৬. ত্যাদিকণ্ড

অথ ত্যাদযো ক্ৰিযাৱাচীহি ধাতূহি ৱুচ্চন্তে.

ক্ৰিযং আচিক্খতীতি আখ্যাতন্তি ক্ৰিযাপদস্স পুব্বাচৰিযসঞ্ঞা. কাল+কাৰক+পুৰিসপৰিদীপকং ক্ৰিযালক্খণং ত্যাদ্যন্তং অলিঙ্গঞ্চ, ৱুত্তম্পি চে+তং –

যং তিকালং তিপুৰিসং, ক্ৰিযাৱাচী তিকাৰকং;

অতিলিঙ্গং দ্ৱিৱচনং, ত+দাখ্যাতন্তি ৱুচ্চতি.

১৪. ক্ৰিযত্থা বহুলং –তি

চ সব্বত্থ ৱত্ততে. ক্ৰিযা অত্থো এতস্সাতি ক্ৰিযত্থো ধাতু, সো চ দুৱিধো সকম্মকা+কম্মকৱসেন. তত্থ যস্মিং ক্ৰিযত্থে কত্তুৱাচিম্হা কম্মং গৱেসীযতে, সো সকম্মকো. ইতৰো অকম্মকো.

তত্ৰ সকম্মকা কম্মাপেক্খং ক্ৰিযং ৱদন্তি, যথা কটং কৰোতি, গামং গচ্ছতি, ওদনং পচতি. অকম্মকা কম্মনিৰপেক্খং ক্ৰিযং ৱদন্তি, যথা অচ্ছতি সেতি তিট্ঠতি. ক্ৰিযাতি চ গমনপচনাদিকো অসত্তসম্মতো কত্তৰি কম্মে ৱা পতিট্ঠিতো কাৰকসমূহসাধিযো পদত্থো ৱুচ্চতি. অপি চ –

কৰণং ভৱনং চাপি, কৰ+ভূহি কথীযতে;

ততো ক্ৰিযাদিৱাচত্তং, পাকাদীনং কথং ভৱে.

কৰ+ভূধাতূহি কৰণঞ্চ ভৱনঞ্চ ৱুচ্চতি, পাক+গমনাদীহি তেসং ক্ৰিযাভৱনানং ৱাচ্চত্তং কথং ভৱতীতি ৱুত্তং হোতি. পুনপি –

পাকাদীনঞ্হি ৱাচ্চত্তং, কৰভূসু ন যুজ্জতি;

তং বহুতৰৱাচ্চত্তং, পাকাদীসু ন যুজ্জতি.

তং নাম –

কাৰিযৰূপা হি ধাত্ৱত্থা, সত্তাযুত্তা চ তে+খিলা;

ততো ক্ৰিযা চ ভাৱো চ, সামঞ্ঞং তেসু গম্যতে.

১. ৱত্তমানেতি অন্তি সি থ মি ম তে অন্তে সে ৱ্হে এ ম্হে.

ৱত্তমানে আৰদ্ধাপৰিসমত্তে অত্থে ৱত্তমানতো ক্ৰিযত্থা ত্যাদযো হোন্তি. ক্ৰিযাধিকাৰত্তা ‘‘ক্ৰিযত্থা’’তি ৱুত্তং. তেস+মনিযমে –

১৪. পুব্বপৰচ্ছক্কান+মেকানেকেসু তুম্হা+ম্হ+সেসেসু দ্ৱে দ্ৱে মজ্ঝিমু+ত্তম+পঠমা

একানেকেসু তুম্হঅম্হসদ্দৱচনীযেসু তদঞ্ঞসদ্দৱচনীযেসু চ কাৰকেসু পুব্বচ্ছক্কানং পৰচ্ছক্কানঞ্চ মজ্ঝিমু+ত্তম+পঠমা দ্ৱে দ্ৱে হোন্তি যথাক্কমং. তত্থতি অন্তীতি পঠমপুৰিসো, আদো নিদ্দিট্ঠত্তা. সি থ ইতি মজ্ঝিমপুৰিসো, মজ্ঝে নিদ্দিট্ঠত্তা. মি ম ইতি উত্তমপুৰিসো. উত্তমসদ্দো+যং সভাৱতো তিপভুতীন+মন্ত+মাহ. পৰচ্ছক্কেপি তে অন্তেতিআদিনা এৱং যোজেতব্বং. এৱং সেসেসু ভৱিস্সতিআদীসু সত্তসু পচ্চযৱিধানসুত্তেসুপি যোজেতব্বং.

ইদানি ভূৱাদীন+মট্ঠগণানং ভূৱাদিগণেসু ভূ=সত্তায+মিতি পঠমধাতুতো পৰা ত্যাদযো যোজীযন্তে. তত্থ ‘‘একম্হি ৱত্তব্বে একৱচনং’’তি ত্যাদীসু পৰভূতেসু কত্তু+কম্ম+ভাৱেসুযেৱ ক্যৱিকৰণলৱিকৰণা হোন্তীতি ‘‘ক্যো ভাৱকম্মেস্ৱ+পৰোক্খেসু মান+ন্ত+ত্যাদীসু’’ ‘‘কত্তৰি লো’’ ইচ্চাদিনা তেসং ৱিকৰণানং ৱিধানা ত্যাদযো কত্তু+কম্ম+ভাৱেস্ৱেৱ ৱিঞ্ঞাযন্তীতি কত্তৰি তিম্হিলো. কে তে ৱিকৰণা –

পুব্বাপৰভাগট্ঠানা, ভিন্নধাতুৱিভত্তিযো;

নিস্সায পচ্চযা হোন্তি, এতে ৱিকৰণা সিযুং.

৫,৮২. যুৱণ্ণান+মে, ও পচ্চযে

ইৱণ্ণু+ৱণ্ণন্তানং ক্ৰিযত্তানং এ+ও হোন্তি যথাক্কমং পচ্চযেতি ঊস্সো+কাৰো.

৫,৮৯. এওন+ময+ৱা সৰে

সৰে পৰে এওন+মযৱা হোন্তি যথাক্কমংতি ওস্স অৱাদেসো. সো পুৰিসো সাধু ভৱতি, সা ইত্থী সাধু ভৱতি, চিত্তং সাধু ভৱতি.

উত্তত্তা কত্তু আখ্যাতে, ততিযা ন চ কত্তৰি;

পঠমাৱিভত্তি হোতেৱ, অত্থমত্তং অপেক্খিয.

সতিপি ক্ৰিযাযেকত্তে কত্তূনং বহুত্তা ‘‘বহুম্হি ৱত্তব্বে বহুৱচনং’’তি অন্তি.

১৬১. ক্ৱচি ৱিকৰণানন্তি

ৱিকৰণানং ক্ৱচি লোপো হোতীতি লৱিকৰণস্স লোপো, সেসং পুৰিমসদিসং. তে পুৰিসা ভৱন্তি. মজ্ঝিমপুৰি- সেকৱচনং সি, ত্ৱং ভৱসি. বহুৱচনং থপচ্চযো, তুম্হে ভৱথ. উত্তমপুৰিসেকৱচনং মিপচ্চযো.

৫৭. হিমিমেস্ৱ+স্স

অকাৰস্স দীঘো হোতি হিমিমেসু. অহং ভৱামি. বহুৱচনং মপচ্চযো, মযং ভৱাম. এৱং পৰচ্ছেক্কেপি-ভৱতে, ভৱন্তে. ভৱসে, ভৱৱ্হে. ভৱে, ভৱম্হে. কেচি দীঘং কত্ৱা পঠন্তি, ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘৰস্সা’’তি দীঘো, ভৱাম্হে.

এত্থ চ –

লজ্জা সত্তা ঠিতি জাগৰণং,

ৱুদ্ধি ক্খয জীৱিত মৰণং;

কীড়া ৰুচি ৰোচতে ইত্যেৱং,

ৱুত্তা অকম্মকধাতু সব্বে.

–তি ৱুত্তত্তা কম্মং দুতিযা ন.

পচ=পাকে, অকাৰো উচ্চাৰণত্থো, এৱ+মুপৰিপি. পচ ইতি ঠিতে লৱিকৰণং, ৱিকৰণলোপাদি পুৰিমসমং. সো ওদনং পচতি, তে পচন্তি. ত্ৱং পচসি, তুম্হে পচথ. অহং পচামি, মযং পচাম. পৰচ্ছক্কে-পচতে, পচন্তে. পচসে, পচৱ্হে. পচে, পচাম্হে.

১,২২. ৱিপ্পটিসেধে

ৱিপ্পটিসেধনং=অঞ্ঞমঞ্ঞপটিসেধনং ৱিপ্পটিসেধো. পঠমমজ্ঝিমপুৰিসানং দ্ৱিন্নং একত্থ পসঙ্গে মজ্ঝিমপুৰিসবহুৱচনং থপচ্চযো. সো চ পচতি, ত্ৱঞ্চ পচসি, তুম্হে পচথ. তুল্যবলৱিৰোধিনো হি ৱিপ্পটিসেধা পঠমমজ্ঝিমউত্তমপুৰিসানং তিণ্ণং একত্থ পসঙ্গে উত্তমপুৰিসবহুৱচনং হোতি, সো চ পচতি, ত্ৱঞ্চ পচসি, অহঞ্চ পচামি মযং পচামাতি ভৱতি.

অম+গম=গমনে –

৫,১৭৩. গম যমি+সা+স দিসানং ৱা চ্ছঙ

এতেসং ধাতূনং চ্ছঙ ৱা হোতি ন্ত+মান+ত্যাদীসু. সো গামং গচ্ছতি. অন্তি –

৭৪. গৰুপুব্বা ৰস্সা ৰে+ন্তেন্তীনং

গৰুপুব্বস্মা ৰস্সা ন্তে+ন্তীনং ৰে ৱা হোতি.

অক্খৰনিযমো ছন্দং,

গৰুলহুনিযমো ভৱে ৱুত্তি;

দীঘো সংযোগাদিপুব্বো,

ৰস্সো গৰু লহু তু ৰস্সো.

গচ্ছৰে গচ্ছন্তি. ত্ৱং গচ্ছসি, তুম্হে গচ্ছথ. অহং গচ্ছামি, মযং গচ্ছাম. চ্ছাদেসাভাৱপক্খে ‘‘ঊ লস্সে’’তি একাৰে গমেতি. পৰলোপে গমেন্তি. গমেসি, গমেথ. গমেমি, গমেম. পৰচ্ছক্কেপি সো গচ্ছতে, গচ্ছৰে গচ্ছন্তে. গচ্ছসে, গচ্ছৱ্হে. গচ্ছে, গচ্ছাম্হে.

পুৰে অধম্মো দিব্বতি, পুৰা মৰামীতি চ তংসমীপে তব্বোহাৰূপচাৰেন ৱত্তমানৱচনং. ৱুত্তঞ্হি –

আৰদ্ধা+নিট্ঠিতং কিচ্চং, ৱত্তমানন্তি ৱুচ্চতি;

ৱত্তমানসমীপঞ্চ, ৱত্তমানন্তি ৱুচ্চতি.

কিমিৱ তে –

গঙ্গাচ তংসমীপঞ্চ, যতো গঙ্গাতি ঞাযতে;

গঙ্গাযং পাতু+মাগচ্ছ, ঘোসো গঙ্গায+মিত্যপি.

মুখ্যা+মুখ্যত্থভেদেন, ৱত্তমানং ততো দ্ৱিধা;

মুখ্যঞ্হি ৰুড়্হি+মাপন্নং, ত+দাৰোপা অমুখ্যতাতি.

পুৰে+পুৰাসদ্দেহি ৱা অনাগততা গম্যতে, তদা তস্স ৱত্তমানত্তা. কালব্যত্তযো ৱা এসো, ভৱন্ত্যেৱ হি কালন্তৰেপি ত্যাদযো বাহুলকা ‘‘সন্তেসু পৰিগূহামি’’ ‘‘কাযস্স ভেদা অভিসম্পৰাযং, সহব্যতং গচ্ছতি ৱাসৱস্স’’ ‘‘অতিৱেলং নমস্সিস্সং’’তি. ‘‘কুতো নু ত্ৱং আগচ্ছসি, ৰাজগহতো আগচ্ছামী’’তিআদীসু পন পচ্চুপ্পন্নসমীপে ৱত্তমানৱচনং.

৫,১৭৫. গম ৱদ দানং ঘম্ম ৱজ্জ দজ্জা

গমাদীনং ঘম্মাদযো ৱা হোন্তি ন্ত+মান+ত্যাদীসু. ঘম্মতি, ঘম্মন্তি ইচ্চাদি.

কম্মে –

উপসগ্গৱসা কোচি, অকম্মোপি সকম্মকো;

যথা+ভিভূযতে ৰাগো, তাপসেন মহিদ্ধিনাতি –

ৱুত্তত্তা অকম্মকতো কম্মনি অনুপুব্বা ভূধাতুতো ত্যাদযো হোন্তি.

৫,১৭. ক্যো ভাৱকম্মেস্ৱ+পৰোক্খেসু মান+ন্ত+ত্যাদীসু

ভাৱকম্মৱিহিতেসু পৰোক্খাৱজ্জিতেসু মান+ন্ত+ত্যাদীসু পৰেসু ক্যো হোতি ক্ৰিযত্থা. ককাৰো+নুবন্ধকাৰিযত্থো. ‘‘ন তে কানুবন্ধ+নাগমেসূ’’তি পটিসেধা ওকাৰাভাৱো. অনুভূযতি সুখং দেৱদত্তেন.

এত্থ চ –

আখ্যাতেন অৱুত্তত্তা, কত্তুতো ততিযা ন তু;

দুতিযা হোতি কম্মস্স, ৱুত্তত্তা পঠমাপি+ধ.

অনুভূযন্তি সম্পত্তিযো তযা. অনুভূযসি ত্ৱং দেৱদত্তেন. অনুভূযথ তুম্হে. অহং অনুভূযামি, তযা মযং অনুভূযাম. দ্ৱিত্তে অনুভুয্যতি+চ্চাদি. এৱং পৰচ্ছক্কে.

ভাৱে অদব্বৱুত্তিনো ভাৱস্স একত্তা একৱচনমেৱ. তঞ্চ পঠমপুৰিসেকৱচনেযেৱ সম্ভৱতি, নেৱ+ঞ্ঞং, বহুলংৱিধানা. ভূযতি ভূযতে দেৱদত্তেন, সম্পতি ভৱনন্ত্যত্থো.

পচধাতুতো কম্মে ক্যো.

৩৭. ক্যস্সতি

ক্ৰিযত্থা ক্যস্স ঈঞ ৱা হোতি. ঞো আদ্যাৱযৱত্থো. দেৱদত্তেন ওদনো পচীযতি পচ্চতি, ৰেআদেসে ওদনা পচীযৰে পচীযন্তি, পচ্চৰে পচ্চন্তি. চৱগ্গপুব্বৰূপানি. ত্ৱং পচীযসি পচ্চসি, তুম্হে পচীযথ পচ্চথ. অহং পচীযামি পচ্চামি, মযং পচীযাম পচ্চাম. পৰচ্ছক্কে দেৱদত্তেন ওদনো পচীযতে ইচ্চাদি.

গমিতো কম্মে চ্ছঙ চ ঈঞআগমে চ কতে তেন গামো গচ্ছীযতি, গামা গচ্ছীযন্তি. গচ্ছীযসি, গচ্ছীযথ. গচ্ছীযামি, গচ্ছীযাম. এৱং পৰচ্ছক্কে. গমীযতি গম্মতি, গমীযন্তি গম্মন্তি. গমীযসি গম্মসি, গমীযথ গম্মথ, গমীযামি গম্মামি, গমীযাম গম্মাম পৰচ্ছক্কেপি এৱং. তথা ঘম্মীযতি, ঘম্মীযন্তি ইচ্চাদি.

ক্ৰিযত্থা কত্তৰি ত্যাদি, কম্মস্মিঞ্চ সকম্মকা;

ভাৱে ৱা+কম্মকা কম্মা+ৱচনিচ্ছায মঞ্ঞতে.

তথা হি ৱিজ্জমানস্সাপি কম্মাস্স অৱচনিচ্ছাযং ইদং ৱুচ্চতি –

সতোপি ন ৱিৱক্খা+স্স, অসতোপি চ সা ভৱে;

তং যথা+নুদৰা কঞ্ঞা, ৱঞ্ঝাৱদ্ধিতকো যথা.

ৱিৱক্খা লোকিকা এসা, অসক্য+মতিৱত্তিতুং;

কথ+মেস ৱিপৰিযাসো, লোকো এৱা+নযুজ্জতে.

(ৱত্তমানপচ্চযনযো).

২. ভৱিস্সতি স্সতি স্সন্তি স্সতি স্সথ স্সামি স্সাম স্সতে স্সন্তে স্সসে স্সৱ্হে স্সং স্সাম্হে

ভৱিস্সতি=অনাৰদ্ধে অত্থে ৱত্তমানতো ক্ৰিযত্থা স্সত্যাদযো হোন্তি.

৩৫. অ+ঈ+স্সাদীনং ব্যঞ্জনস্সিঞ

ক্ৰিযত্থা পৰেসং অআদীনং ঈআদীনং স্সাদীনঞ্চ ব্যঞ্জনস্সি+ঞ হোতি ৱিভাসা. ৱৱত্থিতৱিভাসা+যং. স্সেতি স্সাদীনং স্সতিআদীনঞ্চাৱযৱো গহিতো, ‘‘ঊব্যঞ্জনস্সা’’তি সিদ্ধেপি ত্যাদীসু এতেসমেৱাতি নিযমত্থো+য+মাৰম্ভো. লস্সাকাৰলোপে ও+অৱাদেসে ভৱিস্সতি, ভৱিস্সন্তি. ভৱিস্সসি, ভৱিস্সথ. ভৱিস্সামি, ভৱিস্সাম. ভৱিস্সতে, ভৱিস্সন্তে. ভৱিস্সসে, ভৱিস্সৱ্হে. ভৱিস্সং, ভৱিস্সাম্হে.

কম্মে –

৪৯. ক্যস্স স্সে

ক্যস্স ৱা লোপো হোতি স্সে. সুখং তযা অনুভৱিস্সতি, অনুভৱিস্সন্তি. অনুভৱিস্সসি, অনুভৱিস্সথ. অনুভৱিস্সামি, অনুভৱিস্সাম. অঞ্ঞত্ৰ অনুভূযিস্সতি, অনুভূযিস্সন্তি ইচ্চাদি. এৱং পৰচ্ছক্কে. ভাৱে-ভূযিস্সতি ভূযিস্সতে.

কত্তৰি-পচিস্সতি, পচিস্সন্তি ইচ্চাদি. কম্মে-পচিস্সতি ওদনো দেৱদত্তেন, পচীযিস্সতি, পচ্চিস্সতি. পচ্চিস্সন্তি ওদনা পচীযিস্সন্তি, পচীযিস্সৰে, পচ্চিস্সৰে, পচ্চিস্সন্তি.

গমিতো কত্তৰি-সো গচ্ছিস্সতি, তে গচ্ছিস্সন্তি. ত্ৱং গচ্ছিস্সসি, তুম্হে গচ্ছিস্সথ. অহং গচ্ছিস্সামি, মযং গচ্ছিস্সাম. গচ্ছিস্সতে, গচ্ছিস্সন্তে. গচ্ছিস্সসে, গচ্ছিস্সৱ্হে. গচ্ছিস্সং, গচ্ছিস্সাম্হে. সগ্গং গমিস্সতি, গমিস্সন্তি. গমিস্সসি, গমিস্সথ. গমিস্সামি, গমিস্সাম ইচ্চাদি. কম্মে-গচ্ছিযিস্সতি, গচ্ছিযিস্সন্তি ইচ্চাদি. ক্যলোপে গমিস্সতি, গমিস্সন্তি ইচ্চাদি. তথা ঘম্মিস্সতি ঘম্মীযিস্সতি, ঘম্মিস্সন্তি, ঘম্মীযিস্সন্তি ইচ্চাদি.

৩. নামে গৰহাৱিম্হযেসু

নামসদ্দে নিপাতে সতি গৰহাযং ৱিম্হযে চ গম্যমানে স্সত্যাদযো হোন্তি. ইমে হি নাম কল্যাণধম্মা পটিজানিস্সন্তি. এত্থ ‘‘জ্যাদীহি ক্না’’তি ক্নাৱিকৰণে ‘‘ঞাস্সনে জা’’তি জাদেসো. ন হি নাম ভিক্খৱে তস্স মোঘপুৰিসস্স পাণেসু অনুদ্দযা ভৱিস্সতি. কথঞ্হি নাম সো ভিক্খৱে মোঘপুৰিসো সব্বমত্তিকামযং কুটিকং কৰিস্সতি. ৱিম্হযে-অচ্ছৰিযং ৱত ভো, অব্ভুতং ৱত ভো, সন্তেন ৱত ভো পব্বজিতা ৱিহাৰেন ৱিহৰন্তি, যত্ৰ হি নাম সঞ্ঞী সমানো জাগৰো পঞ্চমত্তানি সকটসতানি নিস্সায নিস্সায অতিক্কন্তানি নেৱ দক্খিতি, ন পন সদ্দং সোস্সতি. অচ্ছৰিযং অন্ধো নাম পব্বত+মাৰোহিস্সতি, বধিৰো নাম সদ্দং সোস্সতি. (ভৱিস্সন্তিপচ্চযনযো).

৪. ভূতে ঈ উং ও ত্থ ইং ম্হা আ ঊ সে ৱ্হং অ ম্হে

ভূতে পৰিসমত্তে অত্থে ৱত্তমানতো ক্ৰিযত্থা ঈআদযো হোন্তি. ভূতানজ্জতনে উপৰি ৱক্খমানত্তা ইমে ঈআদযো ভূতজ্জতনে. ‘‘সুৱো অহোসি আনন্দো’’তিআদীসু ভূতসামঞ্ঞেৱ ভৱন্তি.

অহস্সু+ভযতো অড্ঢ-ৰত্তং ৱা তদুপড্ঢতং;

অন্তোকত্ৱান ৱিঞ্ঞেয্যো, অহো অজ্জতনো ইতি;

তদঞ্ঞো পন যো কালো, সো+নজ্জতনসঞ্ঞিতো.

ইতি পঠমপুৰিসেকৱচনং ঈ,

১৫. আ+ঈ+স্সাদীস্ৱ+ঞ ৱা

আআদো ঈআদো স্সাদো চ ক্ৰিযত্থস্স ৱা অঞ হোতীতি ধাতুতো পুব্বং অঞ. ‘‘কত্তৰি লো’’তি লো, একাৰ+অৱাদেসা চ.

৩৮. এয্যাথ+স্সে+অ+আ+ঈ+থানং ও+অ+অং+ত্থ+ত্থো+ৱ্হোক

এয্যাথাদীনং ওআদযো ৱা হোন্তি যথাক্কমংতি ঈস্সত্থো, অভৱিত্থো, ভৱিত্থো, অভৱত্থো, ভৱত্থো. ‘‘আ ঈ ঊ ম্হা স্সা স্সম্হানং ৱা’’তি ঈস্স ৰস্সত্তং. সো অভৱি ভৱি, অভৱী ভৱী.

৩৯. উংস্সিং+স্ৱং+সু

তিউংস্স ইংসু+অংসু ৱা হোন্তি. অভৱিংসু ভৱিংসু, অভৱংসু ভৱংসু, অভৱুং ভৱুং.

৪২. ওস্স অ+ই+ত্থ+ত্থো

ওস্স অআদযো ৱা হোন্তি. অভৱ ভৱ, অভৱি ভৱি, ইঞাগমে অভৱিত্থ ভৱিত্থ, অভৱত্থ ভৱত্থ, অভৱিত্থো ভৱিত্থো, অভৱত্থো ভৱত্থো.

৪৩. সি

ওস্স সি ৱা হোতি. অভৱিসি ভৱিসি, অভৱসি ভৱসি. অভৱো ভৱো.

৪৫. ম্হাত্থান+মুঞ

এসং উঞ ৱা হোতি. ঈআদিসম্বন্ধীনমেৱ গহণং. অভৱুত্থ ভৱুত্থ.

৪৬. ইংস্স চ সিঞ

ইংস্স চ সিঞ ৱা হোতি ম্হাত্থানঞ্চ বহুলং. ইকাৰঞ্ঞকাৰা উচ্চাৰণআদ্যাৱযৱত্থা. অভৱসিত্থ ভৱসিত্থ, অভৱিত্থ ভৱিত্থ, অভৱত্থ ভৱত্থ, অভৱিসিং ভৱিসিং, অভৱসিং ভৱসিং, অভৱিং ভৱিং. উঞাগমে আস্স ৰস্সো. অভৱুম্হ ভৱুম্হ অভৱুম্হা ভৱুম্হা. সিঞাগমে অভৱসিম্হ ভৱসিম্হ অভৱসিম্হা ভৱসিম্হা অভৱিম্হ ভৱিম্হ অভৱিম্হা ভৱিম্হা অভৱম্হ ভৱম্হ অভৱম্হা ভৱম্হা. পৰচ্ছক্কে – ‘‘এয্যাথা’’দিনা ত্থে অভৱিত্থ ভৱিত্থ অভৱত্থ ভৱত্থ. ৰস্সে অভৱথ ভৱথ, অভৱা ভৱা, অভৱু ভৱু. অভৱিসে ভৱিসে, অভৱসে ভৱসে, অভৱিৱ্হং ভৱিৱ্হং অভৱৱ্হং ভৱৱ্হং, অস্স অ+মাদেসে অভৱং ভৱং অভৱ ভৱ, অভৱিম্হে ভৱিম্হে অভৱম্হে ভৱম্হে. কম্মে সুখং তযা অনুভূযিত্থো অন্ৱভূযত্থো অনুভূযত্থো অন্ৱভূসি অনুভূসী অন্ৱভূযী অনুভূযী, অন্ৱভূযিংসু অনুভূযিংসু অন্ৱভূযংসু অনুভূযংসু অন্ৱভূযুং অনুভূযুং ইচ্চাদি. ভাৱে-তেন অভূযিত্থো ভূযিত্থো অভূযত্থো ভূযত্থো অভূযি ভূযি অভূযী ভূযী. তেন অভূযত্থ ভূযত্থ অভূয ভূয অভূযা ভূযা.

সো অপচিত্থো পচিত্থো ইচ্চাদি কত্তুসমং. কম্মে-অপচীযিত্থো পচীযিত্থো অপচীযত্থো পচীযত্থো. চৱগ্গপুব্ব- ৰূপে অপচ্চিত্থো পচ্চিত্থো অপচ্চত্থো পচ্চত্থো অপচীযি পচীযি অপচীযী পচীযী অপচ্চি পচ্চি অপচ্চী পচ্চী, অপচীযিংসু পচীযিংসু অপচিংসু পচিংসু অপচীযংসু পচীযংসু অপচ্চংসু পচ্চংসু অপচীযুং পচীযুং অপচ্চুং পচ্চুং ইচ্চাদি কত্তুসমং, পুব্বৰূপোৱ ৱিসেসো.

সো গামং অগচ্ছিত্থো গচ্ছিত্থো ইচ্চাদি পুৰিমসমং.

৩০. ডংসস্স চ ঞ্ছঙ

ডংসস্স চ গমিস্স চ ঞ্ছঙ ৱা হোতি আ+ঈআদীসু. অগঞ্ছিত্থো গঞ্ছিত্থো অগঞ্ছত্থো গঞ্ছত্থো অগঞ্ছি গঞ্ছি অগঞ্ছী গঞ্ছী ইচ্চাদি.

২৯. গমিস্সা

আআদো ঈআদো চ গমিস্স আ হোতি ৱা. সো অগা অগমি গমি অগমিত্থো গমিত্থো অগমত্থো গমত্থো. ঈপচ্চযে লস্সাকাৰস্স ‘‘হিমিমেস্ৱ+স্সা’’তি এত্থ ‘‘অস্সা’’তি যোগৱিভাগা দীঘে ‘‘দীঘা ঈস্সা’’তি ঈস্স সিআদেসো, অগমাসি অগমি গমি অগমী গমী, অগমিংসু গমিংসু অগমংসু গমংসু অগমুং গমুং. ওস্স অআদেসে অজ্ঝগুং. ত্ৱং অজ্ঝগা পৰস্স লোপো. তুম্হে অজ্ঝগুত্থ. অহং অজ্ঝগং, মযং অজ্ঝগম্হ. পৰচ্ছক্কে – ‘‘এয্যাথা’’দিনা ত্থে সো অগচ্ছিত্থ গচ্ছিত্থ অগঞ্ছিত্থ গঞ্ছিত্থ অগমিত্থ গমিত্থ অগম গম অগমা গমা. তে অগমূ গমূ, ওস্স আআদেসে অজ্ঝগুং. ত্ৱং অগমিসে গমিসে. তুম্হে অগমিৱ্হং. ‘‘এয্যাথা’’ দিনা অ+মাদেসে অহং অগমং গমং অজ্ঝগং. মযং অগমিম্হে গমিম্হে. কম্মেঅগচ্ছীযি অগমীযি, অগচ্ছিযুং অগমিযুং ইচ্চাদি. তথা অঘম্মী ঘম্মী ইচ্চাদি.

১৩. মাযোগে ঈ+আআদী

মাযোগে সতি ঈআদযো আআদযো চ ৱা হোন্তি. সককালতো কালন্তৰেপি পচ্চযৱিধানত্থো+যং. মা ভৱং অভৱিত্থো ইচ্চাদি. ৱাৱিধানাস্সত্যাদি+এয্যাদি+ত্ৱাদযোপি হোন্তি, মা ভৱং ভৱিস্সতি, মা ভৱং ভৱেয্য, মা ভৱং ভৱতু ইচ্চাদি. (ঈআদিপচ্চযনযো).

৫. অনজ্জতনে আ ঊও ত্থ অ ম্হা ত্থ ত্থুং সে ৱ্হং ইং ম্হসে

অৱিজ্জমানজ্জতনে ভূতত্থে ৱত্তমানতো ক্ৰিযত্থা আআদযো হোন্তি ৱা. ‘‘এয্যাথা’’দিনা ত্থে ‘‘আ ঈ ঊ ম্হা’’ ইচ্চাদিনা ৰস্সে চ সো অভৱত্থ ভৱত্থ অভৱ ভৱ অভৱা ভৱা, তে অভৱু ভৱু অভৱূ ভৱূ. ও, ‘‘ওস্সা’’তিআদিনা অআদযো, অভৱ ভৱ অভৱি ভৱি অভৱত্থ ভৱত্থ অভৱত্থো ভৱত্থো, সিআদেসে অভৱসি ভৱসি অভৱো ভৱো. তুম্হে অভৱত্থ ভৱত্থ. অহং অভৱং ভৱং অভৱ ভৱ, মযং অভৱম্হ ভৱম্হ অভৱম্হা ভৱম্হা. সো অভৱত্থ ভৱত্থ. তে অভৱত্থুং ভৱত্থুং. ত্ৱং অভৱসে ভৱসে. তুম্হে অভৱৱ্হং ভৱৱ্হং. ‘‘ইস্স চ সিঞ’’তি সিং, অহং অভৱসিং ভৱসিং অভৱিং ভৱিং. মযং অভৱম্হসে ভৱম্হসে. কম্মে-ত্থে সুখং তযা অনুভূযিত্থ, ইঞাগমাভাৱে অনুভূযত্থ ইচ্চাদি. ভাৱে-অভূযত্থ ভূযত্থ ইচ্চাদি.

সো ওদনং অপচত্থ পচত্থ ইচ্চাদি কত্তুসমং. কম্মে-অপচীযত্থ পচীযত্থ অপচ্চত্থ পচ্চত্থ অপচীয পচীয অপচীযা পচীযা অপচ্চ পচ্চ অপচ্চা পচ্চা. অপচীযু পচীযু অপচীযূ পচীযূ অপচ্চু পচ্চু অপচ্চূ পচ্চূ ইচ্চাদি. ‘‘মাযোগে ঈ+আআদী’’তি মাযোগেপি আআদযো, মা ভৱং অপচ্চত্থ ইচ্চাদি.

তথা অগচ্ছত্থ গচ্ছত্থ ইচ্চাদি পুৰিমসমং. তথা অগমত্থ গমত্থ ইচ্চাদিপি অঘম্মত্থ ঘম্মত্থ ইচ্চাদিপি. (অনজ্জতনপচ্চযনযো).

৬. পৰোক্খে অ উ এ ত্থ অ ম্হ ত্থ ৰে ত্থো ৱ্হো ই ম্হে

অপচ্চক্খে ভূতানজ্জতনে ৱত্তমানতো ক্ৰিযত্থা অআদযো হোন্তি. অক্খানং=ইন্দ্ৰিযানং পৰং পৰোক্খং. তস্মিং. ‘‘অপৰোক্খেসূ’’তি ৱচনা ক্য+লাদিৱিকৰণা ন হোন্তি.

৫,৭১. পৰোক্খাযঞ্চ

পৰোক্খাযং পঠম+মেকস্সৰং সদ্দৰূপং দ্ৱে ভৱতি. ‘‘ভূস্স ৱুক’’ ইতিআদীসু ৱুক, ভূৱ ভূৱ ইতি দ্ৱিত্তে –

৫,৭৫. লোপো+নাদিব্যঞ্জনস্স

দ্ৱিত্তে পুব্বস্স আদিতো+ঞ্ঞস্স ব্যঞ্জনস্স লোপো হোতি.

১৮. পুব্বস্স অ

অআদীসু দ্ৱিত্তে পুব্বস্স ভূস্স অ হোতি.

৫,৭৮. চতুত্থদুতিযানং ততিযপঠমা

দ্ৱিত্তে পুব্বেসং চতুত্থদুতিযানং ততিযপঠমা হোন্তি যথাক্কমংতি বকাৰে সো বভূৱ কিৰ, তে বভুৱু কিৰ. ত্ৱং বভুৱে কিৰ, ইঞ তুম্হে বভুৱিত্থ কিৰ. অহং বভুৱ কিৰ, মযং বভুৱিম্হ কিৰ. সো বভুৱিত্থ কিৰ, তে বভুৱিৰে কিৰ. ত্ৱং বভুৱিত্থো কিৰ, তুম্হে বভুৱিৱ্হো কিৰ. অহং বভুৱি কিৰ, মযং বভুৱিম্হে কিৰ. কম্মে-অনুপভুৱ কিৰ ইচ্চাদি. ভাৱেবভুৱ বভুৱিত্থ কিৰ.

পপচ, পপচু. পপচে, ইঞাগমে পপচিত্থ. অঞ্ঞত্ৰ ‘‘সংযোগাদিলোপো’’তি লোপো, পপচিত্থ. পপচ, পপচিম্হ. পপচিত্থ, পপচিৰে. পপচিত্থো পপচিথো, পপচিৱ্হো. পপচি, পপচিম্হে. এৱং কম্মে.

অআদিপচ্চযে দ্ৱিভাৱে অনাদিব্যঞ্জনলোপে পুব্বস্স ‘‘কৱগ্গহানং চৱগ্গজা’’তি চৱগ্গজকাৰে ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘৰস্সা’’তি দীঘে চ কতে সো গামং জগাম কিৰ, জগমু. জগমে, জগমিত্থ. জগম, জগমিম্হ. জগমিত্থ, জগমিৰে. জগমিত্থো, জগমিৱ্হো. জগমি, জগমিম্হে. এৱং কম্মে.

মূড়্হৱিক্খিত্তব্যাসত্তচিত্তেন অত্তনাপি ক্ৰিযা কতা অভিনিব্বত্তিকালে+নুপলদ্ধাসমানা ফলেনা+নুমীযমানা পৰোক্খাৱ ৱত্থুতো. তেন উত্তমৱিসযেপি পযোগসম্ভৱো. (পৰোক্খাপচ্চযনযো).

৭. য্যোদো ৱা+তিপত্তিযং স্সা স্সংসু স্সে স্সথ স্সং স্সম্হা স্সথ স্সিংসুস্সসেস্সৱ্হেস্সিং স্সাম্হসে.

এয্যাদো ৱিসযে ক্ৰিযাতিপত্তিযং স্সাদযো হোন্তি. ৱিধুৰপচ্চযোপনিপাততো কাৰণৱেকল্লতো ৱা ক্ৰিযাতিপতন+মনিপ্ফত্তি ক্ৰিযাতিপত্তি. এতে চ স্সাদযো সামত্থিযা অতীতানাগতেস্ৱেৱ হোন্তি, ন ৱত্তমানে, তত্ৰ ক্ৰিযাতিপত্যসম্ভৱা. ইঞাগমে স্সাস্স ৱা ৰস্সে চ সচে সো পঠমৱযে পব্বজ্জং অলভিস্স, অৰহা অভৱিস্স ভৱিস্স অভৱিস্সা ভৱিস্সা ৱা, তে চ তং অলভিস্সংসু, অৰহন্তো অভৱিস্সংসু ভৱিস্সংসু. ‘‘এয্যাথা’’দিনা স্সেস্স ৱা অকাৰে ত্ৱং অভৱিস্স ভৱিস্সে. তুম্হে অভৱিস্সথ. অহং অভৱিস্সং. ৰস্সে মযং অভৱিস্সম্হ ভৱিস্সম্হ অভৱিস্সম্হা ভৱিস্সম্হা. পৰচ্ছক্কে-সো অভৱিস্সথ, অভৱিস্সিংসু. অভৱিস্সসে, অভৱিস্সৱ্হে. অভৱিস্সিং, অভৱিস্সাম্হসে.

কম্মে-তেন সুখং অন্ৱভৱিস্স, অন্ৱভৱিস্সংসু ক্যলোপো. অন্ৱভূযিস্স অন্ৱভূযিস্সা ইচ্চাদি. ভাৱে-তেন অভূযিস্স ভূযিস্স অভূযিস্সা ভূযিস্সা. অভূযিস্সথ ভূযিস্সথ.

এৱং তণ্ডুলাদিসাধনং অলভিস্স, ওদনং অপচিস্স পচিস্স ইচ্চাদি. কম্মে-তেন ওদনো অপচিস্স পচিস্স অপচিস্সা পচিস্সা অপচীযিস্স পচীযিস্স অপচীযিস্সা পচীযিস্সা অপচ্চিস্স পচ্চিস্স অপচ্চিস্সা পচ্চিস্সা ইচ্চাদি.

সো অগচ্ছিস্স গচ্ছিস্স অগচ্ছিস্সা গচ্ছিস্সা ইচ্চাদি. চ্ছাদেসা+ভাৱে অগমিস্স গমিস্স অগমিস্সা গমিস্সা ইচ্চাদি. কম্মে-অগচ্ছিস্স গচ্ছিস্স অগচ্ছীযিস্স ইচ্চাদি. অগমিস্স গমিস্স অগমীযিস্স ইচ্চাদি. তথা অঘম্মিস্স ইচ্চাদি. (ক্ৰিযাতিপত্তিপচ্চযনযো).

৮. হেতুফলেস্ৱে+য্য এয্যুং এয্যাসি এয্যাথ এয্যামি এয্যাম এথ এৰং এথো এয্যাৱ্হো এয্যং এয্যাম্হে.

হেতুভূতাযং ফলভূতাযঞ্চ ক্ৰিযাযং ৱত্তমানতো ক্ৰিযত্থা এয্যাদযো হোন্তি ৱা. লৱিকৰণৱুদ্ধিআদি পুব্বসমং. পৰিকপ্পে –