৭. খাদিকণ্ড
অথ ধাতূহিযেৱ ভাৱ+কম্ম+কত্তু+কৰণাদিসাধনসহিতং খাদিৱিধানং আৰভীযতে –
‘‘তিজমানেহি খসা খমাৱীমংসাসু’’ ইচ্চাদীহি পচ্চযৱিধানঞ্চ পৰৰূপদ্ৱিত্তাদিকাৰিযঞ্চ ত্যাদিকণ্ডে ৱুত্তনযেনেৱ ঞাতব্বং. তিতিক্খনং তিতিক্খা, ‘‘ইত্থিয+মণক্তিকযকযা চ’’ ইতি সুত্তেন অপচ্চযো চ ‘‘ইত্থিয+মত্ৱা’’তি আপচ্চযো চ হোতি. তথা ৱীমংসনং ৱীমংসা. ‘‘কিতা তিকিচ্ছাসংসযেসু ছো’’তি ছপ্পচ্চযাদিম্হি কতে তিকিচ্ছনং তিকিচ্ছা, ৱিচিকিচ্ছনং ৱিচিকিচ্ছা. গুপ=গোপনে, বধ=বন্ধনেতি ইমেহি ধাতূহি ‘‘নিন্দাযং গুপ+বধা বস্স ভো চ’’ ইতি ছপচ্চযাদিম্হি চ দ্ৱিত্তে পৰবকাৰস্স ইমিনা ভকাৰে চ কতে অপচ্চযাদি হোতি. জিগুচ্ছনং জিগুচ্ছা, বীভচ্ছনং বীভচ্ছা. ‘‘তুংস্মা লোপো চি+চ্ছাযং তে’’ ইতি ইচ্ছায+মত্থে খ+স+ছপ্পচ্চযা হোন্তি. ভুজ=পালনজ্ঝোহাৰেসু, বুভুক্খনং বুভুক্খা. জি=জযে, জিগিংসনং, জিগিংসা. ঘস=অদনে, জিঘচ্ছনং জিঘচ্ছা.
২৭. ভাৱকম্মেসু তব্বানীযা
তব্বঅনীযা ক্ৰিযত্থা পৰে ভাৱকম্মেসু ভৱন্তি, বহুলংৱিধানা কত্তুকৰণাদীসুপি. ভূ=সত্তাযং, ‘‘যুৱণ্ণান+মে ওপচ্চযে’’তি ওকাৰে ‘‘ঊব্যঞ্জনস্সা’’তি ঊআগমো, ঞ্ঞকাৰো আদ্যাৱযৱত্থো. ওস্স ‘‘এওন+ মযৱা সৰে’’তি অৱাদেসো, ভূযতেতি ভৱিতব্বং ভৱতা ভৱনীযং. ভাৱস্সে+কত্তা একৱচনমেৱ, তঞ্চ নপুংসকলিঙ্গং.
তব্বাদ্যভিহিতো ভাৱো,
দব্বমিৱ পকাসতীতি-বহুৱচনঞ্চ হোতি.
কম্মে-অভিপুব্বো, অভিভূযতে অভিভূযিত্থ অভিভূযিস্সতেতি অভিভৱিতব্বো কোধো পণ্ডিতেন, অভিভৱিতব্বা তণ্হা, অভিভৱিতব্বং দুক্খং. এৱং অভিভৱনীযো অভিভৱনীযা অভিভৱনীযং, কম্মে অভিধেয্যস্সেৱ লিঙ্গৱচনানি.
ৱিসেস্সলিঙ্গাতব্বাদী, তত্থা+দো পঞ্চ ভাৱজা;
নপুংসকে সিযুং ভাৱে, ক্তো চা+নো অকত্তৰি.
ভাৱস্মিং ঘণ পুমে এৱং, ইযুৱণ্ণা গহাদিজো;
অপচ্চযোপি ৱা+সংখ্যা, তু+মাদিত্ৱন্তকা সিযুং.
ইতো পৰং উপসগ্গপুব্বতা চ কালত্তযস্স ৱাক্যগহণঞ্চ ৱুত্তনযেন ঞাতব্বং, তস্মা অনুৰূপৱাক্যমেৱ দস্সযিস্সাম –
আস=উপৱেসনে, আসনে আসিতব্বং তযা আসনীযং. কম্মে-উপাসীযতীতি উপাসিতব্বো গুৰু উপাসনীযো. সী=সযে, এ+অযাদেসা, সযনং সযিতব্বং সযনীযং তযা. অতিসীযতীতি অতিসযিতব্বো কটো তে অতিসযনীযো. পদ=গমনে, ‘‘পদাদীনং ক্ৱচী’’তি যুক, ককাৰো কানুবন্ধকাৰিযত্থো, উকাৰো উচ্চাৰণত্থো, দস্সজো পুব্বৰূপঞ্চ, উপ্পজ্জনং উপ্পজ্জিতব্বং উপ্পজ্জনীযং. পটিপজ্জীযতীতি পটিপজ্জিতব্বো মগ্গো পটিপজ্জনীযো. বুধ=ঞাণে, বুজ্ঝতেতি বুজ্ঝিতব্বো ধম্মো বুজ্ঝনীযো. সু=সৱনে, সূযতেতি সোতব্বো ধম্মো, ঞ্ঞিম্হি নাগমে ‘‘তথনৰানং টঠণলা’’তি ণে চ কতে ‘‘ন তে কানুবন্ধ+নাগমেসূ’’তি ওকাৰাভাৱো. সুণিতব্বো, সৱনীযো. কৰ=কৰণে –
৯৫. পৰৰূপ+মযকাৰে ব্যঞ্জনে
ক্ৰিযত্থান+মন্তব্যঞ্জনস্স পৰৰূপং হোতি যকাৰতো অঞ্ঞস্মিং ব্যঞ্জনে. কৰীযতীতি কত্তব্বো ধম্মো, কত্তব্বা পূজা, কত্তব্বং কুসলং.
১১৯. তুং+তুন+তব্বেসু ৱা
তুমাদীসু কৰস্সা হোতি ৱা. কাতব্বং হিতং.
১৭১. ৰা নস্স ণো
ৰন্ততো ক্ৰিযত্থা পচ্চযনকাৰস্স ণ হোতি. কৰণীযো.
ভৰ=ভৰণে, ভৰীযতীতি ভৰিতব্বো ভৰণীযো. গহ=উপাদানে ‘‘মং ৱা ৰুধাদীনং’’তি অন্তসৰা পৰোমং ৱা হোতি. মকাৰো+নুবন্ধো. ‘‘ণো নিগ্গহীতস্সা’’তি নিগ্গহীতস্স ণো, সংগয্হতীতি সংগণ্হিতব্বো সংগণ্হনীযো, ‘‘তথনৰা’’দিনা ণকাৰে গহণীযো. ৰম=কীড়াযং, ৰমীযতীতি ৰমণীযো ৱিহাৰো. আপ=পাপুণনে, ‘‘সকাপানং কুককূ ণে’’তি এত্থ ‘সকাপানং কুক+কূ’তি যোগৱিভাগা কু, ঊআগমে নাগমস্স ণে চ কতে পাপীযতীতি পাপুণিতব্বো. পৰৰূপে পত্তব্বো, পাপুণনীযো, পাপনীযো.
৯৬. মনানং নিগ্গহীতং
মকাৰ+নকাৰন্তানং ক্ৰিযত্থানং নিগ্গহীতং হোত্য+যকাৰে ব্যঞ্জনে. ৱগ্গন্তং, গমিযতীতি গন্তব্বো. গমিতব্বং গমনীযং. খন=খণ=অৱদাৰণে, নিগ্গহীতং ৱগ্গন্তত্তঞ্চ, খঞ্ঞতেতি খন্তব্বং আৱাটং খনিতব্বং খননীযং. হন=হিংসাযং, হঞ্ঞতেতি হন্তব্বং হনিতব্বং হননীযং. মন=ঞাণে, মঞ্ঞতেতি মন্তব্বো মনিতব্বো. ‘‘পদাদীনং ক্ৱচী’’তি যুক, চৱগ্গাদিম্হি কতে মঞ্ঞিতব্বং মঞ্ঞনীযং.
পূজ=পূজাযং, ‘‘চুৰাদিতো ণী’’তি ণিম্হি ঞুকাৰস্স গুৰুত্তা ওকাৰাৱুত্তি ‘‘যুৱণ্ণান+মেও পচ্চযে’’তি একাৰে পূজেতব্বো ঊম্হি অযাদেসে পূজযিতব্বো পূজনীযো ভগৱা.
কত্তৰি-যা=পাপুণনে, নীযতীতি নিয্যানিযো মগ্গো, গচ্ছন্তীতি গমনীযা ভোগা. কৰণে-নহ=সোচেয্যে, নহাযন্ত্য+নেনাতি নহানীযং চুণ্ণং. সম্পদানে-দা=দানে, সং+পপুব্বো, সম্মা পদীযতে অস্সাতি সম্পদানিযো ব্ৰাহ্মণো.
২৮. ঘ্যণ
ভাৱকম্মেসু ক্ৰিযত্থা পৰো ঘ্যণ হোতি বহুলং. ঊম্হি কত্তব্বং কাৰিযং. হৰ=হৰণে, হৰীযতীতি হাৰিযং. ভৰ=ভৰণে, ভৰিতব্বং ভাৰিযং. লভ=লাভে, ‘‘ৱগ্গলসেহি তে’’তি পুব্বৰূপভকাৰে ‘‘চতুত্থদুতিযা’’ দিনা ততিযক্খৰে চ কতে লভিতব্বং লব্ভং.
ৱচ=ব্যত্তৱচনে,
৯৮. কগা চজানং ঘানুবন্ধে
ঘানুবন্ধে চকাৰ+জকাৰন্তানং ক্ৰিযত্থানং ক+গা হোন্তি যথাক্কমং.
৮৪. অস্সা ণানুবন্ধে
ণকাৰানুবন্ধে পচ্চযে পৰে উপন্তস্স অকাৰস্স আ হোতি. ৱচনং ৱুচ্চতেতি ৱাক্যং. ভজ=সেৱাযং, ভজনীযং ভাগ্যং, জস্স গকাৰো. চি=চযে, চযনং চীযতীতি ৱা চেয্যং. যস্স দ্ৱিত্তং.
৫,১২২. নিতো চিস্স ছো
নিতো পৰস্স চিস্স ছো হোতীতিআদিচকাৰস্স ছো. ৱিনিচ্ছযতীতি ৱিনিচ্ছেয্যং, নাগমে ৱিনিচ্ছিনিতব্বং. এ+অযাদেসেসু ৱিনিচ্ছেতব্বং ৱিনিচ্ছনীযং. নী=পাপনে, নীযতীতি নেয্যো নেয্যা নেয্যং, নেতব্বং.
২৯. আস্সে+চ
আকাৰন্ততো ক্ৰিযত্থা ঘ্যণ হোতি ভাৱকম্মেসু আস্স এ চ. দা=দানে, দাতব্বং দেয্যং. পা=পানে, পীযতীতি পেয্যং. মা=মানে, মীযতীতি মেয্যং. ঞা=অৱবোধনে, ঞাযতীতি ঞেয্যং ঞাতব্বং, ঊম্হি নাগমো ‘‘ঞাস্স নে+জা’’তি ঞাস্স জাদেসে জানিতব্বং, ৱিজানিযং. খা=পকথনে, সংখাতব্বং সংখেয্যং.
৩০. ৱদাদীহি যো
ৱদাদীহি ক্ৰিযত্থেহি যো হোতি বহুলং ভাৱকম্মেসু. ৱদ=ৱচনে, ৱদনং ৱজ্জতীতি ৱা ৱজ্জং. মদ=উম্মাদে, মদনং মজ্জতে অনেনাতি ৱা মজ্জং. গমনং গম্মতেতি ৱা গম্মং. গদ=ৱচনে, গজ্জতে গদনীযং ৱাতি গজ্জং. পদ=গমনে, পজ্জনীযং পজ্জং গাথা. অদ+খাদ=ভক্খনে, খজ্জতীতি খজ্জং খাদনীযং. দম=দমনে, দম্মতেতি দম্মো দমনীযো.
ভুজা+ন্নেতি গণসুত্তেন অন্নে ৱত্তব্বে যপচ্চযো.
৮৩. লহুস্সুপন্তস্সতি
লহুভূতস্স উপন্তস্স ইযুৱণ্ণস্স এও হোন্তি যথাক্কমং. যস্স পুব্বৰূপে ভুঞ্জিতব্বোতি ভোজ্জো ওদনো, ভোজ্জা যাগু.
৩১. কিচ্চ ঘচ্চ ভচ্চ ভব্ব লেয্যা
এতে সদ্দা যপচ্চযন্তা নিপচ্চন্তে. কৰ=কৰণে, ইমিনা নিপাতনা যে কিচাদেসে চ কতে পুব্বৰূপং, কত্তব্বং কিচ্চং. হন=হিংসাযং, ঘচ্চাদেসাদিম্হি কতে হননং হঞ্ঞতেতি ৱা ঘচ্চং. ভৰ=ভৰণে, ভচ্চাদেসাদিম্হি কতে ভৰণীযো ভচ্চো. ভূ=সত্তাযং, যম্হি ওকাৰে ইমিনা অৱাদেসে ভৱতীতি ভব্বো. লিহ=অস্সাদনে, যম্হি ইমিনা হস্স যকাৰে লেহিতব্বং লেয্যং, একাৰৱুদ্ধি.
৩২. গুহাদীহি যক
গুহাদীহি ক্ৰিযত্থেহি ভাৱকম্মেসু যক হোতি. গুহ=সংৱৰণে, ‘‘লহুস্সুপন্তস্সা’’তি সম্পত্তস্স ওকাৰস্স ‘‘ন তে কানুবন্ধনাগমেসূ’’তি পটিসেধো. ‘‘হস্স ৱিপল্লাসো’’তি ৱিপল্লাসে গুহনং গুহিতব্বং গুয্হং. দুহ=পপূৰণে, দোহনং দুয্হতীতি ৱা দুয্হং. সাস=অনুসিট্ঠিযং –
১১৭. সাসস্স সিস ৱা
সাসস্স সিস ৱা হোতি কানুবন্ধে. পুব্বৰূপং, সাসীযতীতি সিস্সো.
সিদ্ধা এৱে+তে তব্বাদযো পেসা+তিসগ্গ+প্পত্তকালেসু গম্যমানেসুপি, সামঞ্ঞেন ৱিধানতো. পেসনং – ‘‘কত্তব্ব+মিদং ভৱতা’’তি আণাপনং অজ্ঝেসনঞ্চ. অতিসগ্গো নাম ‘‘কি+মিদং মযা কত্তব্বং’’তি পুট্ঠস্স ‘‘পাণো ন হন্তব্বো’’তিআদিনা পটিপত্তিদস্সনমুখেন কত্তব্বস্স অনুঞ্ঞা. পত্তকালো নাম সম্পত্তসমযো. যো কিচ্চকৰণসমযং উপপৰিক্খিত্ৱা কৰোতি, তস্স সমযাৰোচনং, ন তত্থ অজ্ঝেসন+মত্থি. ভোতা খলু কটো কত্তব্বো কৰণীযো কাৰিযো কিচ্চো’’ এৱং ত্ৱযা কটো কত্তব্বো, ভোতো হি পত্তো কালো কটকৰণে.
এৱং উদ্ধমুহুত্তেপি ৱত্তমানতো পেসাদীসু সিদ্ধা এৱ. তথা অৰহে কত্তৰি সত্তিৱিসিট্ঠে চ পতীযমানে, আৱস্সকা+ধমীণতাৱিসিট্ঠে চ ভাৱাদো সিদ্ধা. উদ্ধং মুহুত্ততো-ভোতা কটো কত্তব্বো. ভোতা ৰজ্জং কাতব্বং, ভৱং অৰহো. ভোতা ভাৰো ৱহিতব্বো, ভৱং সক্কো. ভোতা অৱস্সং কটো কত্তব্বো. ভোতা নিক্খো দাতব্বো.
৩৩. কত্তৰি ল্তু+ণ্কা
কত্তৰি কাৰকে ক্ৰিযত্থা ল্তু+ণ্কা হোন্তি. কৰ=কৰণে, পৰৰূপে ‘‘ল্তু+পিতাদীন+মা সিম্হী’’তি আ সিলোপো চ. কৰোতীতি কত্তা. এৱং ভৰতীতি ভত্তা. হৰতীতি হত্তা. ভিদতীতি ভেত্তা, একাৰো, ঊম্হি ভেদিতা. ছিন্দতীতি ছেত্তা. ভোজনস্স দাতা ভোজনদাতা. সন্ধাতীতি সন্ধাতা. ৱচতীতি ৱত্তা. ওকাৰপৰৰূপেসু ভুঞ্জতীতি ভোত্তা. ‘‘পদাদীনং ক্ৱচী’’তি যুকাগমো, বুজ্ঝতীতি বুজ্ঝিতা. জানাতীতি ঞাতা. ছিন্দতীতি ছেতা. সুণাতীতি সোতা. ‘‘ঊ+লস্সে’’তি ঊস্স একাৰে গণ্হাতীতি গহেতা. ভৱতীতি ভৱিতা. সৰতীতি সৰিতা. ‘‘মনানং নিগ্গহীতং’’তি মস্স নিগ্গহীতে ৱগ্গন্তে চ গচ্ছতীতি গন্তা. নকাৰন্তানম্পি নিগ্গহীতং, খনতীতি খন্তা. সনতীতি সন্তা. মঞ্ঞতীতি মন্তা. পালেতীতি পালযিতা পালেতা, এত্থ চুৰাদিত্তা ণি.
ণিণাপীসু-ভাৱযতীতি ভাৱযিতা ভাৱেতা. এৱং সাৰযিতা সাৰেতা, দাপযিতা দাপেতা, হাপযিতা হাপেতা, নিৰোধযিতা নিৰোধেতা, বোধযিতা বোধেতা, ঞাপযিতা ঞাপেতা, সাৱযিতা সাৱেতা, গাহযিতা গাহেতা, কাৰযিতা কাৰেতা, কাৰাপযিতা কাৰাপেতা ইচ্চাদি.
ণ্কপচ্চযে-ণকাৰো ৱুদ্ধ্যত্থো. ৰথং কৰোতীতি ৰথকাৰকো, ‘‘অস্সা ণানুবন্ধে’’তি আ অমাদিসমাসো চ. অন্নং দদাতীতি অন্নদাযকো. ‘‘অধাতুস্স কা+স্যাদিতো ঘে+স্সী’’তি ঘে পৰে অস্স ইআদেসো, অন্নদাযিকা, অন্নদাযকং কুলং. ‘‘আস্সা+ণাপিম্হি যুক’’ ইতিণাপিতো+ঞ্ঞত্ৰ যুক. লোকং নেতীতি লোকনাযকো, একাৰে ‘‘আযা+ৱা ণানুবন্ধে’’তি আযাদেসো. এৱং ৱিনেতীতি ৱিনাযকো.
অকম্মুপপদে-কৰোতীতি কাৰকো, এৱং দাযকো নাযকো, ওকাৰে আৱাদেসে সুণাতীতি সাৱকো. পুৰে ৱিয ইকাৰে সাৱিকা. লুনাতীতি লাৱকো. পু=পৱনে, পুনাতীতি পাৱকো. ভৱতীতি ভাৱকো, উপাসতীতি উপাসকো. গণ্হাতীতি গাহকো পাৱকো, যাজকো. ৱধ=হিংসাযং, ৱধেতীতি ৱধকো, ‘‘অঞ্ঞত্ৰাপী’’তি ৱুদ্ধিপটিসেধো. ‘‘হনস্স ঘাতো ণানুবন্ধে’’তি ঘাতাদেসো, হনতীতি ঘাতকো. ‘‘মং ৱা ৰুধাদীনং’’তি মং, ৰুন্ধকো, গুৰুত্তা ন ৱুদ্ধি. তথা ভুঞ্জতীতি ভুঞ্জকো. আযস্স ৰস্সে কিণাতীতি কযকো. পালেতীতি পালকো. পূজেতীতি পূজকো.
খাদীসু-তিতিক্খতীতি তিতিক্খকো. ৱীমংসতীতি ৱীমংসকো ইচ্চাদি. পনুদতীতি পনূদকো, ‘‘ব্যঞ্জনে’’চ্চাদিনা দীঘো. ‘‘ভীত্ৱা+নকো’’তি এত্থ ‘আনকো’তি যোগৱিভাগা আনকো, আস্স ৰস্সে নকাৰাগমে চ ‘‘ঞাস্স নে জা’’তি জাদেসো, জাননকো. ণাপিম্হি –
অণ-ইতি দণ্ডকধাতু, আণাপেতীতি আণাপকো. তথা সঞ্ঞাপকো, পতিট্ঠাপকো. সং+প পুব্বো আপ=পাপুণনে, নিব্বানং সম্পাপেতীতি নিব্বানসম্পাপকো. কাৰাপকো, কাৰাপিকা ইচ্চাদি.
বহুলংৱিধানা কম্মেপি-পাদেহি হৰীযতীতি পাদহাৰকো. চুপ=মন্দগমনে, গলে চুপ্পতীতি গলচোপকো.
সিদ্ধোৱ ল্তু অৰহাদীসু ‘‘ভৱং খলু কঞ্ঞায পৰিগ্গহাৰহো’’তি (পৰিগ্গহিতা). সীলত্থে-উপাদানসীলোতি উপাদাতা. সাধু গচ্ছতীতি গন্তা. মুণ্ডনধম্মা মুণ্ডনাচাৰাতি মুণ্ডযিতাৰো, এত্থ ‘‘ধাত্ৱত্থে নামস্মী’’তি ইম্হি ঊআগমে এ+অযাদেসে মুণ্ডযিতুসদ্দম্হি আৰঙাদেসে চ কতে যোস্স টো.
৩৪. আৱী
ক্ৰিযত্থা আৱী হোতি বহুলং কত্তৰি. ‘‘দিসস্স পস্স+দস্স=দস+দ+দক্খা’’তি দস্সাদেসো, ভযং পস্সতীতি ভযদস্সাৱী. নীম্হি ভযদস্সাৱিনী. ভযদস্সাৱি চিত্তং. অপ্পৱিসযতাঞাপনত্থং ভিন্নযোগকৰণং. সামঞ্ঞৱিহিতত্তা সীলাদীসু চ হোতেৱ.
৩৫. আসিংসায+মকো
আসিংসাযং গম্মমানাযং ক্ৰিযত্থা অকো হোতি কত্তৰি. জীৱ=পাণধাৰণে, জীৱতূতি জীৱকো. নন্দ=সমিদ্ধিযং, নন্দতূতি নন্দকো. ভৱতূতি ভৱকো.
৩৬. কৰা ণনো
কৰতো কত্তৰি ণ নো হোতি. কৰোতীতি কাৰণং. কত্তৰীতি কিং, কৰোতি অনেনাতি কৰণং.
৩৭. হাতো ৱীহি+কালেসু
হাতো ৱীহিস্মিং কালে চ ণনো হোতি. ‘‘আস্সা’’ত্যাদিনা যুক, জহন্তি উদকংতি হাযনা ৱীহযো. জহাতি ভাৱে পদত্থেতি হাযনো সংৱচ্ছৰো. ৱীহিকালেসূতি কিং, জহাতীতি হাতা.
৩৮. ৱিদা কূ
ৱিদস্মা কূ হোতি কত্তৰি. ককাৰো ‘‘কূতো’’তি ৱিসেসনত্থো. ৱিদতীতি ৱিদূ, লোকৱিদূ.
৩৯. ৱিতো ঞাতো
ৱিপুব্বা ঞাইচ্চ+স্মা কূ হোতি কত্তৰি. ৱিজানাতীতি ৱিঞ্ঞূ.
৪০. কম্মা
কম্মতো পৰা ঞাইচ্চ+স্মা কূ হোতি কত্তৰি. সব্বং জানাতীতি সব্বঞ্ঞূ. এৱং মত্তঞ্ঞূ, ধম্মঞ্ঞূ, অত্থঞ্ঞূ কালঞ্ঞূ, কতঞ্ঞূ ইচ্চাদি. (ভিক্খূতি পন ‘‘ভৰাদি’’ ণ্ৱাদিসুত্তেন সিদ্ধং).
৪১. ক্ৱচণ
কম্মতো পৰা ক্ৰিযত্থা ক্ৱচি অণ হোতি কত্তৰি. কুম্ভং কৰোতীতি কুম্ভকাৰো, অমাদিসমাসো. ইত্থিযং কুম্ভকাৰী. এৱং কম্মকাৰো, মাসাকাৰো, কট্ঠকাৰো, ৰথকাৰো সুৱণ্ণকাৰো, সুত্তকাৰো, ৱুত্তিকাৰো, টীকাকাৰো. সৰং লুনাতীতি সৰলাৱোতি ও+অৱাদেসা. মন্তে অজ্ঝাযতীতি মন্থজ্ঝাযো, ই=অজ্ঝেনগতীসু, অধিপুব্বো, এ+অযাদেসা, অধিনো ইস্স যকাৰ+চৱগ্গাদযো চ.
বহুলাধিকাৰা ইহ ন হোতি ‘‘আদিচ্চং পস্সতি, হিমৱন্তং সুণোতি, গামং গচ্ছতি’’. ক্ৱচীতি কিং, কম্মকৰো, এত্থ অপচ্চযো.
৪২. গমা ৰূ
কম্মতো পৰা গমা ৰূ হোতি কত্তৰি. ৰানুবন্ধত্তা অমভাগলোপো. ৱেদং গচ্ছতীতি ৱেদগূ, এৱং পাৰগূ.
সামঞ্ঞৱিধানতো সীলাদীসুপি হোতি. ভৱপাৰং গচ্ছতি সীলেনাতি ভৱপাৰগূ. অন্তগমনসীলো অন্তগূ, এৱং অদ্ধগূ.
৪৩. সমান+ঞ্ঞ+ভৱন্ত+যাদিতূ+পমানা দিসা কম্মে ৰী+ৰিক্খ+কা
সমানাদীহি যাদীহি চো+পমানেহি পৰা দিসা কম্মকাৰকে ৰী+ৰিক্খ+কা হোন্তি. ‘‘স্যাদি স্যাদিনে+কত্থং’’তি সমাসে ‘‘ৰানুবন্ধে+ন্তসৰাদিস্সা’’তি দিসস্স ইসভাগলোপে ‘‘ৰীৰিক্খকেসূ’’তি সমানস্স সাদেসে চ সমানো ৱিয দিস্সতীতি সদী, সদিক্খো. কে – ‘‘ন তে কানুবন্ধনাগমেসূ’’তি এত্তাভাৱো, সদিসো.
১২৫. সমানা ৰো ৰী+ৰিক্খ+কেসু
সমানসদ্দতো পৰস্স দিসস্স ৰ হোতি ৱা ৰী+ৰিক্খ+কেসূতি পক্খে দস্স ৰাদেসে সৰী, সৰিক্খো, সৰিসো.
৩,৮৬. সব্বাদীন+মা
ৰী+ৰিক্খ+কেসু সব্বাদীন+মা হোতি. অঞ্ঞো ৱিয দিস্সতীতি অঞ্ঞাদী, অঞ্ঞাদিক্খো, অঞ্ঞাদিসো.
৩,৮৭. ন্ত+কি+মি+মানং টা+কী+টী
ৰী+ৰিক্খ+কেসু ন্ত+কিং+ইমসদ্দানং টা+কী+টী হোন্তি যথাক্কমং. টকাৰা সব্বাদেসত্থা. ভৱাদী ভৱাদিক্খো ভৱাদিসো, কীদী কীদিক্খো কীদিসো, অযমিৱ দিস্সতীতি ঈদী ঈদিক্খো ঈদিসো. আকাৰে যাদী যাদিক্খো যাদিসো, ত্যাদী ত্যাদিক্খো ত্যাদিসো ইচ্চাদি.
৩,৮৮. তুম্হাম্হানং তামে+কস্মিং
ৰী+ৰিক্খ+কেসু তুম্হাম্হানং তামা হোন্তে+কস্মিং যথাক্কমং. ত্ৱং ৱিয দিস্সতি, অযং ৱিয দিস্সতীতি তাদী মাদী ইচ্চাদি. একস্মিন্তি কিং, তুম্হাদিসো অম্হাদিসো.
৩,৮৯. তং+ম+মঞ্ঞত্ৰ
ৰীৰিক্খকন্ততো+ঞ্ঞস্মিং উত্তৰপদে তুম্হাম্হান+মেকস্মিং তং+মং হোন্তি যথাক্কমং. ত্ৱং দীপো এসং, অহং দীপো এসংতি অঞ্ঞপদত্থে তংদীপা মংদীপা. ত্ৱং সৰণ+মেসং, অহং সৰণ+ মেসন্তি তংসৰণা মংসৰণা. তযা যোগো তয্যোগো, মযা যোগো ময্যোগোতি অমাদিসমাসে নিগ্গহীতলোপো.
৩,৯০. ৱে+তস্সে+ট
ৰী+ৰিক্খ+কেসু এতস্স এট ৱা হোতি. এদী এতাদী, এদিক্খো এতাদিক্খো, এদিসো এতাদিসো.
৪৪. ভাৱকাৰকে স্ৱ+ঘণ ঘ কা
ভাৱে কাৰকে চ ক্ৰিযত্থা অ ঘণ ঘ কা হোন্তি বহুলং.
অপচ্চযো-পগ্গণ্হনং পগ্গহো, এৱং নিগ্গহো, ধম্মং ধাৰেতীতি ধম্মধৰো, এৱং ৱিনযধৰো. তথা তং কৰোতীতি তক্কৰো, দ্ৱিত্তং. এৱং হিতকৰো, দিৱসকৰো, দিনকৰো, দিৱাকৰো, নিসাকৰো, ধনুং গণ্হীতি ধনুগ্গহো. এৱং কৱচগ্গহো. দদ=দানে, সব্বকামং দদাতীতি সব্বকামদদো, সব্বদদো. আতো ‘‘পৰোক্খাযঞ্চা’’তি চগ্গহণেন দ্ৱিত্তে ‘‘ৰস্সো পুব্বস্সা’’তি ৰস্সে চ অন্নং দদাতীতি অন্নদদো, এৱং ধনদো. সংপুব্বো ধা=ধাৰণে, সব্বং সন্ধহতীতি সব্বসন্ধো. নী=পাপনে, ৱিপুব্বো, ৱিনেসি ৱিনেতি ৱিনেস্সতি এতেন এত্থাতি ৱা ৱিনযো, এ+অযাদেসা. নযনং নযো. সি=সেৱাযং, নিপুব্বো, নিস্সীযতীতি নিস্সযো. সি=সযে, অনুসযি অনুসেতি অনুসেস্সতীতি অনুসযো. ই=গতিম্হি, পতিপুব্বো, পটিচ্চ এতস্মা ফল+মেতীতি পচ্চযো. সং+উপুব্বো, দাগমে সমুদযো. চি=চযে, ৱিনিচ্ছযতে+নেন ৱিনিচ্ছযনং ৱা ৱিনিচ্ছযো, ‘‘নিতো চিস্স ছো’’তি চিস্স ছো. উচ্চযনং উচ্চযো, সংচযো. খি=খযে, খযনং খযো. জি=জযে, ৱিজযনং ৱিজযো, জযো. কী=দব্বৱিনীমযে, ৱিক্কযনং ৱিক্কযো, কযো. লী=সিলেসনে, অল্লীযন্তি এত্থাতি আলযো, লযো. (ইৱণ্ণন্তা).
আসুণন্তীতি অস্সৱা, আস্স ৰস্সো. পটিস্সৱনং পটিস্সৱো. সু=পস্সৱনে, আভৱগ্গা সৱন্তীতি আসৱা. ৰু=সদ্দো ৰৱতীতি ৰৱো. ভৱতীতি ভৱো. পভৱতি এতস্মাতি পভৱো. লূ=ছেদনে, লৱনং লৱো. (উৱণ্ণন্তা).
চৰ=চৰণে, সংচৰণং সংচৰো. দৰ=ৱিদাৰণে, আদৰনং আদৰো. আগচ্ছতি আগমনংতি ৱা আগমো. সপ্প=গমনে, সপ্পতীতি সপ্পো. দিব্বতীতি দেৱো. পক্কমনং পক্কমতীতি ৱা পক্কমো, এৱং ৱিক্কমো. চৰ=চৰণে, ৱনং চৰতীতি ৱনচৰো. কামো অৱচৰতি এত্থাতি কামাৱচৰো লোকো, কামাৱচৰা পঞ্ঞা, কামাৱচৰং চিত্তং. গাৱো চৰন্তি এত্থাতি গোচৰো. পাদেন পিৱতীতি পাদপো. এৱং কচ্ছপো. সিৰস্মিং ৰুহতীতি সিৰোৰুহো, মনাদিত্তা ও. গুহাযং সযতীতি গুহাসযং চিত্তং, এৱং কুচ্ছিসযা ৱাতা. পব্বতে তিট্ঠতীতি পব্বতট্ঠো পুৰিসো, পব্বতট্ঠা নদী, পব্বতট্ঠং ভস্মং. এৱং থলট্ঠং জলট্ঠং.
কিচ্ছত্থে দুম্হি অকিচ্ছত্থে সু+ঈসং+সুখ উপপদেসু-দুক্খেন কৰীযতি কৰণং ৱা দুক্কৰং. এৱং দুস্সযো, দুক্খেন ভৰীযতীতি দুব্ভৰো মহিচ্ছো. এৱং দুৰক্খং চিত্তং, দুদ্দসো ধম্মো, দুৰনুবোধো ধম্মো. ঈসং সযতীতি ঈসংসযো, এৱং সুখসযো. ঈসং কৰীযতীতি ঈসক্কৰং কম্মং. সুখেন কৰীযতীতি সুকৰং পাপং বালেন. এৱং সুভৰো অপ্পিচ্ছো, সুদস্সং পৰৱজ্জং, সুবোধ+মিচ্চাদি. সব্বত্থ পাদিঅমাদিসমাসা.
ঘণ-ভৱতীতি ভাৱো, ও+আৱাদেসা. অয=ইতি দণ্ডকধাতু, অযতি ইতোতি আযো, আহৰতীতি আহাৰো. উপহনতীতি উপঘাতো, ‘‘হনস্স ঘাতো ণানুবন্ধে’’তি ঘাতাদেসো. ৰঞ্জতীতি ৰাগো, ‘‘কগা চজানং ঘানুবন্ধে’’তি জস্স গো. ৰঞ্জন্তি অনেনাতি ৰাগো. ‘‘অস্সা ণানুবন্ধে’’তি আ, পজ্জতে+নেনাতি পাদো. তুদ=ব্যথনে, পতুজ্জতে+নেনাতি পতোদো. জৰীযতি অনেনাতি জাৰো, এৱং দাৰো. ভজীযতীতি ভাগো. এৱং ভাৰো. লব্ভতীতি লাভো. ৱি+ওপুব্বো, ৱোহৰীযতীতি ৱোহাৰো. দিয্যতীতি দাযো, যুক. ৱিহঞ্ঞতি এতস্মাতি ৱিঘাতো. ৱিহৰন্তি এত্থাতি ৱিহাৰো. আৰমন্তি এতস্মিন্তি আৰামো. পচনং ৱা পাকো, চস্স কো. চজনং চাগো. যজনং যাগো. ৰজনং ৰাগো.
১২৭. অন+ঘণস্ৱা+পৰীহি ড়ো
আ+পৰীহি পৰস্স দহস্স ড়ো হোত+ন+ঘণসু. পৰিদহনং পৰিড়াহো. এৱং দাহো. ভঞ্জনং সঙ্গো. এৱং সঙ্গো. সংখৰনং সংখাৰো, ‘‘কৰোতিস্স খো’’তি কস্স খো. এৱং পৰিক্খাৰো. ‘‘পুৰস্মা’’তি কৰস্স খো, পুৰেক্খাৰো, এত্তং তদমিনাদিপাঠা. এৱং উপকাৰো, গাহো.
ঘ-ৱচতীতি ৱকো. সিচ=পগ্ঘৰণে, সেচনং সেকো. এৱং সোকো, এওৱুদ্ধিযো. যুঞ্জনং যোগো.
ক-পী=তপ্পনে, পীনেতীতি পীযো, কানুবন্ধত্তা ন ৱুদ্ধি, ‘‘যুৱণ্ণান+মিযঙুৱঙ সৰে’’তি ইযঙ. খিপ=পেৰণে, খিপতীতি খিপো. ভুঞ্জন্ত্য+নেনাতি ভুজো. যুধ=সম্পহাৰে আযুজ্ঝন্তি অনেনাতি আযুধং.
৪৫. দাধাত্ৱি
দাধাতো বহুল+মি হোতি ভাৱকাৰকেসু. দা=দানে, আদিযতীতিআদি. এৱং উপাদি. ধা=ধাৰণে, উদকং দধাতীতি উদধি, ‘‘সঞ্ঞায+মুদো+দকস্সা’’তি উদকস্স উদাদেসো. জলং ধিযতে অস্মিন্তি জলধি. ৱালানি ধীযন্তি অস্মিন্তি ৱালধি. সন্ধীযতি সন্ধাতীতি ৱা সন্ধি. ধীযতীতি ধি. ৱিধীযতি ৱিধাতি ৱিধানং ৱা ৱিধি. সম্মা সমং ৱা চিত্তং আদধাতীতি সমাধি.
৪৬. ৱমাদীহ্য+থু
ৱমাদীহি ভাৱকাৰকেস্ৱ+থু হোতি. ৱম=উগ্গিৰণে, ৱমনং ৱমীযতীতি ৱা ৱমথু. ৱেপ+কম্প=চলনে, ৱেপনং ৱেপথু.
৪৭. ক্ৱি
ক্ৰিযত্থা ক্ৱি হোতি বহুলং ভাৱকাৰকেসু. ককাৰো কানুবন্ধকাৰিযত্থো.
১৫৯. ক্ৱিস্স
ক্ৰিযত্থা পৰস্স ক্ৱিস্স লোপো হোতি. সম্ভৱতীতি সম্ভূ. এৱং ৱিভৱতীতি ৱিভূ, অভিভূ, সযম্ভূ. তথা ধু=কম্পনে, সন্ধুনাতীতি সন্ধু. ৱিভাতীতি ৱিভা. পভাতীতি পভা. সংগম্ম ভাসন্তি এত্থাতি সভা, ‘‘ক্ৱিম্হি লোপো+ন্তব্যঞ্জনস্সা’’তি অন্তব্যঞ্জনস্স লোপো. ভুজেন গচ্ছতীতি ভুজগো. এৱং উৰগো. তুৰং=সীঘং গচ্ছতীতি তুৰঙ্গো. খেন গচ্ছতীতি খগো. ৱিহাযসে গচ্ছতীতি ৱিহগো, তদমিনাদিপাঠা ৱিহাদেসো. ন গচ্ছতীতি নগো. এৱং অগো, ‘‘নগো ৱা+প্পাণিনী’’তি ৱিকপ্পেন নঞসমাসে টাদেসনিসেধো. জন=জননে, কম্মতো জাতোতি কম্মজো, অমাদিসমাসো, কম্মজো ৱিপাকো, কম্মজা পটিসন্ধি, কম্মজং ৰূপং. এৱং চিত্তজং, উতুজং, আহাৰজং. অত্তজো পুত্তো, ৱাৰিম্হি জাতো ৱাৰিজো. এৱং থলজো. পঙ্কজং. জলজং. অণ্ডজং. সৰসিজং, উপপদসমাসে বহুলংৱিধানা ৱিভত্যলোপে ‘‘মনাদীহী’’তিআদিনা সিআদেসো. দ্ৱিক্খত্তুং জাতো দ্ৱিজো, ‘‘তদমিনা’’ দিনা ক্খত্তুংলোপো. পচ্ছা জাতো অনুজো. সঞ্জানাতীতি সঞ্ঞা. পজানাতীতি পঞ্ঞা. এৱং পতিট্ঠাতীতি পতিট্ঠা. ঝা=চিন্তাযং, পৰসম্পত্তিং অভিজ্ঝাযতীতি অভিজ্ঝা. হিতেসিতং উপট্ঠাপেত্ৱা ঝাযতীতি উপজ্ঝা. সো এৱ উপজ্ঝাযো, ‘‘সকত্থে’’তি যো. সম্মা ঝাযন্তি এত্থাতি সংঝা. ক্ৱিদন্তা ধাত্ৱত্থং ন জহন্তি, লিঙ্গত্থং পটিপাদযন্তি.
৪৮. অনো
ক্ৰিযত্থা ভাৱকাৰকেসু অনো হোতি. নন্দ=সমিদ্ধিযং, ভাৱে-নন্দিযতে নন্দনং. কম্মে-অনন্দীযিত্থ নন্দীযতি নন্দীযিস্সতি নন্দিতব্বন্তি ৱা নন্দনং ৱনং. গহনং গহনীযং ৱা গহণং, ‘‘তথনৰা’’ দিনা নস্স ণো. গণ্হনং, নিগ্গহীতস্স নো. চৰিতব্বং চৰণং. ভুযতে ভৱনং. হুযতে হৱনং. ৰুন্ধিতব্বং ৰুন্ধনং ৰোধনং ৱা. ভুঞ্জিতব্বং ভুঞ্জনং ভোজনং ৱা. বুজ্ঝিতব্বং বুজ্ঝনং, ‘‘পদাদীনং ক্ৱচী’’তি যুক. বোধনং ৱা. সুতি সুয্যতি ৱা সৱনং. পাপীযতীতি পাপুণনং, ‘‘সকাপানং কুক+কূ’’তি যোগৱিভাগা কুআগমে নাগমে চ তস্স ণো চ. পালীযতীতি পালনং ইচ্চাদি.
কত্তৰি-ৰজং হৰতীতি ৰজোহৰণং তোযং. ৱিজানাতীতি ৱিঞ্ঞাণং. ঘা=গন্ধোপাদানে, ঘাযতীতি ঘানং. ঝা=চিন্তাযং, ঝাযতীতি ঝানং. কৰোতি অনেনাতি কাৰণং, দীঘো. ৱিআকৰীযন্তি এতেনাতি ব্যাকৰণং. পূৰতি+নেনাতি পূৰণং. দীযতে+নেনাতি দানং. পমীযতে+নেনাতি পমাণং. ৱুচ্চতে+নেনাতি ৱচনং. পনুদতি পনুজ্জতে+নেনাতি ৱা পনুদনং. সূদ=পগৰণে, সূদতি সুজ্জতে+নেনাতি ৱা সূদনো. সুণাতি সুযতে+নেনেতি ৱা সৱনং. লুযতি লুযতে+নেনেতি ৱা লৱনং. এৱং নযনং. পুনাতি পুযতে+নেনেতি ৱা পৱনো. সমেতীতি সমণো সমনং ৱা. তথা ভাৱেতি ভাৱীযতি এতাযাতি ৱা ভাৱনং. এৱং পাচনং পাচাপনং ইচ্চাদি. ‘‘অন+সণস্ৱা পৰীহি ড়ো’’তি ড়ো, আড়াহনং.
অধিকৰণে-তিট্ঠতি অসিন্তি ঠানং. এৱং সযনং, সেনং ৱা আসনং. অধিকৰীযতি এত্থাতি অধিকৰণং.
সম্পদানাপাদানেসু-সম্মা পদীযতে যস্স তং সম্পদানং. অপেচ্চ এতস্মা আদদাতীতি অপাদানং. বহুলাধিকাৰা চলনাদীহিপি সীলসাধুধম্মেসুপি অনো, চলতি সীলেনাতি চলনো এৱং জলনো, কোধনো, কোপনো. মণ্ড=ভুসনে, মণ্ডেতি সীলেনাতি মণ্ডনো. এৱং ভূসনো. ‘‘অঞ্ঞাত্ৰপী’’তি ওকাৰনিসেধো.
৪৯. ইত্থিয+ম+ণ+ক্তি+ক+যক+যা চ
ইত্থিলিঙ্গে ভাৱে কাৰকে চ ক্ৰিযত্থা অআদযো হোন্তি অনো চ বহুলং.
অ-জৰ=ৱযোহানিযং, জিৰতি জিৰণং ৱা জৰা. ‘‘ইত্থিয+ম+ত্ৱা’’তি আপচ্চযো. পটিসম্ভিজ্জতীতি পটিসম্ভিদা. পটিপজ্জতি এতাযাতি পটিপদা. এৱং সম্পদা, আপদা. উপাদীযতীতি উপাদা. ইক্খ+চক্খ=দস্সনে, উপইক্খতীতি উপেক্খা. ‘‘যুৱণ্ণান+মেও লুত্তা’’তি একাৰো. চিন্তনং চিন্তা. সিক্খ=ৱিজ্জোপাদানে, সিক্খনং সিক্খীযন্তীতি ৱা সিক্খা. এৱং ভিক্খা. ইচ্ছনং ইচ্ছা. ‘‘গমযমি’’চ্চাদিনা চ্ছঙাদেসো. পুচ্ছ=পুচ্ছনে, পুচ্ছনং পুচ্ছা. মিধ+মেধ=সঙ্গমে, অপঠিতধাতু, মেধনং মেধা. এৱং গুধ=পৰিৱেঠনে, গোধনং গোধা. তিতিক্খনং তিতিক্খা. এৱং ৱীমংসা, জিগুচ্ছা, পিপাসা, পুত্তিযা. ঈহনং ঈহা.
ণ-কৰণং কাৰা, ‘‘অস্সা ণানুবন্ধে’’তি আ হোতি, এৱ+মুপৰিপি. হৰণং হাৰা মুত্তাৱলি. তৰণং তাৰা, ধৰণং ধাৰা. অৰণং আৰা.
যথাকথঞ্চি সদ্দম্হি, ৰুড়্হিযা অত্থনিচ্ছযো.
ক্তি-সম্ভুৱনং সম্ভুতি. ‘‘ন তে’’চ্চাদিনা ন ৱুদ্ধি. সৱনং সুতি. নযনং নযতি এতাযাতি ৱা নীতি. মঞ্ঞতীতি মতি, ‘‘গমাদিৰানং লোপোন্তব্যঞ্জনস্সা’’তি গমাদিত্তা নলোপো. গমনং গন্তব্বাতি ৱা গতি. উপহননং উপহতি. ৰমন্তি এতায ৰমনং ৱা ৰতি. তননং ততি. নিযমনং নিযতি. ভুঞ্জনং ভুত্তি. যুঞ্জনং যুত্তি, পৰৰূপং. এৱং সমাপজ্জনং সমাপজ্জতেতি সমাপত্তি. সম্পত্তি. যজ=দেৱপূজাসঙ্গতিকৰণদানেসু, যজনং ইট্ঠি, ‘‘যজস্স যস্স টিযী’’তি টিআদেসো, ‘‘পুচ্ছাদিতো’’তি তস্স ঠো, পৰৰূপপঠমক্খৰা চ. সাসনং সিট্ঠি, ‘‘সাসস্স সিস ৱা’’তি সিস, সানন্তৰস্স তস্স ঠো’’তি ঠাদেসো. ভেদনং ভিজ্জতেতি ৱা ভিত্তি. ভজ=সেৱাযং, ভজনং ভত্তি. তন=ৱিত্থাৰে, তনোতীতি তন্তি, নস্স নিগ্গহীতাদি.
ক-গুহন্তী এত্থাতি গুহা, ওকাৰনিৱুত্তি. ৰুজতীতি ৰুজা. মোদন্তি এতাযাতি মুদা নাম মুদিতা.
যক-ৱিদ=ঞাণে, ৱিদনং ৱিদন্তি এতাযাতি ৱা ৱিজ্জা, দস্স জে পুব্বৰূপং. যজনং ইজ্জা, টিআদেসো.
য-সযন্তি এত্থাতি সেয্যা, দ্ৱিত্তং. অজ=ৱজ=গমনে, সমজনং সমজন্তি এত্থাতি ৱা সমজ্জা. পপুব্বো, পব্বজনং পব্বজ্জা. তৱগ্গৱৰণা’’দিম্হি ‘‘চৱগ্গবযঞা’’তি যোগৱিভাগেন ৱস্স বে দ্ৱিত্তং. ঊম্হি পৰিচৰণং পৰিচৰিযা. জাগৰণং জাগৰিযা.
অন-পযোজকে কাৰিযধাতুতো কত্তুং পযোজনং কাৰণং, একাৰনিসেধো নস্স ণো চ. এৱং হৰিতুং পযোজনং হাৰণং. ৱিদ=অনুভৱে, ৱিত্তি ৱেদযতীতি ৱা ৱেদনা. ৱন্দ=অভিৱাদনথুতীসু, ৱন্দনং ৱন্দনা. উপাসনং উপাসনা. চিত=সংচেতনাযং, চেতযতীতি চেতনা. দেসিযতীতি দেসনা. ভাৱিযতীতি ভাৱনা.
৫০. জাহাহি নি
জা=ৱযোহানিম্হি, হা=চাগে, ইমেহি ইত্থিযং নি হোতি. জানং=ৱযপৰিপাকো জানি. হানং হানি.
৫১. কৰা ৰিৰিযো
কৰতো ৰিৰিযো হোতি+ত্থিযং. ৰানুবন্ধত্তা অৰলোপে কৰণং কিৰিযা. ‘‘ক্ৰিযা’’তি ‘‘তুংতাযে’’চ্চাদিম্হি ‘‘ক্ৰিযাযং’’তি যোগৱিভাগা ৰিযৰম্হি অৰলোপো, ৰিকাৰো ককাৰে+নুবন্ধো হোতি.
৫২. ই+কি+তী সৰূপে
ধাতুস্স সৰূপে+ভিধেয্যে এতে হোন্তি. ৱচইচ্চ+যং ধাতু এৱ ৱচি. এৱং যুধি. ‘‘কৰোতিস্স খো’’তি ৱিকৰণস্স ঞাপিতত্তা ‘‘কত্তৰি লো’’তি লো, পচতি. অকাৰো ককাৰোতি ঘণন্তেন কাৰসদ্দেন ছট্ঠীসমাসো.
৫৩. সীলা+ভিক্খঞ্ঞা+ৱস্সকেসু ণী
ক্ৰিযত্থা ণী হোতি সীলাদীসু. সংস=পসংসনে, পিযপুব্বো, পিযং পসংসতি সীলেনাতি পিযপসংসী ৰাজা. অথ ৱা পিযং পসংসতি সীলেন ৱা ধম্মেন ৱা তস্মিং সাধু ৱাতি পিযপসংসী, পিযপসংসনী, পিযপসংসি কুলং, আৱুদ্ধিম্হি তথা সচ্চৱাদী, ধম্মৱাদী. সীঘযাযীতি ‘‘অস্সা+ণাপিম্হী যুক’’ ইতি যুক. পাপকাৰী, মালকাৰী ইচ্চাদি. উণ্হং ভুঞ্জতি সীলেনাতি উণ্হভোজী, ‘‘লহুস্সুপন্তস্সা’’তি ওকাৰো.
আভিক্খঞ্ঞে-পুনপ্পুন খীৰং পিৱতীতি খীৰপাযী, যুক. অৱস্সং কৰোতীতি অৱস্সকাৰী. ‘‘স্যাদি স্যাদিনে+কত্থং’’তি সমাসে ৱিভত্তিলোপে চ কতে ‘‘লোপো’’তি নিগ্গহীতলোপো. সতন্দাযীতি এত্থ বহুলংৱিধানা ৱিভত্তিঅলোপে অমাদিসমাসপটিসেধে চ কতে ৱগ্গন্তং.
অঞ্ঞস্মিং অত্থেপি ‘‘ণী’’তি যোগৱিভাগেন সিদ্ধং. সাধুকাৰী, ব্ৰহ্মচাৰী, অস্সদ্ধভোজী. পণ্ডিতং অত্তানং মঞ্ঞতীতি পণ্ডিতমানী, বহুস্সুতধাৰী ইচ্চাদি.
সাধুকৰণং সাধুকাৰো, সো অস্স অত্থীতি সাধুকাৰীতি ঘণন্তা ঈ.
৫৪. থাৱৰি+ত্তৰ ভঙ্গুৰ ভিদুৰ ভাসুৰ ভস্সৰা
এতে সদ্দা নিপচ্চন্তে সীলে গম্যমানে. ইমিনা নিপাতনা ৱৰপচ্চযো চ থাস্স থো চ, তিট্ঠতি সীলেনাতি থাৱৰো. ই=অজ্ঝেনগতীসু, ত্তৰপচ্চযো, গচ্ছতি সীলেনাতি ইত্তৰো. ভঞ্জ=ওমদ্দনে, ভজ্জতে সযমেৱ ভজ্জতি ৱা অত্তনা অত্তানন্তি ভঙ্গুৰো, কম্মে কত্তৰি ৱা গুৰপচ্চযো. ভিজ্জতে সযমেৱ ভিন্দতি ৱা অত্তানন্তি ভিদূৰো, এত্থ কূৰপচ্চযো, ককাৰো+নুবন্ধো. পৰভঞ্জনৱিসযেসুপি উদাহৰণেসু ন হোতি. তত্থাপি কেচি ‘‘দোসন্ধকাৰভিদূৰো’’তি ইদং সন্ধায ইচ্ছন্তি. ভাসতি দিপ্পতীতি ভাসুৰো, উৰপচ্চযো. সৰপচ্চযে ভস্সৰো, ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘৰস্সা’’তি ৰস্সো. (তেকালিকপ্পচ্চযা).
৫৫. কত্তৰি ভূতে ক্তৱন্তু+ক্তাৱী
ভূতে অত্থে ৱত্তমানতো ক্ৰিযত্থা ক্তৱন্তু+ক্তাৱী হোন্তি কত্তৰি. ৱিজিনীতি ৱিজিতৱা ৱিজিতাৱী, কানুবন্ধত্তা ন ৱুদ্ধি. গুণৱন্তু দণ্ডিসমং. হু=হৱনে, অগ্গিং অহৱীতি হুতৱা হুতাৱী, হুতাৱিনী হুতৱানী. ‘‘ভূতে’’তি যাৱ ‘‘আহাৰত্থা’’তি অধিকাৰো.
৫৬. ক্তো ভাৱকম্মেসুতি
ভাৱে কম্মে চ ভূতে ক্তো হোতি. অসনং আসিতং ভৱতা, ঞি. কৰীযিত্থাতি কতো কটো ভৱতা, ‘‘গমাদিৰানং’’ ত্যাদিনা ৰলোপো. এৱ+মুপৰিপি.
৫৭. কত্তৰি চা+ৰম্ভে
ক্ৰিযাৰম্ভে কত্তৰিক্তো হোতি যথাপত্তঞ্চ, পকৰীতি পকতো ভৱং কটং. পকৰীযিত্থাতি পকতো কটো ভৱতা. পসুপীতি পসুত্তো ভৱং. পসুপীযিত্থাতি পসুত্তং ভৱতা, পৰৰূপং.
৫৮. ঠা+স ৱস সিলিস সী ৰুহ জৰ জনীহি
ঠাদীহি কত্তৰি ক্তো হোতি যথাপত্তঞ্চ. উপট্ঠাসীতি উপট্ঠীতো ভৱং গুৰুং. উপট্ঠীযিত্থাতি উপট্ঠিতো গুৰু ভোতা, ‘‘ঠাস্সী’’তি ঠাস্স ই. এৱং উপাসীতি উপাসিতো. উপাসীযিত্থাতি উপাসিতো. ‘‘ঞি ব্যঞ্জনস্সা’’তি ঞি. অনুৱুসি অনুৱুসীযিত্থাতি ৱা অনুৱুসীতো. ‘‘অস্সূ’’তি অস্স উকাৰো. আপুব্বো সিলিস=আলিঙ্গনে, আসিলেসি আসিলেসীযিত্থাতি ৱা আসিলিট্ঠো. ‘‘সানন্তৰস্স তস্স ঠো’’তি ঠে পৰৰূপং পঠমক্খৰঞ্চ. অধিসযি অধিসীযিত্থাতি ৱা অধিসযিতো খটোপিকং ভৱং, অধিসযিতা খটোপিকা ভোতা. এৱং আৰুহি আৰুহীযিত্থাতি ৱা আৰুড়্হো ৰুক্খং ভৱং, আৰুড়্হো ৰুক্খো ভোতা, ‘‘ৰুহাদীহি হো ড় চা’’তি তস্স হকাৰো পুব্বহকাৰস্স চ ড়ো. অনুজীৰি অনুজীৰীযিত্থাতি ৱা অনুজিণ্ণো ৱসলিং ভৱং, অনুজিণ্ণা ৱসলী ভোতা, ‘‘তৰাদীহি ৰিণ্ণো’’তি ক্তস্স ৰিণ্ণাদেসো ‘‘ৰানুবন্ধে’’ত্যাদিনা অৰভাগস্স লোপো চ. অন্ৱজাযি অন্ৱজাযিত্থাতি ৱা অনুজাতো মাণৱকো মাণৱিকং, অনুজাতা মাণৱিকা মাণৱকেন, ‘‘জনিস্সা’’তি নস্স আ.
৫৯. গমনত্থা+কম্মকা+ধাৰে চ
গমনত্থতো অকম্মকতো চ ক্ৰিযত্থা আধাৰে ক্তো হোতি কত্তৰি চ যথাপত্তঞ্চ. যা=পাপুণনে, যাতৱন্তো অস্মিন্তি যাতং ঠানং. যাতৱন্তো যাতা, যানং যাতং. এত্থ সন্তম্পি কম্মং অনিচ্ছিতং. যাযিতাতি যাতো পথো. ‘‘যে গত্যত্থা, তে বুদ্ধ্যত্থা. যে বুদ্ধ্যত্থা, তে গত্যত্থা’’তি ৱুত্তত্তা তথলক্খণং যাথাৱতো আগতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো ইতিপি হোতি. আসিতৱন্তো অস্মিন্তি আসিতং. আসিতৱন্তো আসিতা. আসন+মাসিতং.