৬৩. পুব্বে
ৱেতি নাতিসম্বজ্ঝতে ৱিধিনো নিচ্চত্তা. একসদ্দস্সানেকত্থত্তা ৱিসেসেতি ‘সখ্যাৱচনোযমেকসদ্দো’তি. কুতোচ্চাহ-‘সদ্দান’মিচ্চাদি. একসদ্দস্স সঙ্খ্যাৱচনত্তে যোত্থো সম্পজ্জতে, তমাহ ‘একসঙ্খ্যাৱচ্ছিন্নো’তি, তদত্থাতি ক্ৰিযত্থস্সত্থা. যদিপি ‘পুব্বং ব্যাপাৰ’ন্তি সমুদাযে একদেসভূতো ব্যাপাৰো নিদ্ধাৰিযমানোতি ৱুত্তং, তথাপি পুব্বসদ্দেন ব্যাপাৰৱাচকো ক্ৰিযত্থো ৱুচ্চতে উপচাৰা, তেনেৱ ‘তেসু যো পুব্বো তদত্থতো ক্ৰিযত্থা’তি ৱুত্তিযংৱুত্তং. ননু চ সত্তি কাৰকং, অঞ্ঞা চ পুব্বকালকিৰিযায সত্তি, অঞ্ঞা উত্তৰ কালকিৰিযায, তস্মা কুতো এককত্তুকত্তমিচ্চাসঙ্কিয পটিপাদেন্তো আহ- ‘যদিপি’চ্চাদি. সত্তিমতো দব্বস্সাতি দেৱদত্তাদিনো সত্তিমতো দব্বস্স. তদজ্ঝাৰোপাতি একত্তস্স অজ্ঝাৰোপা. এক কত্তুকানং ব্যাপাৰানং কমাভিধানায তুনাদযো ৱিধীযমানা ভাৱেযেৱুপ্পন্না সক্কোন্তি কমমভিধাতুন্তি ভাৱেত্যত্ৰাভিসম্বজ্ঝতে.
এককত্তুকানন্তি বহুৱচনত্তা ‘ভুত্ৱা পিত্ৱা ৱজতী’তিপি ভৱতি. ভুত্তস্মিন্তেত্থ অনেককত্তুকত্তা ভুঞ্জিত্ৱাপি ভৱতি. পাণিনি যানমিৱ ৱিসুং ৱচনমন্তৰেন তুনাদিৱিধিপ্পটিপাদযমাহ- ‘মুখং ব্যাদায সুপতি’চ্চাদি. ব্যাদাযাতি দাধাতুস্স ৱিআপুব্বস্স ত্ৱাপ্পচ্চযে ‘‘প্যো ৱা ত্ৱাস্স সমাসে’’তি (৫-০৬৪) ত্ৱাস্স প্যাদেসে ৰূপং, মুখৱিৱৰণং কত্ৱাত্যত্থো, ব্যৱধাযককালস্সাতি ব্যাদান সুপনানমন্তৰেযো কালো তস্স, ভেদানুপলক্খণন্তি ভেদস্সাদস্সনং. ভেদস্সীনং কেসঞ্চিৱিজ্জমানত্তা’কেহীচী’তি ৱুত্তং. সহভাৱেপীতি ব্যাদানসুপনানং সহভাৱেপি. ৱড্ঢিতকো ভত্তৰাসি.
অভিমতা পাণিনিযানং, পৰায নদিযা পব্বতো-ৱৰো ৱিসেসী যতেতি অপ্পত্ৱা নদিম্পব্বতো’তি ৱুত্তে নদিযা ওৰভাগে পব্বতোতি অত্থো. ভৱতি, ততো চ পাৰেভূতনদীৱিসিট্ঠো পব্বতো পতীযতে. অৱৰেন পব্বতেন পৰা নদী ৱিসেসীযতেতি অতিক্কম্ম পব্বতং নদীতি ৱুত্তে পাৰে নদিযা ওৰে পব্বতোতি অত্থো পতীযতে, ততো চ ওৰভাগে পব্বতৱিসিট্ঠা নদী ৱিঞ্ঞাযতে. ভৱতিনো সব্বত্থ সম্ভৱে সতি এককত্তুকতা পুব্বকালতা যথা গম্য তে তথা দস্সেতি ‘পঠমং ন পপ্পোতি’চ্চাদি. নিগমযতি ‘তদেৱ’মিচ্চাদিনা.
ভুত্ৱা ভুত্ৱা গচ্ছতীতি পৰে-ঞ্ঞথা নিপ্ফত্তিমাকঙ্খন্তি পাণিনিযাদযো, তত্ৰাহ- ‘এককত্তুকান’মিচ্চাদি. আভিক্খঞ্ঞাৱগমে কাৰণং পুচ্ছতি ‘যজ্জেৱ’মিচ্চাদি. ৱুত্তমেৱ ফুটযতি ‘যেহি’চ্চাদিনা. যেহীতি ৱেয্যাকৰণেহি. জিৱগ্গাহং অগাহযিচ্চাদো পৰেঞ্ঞথা পটিপন্নাতদাহ- ‘কম্ম’মিচ্চাদি. সকঙ্গেতি পাণিপাদাদিকে-ত্তনিযেৱযৱে. ণং পচ্চযো অভিমতোতি সম্বন্ধো. কিং ণম্পচ্চযেনাতি ইদং ৱুত্তং হোতীতি সম্বন্ধো. অঞ্ঞথা সিদ্ধিপ্পকাৰমাহ- ‘জীৱস্সি’চ্চাদি. কিং ৱিসিট্ঠন্তি পুচ্ছিত্ৱা জীৱগ্গাহেন ৱিসিট্ঠন্তি দস্সেতুং জীৱগ্গাহ’ন্তি আহ. জীৱগ্গাহসঙ্খাতং গহণমকাসীতি অত্থো.
আখ্যাতন্তি অগাহযীতি আখ্যাতং কত্তব্বৰূপন্তি ইমানা গহণ কিৰিযায কম্মত্তং বোধেতি. তব্বিসেসনম্পীতি কত্তব্বৰূপায গহণ কিৰিযায ৱিসেসনম্পি. তথাভূতমেৱাতি কত্তব্বৰূপমেৱ. তথা চেতি কিৰিযাৱিসেসনে দুতিযায ণমন্তে জাতে সতি. ণমন্ত ৰূপন্তি ণমন্তস্স ৰূপং যস্সাতি ৱিগ্গহো. ণংপচ্চযেনিহ কিঞ্চিনেতি সম্বন্ধো. ইহেতি ইমস্মিং ব্যাকৰণে. কিঞ্চি পযোজনং. পচাদিতোতিআদিসদ্দেন তেহি অৱিহিতণম্পচ্চযা গহিতা.