৫. ণাদিকণ্ড
সমাসো পদসংখেপো, পদপচ্চযসংহিতং;
তদ্ধিতং নাম হোতীতি, ৱিঞ্ঞেয্যং তেস+মন্তৰং.
১. ণো ৱা+পচ্চে
ছট্ঠীযন্তা নামস্মা ৱা ণপচ্চযো হোতি অপচ্চে+ভিধেয্যে. অপচ্চসদ্দসম্বন্ধিত্তেন অপচ্চৱন্ততো কতসৰপচ্চযো সমত্থ্যতো ছট্ঠ্যন্ততো হোতীতি ‘‘ছট্ঠীযন্তা নামস্মা’’তি সুত্তে অৱুত্তম্পি ৱুত্তং. ণাদীনং তদ্ধিতন্তি পুব্বাচৰিযসঞ্ঞা. ণকাৰো ৱুদ্ধ্যত্থো. এৱ+মঞ্ঞত্ৰাপি. ণাদিৱুত্তিত্তা ‘‘একত্থতাযং’’তি ৱিভত্তিলোপো.
১২৪. সৰান+মাদিস্সা+যুৱণ্ণস্সা+এও ণানুবন্ধে
সৰান+মাদিভূতা যে অকাৰি+ৱণ্ণু+ৱণ্ণা, তেসং আ+এ+ও ৱা হোন্তি যথাক্কমং ণানুবন্ধেতি অকাৰস্স আকাৰো. আ+এ+ওনং ৱুদ্ধীতিপি পুব্বাচৰিযসঞ্ঞা. ৱসিট্ঠস্সা+পচ্চং ৱাসিট্ঠো. ৱীম্হি ৱাসিট্ঠী. ৱেতি ৱসিট্ঠস্সা+পচ্চংতি ৱাক্যস্স চ ৱসিট্ঠাপচ্চংতি সমাসস্স চ ৱিকপ্পত্থং. সো চ ৱাসদ্দো যাৱ ‘‘সকত্থে’’তি অধিকৰীযতি.
নপুংসকেন লিঙ্গেন, সদ্দো+দাহু পুমেন ৱা;
নিদ্দিস্সতীতি ঞাতব্ব+মৱিসেসে পনি+চ্ছিতেতি –
ৱুত্তত্থা অপচ্চসদ্দস্স নপুংসকত্থেপি পুত্তপুত্তীনং দ্ৱিন্নম্পি ৱাচকো হোতি.
ণাদযো+ভিধেয্যলিঙ্গা, অপচ্চে ত্ৱ+নপুংসকা;
নপুংসকে সকত্থে ণ্যো, ভিয্যো ভাৱসমূহজা;
তা তু+ত্থিয+মসংখ্যানে, ত্ৱাদিচীপচ্চযন্তকা.
ভাৰদ্ৱাজস্স অপচ্চং=পুত্তো ভাৰদ্ৱাজো, এৱং ৱেস্সামিত্তো, গোতমো. এত্থ চ অ+যুৱণ্ণন্তাভাৱা আ+এ+ওনং ন ৱুদ্ধি. ৱাসুদেৱস্স অপচ্চং ৱাসুদেৱো, বলদেৱো. চিত্তকোতিআদীসু পন সংযোগন্তত্তা ‘‘সংযোগে ক্ৱচী’’তি ক্ৱচি ন ৱুদ্ধি. উপগুনো অপচ্চং ওপগৱো ওপগৱী. এত্থ ‘‘উৱণ্ণস্সা+ৱঙ সৰে’’তি উকাৰস্স অৱঙ.
ৱচ্ছস্সা+পচ্চন্তি ৱিগ্গয্হ পুব্বসুত্তেন ণপচ্চযে কতে পুন ৱচ্ছস্সা+পচ্চংতি ৱিগ্গহো.
২. ৱচ্ছাদিতো ণান+ণাযনা
ৱচ্ছাদীহি অপচ্চপচ্চযন্তেহি গোত্তাদীহি চ সদ্দেহি ণান+ণাযনপচ্চযা ৱা হোন্তি অপচ্চে. ৱচ্ছানো, ৱচ্ছাযনো, ‘‘সংযোগে ক্ৱচী’’তি ন ৱুদ্ধি. কতিস্সা+পচ্চং কচ্চো, ‘‘ণ্য দিচ্চাদীহী’’তি ণ্যো, ‘‘লোপো+ৱণ্ণি+ৱণ্ণানং’’তি অকাৰলোপে চৱগ্গপুব্বৰূপানি. কচ্চস্সা+পচ্চং কচ্চানো, কচ্চাযনো, যাগমে কাতিযানো. মুগ্গস্সা+পচ্চং=নত্তাদীতি ৱাক্যে ৱুদ্ধি+ইকাৰলোপ+পুব্বৰূপানি. মোগ্গল্লস্সা+পচ্চংতি পুনণান+ণাযনা হোন্তি, মোগ্গল্লানো মোগ্গল্লাযনো. ইমে চত্তাৰো অপচ্চপচ্চযন্তা. গোত্তাদিতো যথাসকটস্সা+পচ্চং নত্তাদীহি সকটানো সকটাযনো. কণ্হস্সা+পচ্চং নত্তাদি কণ্হানো কণ্হাযনো. এৱং অগ্গিৱেস্সানো অগ্গিৱেস্সাযনো, মুঞ্জানো মুঞ্জাযনো, কুঞ্জানো কুঞ্জাযনো. সব্বত্থ সংযোগত্তা ন ৱুদ্ধি. আকতিগণো+যং.
৩. কত্তিকাৱিধৱাদীহি ণেয্যণেৰা
কত্তিকাদীহি ৱিধৱাদীহি চ ণেয্যণেৰপ্পচ্চযা হোন্তি ৱা যথাক্কমং. কত্তিকায অপচ্চং কত্তিকেয্যো, গৰুড়ো ৱিনতায=সুপণ্ণমাতুযা অপচ্চং ৱেনতেয্যো. ৰোহিণিযা অপচ্চং ৰোহিণেয্যো, গঙ্গায অপচ্চং গঙ্গেয্যো. এৱং ভাগিনেয্যো, নাদেয্যো, অন্তেয্যো, আহেয্যো, কাপেয্যো, সুচিযা অপচ্চং সোচেয্যো, বালেয্যো. ণেৰে-ৱিধৱায অপচ্চং ৱেধৱেৰো. বন্ধকিযা=অভিসাৰিকায অপচ্চং বন্ধ-কেৰো. সমণস্স উপজ্ঝাযস্সা+পচ্চং সামণেৰো, নাড়িকেৰো ইচ্চাদি.
৪. ণ্য দিচ্চাদীহি
দিতিপ্পভুতীহি ণ্যো হোতি অপচ্চে.
১২৫. সংযোগে ক্ৱচি
সংযোগৱিসযে ক্ৱচি আ+এ+ওৱুদ্ধিযো হোন্তি ণানুবন্ধে.
১৩১. লোপো+ৱণ্ণি+ৱণ্ণানং
অৱণ্ণি+ৱণ্ণানং লোপো হোতি যকাৰাদো পচ্চযে. দিতিযা=অসুৰমাতুযা অপচ্চং দেচ্চো আদিচ্চো. কুণ্ডনিযা অপচ্চং কোণ্ডঞ্ঞো, নস্স ঞ্ঞে পুব্বৰূপং. অদিতীতি দেৱমাতা.
ভাতুনো অপচ্চং ভাতব্যো, ‘‘যম্হি গোস্স চা’’তি যম্হি উস্স অৱঙ অকাৰলোপপুব্বৰূপানি.
৫. আ ণি
অকাৰন্ততো ণি ৱা হোত+পচ্চে বহুলং. আ=তি নামৱিসেসনত্তা অ-কাৰন্ততোতি ৱুত্তং. দক্খস্সা+পচ্চং দক্খি, দত্তি, দোণি, ৱাসৱি, ৱাৰুণি. জিনদত্তস্সা+পচ্চং জেনদত্তি, সুদ্ধোদনি, আনুৰুদ্ধি ইচ্চাদি.
৬. ৰাজতো ঞ্ঞো জাতিযং
ৰাজতো ঞ্ঞো ৱা হোত+পচ্চে খত্থিযজাতিযং গম্যমানাযং. ৰঞ্ঞো অপচ্চং ৰাজঞ্ঞো. জাতীযন্তি কিং, ৰাজাপচ্চং.
৭. খত্তা যি+যা
তিজাতিযং অপচ্চে য+ইযা হোন্তি. খত্তস্সা+পচ্চং খত্যো খত্তিযো. জাতিযং ত্ৱেৱ, খত্তি.
৮. মনুতো স্স+সণ
মনুতো জাতিসমুদাযে স্স+সণ হোন্তু+পচ্চে. মনুনো অপচ্চং মনুস্সো মানুসো, মনুস্সী মানুসী. জাতিযং ত্ৱেৱ, মানৱো, নস্স ণো, মাণৱো.
৯. জনপদনামস্মা খত্তিযা ৰঞ্ঞে চ ণো
জনপদস্স যং নামং, তং নামস্মা খত্তিযা অপচ্চে ৰঞ্ঞে চ ণো হোতি. পঞ্চালানং অপচ্চং ৰাজা ৱা পঞ্চালো, কোসলো, মাগধো, ওক্কাকো. জনপদনামস্মাতি কিং, দাসৰথি. খত্তিযাতি কিং, পঞ্চালস্স ব্ৰাহ্মণস্সা+পচ্চং পঞ্চালি.
১০. ণ্য কুৰুসিৱীহি
কুৰুসিৱীহি অপচ্চে ৰঞ্ঞে চ ণ্যো হোতি. কুৰূনং অপচ্চং ৰাজা ৱা কোৰব্যো. ‘‘যম্হি গোস্স চা’’তিমিনা অৱঙ, বকাৰপুব্বৰূপানি. সেব্বো, ইলোপো. (অপচ্চতদ্ধিতং).
১১. ণ ৰাগা তেন ৰত্তং
ৰাগৱাচীততিযন্ততো ৰত্ত+মিচ্চে+তস্মিং অত্তে ণো হোতি. কুসুম্ভাদীহি ৱণ্ণন্তৰপত্তং ৰত্তং নাম. কসাৱেন ৰত্তং কাসাৱং. এৱং কুসুম্ভেন ৰত্তং কোসুম্ভং, হালিদ্দং, পত্তঙ্গং, মঞ্জেট্ঠং, কুঙ্কুমং. ইধ ন হোতি নীলং পীতন্তি, গুণৱচনত্তা ণেন ৱিনাপি দব্বস্সা+ভিধানতো.
১২. নক্খত্তেনি+ন্দুযুত্তেন কালে
ততিযন্ততো নক্খত্তা তেন লক্খিতে কালে ণো হোতি, তং চে নক্খত্ত+মিন্দুযুত্তং হোতি. ফুস্সেন ইন্দুযুত্তেন লক্খিতা পুণ্ণমাসী ফুস্সী ৰত্তি, ফুস্সো অহো, মঘায ইন্দুযুত্তায লক্খিতা পুণ্ণমাসী মাঘী, মাঘো.
১৩. সা+স্স দেৱতা পুণ্ণমাসী
সেতি পঠমন্তা অস্সেতি ছট্ঠিযত্থে ণো হোতি, যং পঠমন্তং, সা চে দেৱতা পুণ্ণমাসী ৱা. সুগতো দেৱতা অস্স সোগতো, মাহিন্দো, যামো, ৱাৰুণো. বুদ্ধো অস্স দেৱতাতি বুদ্ধো. ফুস্সী পুণ্ণমাসী অস্স সম্বন্ধিনীতি ফুস্সো মাসো. এৱং মাঘো, ফগ্গুনো, চিত্তো, ৱেসাখো, জেট্ঠমূলো, আসাড়্হো, সাৱণো, পোট্ঠপাদো, অস্সযুজো, কত্তিকো, মাগসিৰো. পুণ্ণমাসী চ ভতকমাসসম্বন্ধিনী ন হোতি, পুণ্ণো মা অস্সন্তি নিব্বচনা, অতো এৱ নিপাতনা ণো, সাগমো চ.
১৪. ত+মধীতে তং জানাতি ক+ণিকা চ
দুতিযন্ততো ত+মধীতে তং জানাতীতি এতেস্ৱ+ত্থেসু ণো হোতি কো ণিকো চ. এত্থ চসদ্দো কো চণিকো চ হোতীতি সমুচ্চিনো, নো ণপচ্চযং. ব্যাকৰণ+মধীতে জানাতীতি ৱা ৱেয্যাকৰণো, ৱি+আ+কৰণন্তি ৱিচ্ছিজ্জ কতযাদেসস্সি+কাৰস্স ‘‘তদাদেসা তদীৱ ভৱন্তী’’তি ঞাযা ‘‘সৰান’’মিচ্চাদিনা একাৰে যাগমদ্ৱিত্তানি. এৱং মোহুত্তো, নেমিত্তো, অঙ্গৱিজ্জো, ৱত্থুৱিজ্জো, ছন্দসো, ‘‘মনা, দীনং সক’’ ইতি সকাগমো. কমকো, পদকো, ৱেনযিকো, সুত্তন্তিকো, আভিধম্মিকো. দ্ৱিতগ্গহণং অজ্ঝেনজাননে চ ৱিসুং ৱিসুং পচ্চযৱিধানত্থং, অজ্ঝেনৱিসযদস্সনত্থং, পসিদ্ধুপসংহৰণত্থঞ্চ.
১৫. তস্স ৱিসযে দেসে
ছট্ঠিযন্তা ৱিসযে দেসসৰূপে ণো হোতি. ৱসাতীনং ৱিসযো দেসো ৱাসাতো. দেসেতি কিং, চক্খুস্স ৱিসযো ৰূপং, দেৱদত্তস্স ৱিসযো+নুৱাকো.
১৬. নিৱাসে তন্নামে
তি তন্নামে নিৱাসে দেসে ণো হোতি. সিৱীনং নিৱাসো দেসো সেব্বো. এত্থ ‘‘যৱা সৰে’’তি যকাৰে বকাৰপুব্বৰূপানি. ৱাসাতো.
১৭. অদূৰভৱেতি
ণো, ৱিদিসায অদূৰভৱং ৱেদিসং.
১৮. তেন নিব্বত্তেতি
ততিযন্তা নিব্বত্তত্থে ণো হোতি. কুসম্বেন নিব্বত্তা কোসম্বী নগৰং, এৱং কাকন্দী, মাকন্দী, সহস্সেন নিব্বত্তা সাহস্সী পৰিখা, হেতুম্হি কত্তৰি কৰণে চ যথাযোগং ততিযা.
১৯. ত+মিধ+ত্থি
তন্তি পঠমন্তা ইধাতি সত্তম্যত্থে দেসে তন্নামে ণো হোতি, যং তং পঠমন্ত+মত্থি চে. উদুম্বৰা অস্মিং দেসে সন্তীতি ওদুম্বৰো, বাদৰো, পব্বজো.
২০. তত্ৰ ভৱেতি
সত্তম্যন্তা ভৱত্থে ণো. উদকে ভৱো ওদকো, ওৰসো, জানপদো, মাগধো, কাপিলৱত্থৱো, কোসম্বো, মনসি ভৱং মানসং সুখং, সকাগমো. সাৰসো সকুণো, সাৰসী সকুণী, সাৰসং পুপ্ফং. মিত্তে ভৱা মেত্তা মেত্তী ৱা. পুৰে ভৱা পোৰী ৱাচা. পাৱুসে ভৱো পাৱুসো মেঘো. পাৱুসা ৰত্তি, পাৱুসং অব্ভং. সাৰদো, সাৰদা, সাৰদং পুপ্ফং. মাধুৰো জনো, মাধুৰা গণিকা, মাধুৰং ৱত্থং.
২১. অজ্জাদীহি তনোতি
ভৱত্থে তনো. অজ্জ ভৱো অজ্জতনো, স্ৱাতনো, হিয্যতনো. ‘‘এওন+ম ৱণ্ণে’’তি এওনং অ হোতি.
২২. পুৰাতো ণো চতি
ভৱত্থে ণো তনো চ. এত্থ ণকাৰো অৱযৱো, নেৱা+নুবন্ধো. পুৰাণো, পুৰাতনো.
২৩. অমাত্ৱ+চ্চোতি
ভৱত্থে অচ্চো হোতি. অমা=সহ ভৱো অমচ্চো.
২৪. মজ্ঝাদিত্ৱি+মোতি
ভৱত্থে ইমো, মজ্ঝে ভৱো মজ্ঝিমো. এৱং অন্তিমো, হেট্ঠিমো, উপৰিমো, ওৰিমো, পাৰিমো, পচ্ছিমো, অব্ভন্তৰিধো, পচ্চন্তিমো.
২৫. কণ+ণেয্য+ণেয্যক+যি+যাতি
ভৱত্থে কণআদযো হোন্তি. কণ-কুসিনাৰাযং ভৱো কোসিনাৰকো, মাগধকো, আৰঞ্ঞকো ৱিহাৰো, ৰাজগহকো, কোসম্বকো, ইন্দপত্তকো, কাপিলকো, ভাৰুকচ্ছকো, নাগৰকো. অঙ্গেসু জাতো অঙ্গকো, কোসলকো, ৱেদেহকো, কম্বোজকো, গন্ধাৰকো, সোৱীৰকো, সিন্ধৱকো, অস্সকো ইচ্চাদি. ণেয্য-গঙ্গেয্যো, পব্বতেয্যো, ৱানেয্যো. ণেয্যক-কোসলেয্যকো, বাৰাণসেয্যকো, চম্পেয্যকো, সিলায জাতং সেলেয্যকং, মিথিলেয্যকো. বাৰাণসেয্যকোত্যাদীসু ‘‘দিস্সন্ত+ঞ্ঞেপি পচ্চযা’’তি এয্যকো, এৱং উপৰি সুত্তে দস্সিতপচ্চযতো ৱিসুং পচ্চযে দস্সিতে ইমিনা সুত্তেনাতি দট্ঠব্বং. য-গম্মো, যম্হি অকাৰলোপে পুব্বৰূপং ৰস্সো চ. দিব্বো. ইয-উদৰিযো, দিৱিযো, পঞ্চালিযো, বোধিপক্খিযো, লোকিযো.
২৬. ণিকো
সত্তম্যন্তা ভৱত্থে ণিকো হোতি. সৰদে ভৱো সাৰদিকো দিৱসো, সাৰদিকা ৰত্তি.
২৭. ত+মস্স সিপ্পং সীলং পণ্যং পহৰণং পযোজনং
পঠমন্তা সিপ্পাদিৱাচকা অস্সেতি ছট্ঠ্যত্থে ণিকো হোতি. ৱীণাৱাদনং সিপ্প+মস্স ৱেণিকো, ৱীণাৱাদনং অভেদোপচাৰেন ৱীণা নাম. মোদিঙ্গিকো, ৱংসিকো. পংসুকূলধাৰণং সীল+মস্স পংসুকূলিকো, তেচীৱৰিকো. গন্ধো পণ্য+মস্স গন্ধিকো, তেলিকো, গোড়িকো, পূৱিকো, পণ্ণিকো, তম্বুলিকো, লোণিকো. চাপোপহৰণ+মস্স চাপিকো, তোমৰিকো, মুগ্গৰিকো, মোসলিকো. উপধি=ক্খন্ধাদি পযোজন+মস্স ওপধিকং, সাতিকং, সাহস্সিকং.
২৮. তং হন্ত+ৰহতি গচ্ছতু+ঞ্ছতি+চৰতি
দুতিযন্তা হন্তীতি এৱমাদীস্ৱ+ত্থেসু ণিকো হোতি. পক্খিনো হন্তীতি পক্খিকো, সাকুণিকো, মাযূৰিকো, মচ্ছে হন্তীতি মচ্ছিকো, মেনিকো. মিগে হন্তীতি মাগৱিকো, ৱকাৰাগমো. মিগস্স ‘‘তদমিনা’’দিনা মগৱাদেসেপি মাগৱিকো. ওৰব্ভিকো, হাৰিণিকো. সূকৰিকোতি ইকো. সত+মৰহতীতি সাতিকং, সন্দিট্ঠিকং, এহি পস্স ৱিধিং অৰহতীতি এহিপস্সিকো. এত্থ ত্যাদ্যন্তসমুদাযতো অনুকৰণত্তা ৱা তদ্ধিতস্স অভিধানলক্খণত্তা ৱা বহুলংৱিধানেন ৱা পচ্চযো. সাহস্সিকো, কুম্ভিকো, দোণিকো, অদ্ধমাসিকো, কহাপণিকো, আসীতিকা গাথা, নাৱুতিকা. সহস্সিযোতি ইযো. পৰদাৰং গচ্ছতীতি পাৰদাৰিকো, মগ্গিকো, পঞ্ঞাসযোজনিকো, পথিকো. বদৰে উঞ্ছতীতি বাদৰিকো, সামাকিকো. ধম্মং চৰতীতি ধম্মিকো, অধম্মিকো.
২৯. তেন কতং কীতং বদ্ধ+মভিসঙ্খতং সংসট্ঠং হতং হন্তি জিতং জযতি দিব্বতি খনতি তৰতি চৰতি ৱহতি জীৱতিতি
কতাদীস্ৱ+ত্থেসু ণিকো. কাযেন কতং কাযিকং, ৱাচসিকং, মানসিকংতি সকাগমো. ৱাতেন কতো আবাধো ৱাতিতো, সেম্হিকো, পিত্তিকো. সতেন কীতং সাতিকং, সাহস্সিকং, ৱত্থেন কীতং ৱত্থিকং, কুম্ভিকং, সোৱণ্ণিকং, ঘাতিকং. মূলতোৱ পচ্চযো, অমূলৱাচিত্তা দেৱদত্তেন কীতোতি ন হোতি, তদত্থাপ্পতীতিযা. ৱৰত্থায বদ্ধো ৱাৰত্তিকো, আযসিকো, পাসিকো, সুত্তিকো. ঘতেন অভিসঙ্খতং সংসট্ঠং ৱা ঘাতিকং, গোড়িকং, দধিকং, মাৰীচিকং. জালেন হতো হন্তীতি ৱা জালিকো, বালিসিকো. অক্খেহি জিতং অক্খিকং ধনং, সালাকিকং, তিন্দুকিকো, অম্বফলিকো. অক্খেহি জযতি দিব্বতি ৱা অক্খিকো. খণিত্তিযা খনতীতি খাণিত্তিকো, কুদ্দালিকো. দেৱদত্তেন জিতং, অঙ্গুল্যা খনতীতি ন হোতি, তদত্থানৱগমা. উড়ুম্পেন তৰতীতি ওড়ুম্পিকো, উড়ুম্পিকোতি ইকো. কুল্লিকো, গোপুচ্ছিকো, নাৱিকো. সকটেন চৰতীতি সাকটিকো, ৰথিকো. পৰপ্পিকোতি ইকো. খন্ধেন ৱহতীতি খন্ধিকো. অংসিকো, সীসিকোতি ইকো. ৱেতনেন জীৱতীতি ৱেতনিকো, ভতিকো, কযিকো, ৱিক্কযিকো, কযৱিক্কযিকোতি ইকো.
৩০. তস্স সংৱত্ততি
চতুত্থ্যন্তা সংৱত্ততীতি অস্মিং অত্থেণিকো হোতি. পুনব্ভৱায সংৱত্ততীতি পোনোব্ভৱিকো, ইত্থিযং পোনোব্ভৱিকা. লোকায সংৱত্ততীতি লোকিকো. সুট্ঠু অগ্গোতি সগ্গো, সগ্গায সংৱত্ততীতি সোৱগ্গিকো, সস্সো+ৱক তদমিনাদীপাঠা. ধনায সংৱত্ততীতি ধঞ্ঞং.
৩১. ততো সম্ভূত+মাগতং
পঞ্চম্যন্তা সম্ভূত+মাগতন্তি এতেস্ৱ+ত্থেসু ণিকো হোতি. মাতিতো সম্ভূত+মাগতংৱা+তি এত্থ ‘‘মাতিতো চ ভগিনিযংচ্ছো’’তি ‘‘মাতিতো’’তি ভাগেন উস্স ইম্হি ৱাক্যং, ৰস্সদ্ৱিত্তেসু মত্তিকং, পেত্তিকং. ণ্য+ৰিযণ+ৰ্যপচ্চযাপি দিস্সন্তি. সুৰভিতো সম্ভূতং সোৰভ্যং. যম্হি থঞ্ঞং. উভযত্থ ‘‘লোপো+ৱণ্ণি+ৱণ্ণানং’’তি লোপো. ৰিযণ-পিতুতো সম্ভূতো পেত্তিযো, মাতিযো, ‘‘ৰানুবন্ধে+ন্তসৰাদিস্সা’’তি উলোপো, মত্তিযো. ৰ্যম্হি-উলোপো, চৱগ্গপুব্বৰূপানি, মচ্চো ৱা.
৩২. তত্থ ৱসতি ৱিদিতো ভত্তো নিযুত্তো
সত্তম্যন্তা ৱসতীত্ৱেৱমাদীস্ৱ+ত্থেসু ণিকো হোতি. ৰুক্খমূলে ৱসতীতি ৰুক্খমূলিকো, আৰঞ্ঞিকো, ৰাজগহিকো, মাগধিকো, সোসানিকো. লোকে ৱিদিতো লোকিকো. চতুমহাৰাজেসু ভত্তা চাতুম্মহাৰাজিকা. দ্ৱাৰে নিযুত্তো দোৱাৰিকো, দস্সোক তদমিনাদিপাঠা. ভণ্ডাগাৰিকো. ইকে-নৱকম্মিকো, আদিকম্মিকো. কিযে-জাতিকিযো, অন্ধকিযো.
৩৩. তস্সি+দং
ছট্ঠিযন্তা ইদ+মিচ্চ+স্মিং অত্থে ণিকো হোতি. সঙ্ঘস্স ইদং সঙ্ঘিকং, পুগ্গলিকং, সক্যপুত্তিকো, নাটপুত্তিকো, জেনদত্তিকো. কিযে-সস্স ইদং সকিযো, পৰকিযো. নিযেঅত্তনিযং. কে-সকো, ৰঞ্ঞো ইদং ৰাজকং ভণ্ডং.
৩৪. ণো
ছট্ঠিযন্তা ইদ+মিচ্চ+স্মিং অত্থে ণো হোতি. কচ্চাযনস্স ইদং কচ্চাযনং, ব্যাকৰণং, সোগতং সাসনং, মাহিসং মংসাদি.
৩৫. গৱাদীহি যো
গৱাদীহি ছট্ঠিযন্তেহি ইদ+মিচ্চ+স্মিং অত্থে যো হোতি. গুন্নং ইদং গব্যং, অৱঙ, মংসাদি. ইলোপে কব্বং. দুনো ইদং দব্বং.
৩৬. পিতিতো ভাতৰি ৰেয্যণ
‘‘পিতিতো মাতিতো’’তি তেন তেন সুত্তনিপাতেনেৱ উস্স ই. পিতুসদ্দা তস্স ভাতৰি ৰেয্যণ. পিতু ভাতা পেত্তেয্যো.
৩৭. মাতিতো চ ভগিনিযং চ্ছো
মাতুতো চ পিতুতো চ তেসং ভগিনিযং চ্ছো হোতি. মাতু ভগিনি মাতুচ্ছা, পিতু ভগিনি পিতুচ্ছা. কথং ‘‘মাতু ভাতা মাতুলো’’তি, ‘‘মাতুলাদিত্ৱানী’’তি নিপাতনা লপচ্চযো.
৩৮. মাতাপিতূস্ৱা+মহো
মাতাপিতূহি তেসং মাতাপিতূস্ৱা+মহো হোতি. মাতু মাতা মাতামহী, মাতু পিতা মাতামহো. পিতু মাতা পিতামহী, পিতু পিতা পিতামহো. ন যথাসঙ্খ্যং পচ্চেকাভিসম্বন্ধতো ৱিসুং ৱিসুং মাতাপিতুসদ্দেহি তেসং মাতাপিতুন্নং অত্থে পচ্চযো হোতি.
৩৯. হিতে ৰেয্যণ
মাতাপিতূহি হিতে ৰেয্যণ হোতি. মাতু হিতো মত্তেয্যো, পেত্তেয্যো.
৪০. নিন্দা+ঞ্ঞাত+প্প পটিভাগ ৰস্স দযা সঞ্ঞাসু কো
নিন্দাদীস্ৱ+ত্থেসু নামস্মা কো হোতি. নিন্দাযং-নিন্দিতো মুণ্ডো মুণ্ডকো, এৱং সমণকো, পণ্ডিতকো, ব্ৰাহ্মণকো, ৱেয্যাকৰণকো. অঞ্ঞাতে-কস্সা+যং অস্সো অস্সকো, পযোগসামত্থিযা সম্বন্ধিৱিসেসানাৱগমো+ৱগম্যতে. অপ্পত্থে-অপ্পকং তেলং তেলকং, ঘতকং. পটিভাগত্থে-হত্থী ৱিয হত্থিকো, অস্সকো, বলীবদ্ধকো. ‘‘ইমে নো হত্থিকা অস্সা, বলীবদ্ধা চ নো ইমে’’ত্যাদিপাঠে ‘‘লোপো’’তি কপচ্চযলোপেন ৱা অভেদোপচাৰেন ৱা দট্ঠব্বং, ইমে চ দাৰুআদীহি কতৰূপানি. ৰস্সেৰস্সো মানুসো মানুসকো, ৰুক্খকো, পিলক্খকো. দযাযং-দযিতো=নুকম্পিতো পুত্তো পুত্তকো, ৱচ্ছকো. সঞ্ঞাযং-মোৰো ৱিয মোৰকো, কতকো, ভতকো.
৪১. ত+মস্স পৰিমাণং ণিকো চ
পঠমন্তা অস্সেতি অস্মিং অত্থে ণিকো হোতি কো চ, তঞ্চে পঠমন্তং পৰিমাণং ভৱতি. দোণাদীনং পৰিমিতৱীহাদীনং কৰণত্তা ‘‘পৰিমীযন্ত্য+নেনাতি পৰিমাণ’’ন্তি হোতি. দোণো পৰিমাণ+মস্সাতি দোণিকো ৱীহি, খাৰসতিকো, খাৰসহস্সিকো, আসীতিকো ৱযো, উপড্ঢকাযো পৰিমাণ+মস্স উপড্ঢকাযিকং বিম্বোহনং. পঞ্চকং, ছক্কং.
৪২. য+তে+তেহি+ত্তকো
যাদীহি পঠমন্তেহি অস্সেতি ছট্ঠ্যত্থে ত্তকো হোতি, তঞ্চে পঠমন্তং পৰিমাণং ভৱতি. যং পৰিমাণ+মস্স যত্তকং, তত্তকং, ‘‘এতস্সেট ত্তকে’’তি এতস্স এট, এত্তকং. আৱতকে-যং পৰিমাণ+মস্স যাৱতকো, তাৱতকো.
৪৩. সব্বা চা+ৱন্তু
সব্বতো পঠমন্তা যাদীহি চ অস্সেতি ছট্ঠ্যত্থে আৱন্তু হোতি, তঞ্চে পঠমন্তং পৰিমাণং ভৱতি. সব্বং পৰিমাণ+মস্স সব্বাৱন্তং, ‘‘অংঙং নপুংসকে’’তি অং. যাৱন্তং, তাৱন্তং.
৪৪. কিম্হা ৰতি+ৰীৱ+ৰীৱতক+ৰিত্তকা
কিম্হা পঠমন্তা অস্সেতি ছট্ঠ্যত্থে ৰতি+ৰীৱ+ৰীৱতক+ৰিত্তকা হোন্তি. কিংসঙ্খ্যানং পৰিমাণ+মেসং কতি, ৰানুবন্ধত্তা ইংভাগলোপো. কীৱ, কীৱতকং, কিত্তকং. ৰীৱন্তো সভাৱতো অসংখ্যো.
৪৫. সঞ্জাতং তাৰকাদিত্ৱি+তোতি
সঞ্জাতত্থে ইতো. তাৰকা সঞ্জাতা অস্স তাৰকিতং গগনং, পুপ্ফানি সঞ্জাতানি অস্স পুপ্ফিতো ৰুক্খো, পল্লৱিতা লতা.
৪৬. মানে মত্তো
পঠমন্তা মানৱুত্তিতো অস্সেতি অস্মিং অত্থে মত্তো হোতি. পলং উম্মান+মস্স পলমত্তং. হত্থো পণাম+মস্স হত্থমত্তং. সতং মান+মস্স সতমত্তং. দোণো পৰিমাণ+মস্স দোণমত্তং. অভেদোপচাৰা দোণোতিপি হোতি. মীযতে+নেনাতি মানং, মানস্স সম্বন্ধিত্তা ছট্ঠ্যন্তভূতানমেৱ ৱিধি হোতি. এত্থ চ –
উদ্ধমানন্তু উম্মানং, পৰিমাণন্তু সব্বতো;
পমাণং হোতি আযামো, সংখ্যাসেসো তু সব্বতো.
৪৭. তগ্ঘো চু+দ্ধং
উদ্ধমানৱুত্তিতো তগ্ঘো হোতি মত্তো চ. জণ্ণু পৰিমাণ+মস্স জণ্ণুতগ্ঘং, জণ্ণুমত্তং.
৪৮. ণো চ পুৰিসাতি
পুৰিসা ণো হোতি মত্তাদযো চ. পুৰিসো পৰিমাণ+মস্স পোৰিসং, পুৰিসমত্তং+পুৰিসতগ্ঘং.
৪৯. অযু+ভদ্ৱিতীহং+সে
উভদ্ৱিতীহি অৱযৱৱুত্তীহি অযো হোতি. উভো অংসা অস্স উভযং, দ্ৱযং, তযং. অংসসম্বন্ধেন সমুদাযে ৱিধি হোতীতি ন উভযাদিতো বহুৱচনন্তি চে, ‘‘ৰাহুনো সিৰো’’ ত্যাদো অভেদেপি ভেদৱিৱক্খায লব্ভমানতো বহুৱচনং হোতেৱ.
৫০. সঙ্খ্যায সচ্চু+তী+সা+স+দসন্তাযা+ধিকা+স্মিং সতসহস্সে ডো
সত্যন্তায উত্যন্তায ঈসন্তায আসন্তায দসন্তায সঙ্খ্যায পঠমন্তায অস্মিন্তি সত্তম্যত্থে ডো হোতি, সা চে সঙ্খ্যা অধিকা হোতি, য+দস্মিন্তি, তং চে সতং সহস্সং সতসহস্সং ৱা হোতি. ৱীসতি অধিকা অস্মিং সতেতি ৱীসংসতং.
১৩৯. ডে সতিস্স তিস্সতি
ডে পৰে সত্যন্তস্স তিকাৰস্স লোপো হোতি. একৱীসংসতং সহস্সং সতসহস্সং ৱা. তিংসতি অধিকা অস্মিং সতাদিকেতি তিংসসতং একতিংসসতং ইচ্চাদি. উত্যন্তাযনৱুতি অধিকা অস্মিং সতাদিকেতি নৱুতংসতং সহস্সং সতসহস্সং ৱা. ঈসন্তায-চত্তালীসং অধিকা অস্মিং সতে সহস্সে সতসহস্সেতি চত্তালীসসত+মিচ্চাদি. আসন্তায এৱং, পঞ্ঞাসংসত+মিচ্চাদি. দসন্তায-একাদসংসত+মিচ্চাদি.
৫১. তস্স পূৰণে+কাদসাদিতো ৱা
ছট্ঠিযন্তাযে+কাদসাদিকায সংখ্যায ডো হোতি পূৰণত্থে ৱিভাসা. সা সংখ্যা পূৰিযতে যেন তং পূৰণং. একাদসন্নং পূৰণো একাদসো. অঞ্ঞত্ৰ ‘‘ম পঞ্চাদিকতীহী’’তি মো, একাদসমো. ৱীসতিযা পূৰণো ৱীসো ৱীসতিমো, তিংসো, তিংসতিমো. ৱাসদ্দস্স ৱৱত্থিতৱিভাসত্তা নিচ্চং চত্তালীসো পঞ্ঞাসো.
৫২. ম পঞ্চাদিকতীহিতি
মপচ্চযে পঞ্চমো, পঞ্চমী. সত্তমো, সত্তমী. অট্ঠমো, অট্ঠমী. কতিমো, কতিমী ইচ্চাদি.
৫৩. সথাদীন+মি চতি
সতাদীনং মো চ অন্তাদেসো ই চ. সতস্স পূৰণো সতিমো, সহস্সিমো.
৫৪. ছা ট্ঠ+ট্ঠমাতি
ছসদ্দা পূৰণত্থে ট্ঠ+ট্ঠমা. ছন্নং পূৰণো ছট্ঠো, ছট্ঠমো. ইত্থিযং ছট্ঠী, ছট্ঠমী. ‘‘চতুত্থদুতিযেস্ৱে+সং ততিযপঠমা’’তি নিপাতনা পূৰণত্থে দ্ৱিতো তিযো দ্ৱিস্স দু চ, তিচতূহি তিস্স অ, তিয+ত্থা চ যথাক্কমং, দুতিযো ততিযো, চতুত্থো.
৫৫. একা কা+ক্য+সহাযে
‘‘সতি ব্যভিচাৰে ৱিসেসনং সাত্থকং’’তি ঞাযা সংখ্যাতো ৱিসেসেতুং ‘‘অসহাযে’’তি ৱুত্তং. একস্মা অসহাযত্থে ক+আকী হোন্তি ৱা. একোৱ এককো, একাকী, একো ৱা.
৫৬. ৱচ্ছাদীহি তনুত্তে তৰো
ৱচ্ছাদীনং সভাৱস্স তনুত্তে=কিঞ্চিমত্তাৱসেসে তৰো হোতি. সো=সকো ভাৱো সভাৱো অত্তনিযপৱত্তিনিমিত্তং. সুসুত্তস্স তনুত্তে ৱচ্ছতৰো, ইত্থিযং ৱচ্ছতৰী. যোব্বনস্স তনুত্তে ওক্খতৰো. ওক্খা=দুতিযৱযট্ঠগোণো. অস্সভাৱস্স তনুত্তে অস্সতৰো. গাৱোতি জাতিসামত্থিযস্স তনুত্তে উসভতৰো. এত্থ তনুত্তং অপ্পবলতা.
৫৭. কিম্হা নিদ্ধাৰণে ৰতৰ+ৰতমা
কিংসদ্দা নিদ্ধাৰণে ৰতৰ+ৰতমা হোন্তি. কো এৱাতি কতৰো ভৱতং দেৱদত্তো, কতৰো ভৱতং কট্ঠো. কতমো ভৱতং দেৱদত্তো, কতমো ভৱতং কট্ঠো. ভাৰদ্ৱাজানং কতমো+সি ব্ৰহ্মে.
৫৮. তেন দত্তে লি+যাতি
দত্তে+ভিধেয্যে ল+ইযা হোন্তি বহুলাধিকাৰা মনুস্সসঞ্ঞাযং. দেৱেন দত্তো দেৱলো দেৱিযো, ব্ৰহ্মলো ব্ৰহ্মিযো. সীৱলো সীৱিযো সিস্স দীঘো. দেৱ+ব্ৰহ্ম+সিৱাতি তন্নামকা মনুস্সা. (ৰত্তমিচ্চাদিঅনেকত্থতদ্ধিতং).
৫৯. তস্স ভাৱকম্মেসুত্ত+তা+ত্তন+ণ্য+ণেয্য+ণি+য+ণিযা
ছট্ঠিযন্তা ভাৱে কম্মে চ ত্তাদযো হোন্তি বহুলং. ন সব্বে পচ্চযা সব্বতো হোন্তি অঞ্ঞত্ৰত্ত+তাহি. ভৱন্তি এতস্মা বুদ্ধিসদ্দাতি ভাৱো সদ্দপৱত্তিনিমিত্তং. ৱুত্তঞ্চ –
হোন্ত্য+স্মা সদ্দবুদ্ধীতি, ভাৱো তং সদ্দৱুত্তিযা;
নিমিত্তভূতং নামঞ্চ, জাতি দব্বং ক্ৰিযা গুণোতি.
নীলস্স পটস্স ভাৱো নীলত্তং নীলতাতি গুণো ভাৱো. এত্থ নীলগুণৱসেন পটে নীলসদ্দস্স ৱুত্তিযা পটবুদ্ধিযা নিমিত্তং ভাৱো নাম. নীলস্স গুণস্স ভাৱো নীলত্তং নীলতাতি নীলগুণজাতি, এত্থ নীলগুণজাতি নিমিত্তং হুত্ৱা নীলসদ্দস্স গুণৱুত্তিযা নীলগুণজাতি নিমিত্তং. গোত্তং গোতাতি গোজাতি, এত্থ জাতিসদ্দানং দব্বৱুত্তিযা সতি জাতি নিমিত্তং. পাচকস্স ভাৱো পাচকত্তংতি ক্ৰিযাসম্বন্ধিত্তং ভাৱো, এত্থ পচনক্ৰিযাসম্বন্ধিত্তং ভাৱো. দণ্ডিত্তং ৱিসাণিত্তং ৰাজপুৰিসত্তংতি দণ্ড+ৱিসাণ+ৰাজদব্বানং সম্বন্ধিত্তং ভাৱো, দণ্ডীত্যাদিসদ্দপৱত্তিযা নিমিত্তত্তা.
দেৱদত্তস্স ভাৱো দেৱদত্তত্তং, চন্দত্তং, সূৰিযত্তংতি তদৱত্থা ৱিসেসসামঞ্ঞং, দেৱদত্তস্স বালতাদিঅৱত্থাভেদো, চন্দস্স কলাদিঅৱত্থভেদো চ, সূৰিযস্স মন্দপটুতাদিঅৱত্থাভেদো চ সামঞ্ঞং, তদেত্থ নিমিত্তং. এত্থ ৱিজ্জমানপদত্থানং ৱিসযভূতসঞ্ঞাসদ্দানং পৱত্তিনিমিত্তং ৱুত্তং. আকাসত্তং অভাৱত্তংতি, তত্থ ঘটাকাস+পীঠৰাকাস, পটাভাৱ+ঘটাভাৱাদিনা উপচৰিতভেদসামঞ্ঞং ভাৱো.
ত্তন-পুথুজ্জনত্তনং. ৱেদনায ভাৱো ৱেদনত্তনং, ৰস্সো. এৱং জাযত্তনং, জাৰত্তনং.
ণ্য-অলসস্স ভাৱো কম্মং ৱা আলস্যং, এত্থ ‘‘লোপো+ৱণ্ণি+ৱণ্ণানং’’তি অ-লোপে ‘‘সৰান+মাদিস্সা’’দিনা আকাৰো, এৱ+মুপৰি চ. ব্ৰাহ্মণস্স ভাৱো ব্ৰহ্মঞ্ঞং, ঞ্ঞকাৰপুব্বৰূপানি. চাপল্যং, নেপুঞ্ঞং, পেসুঞ্ঞং, ৰঞ্ঞো ভাৱো ৰজ্জং, আধিপচ্চং, দাযজ্জং, ৱেসম্মং, ৱেসমং, ণপচ্চযো. সখিনো ভাৱো সখ্যং, ৱাণিজ্জং, আৰোগ্যং, ওদগ্যং, আনণ্যং, দুব্বল্যং, বল্যং, পণ্ডিচ্চং, বাহুস্সচ্চং, পোৰোহিচ্চং. মুট্ঠস্সতিস্স ভাৱো মুট্ঠস্সচ্চং, ইলোপো. কোসল্লং, ৱেপুল্লং. সমানস্স ভাৱো সামঞ্ঞং, পেৰিস্সং, সোমনস্সং, দোমনস্সং, সোৱচস্সং, দোৱচস্সং, নিপকস্স ভাৱো নেপক্কং, আধিক্কং, দুভগস্স ভাৱো দোভগ্গং, সৰূপস্স ভাৱো সাৰুপ্পং, ওপম্মং, সোখুম্মং, তথস্স ভাৱো তচ্ছং. দুম্মেধস্স ভাৱো দুম্মেজ্ঝং. ভেসজস্স ভাৱো ভেসজ্জং, ব্যাৱটস্স কম্মং ৱেয্যাৱচ্চং যথা ৱেয্যাকৰণং.
ণেয্য-সুচিনো ভাৱো সোচেয্যং, আধিপতেয্যং, কপিস্স ভাৱো কাপেয্যং. সঠস্স ভাৱো কম্মং ৱা সাঠেয্যং.
ণ-গৰূনং ভাৱো গাৰৱং, উ অৱঙ. পাটৱং, অজ্জৱং, মদ্দৱং, ‘‘কোসজ্জা’’দিনা উস্স অত্তং দ্ৱিত্তঞ্চ. পৰমানং ভাৱো পাৰমী, ৱীপচ্চযো. সমগ্গানং ভাৱো সামগ্গী.
ইয-অধিপতিনো ভাৱো অধিপতিযং, পণ্ডিতিযং, বহুস্সুতিযং, নগ্গিযং, সূৰিযং.
ণিয-অলসস্স ভাৱো কম্মং ৱা আলসিযং, তালুসিযং, মন্দিযং, দক্খিযং, পোৰোহিতিযং, ৱেয্যত্তিযং.