সচে+স ব্ৰাহ্মণ, তথূ+পমং, যথা+হ, জীৱ্হা+যতনং, অৱিজ্জো+ঘো, ইত্থিন্দ্ৰিযং, অভিভা+যতনং, ভযতূ+পট্ঠানং, সদ্ধী+ধ ৱিত্তং পুৰিসস্স সেট্ঠং. (সৰসন্ধিনিসেধো)

তত্ৰ অভিৰতি, তত্ৰ অযং, বুদ্ধ অনুস্সতি, স অত্থিকা, সঞ্ঞাৱা অস্স, তদা অহং, যানি ইধ ভূতানি, গচ্ছামি ইতি, অতি ইতো, কিকী ইৱ, বহু উপকাৰং, মধু উদকং, সু উপধাৰিতং, সোপি অযং, ইদানি অহং, সচে অযং, অপ্পস্সুতো অযং, ইতৰ ইতৰেন, সদ্ধা ইধ ৱিত্তং, কম্ম উপনিস্সযো, তথা উপমং, ৰত্তি উপৰতো, ৱি উপসমো, লোকস্স ইতি, দেৱ ইতি, ৱি অতিপতন্তি, ৱি অতিনামেন্তি, সঙ্ঘাটি অপি, জীৱিতহেতু অপি, ৱিজ্জু ইৱ, কিংসু ইধ ৱিত্তং, সাধু ইতি, তে অস্স পহীনা, সো অস্স, মধুৱা মঞ্ঞতি বালো, এৱং গামে মুনি চৰে, খন্তি পৰমং তপো তিতিক্খা, ন মংকু ভৱিস্সামি, সু অক্খাতো, যো অহং, সো অহং, কামতো জাযতি সোকো, কামতো জাযতি ভযং, সক্কো উজু চ সুহুজুচ, অনুপঘাতো, দুৰক্খং, দুৰমং, দুভৰতা. যিট্ঠং ৱা হুতং ৱা লোকে, যদি ৱা সাৱকে, পুগ্গলা ধম্মদসা তে, ভোৱাদী নাম সো হোতি, যথাভাৱী গুণেন সো, যথা ইদং, সম্মা দক্খাতো, পৰা কমো, তণ্হা ক্খযো, ঝানস্স লাভী অম্হি, থুল্লচ্চযো ইতী+ধ –

৩৩. ব্যঞ্জনে দীঘৰস্সা

ৰস্স+দীঘানং ক্ৱচি দীঘ+ৰস্সা হোন্তি ব্যঞ্জনে. তত্ৰাভিৰতি, তত্ৰাযং, বুদ্ধানুস্সতি, সাত্থিকা, সঞ্ঞাৱা+স্স, তদাহং, যানী+ধ ভূতানি, গচ্ছামীতি, অতীতো, কিকীৱ, বহূপকাৰং, মধূদকং, সূপধাৰিতং, সোপাযং, ইদানাহং, সচাযং, অপ্পস্সুতাযং, ইতৰীতৰেন, সদ্ধীধ ৱিত্তং, কম্মূপনিস্সযো, তথূপমং, ৰত্তূপৰতো, ৱূপসমো, লোকস্সাতি, দেৱাতি, ৱীতিপতন্তি, ৱীতিনামেন্তি, সঙ্ঘাটীপি, জীৱিতহেতূপি, ৱিজ্জূৱ, কিংসূধ ৱিত্তং, সাধূতি, ত্যাস্স পহীনা, স্ৱাস্স, মধুৱা মঞ্ঞতী বালো, এৱং গামে মুনী চৰে, খন্তী পৰমং তপো তিতিক্খা, ন মংকূ ভৱিস্সামি, স্ৱাক্খাতো, য্ৱাহং, স্ৱাহং, কামতো জাযতী সোকো, কামতো জাযতী ভযং, সক্কো উজূ চ সুহুজূ চ, অনূপঘাতো, দূৰক্খং, দূৰমং, দূভৰতা. যিট্ঠংৱ হুতংৱ লোকে, যদিৱ সাৱকে, পুগ্গল ধম্মদসা তে, ভোৱাদি নাম সো হোতি, যথাভাৱি গুণেন সো, যথযিদং, সম্মদক্খাতো, পৰক্কমো, তণ্হক্খযো, ঝানস্স লাভিম্হি, ৱসিম্হি, থুল্লচ্চযো. ক্ৱচীতি কিং, ত্যজ্জ, স্ৱস্স, পতিলিযতীতি দীঘনিসেধো, মাযিদং, মনসাদঞ্ঞা ৱিমুত্তানং, যথাক্কমং, আৰক্খাতীতং, দীযতি, সূযতীতি ৰস্সকাৰিযনিসেধো. কথং যানিৱ অন্তলিক্খেতি, ‘‘দীঘৰস্সা’’তি যোগৱিভাগা. (দীঘ+ৰস্সসন্ধি).

ব্যঞ্জনেতি ৱত্ততে.

৩৪. সৰম্হা দ্ৱে

সৰম্হা পৰস্স ব্যঞ্জনস্স ক্ৱচি দ্ৱে ৰূপানি হোন্তি. এত্থ চ আৱুত্তিদ্ৱিৱচনং ঠানেদ্ৱিৱচনন্তি দ্ৱীসু ঠানেদ্ৱিৱচনং ৱেদিতব্বং.

তানি চ প+পতি+পটি+কম+কুস+কুধ+কী+গহ+জুত+ঞা+সি+ সু+সূ+সম্ভূ+সৰ+সসাদীনমাদিব্যঞ্জনানঞ্চ হোতি. ইধ পমাদো=ইধপ্পমাদো, এৱং অপ্পমাদো, ৱিপ্পযুত্তো, সুপ্পসন্নো, সম্মা পধানং=সম্মপ্পধানং ৰস্সত্তং. অপ্পতিৱত্তিযো, অধিপ্পতিপচ্চযো, সুপ্পতিট্ঠিতো,. অপ্পটিপুগ্গলো, ৱিপ্পটিসাৰো, সুপ্পটিপত্তি. পক্কমো, পটিক্কমো, হেতুক্কমো, আকমতি=অক্কমতি, এৱং পক্কমতি, যথাক্কমং. অক্কোসতি, পটিক্কোসতি, অনুক্কোসতি, আকোসতি=অক্কোসতি. অক্কুদ্ধো, অভিক্কুদ্ধো. ধনক্কীতো, ৱিক্কযো, অনুক্কযো. পগ্গহো, ৱিগ্গহো, অনুগ্গহো, চন্দগ্গাহো, দিট্ঠিগ্গাহো. পজ্জোতো, ৱিজ্জোতো, উজ্জোতো. কতঞ্ঞূ, ৱিঞ্ঞূ, পঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণং, অনঞ্ঞাণং. অৱস্সযো, নিস্সযো, সমুস্সযো. অপ্পস্সুতো, ৱিস্সুতো, বহুস্সুতো. আসৱা=অস্সৱা. পস্সম্ভেন্তো, ৱিস্সম্ভেন্তো. অট্টস্সৰো, ৱিস্সৰতি, অনুস্সৰতি, অনুস্সতি. পস্সসন্তো, ৱিস্সসন্তো, মুহুস্সসন্তো, আসাসো=অস্সাসো. আদিসদ্দেন অৱিস্সজেন্তো, ৱিস্সজেন্তো, অভিক্কন্ততৰো, পৰিচ্চজেন্তো, উপদ্দৱো, উপক্কিলেসো, মিত্তদ্দুনো, আযব্যযো, অব্বহি ইচ্চাদি.

তিক+তয+তিংস+ৱতাদীন+মাদিব্যঞ্জনস্স চ. কুসলত্তিকং, পীতিত্তিকং, হেতুত্তিকং. লোকত্তযং, বোধিত্তযং, ৱত্থুত্তযং. একত্তিংস, দ্ৱত্তিংস, তেত্তিংস, চতুত্তিংস. সীলব্বতং, সুব্বতো. সপ্পীতিকো, সমন্নাগতো, পুনপ্পুনং ইচ্চাদি.

ৱতু+ৱট+দিসান+মন্তে, যথা ৱত্ততি, ৱট্টতি, দস্সনং, ফস্সো ইচ্চাদি.

উ+দু+নিউপসগ্গ+ত+চতু+ছ+সন্তসদ্দাদেসাদীহি পৰেসঞ্চ. উকংসো=উক্কংসো, এৱং দুক্কৰং, নিক্কঙ্খো, উগ্গতং, দুচ্চৰিতং, নিজ্জটং, উজ্জহং, উচ্চঙ্গং, উন্নমতি, দুক্কৰো, নিদ্দৰো, উন্নতো, দুপ্পঞ্ঞো, নিম্মলো, উয্যুত্তো, দুল্লভো, নিব্বত্তো, উস্সাহো, নিস্সাৰো. তক্কৰো, তজ্জো, তন্নিন্নো, তপ্পভৱো, তম্মযো, চতুক্কং, চতুদ্দিসং, চতুপ্পদো, চতুব্বিধং, চতুস্সালং, ছক্কং, ছন্নৱুতি, ছপ্পদিকো, ছব্বস্সানি. সক্কাৰো, সগ্গুণো, সন্দিট্ঠি, সপ্পুৰিসো, মহব্বলো.

অপদন্তআকাৰৱজ্জিতদীঘতো যকাৰস্স চ, নিয্যাতি, সুয্যতি, অভিভুয্য, ৱিচেয্য, ৱিনেয্য, ধেয্যং, নেয্যং, সেয্যো, জেয্যো, ৱেয্যাকৰণো. আকাৰৱজ্জিতন্তি কিং, মালায, দোলায, সমাদায.

ছন্দানুৰক্খণে-নপ্পজহে ৱণ্ণবলং পুৰাণং, উজ্জুগতেসু সেয্যো, গচ্ছন্তি সুগ্গতিং. সৰম্হাতি কিং, ঞাযো, তংখণং. ক্ৱচিত্ৱেৱ, নিকাযো, নিদানং, নিৱাসো, ততো, ছসট্ঠি, উপনীযতি, সূযতি.

৩৫. চতুত্থদুতিযেস্ৱে+সং ততিযপঠমা

চতুত্থদুতিযেসু পৰেস্ৱে+সং চতুত্থদুতিযানং তব্বগ্গে ততিযপঠমা হোন্তি পচ্চাসত্যা. ৱগ্গে ঘ+ঝ+ঢ+ধ+ভা চতুত্থা, খ+ছ+ঠ+থ+ফা দুতিযা, গ+জ+ড+দ+বা ততিযা, ক+চ+ট+ত+পা পঠমা. প+উ+দু-নিআদীহি পৰেসং ঘাদীনং দ্ৱিভাৱে ততিযপঠমা হোন্তি. পগৰতি=পগ্ঘৰতি, এৱং উগ্ঘৰতি, নিগ্ঘোসো, উগ্ঘাটেতি. এসোৱ তজ্ঝানফলো, পঠমজ্ঝানং, অভিজ্ঝা-যতি, উজ্ঝাযতি. দড্ঢো, বুড্ঢো. ৱিদ্ধংসেতি, উদ্ধংসিতো, উদ্ধাৰো, নিদ্ধনো, নিদ্ধুতো. ৱিব্ভন্তো, উব্ভন্তো, সমুব্ভন্তো, দুব্ভিক্খং, নিব্ভযং, তব্ভাৱো, চতুব্ভি. সদ্ধা, সদ্ধম্মো. মহব্ভযং.

ৰস্সসৰেহি পৰেসং ৱগ্গদুতিযানং দ্ৱিভাৱো চে, পঠমা. পঞ্চক্খন্ধা, এৱং ৰূপক্খন্ধো, অক্খমো, অভিক্খণং, অৱিক্খেপো, জাতিক্খেত্তং, ধাতুক্খোভো, আযুক্খযো. সেতচ্ছত্তং, এৱং সব্বচ্ছন্নং, ৱিচ্ছন্নং, বোধিচ্ছাযা, জম্বুচ্ছাযা, সমুচ্ছেদো. তত্ৰ ঠিতো=তত্ৰট্ঠিতো, এৱং থলট্ঠং, জলট্ঠং, অট্ঠিতং, নিট্ঠিতং, চত্তাৰিট্ঠানানি, গৰুট্ঠানিযো, সমুট্ঠিতো. সব্বত্থামেন, যসত্থেৰো, পত্থৰতি, ৱিত্থাৰো, অভিত্থুতো, ৱিত্থম্ভিতো, অনুত্থুনং. পপ্ফোটেতি, মহপ্ফলং, অনিপ্ফলং, ৱিপ্ফাৰো, পৰিপ্ফুটেয্য, মধুপ্ফাণিতং. আকাৰতো, আখাতো=অক্খাতো, এৱং তণ্হাক্খযো, আণাক্খেত্তং, সঞ্ঞাক্খন্ধো. আছাদযি=অচ্ছাদযি, এৱং অচ্ছিন্দতি, নাৱট্ঠং, অত্থৰতি, অপ্ফোটেতি. ক্ৱচি ত্ৱেৱ, পুৱখজ্জকং, তস্স ছৱিআদীনি ছিন্দিত্ৱা, যথাঠিতং, কম্মফলং, সীলং তস্স ঝাযিনো, যে ঝানপ্পসুতা ধীৰা, নিধনং, মহাধনং. (দ্ৱিভাৱসন্ধি).

অকৰম্হ সে তে, সো খো ব্যন্তি কাহিতি, সো গচ্ছং ন নিৱত্ততি, এসো অত্থো, এসো আভোগো, এসো ইদানি ইতী+ধ ‘‘ৱে’’তি ৱত্ততে.

৩৭. এওন+ম ৱণ্ণে

এওনং ৱণ্ণে ক্ৱচি অ হোতি ৱা. অকৰম্হ স তে, অকৰম্হ সে তে, এৱং স খো ব্যন্তি কাহিতি, স গচ্ছং ন নিৱত্ততি, এস অত্থো, এস আভোগো, এস ইদানি. ৱণ্ণেতি কিং, অমোঘৱচনো চ সো, গন্ধব্বানং অধিপতি, মহাৰাজা যসস্সি সোতি. ‘‘ন সন্ধিসমাসা ৱদ্ধস্সা’’তি ৱুত্তত্তা গাথামজ্ঝে সন্ধি ন হোতীতি ‘‘তিৱিধস্সা’’তি ৱুত্ততিম্হি পৰেপি ৱণ্ণো পৰো নাম ন ইতি. (সৰব্যঞ্জনসন্ধি).

অত যন্তং, তথ যং, মদ যং, বুধ যতি, ধন যং, সেৱ যো, পৰ যেসনা, পোক্খৰণ যো ইতী+ধ –

৪৮. তৱগ্গৱৰণানং যে চৱগ্গ বযঞা

তৱগ্গৱৰণানং চৱগ্গবযঞা হোন্তি যথাক্কমং যকাৰে. ‘‘ৱগ্গলসেহি তে’’তি পুব্বৰূপং. অচ্চন্তং, তচ্ছং, মজ্জং, বুজ্ঝতি, ধঞ্ঞং, সেব্বো, পয্যেসনা, পোক্খৰঞ্ঞো. অপুচ্চণ্ডকাযং, জচ্চন্ধো, যজ্জেৱং, অজ্ঝগমা, অজ্ঝত্তং, অজ্ঝুপগতো, অজ্ঝোগাহেত্ৱা, দিব্বং. ক্ৱচিত্ৱেৱ, ৰত্যা.

সক যতে, ৰুচ যতে, পচ যতে, অট যতে, লুপ যতে, কুপ যতে, সল যতে, ফল যতে, দিস যতে, অস যতে ইতী+ধ ‘‘যে’’তি ৱত্ততে ৱক্খমানেসু দ্ৱীসু.

৪৯. ৱগ্গলসেহিতে

ৱগ্গলসেহি পৰস্স যকাৰস্স ক্ৱচি তে ৱগ্গলসা হোন্তি. সক্কতে, ৰুচ্চতে, পচ্চতে, অট্টতে, লুপ্পতে, কুপ্পতে, সল্লতে, ফল্লতে, দিস্সতে, অস্সতে. ক্ৱচিত্ৱেৱ, ক্যাহং.

মুহ যতি, গুহ যতি ইতী+ধ –

৫০. হস্স ৱিপল্লাসো

হস্স ৱিপল্লাসো হোতি যকাৰে. মুয্হতি, গুয্হতি.

বহু আবাধো ইতী+ধ উস্সৱকাৰে ‘‘হস্স ৱিপল্লাসো’’তি ৱত্ততে.

৫১. ৱে ৱা

হস্স ৱিপল্লাসো হোতি ৱা ৱকাৰে. বৱ্হাবাধো. ৱাত্ৱেৱ, বহ্ৱাবাধো.

৫২. তথনৰানং টঠণলা

তথনৰানং টঠণলা হোন্তি ৱা যথাক্কমং. দুক্কতং=দুক্কটং, এৱং সুকটং, পত্থটো, পতটো, উদ্ধটো, ৱিসটো. অট্ঠকথা. পণিধানং, পণিপাতো, পণামো, পণীতং, পৰিণতো, পৰিণামো, দুণ্ণযো, নিণ্ণযো, ওণতো. পৰিপন্নো=পলিপন্নো, এৱং পলিবোধো, পল্লঙ্কং, তলুনো, মহাসালো, মালুতো, সুখুমালো. (ব্যঞ্জনসন্ধি).

চক্খু উদপাদি, অক্খি ৰুজতি, পুৰিম জাতি, অণু থূলানি, কত্তব্ব কুসলং বহুং, ত সম্পযুত্তা, তত সভাৱতো ইতী+ধ ‘‘ৱে’’তি ৱত্ততে যাৱ ‘‘মযদা সৰে’’তি.

৩৮. নিগ্গহীতং

নিগ্গহীতাগমো হোতি ৱা ক্ৱচি. সামত্থিযেনা+গমোৱ, স চ ৰস্সসৰস্সেৱ হোতি… তস্স ৰস্সসৰানুগতত্তা. ঠানীন+মালিঙ্ঘিয গচ্ছতি পৱত্ততীতি আগমো. চক্খুং উদপাদি, অক্খিং ৰুজতি, পুৰিমং জাতি, অণুং থূলানি, কত্তব্বং কুসলং বহুং, তংসম্পযুত্তা, তংতংসভাৱতো. ৱাগ্গহণেন চক্খু উদপাদি ইচ্চাদি. অৱংসিৰো, যাৱঞ্চিদংতিআদি নিচ্চং… ৱৱত্থিতৱিভাসত্তা ৱাধিকাৰস্স, ৱৱত্থিতস্স লক্খণস্সা+নুৰোধেন লক্খণে পৱত্তিতা ৱিভাসা ৱৱত্থিতৱিভাসা. ৱাসদ্দো হি অত্থদ্ৱযে ৱত্ততে কত্থচি ৱিকপ্পে, কত্থচি যথাৱৱত্থিতৰূপপৰিগ্গহেতি. যদা পচ্ছিমে, তদা নিচ্চ+মনিচ্চ+মসন্তঞ্চ ৱিধিং দীপেতি. এত্থ পন ক্ৱচিসদ্দস্সা+নুৱত্তনা তেনেৱা+সন্তৱিধি সিদ্ধোতি ৱাসদ্দেনি+তৰদ্ৱযং. ক্ৱচি ত্ৱেৱ, ন হি এতেহি, ইধ চেৱ.

সং ৰম্ভো, সং ৰত্তো, সং ৰাগো, তাসং অহং সন্তিকে, এৱং অযং, পুং লিঙ্গং, কিং অহং, তস্স অদাসিং অহং ইতী+ধ ‘‘নিগ্গহীতা’’ধিকাৰো আ ‘‘মযদা সৰে’’তি.

৩৯. লোপো