পঞ্চমকণ্ড

১. তিজ

খমাৱীমংসাসূতি পকতিৱিসেসনমেৱ কথমিচ্ছিতন্তি আহ- ‘সম্বন্ধস্সি’চ্চাদি, পদানমঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধস্স পুৰিসাধীনত্তাতি অত্থো, পকতি ৱিসেসনন্তি তিজমাহ সদ্দানং ৱিসেসনং, কিম্পন পকতিৱিসেসনে ফল মিচ্চাহ- ‘পকতিৱিসেসনোপাদান’মিচ্চাদি. যজ্জত্ৰ ‘খমাৱীমংসাসূ’তি পকতিৱিসেসনং, কস্মিং অত্থে চৰতি খসা ৱিধীযন্তিচ্চাহ- ‘অত্থন্তৰস্সা নিদ্দেসা’ইচ্চাদি. অত্থন্তৰস্সাতি নিসানাদিঅত্থন্তৰস্স. ‘‘সুতানুমিতেসু সুতসম্বন্ধোৱ বলৱা’’তি পৰিভাসমুপলক্খেতি ‘সুতানুমিতান’মিচ্চাদিনা. তেনেৱাতি কিৰিযাৰূপাসু খমাৱীমংসু খসানং ৱীধানেনেৱ, সকত্থে ৱিধানেনেতি ৱুত্তং হোতি. তিতিক্খকিৰিযত্তাতি ইমিনা পৰেসং ৱিয খাদ্যন্তানং ধাতুসঞ্ঞাৱিধান মনত্থকন্তি দস্সেতি.

তিতিক্খা খমা, তিতিক্খতি খমতি, ৱীমংসা উপপৰিক্খা, ৱীমংসতি উপপৰিক্খতীতি অত্থো. সুত্তে তিজইতি নিদ্দেসা ভূৱাদিকস্স গহণং. নিচ্চণ্যন্তস্স চুৰাদিকস্স হি তাদিসে পযোজনে সতি বহুলং ৱিধীযমানেপি নিচ্চত্তমত্তনো নাতিৱত্ততি. অথৱা চুৰাদিমানেনাব্যভিচাৰিনা সাহচৰিযা তিজোপি চুৰাদিকোৱ, তং যথা ‘গাৱস্স দুতিযেনাত্থো’তি. ৱুত্তেগোযেৱোপাদীযতে, নাস্সো, ন গদ্ৰভো. কদাচি পন অস্সাদিনোপি দুতিযস্স গহণং সিযা অত্থপ্পকৰণা দিপ্পভাৱতো.

ননু চ ৱীমংসাযং সপ্পচ্চযৱিধান মনুপপন্নমিতৰেতৰনিস্সযদোস দুট্ঠত্তা, তথাহি সিদ্ধে ৱীমংসাসদ্দে সপ্পচ্চযো উপ্পজ্জতে, সতি চ তস্মিং ৱীমংসাতি ৰূপং সম্পজ্জতীতি ইতৰেতৰনিস্সযো, ইতৰেতৰ নিস্সযানি চ কাৰিযানী নোপকপ্পন্তীতি তেনাহ- ‘অনুৱাদৰূপান’মিচ্চাদি. অনাদিকালসংসিদ্ধসদ্দানুৱাতো নত্থি ইতৰেতৰনিস্সযো দোসোতি ভাৱো. পযোজকব্যাপাৰণিপ্পচ্চযাভাৱে তেজতেতি ৰূপং.

২. কিতা

পুব্বেৱিয পকতিৱিসেসনাদীত্যনেন ‘‘সম্বন্ধস্স পুৰিসাযত্তত্তা ‘তিকিচ্ছাসংসযেসূ’তি পকতিৱিসেসনন্তি আহ- ‘তিকিচ্ছায’মিচ্চাদি’ত্যাদিকং সব্বং যথাযোগমেত্থাপি ৱত্তব্বন্ত্যতিদিসতি. ৱিস্সত্থোতি ৱিসদ্দস্স অত্থো. অথ কিমিত্থং ছপ্পচ্চযন্তস্সেৱ দ্ৱিধোদাহৰণন্ত্যাসঙ্কিযাহ- ‘অত্থভেদা দ্ৱিধোদাহৰণ’ন্তি. নিকেতো নিৱাসো, সঙ্কেতো লক্খণং.

৩. নিন্দা

নিন্দ=গৰহাযং ততো ‘‘ইত্থিযমণত্তিকযক্যা চে’’তি (৫-৪৯) অপ্পচ্চযে ততো ‘‘ইত্থিযমত্ৱা’’তি (৩-২৬) আপ্পচ্চযে ৰূপং. বন্ধতীতি বধকো.

৪. তুংস্মা

তুংস্মাতীহ পচ্চযগ্গহণমাচিক্খতি ‘তুংতাযে’চ্চাদিনা. ততো চেতি যতো তুংস্মাতি পচ্চযস্সেৱ গহণং যতো চ ৱিসেসন নিদ্দেসো, ততোতি অত্থো. পচ্চযগ্গহণে তদাদিগ্গহণং ৱিঞ্ঞাযতে… ‘‘পচ্চযগ্গহণে যস্মা সো ৱিহিতো তদাদিনো গহণ’’ন্তি ঞাযতো. ৱিসেসনত্তেন ৱত্তুমিচ্ছিতত্তা তদন্তগ্গহণং… ‘‘ৱিধিব্বিসেসনন্তস্সা’’তি (১-১৩) ৱচনাভি মনসি নিধাযাহ- ‘যতো কিৰিযত্থা’ইচ্চাদি. সো কিৰিযত্থো আদি যস্স সমুদাযস্স সো তদাদি সো পচ্চযোন্তে তস্স (সো তদন্তো). তদাদিতদন্তসমুদাযৱিসেসস্স গহণং, (নতু) তদন্তমত্তস্সে ত্যত্থো. ননু চ তুংস্মাইতি ৱিসেসনত্তেন ৱত্তুমিচ্ছিতে ভৱতু ‘‘ৱিধিব্বিসেসনন্তস্সে’’তি তদন্তগ্গহণং পচ্চযগ্গহণে তু কথং তদাদিনো গহণং ৱচনাভাৱতোচ্চাহ- ‘তদৱিনাভাৱিত্তা’তি. যতো ৱিহিতো তেন ৱিনা ন ভৱতি সীলেনেতি তদৱিনাভাৱী তস্স ভাৱো তস্মা. ইমায যুত্তিযা ৱিঞ্ঞাযতে-ত্থো, যমাখ্যাযতে ‘পচ্চযগ্গহণে যস্মা সো ৱিহিতো তদাদিনো গহণ’ন্তি. ভৱত্ৱেৱং তদাদিনো তদন্তস্স চ গহণং, ততো কিপ্ফলংত্যাহ- ‘তেনে’চ্চাদি.

সপাদিতোতি পাদিসহিততো. খ ছ সুপ্পত্তাভাৱাতি খ ছ সানং উপ্পত্তিযা অভাৱা. ৱুত্তপ্পকাৰস্সেৱ তুংপ্পচ্চযন্তস্স পকতিভাৱেন গহণা সপাদিতো খ ছ সানমনুপ্পত্তীতি অধিপ্পাযো. ৱিপুব্বা ‘জি-জযে’ইচ্চস্মা তুংপচ্চযন্তা ‘ৱিজেতুমিচ্ছতী’তি অত্থে ‘‘তুংস্মা’’ইচ্চাদিনা(সো), তুংস্সচ লোপো, নেমিত্তিকে একাৰে নিৱত্তে ‘জিস জিস ইতি দ্ৱিত্তে অনাদিব্যঞ্জনলোপো ‘‘জিহৰানং গী’’তি (৫-১০২) গী. জিগীসপ্পকতিতো ‘‘ভূতে ঈঊং’’ইচ্চাদিনা (৬-৪) ঈ. তস্মিং অঞ. ‘‘আ ঈ ঊ ম্হা স্সা স্সম্হানং ৱা’’তি (৬-৩৩) ঈস্স ৰস্সে ব্যজিগীসি. যদি তু সপাদিতো সস্স উপ্পত্তি সিযা, তদা ব্যজিগীসীতি এত্থ দ্ৱিব্বচনং কৰীযমানং সপ্পচ্চযন্তস্স পঠমস্সেকস্সৰস্স দ্ৱিব্বচনং ভৱতীতি ‘‘খ ছ সান’’মিচ্চাদিনা (৫-৬৯) ৱিজিয ইতি সমুদাযে আদিভূতস্স ৱিসদ্দস্স সিযা ঈম্হি চ ৱিহিতে সপাদিনো পকতিভাৱোতি ৱিসদ্দ পুব্বে অঞাগমো সিযা, ততো চ অৱিৱিজিসীতি অনিট্ঠম্পসজ্জেয্য.

তুংস্মা ইচ্ছাযন্তি চ পকতিপ্পচ্চযত্থানমুপদিট্ঠত্তা তেন সভাৱ লিঙ্গেন খ ছ সপ্পচ্চযা তদন্তো চ অনুমিতো ন পন তুং, তুমিহ সুতোতি আহ- ‘ন তদন্তো, নাপি ছ ছসা’তি. জিঘচ্ছাইচ্চত্ৰ দ্ৱিত্তে পুব্বস্স ঘস্স ‘‘চতুত্থ দুতিযানং ততিযপঠমা’’তি (৫-৭৮) গো. তস্স ‘‘কৱগ্গহানং চৱগ্গজা’’তি (৫-৭৯) জো. পাণিনিনাপীহ সপ্পচ্চয ৱিধাযকে সুত্তে ৱাক্যম্পি যথা সিযাতি ৱাৱচনং কতং, তদযুত্তন্তি নিৰাকত্তুমাহ- ‘ৱাক্যম্পি’চ্চাদি. পকত্যাদিত্যত্ৰ আদি সদ্দেন অত্থৱিসেসো গহেতব্বো, পকতি ৱিসেসো তুমন্তো, ইচ্ছত্থো-ত্থৱিসেসো. ইদং লক্খণন্তি ‘‘তুংস্মা লোপো চিচ্ছাযং তে’’ইতি ইদং লক্খণং. নিযোগতোতি নিযমেন. আসঙ্কাযমুপসঙ্খ্যান’’ন্তি (৩-১-৭) ৱাক্যকাৰেন ৱুত্তং নিৰাকত্তুমাহ- ‘আসঙ্কায’মিচ্চাদি.

অচেতনত্তা কূলস্স ইচ্ছাযাসম্ভৱোতি ‘কূলপ্পতিতুমিচ্ছতী’তি ৱাক্যমেৱেচ্ছাপকাসনমসিদ্ধং, তেনাসিদ্ধেন ৱাক্যেনাসিদ্ধানং খ ছ সানং সাধনং অসিদ্ধেনাসিদ্ধসাধনং. ইচ্ছাৱচনিচ্ছাতি ইচ্ছায ৱত্তুমিচ্ছা. ইচ্ছাযপৱত্তিতো উপলদ্ধীতি ইচ্ছায উপলদ্ধি উপালম্বো পৰিজাননং পৱত্তিতোতি অত্থো. চেতনাৱতিচাতি ৱুত্তং তস্মা চেতনাৱতি পৱত্তিতো উপলদ্ধিং দস্সেত্ৱা তদপদেসে নাচেতনেপি দস্সেতুং ‘যোপেসা’তিআদিমাহ. দেৱদত্তে ৰজ্জু খীলাদিপাণিনা উয্যোগো, কূলে মত্তিকাৱিকীৰণাদি. ৰজ্জু গুণো. খীলো [কীল (পঞ্চিকা)] সংক্ৱাদি.

পুলো তিণাদীনং সঙ্ঘাতো. সা সুনখো মিমৰিসতীতি মৰ=পাণচাগে’ইচ্ছাযং তুমন্তা সো. ‘‘ঞি ব্যঞ্জনস্সে’’তি (৫-১৭০) ঞি. দ্ৱিত্তে পুব্বতো-ঞ্ঞস্স লোপো ‘‘খ ছ সেস্ৱী’’তি (৫-৭৬) দ্ৱিত্তে পুব্বস্সাস্স ইমিমৰিসতি. তথা পিপতিসতীতি ‘পতপথ=গমেন’ ইচ্চস্স. সা মিমৰিসতীতি সতিপি সচেতনত্তে ৱিসত্তজীৱিতস্স সুনখস্স মৰণিচ্ছা সম্ভৱতীতি পটিপাদিতং. ‘‘ইচ্ছাসন্তা পটিসেধো ৱত্তব্বো’’তি (৩-১-৭) পাণিনীযৱাত্তিককাৰেন ৱুত্তং, তন্নিৰাকত্তুমাহ- ‘বুভুক্খিতু’মিচ্চাদি. জাতিপদত্থনিস্সযেন নিৱুত্তিম্পটিপাদযমাহ- ‘জাতিপদত্থে’চ্চাদি. ইতৰো ইচ্ছত্থো.

৫. ঈযো

কৰীযতি সম্বন্ধীযতীতি কম্মং. তঞ্চ নাম জাতি গুণকিৰিযাদব্ব সম্বন্ধতো পঞ্চধা ভৱতি. তত্থ নামকম্মং’ ডিত্থো ডৱিত্থোতি নামেন পিণ্ডস্স সম্বন্ধা. জাতিকম্মং গোঅস্সোতি গোত্তাদিজাতিযা পিণ্ডস্স সম্বন্ধা. গুণকম্মং সুক্কোনীলোতি সুক্কাদিনা গুণেন দব্বস্স সম্বন্ধা. কিৰিযাকম্মং পাচকো পাযকোতি পাচকাদিকিৰিযায দব্বস্স সম্বন্ধা. দব্বকম্মং দণ্ডীৱিসাণীতি দণ্ডাদিনা দব্বেন পিণ্ডস্স সম্বন্ধা. এৱং কম্মস্স পঞ্চপ্পকাৰসম্ভৱেপিচ্ছাযমত্থে ঈযস্স ৱিধানতো ইচ্ছাসম্বন্ধিযেৱ কম্মং গয্হতীতি কিৰিযাকম্মমেৱাত্ৰ গয্হতে অমুকমেৱত্থমুপদস্সেন্তো আহ- ‘যদিপি’চ্চাদি. অযঞ্চ নিপাত সমুদাযো ৱিসেসাভিধাননিমিত্তাস্যুপগমে ৱত্ততে.

তথাপীতিলোকৱুত্তিৰযংৱিসেসাভিধানাৰম্ভে. তংসম্বন্ধিযেৱাতি ইচ্ছাসম্বন্ধিএৱ. অত্তনোপুত্তমিচ্ছতীত্যাদিৱচনিচ্ছাযমত্তসম্বন্ধিনিপুত্তাদো অত্তনোত্যনুৱত্তিযসুত্তন্তৰেনপচ্চযোৱিধীযতেপাণিনিনা, এত্থ ত্ৱ(ত্ত)গ্গহণমন্তৰেনাত্ত সম্বন্ধিন্যেৱ পুত্তাদো কথং ৱিঞ্ঞাযতে ৱিসেসৱচনাভাৱে হি পৰসম্বন্ধিন্যপি পপ্পোতীতীমংচোদ্যমুব্ভাৱয মাহ- ‘অত্তসম্বন্ধিনি’চ্চাদি. ঈযস্স পৰসম্বন্ধিন্যপি পসঙ্গোতি সম্বন্ধো. কুতোচাহ-ঈযস্সাইতিধানা’তি. অত্থগ্গহণস্সাৱচনে ঈযস্সানভিধানাতি ভাৱো.

অপ্পত্তিযাতি কৰণে হেতুম্হি ৱা ততিযা. এত্থাতি অত্তনো পুত্তমিচ্ছতীতেত্থাপি. ন ইট্ঠোতি ঈযপ্পচ্চযো নাভিমতো. নেৱেত্থ ভৱিতব্বন্তি ৱদতো-ধিপ্পাযামাহ ‘সাপেক্খত্ত যেৱেতি ভাৱো’তি. যদি অত্তনো পুত্তমিচ্ছতীতি ৱত্তুমিচ্ছাযং সাপেক্খেত্তেপি সিযা, তদাযমনিট্ঠপ্পসঙ্গোতি দস্সেতুমাহ- ‘যদিচেত্থ’ইচ্চাদি.

অনিট্ঠপ্পসঙ্গস্স সৰূপমাহ- ‘অত্তনো পুত্তীযতীতি সিযা’তি. উপ্পজ্জমানেন ঈযেনেৱ অত্তত্থস্সাভিহিতত্তা অত্তসদ্দস্সাপ্পযোগোতি চেতম্পি ন সঙ্গতন্তি পটিপাদযমাহ ‘ন চ সক্কা’তিআদি. কস্মাদেৱং ৱত্তুং ন সক্কাতি আহ- ‘পকতি’চ্চাদি. অপূপাদিকায পকতিযা সমানত্থস্সেৱ ৱিসেসনস্স ৱুত্তিপদে অন্তোভাৱ দস্সনাতি অত্থো. ক্ৱপনেৱং দিট্ঠন্ত্যাহ- ‘তংযথে’চ্চাদি. ‘‘তমস্স সিপ্পং সীলং পণ্যং পহৰণং পযোজনং’’তি (৪-২৭) ণিকে আপূপিকো. নতু ভিন্নত্থস্সাতি ব্যতিৰেকং দস্সেত্ৱা তং দিট্ঠন্তেন সাধেতুমাহ- ‘দেৱদত্তস্সি’চ্চাদি. কাৰণমাহ- ‘সাম্যন্তৰে’চ্চাদি. দেৱদত্তস্স ধুৰুনো কুলন্তি সাম্যন্তৰব্যৱচ্ছেদায দেৱদত্তসদ্দস্সো পাদানতো গুৰুকুলন্তি ৱুত্তিপদেন দেৱদত্তত্থস্সান্তো ভাৱোতি অত্থো. তমেত্থোপি সমানন্তূপদস্সেন্তো আহ- ‘তথেহাপি’চ্চাদি. অথাত্তনো পুত্তমিচ্ছতীত্যেতস্মিং ৱাক্যে পদস্সান্ৱাখ্যানতো অত্তসদ্দস্সাপ্ফযোগো কিন্ন সিযাতি দস্সেতুমাহ- ‘নচাপি’চ্চাদি.

পদস্সাতি পুত্তীযাদিনো পদস্স. নচাপি অপ্পযোগোতি সম্বন্ধো. কাৰণমাহ- ‘ঈযন্তস্সা’তিআদি. ঈযন্তো পুত্তীযাদি, নিযোগতো ন পপ্পোতীতি সম্বন্ধো. তব্বাচীসদ্দপ্পযোগন্তি অঞ্ঞৱাচীসদ্দযোগং. সুতগ্গহণন্তি অসুতত্তাতি ৱুত্তসুতগ্গহণং. অত্থপ্পকৰণাদ্যুপলক্খণন্ত্যনেন অত্থতো পকৰণাদিতোপি পুত্তস্সত্ত নিযতা গম্যতে, সুতসদ্দস্স তু গহণমুপলক্খণত্থন্তি ৱদতি.

ননু চ সুত্তে কম্মাতি ৱুত্তত্তা কম্মসমুদাযতোপীযো সিযা ত্যাসঙ্কিযেৱ (মভা)ৱং সাধযমাহ- ‘কম্মা’তিআদি. ৱত্তুং ইট্ঠা একসখ্যা যস্স কম্মসামঞ্ঞস্স তং তথাৱুত্তং. ৱত্তুমিট্ঠেক সঙ্খ্যস্স গহণমাহ- ‘কম্মসমুদাযতো’তি. কিম্পনাৱযৱতো ন সিযা’ মহন্তম্পুত্তমিচ্ছতী’চ্চত্ৰ পুত্তমিচ্চতোচ্চাসঙ্কিযাহ ‘অৱযৱতোপি সাপেক্খত্তাযেৱা’তি. ন ভতীতি সম্বন্ধো. এৱঞ্চৰহি ইদম্পি ন সিজ্ঝতীতি চোদেন্তো আহ ‘চৰহি’চ্চাদি. মহা চাযং পুত্তোচেতি মহাপুত্তমিচ্ছতীতি যদেৱং কৰীযতি তদাযম্পযোগোতি দস্সেন্তো আহ- ‘ভৱিতব্বমেৱে’চ্চাদি.

৬. উপমা

উপমীযতে পৰিচ্ছিজ্জতি সাধীযতীত্যত্থো. কীদিসন্তমুপমানমিচ্চাহ- ‘পসিদ্ধসাধম্যা’ইচ্চাদি. পসিদ্ধো গৱাদি, তস্স সাধম্যা সমান ৰূপতায যম্পসিদ্ধস্স গৱযাদিনো সাধিযস্স সাধনং তমুপমানন্ত্যত্থো. সমানো ধম্মো-স্সেতি সধম্মো, গৱাদিযেৱ. তস্স ভাৱো সাধম্যং. সাধ্যতে উপমীযতে-নেনেতি সাধনমুপমানং গৱাদি. সাধুতে উপমীযতেতি সাধিযো, গৱযাদি. তস্স সাধনং সাধিযসাধনং.

পুত্তমিৱাচৰতীতি এত্থ ‘আৱসথমাৱসতি’চ্চাদো ৱিয আধাৰত্থস্স ৱিঞ্ঞাযমানত্তা পুত্তে ৱিয মাণৱকে মধুৰন্নপানদানাদিকমাচৰণং কৰোতিচ্চেৱমত্থসম্ভৱেন দ্ৱিন্নম্পি উপমানোপমেয্যভাৱোত্যৱগমযিতুমাহ- ‘পুত্তে’ইচ্চাদি. পসিদ্ধেন সাধনভাৱেনুপমানভূতে পুত্তে আচৰণম্পি পসিদ্ধন্তি আহ- ‘তম্পসিদ্ধ’ন্তি. তদাচৰণেন তেন আচৰণেন পুত্তমাণৱকৱিসযমাচৰণং ৱা পুত্তমাণৱক সদ্দেনুপচাৰতো গহেত্ৱা ৱিসযীৱসেন ৱিসযভাৱৱোহাৰোতিপি যুজ্জতি. ৱাক্যত্থো পনেতস্মিং পক্খে ‘পুত্তমিৱ পুত্তৱিসয মাণৱকমিৱ আচৰতি মাণৱকৱিসযমাচৰণং কৰোতী’তি, ৱুত্তিযন্তু যথাৱুত্তমত্থদ্ৱযং যথাযোগং যোজেত্ৱা ৱেদিতব্বং.

ননু চ যজ্জত্ৰোপমানোপমেয্যভাৱো ৱুত্তিযং ঈযেনেৱ জোতিতোতি ইৱসদ্দো নিৱত্ততে, তদোপমানোপমেয্যভাৱো পুত্ত সদ্দেৱ ৱত্ততে, তং কথমুপমেয্যৱচনস্স মাণৱকসদ্দস্স ৱুত্তত্থস্স পযোগো যুত্তোচ্চাসঙ্কিযাহ- ‘উপমানৱচনতো’চ্চাদি.

তব্বিসিট্ঠাচৰণেতি তেনোপমানেন ৱিসিট্ঠে আচৰণে. উপমানোপমেয্যভাৱস্সানিৱত্তত্তাতি এত্থাযমধিপ্পাযো ‘উপমান ৱিসিট্ঠাচৰণে উপমানৱচনতো ঈযস্স ৱিধানে নোপমেয্যৱচনমন্তৰেনোপমানৱচনস্স পৱত্তীতি উপমানোপমেয্যভাৱস্সানিৱত্তী’’তি. অঞ্ঞথাতি যদ্যুপমানোপমেয্যভাৱস্স ঈযেনেৱ জোতিতত্তা তদন্তস্সুপমেয্যে ৱুত্তি সিযাত্যত্থো. পব্বতাযতীতি ‘‘কত্তুতাযো’’তি (৫-৮) আযো. উপমেয্যস্সানিৱত্তত্তা উপমেয্য কত্তুসামঞ্ঞে তিপ্পচ্চযো.

৭. আধা

যথানন্তৰসুত্তে উপমানে উপমেয্যস্স মাণৱকস্স পযোগো উপপন্নো, তথাত্ৰাপি ‘পাসাদে কুটিয’ন্তি চোপমেয্যস্সপযোগোতি অতিদিসন্তো আহ- ‘হেট্ঠাৱিযে’চ্চাদি. উপমানে উপমেয্যস্সানন্তোভাৱাতি অত্থো. ননু কিমত্থমিদমুচ্চতে যৱতাযো পাসাদে ইৱাচৰতি সো পাসাদমিৱাচৰতীতিপি ৱত্তুং সক্কাতি নাত্থভেদো-ঞ্ঞত্ৰ ৱচনিচ্ছাভেদাতি পুব্বেনেৱেত্থাপি ঈযো সিদ্ধো, ততো নাত্থো-নেন ৱচনেনে চ্চাসঙ্কিযাহ- ‘যদিপি’চ্চাদি.

৮. কত্তু

এত্থ কত্তুতোইতি ৱচনা কম্মাতি নিৱত্ততে, আযগ্গহণা ঈযো. কদা পন কত্তুৱিসেসো-ৱসীযতিচ্চাহ-‘যত্থ্যাদিসদ্দসমানাধিকৰণত্তে’তিআদি. পব্বতাযতি হত্থিচ্চেৱমাদিনা হত্থ্যাদি সদ্দেন সমানাধিকৰণত্তে সতীতি অত্থো.

৯. ঝত্থে

কোযং চ্যত্থোচ্চাসঙ্কিয ‘‘অভূততব্ভাৱে কৰাসভূযোগে ৱিকাৰাচী’’তি (৪-১১৯) চীস্স অভূততব্ভাৱে কৰাদিযোগেসতি ৱিধানা ‘অভূততব্ভাৱো কৰাদিৱিসিট্ঠো’তি আহ. অভূত তব্ভাৱস্স কৰাদিৱিসিট্ঠত্তা কৰোত্যত্থনিৱত্তিযাৱস্সং পাণিনিযা ৱিয ভুৱিগ্গহণং কত্তব্বমঞ্ঞথা কৰোত্যত্থেপি সিযাত্যাসঙ্কিয নিৱত্তিহেতুমাহ- ‘তেনেৱা’তিআদি. যেনেৱ কৰোত্যাদিৱিসিট্ঠো অভূততব্ভাৱোচ্যত্থো তেনেৱ হেতুনাতি অত্থো. ভৱত্যত্থে-নেন কাৰণেন লদ্ধে কৰোত্যত্থোপ্যনিট্ঠো লব্ভতিচ্চাসঙ্কিয তন্নিৱত্তিম্পটিপাদযমাহ- ‘কৰোত্যত্থে’চ্চাদি. অধৱলং ধৱলং কৰোতি ধৱলীকৰোতিচ্চেৱ চীপ্পচ্চযে কত্তব্বে কম্মেনেৱ কৰোতিস্সাভিসম্বন্ধস্স দিট্ঠত্তাতি অত্থো. কাৰণন্তৰমাহ- ‘ইহ চে’চ্চাদি. ইতিসদ্দো হেতুম্হি যস্মা ইহ কত্তুতোতি ৱত্ততে ততোচেতি অত্থো.

অসত্যত্থস্স পন ভৱত্যত্থেযেৱান্তোভাৱা ন তন্নিৱত্তি পটিপাদিতা. তপ্পকৰণেতি ধাতুপ্পচ্চযপ্পকৰণে. দ্ৱিব্বচনন্তি পটইচ্চস্স দ্ৱিব্বচনং ততো ‘‘দিস্সন্তঞ্ঞেপি পচ্চযা’’তি (৪-১২০) ৰাপ্পচ্চযো. ‘‘ৰানুবন্ধেন্তসৰাদিস্সা’’তি (৪-১৩২) অন্তসৰাদিস্স লোপো. চ্যন্তা পচ্চযাভাৱত্থং- ‘অচীতো’তি পচ্চযৱিধানসুত্তে পটিসেধো ন কতো, তেনাহ-‘অচীতোতি পটিসেধাভাৱা’তি. চীতি ভুসোইতি

পঠমন্তাচী. ণাদিৱুত্তিত্তা ‘‘একত্থতায’’ন্তি (২-১১৯) ৱিভত্তিলোপো. ইহেচেতি ‘চ্যত্থে’’ ইতীমস্মিংযেৱ. ন চ ৱুচ্চতেতি সম্বন্ধো.

১০. সদ্দা

ননু চ অসতি সুত্তে দুতিযাগ্গহণে দুতিযন্তেহিচ্চাযং ৱিসেসো কুতো লব্ভতে যেন ‘সদ্দাদীহি দুতিযন্তেহী’তি ৱিৱৰণং কতন্তি সচ্চং, তথাপি পচ্চযৱিধিম্হি যুত্তেপি পঞ্চমিযা নিদ্দেসে ‘সদ্দাদীনী’তি দুতিযাযোপাদানসামত্থিযা তথা ৱিৱৰণং কতং.

সব্বত্থাতি ‘‘তমধীতে তং জানাতি কণিকাচা’’দো (৪-১৪) সব্বত্থ. কিৰিযাৱাত্যৱধাৰণেন যং ব্যৱচ্ছিন্নং, তমুপদস্সেন্তো আহ- ‘ন কালে’চ্চাদি. যদীপি অধীতেচ্চাদীসু ৱত্তমানকালেন কত্তুনা একৱচনেন চ নিদ্দেসো, তথাপি তেসমপ্পধানত্তা অঞ্ঞস্মিম্পি ভূতাদিকে কালে কম্মাদো সাধনে বহুৱচনেন চ পচ্চযো সিযা এৱেতি ভাৱো.

ননু চ ‘‘ধাত্ৱত্থেনামস্মী’’তি (৫-১২) ইপ্পচ্চযে পত্তে-যমাৰব্ভতে অস্সপি ধাত্ৱত্থেযেৱ ৱিধানং, ততো চ সদ্দাদীহি ধাত্ৱত্থে ইপ্পচ্চযেন ন ভৱিতব্বং, দিস্সতে চ ইপ্পচ্চযপযোগোচ্চাসঙ্কিয ‘নাযমিপ্পচ্চযস্স বাধকো’তি পটিপাদেতুমাহ- ‘ধূৱং কৰোতি’চ্চাদি. নানাভিন্নং ৱাক্যং নানাৱাক্যং, তস্স ভাৱেন, তেন ভিন্নৱাক্যভাৱেনাযস্স ইপ্পচ্চযস্স চ সমুচ্চযতোতি অত্থো. ‘‘ধাত্ৱত্থেনামস্মী’’ত্যেকং ৱাক্যং, ‘‘সদ্দাদীনি কৰোত্য’’পৰং. এতানি দ্ৱে ভিন্নৱাক্যানি- ‘ধাত্ৱত্থে নামস্মা ইপ্পচ্চযো ভৱতি, সদ্দাদীনি কৰোতিচ্চস্মিং অত্থে আযো ভৱতী’তি পচ্চেকমাখ্যাতাপেক্খায ৱাক্যপৰিসমত্তিযা ভিন্নতা, অভিন্নে হি কিৰিযাপদেকৱাক্যতা, ভিন্নেতু নানাৱাক্যতা, নানাৱাক্যে চ সতি সমুচ্চযো. ন হি সামঞ্ঞৱিসেসভাৱেন ৱিধানমেৱ বাধাহেতু, কিঞ্চৰহি একৱাক্যতাপি, তং যথা-‘ব্ৰাহ্মণানং দধি দিয্যতং, তক্কং কোণ্ডঞ্ঞাযে’তি. নানাৱাক্যে তু সমুচ্চযো, তং যথা- ‘ব্ৰাহ্মণা ভোজীযন্তু, মাঢৰায ৱত্থযুগলং দীযতূ’তি মাঢৰো ব্ৰাহ্মণভাৱেন ভোজীযতে ৱত্থযুগলঞ্চ লভতে, তেনোজুকং ৱুত্তেন ৱত্থযুগলদানেন সামঞ্ঞৱুত্তং ভোজনং ন বাধীযতে, তথেহাপি উজুকং ৱিহিতেনাযেন সামঞ্ঞৱিহিতো ইপ্পচ্চযো ন বাধীযতে লক্খিযানুৰোধেন সত্থকাৰস্স ৱাক্য ভেদাভেদোতি নানৱট্ঠিতিদোসোতি মঞ্ঞতে. তিম্হি লে চ সিদ্ধন্তি সম্বন্ধো.

যপ্পচ্চযো ন ৱিহিতো পাণিনীআদীহি ৱিযাতি অধিপ্পাযো. ‘জল দল- দিত্তিযং’. ‘‘মানো’’তি (৫-৬৫) মানো, ‘‘কত্তৰি লো’’তি ‘‘পৰোক্খাযং চে’’তি (৫-৭০) চগ্গহণেন ‘দল দল’ইতিদ্ৱিত্তং ‘‘লোপোনাদিব্যঞ্জনস্স’’ (৫-৭৫) ‘‘সৰম্হা দ্ৱে’’তি (১-৩৪) দস্সলস্স চ দ্ৱিভাৱে দদ্দল্লমানা. জলমানাতি অট্ঠকথাৱচনতোতি ইমিনা কিৰিযাসমভিহাৰে যপ্পচ্চযাভাৱং দস্সেতি. ইমিনা চ সক্কতে ৱিয ভুসাভিক্খঞ্ঞেপি কিৰিযাসমভিহাৰো কিৰিযাপৰিৱত্তনং, তঞ্চ যদা কিৰিযমঞ্ঞেন কত্তব্বমঞ্ঞো কৰোতি, তেন কত্তব্বঞ্চেতৰো, তদা ভৱতীতি ৱিঞ্ঞেয্যং. ‘‘সামঞ্ঞৱিহিতা ৱিধযো পযোগমনুসৰন্তী’’তি ইমিনা লক্খণেন ‘দল-দিত্তিয’ন্তি ইমস্মা ‘‘মানো’’তি সামঞ্ঞেন ৱিহিতো মানপ্পচ্চযো ভুসত্থে আভিক্খঞ্ঞে চ ভৱিস্সতি. দদ্দল্ল মানাতি এত্থ ভুসং জলমানা, পুনপ্পুন জলমানাতি চ অত্থো ৱেদিতব্বো.

১১. নমো

নমো কৰোতি নমোসদ্দমুচ্চাৰেতি, সদ্দং কৰোতি সদ্দমুচ্চাৰেতীতিচ্চেৱমত্থো (ন) গহেতব্বে অনিস্সযনতো অনভিধানতো ৱা.

১২. ধাত্ৱা

অপৰিনিপ্ফন্নোতি অনিপ্ফন্নো অসিদ্ধাৱত্থোতি অত্থো. কাৰকসাধিযোতি যথালাভং কাৰকেহি সাধিযো. অসত্ৱভূতোতি অদব্বভূতো. অযন্তু কিৰিযাৰূপো পদত্থো পচত্যাদীনং ৱিক্লেদনাদিপধানকিৰিযাৰূপো চ তদৱযৱৰূপা পুব্বপৰীভূতউদ্ধনাৰো পনাদিকাদযো তাদত্থিযা চ পচত্যাদিৱচনীযা. তস্মা যথা ৱুত্তলক্খণে ধাত্ৱত্থে ধাতুতো ৱিধীযমানো ত্যাদিপ্পচ্চযো তথাভূতমেৱ ৱদতীতি ভেদাভাৱা অভেদসঙ্খ্যাযেকৱচনেনোচ্চতে, ‘ন বহুৱচনেন, তেনেত্থ ‘ঠীযতে দেৱদত্তেন, ঠীযতে দেৱদত্তেহী’তি ভৱতি. ন যতোকুতোচীতিআদিনা যতো যত্থ ন দিস্সতি, ততো তত্থ ন হোতীতি দীপেতি. যতো যত্থ ৱিধি, স তস্স সম্বন্ধী ভৱতীতি নামেহি ৱচনীযত্থতো-ত্থন্তৰভূতো যোযং ধাত্ৱত্থো কমাদীনমত্থভূতো, সো সকত্থোতি সকত্থেযেৱাযমিপ্পচ্চযো চুৰাদিণিৱিযাতি ৱেদিতব্বো.

তস্সচাতি একাৰস্স চ. অথ অতিহত্থযতিচ্চাদো পাদিৱিসিট্ঠে এৱ ধাত্ৱত্থে ইপ্পচ্চযস্স ৱিধানা তদত্থৱিহিতেনেৱ ইপ্পচ্চযেন পাদিৱিসিট্ঠো ধাত্ৱত্থো ৱুত্তো, তেন কিমত্থো ইপ্পচ্চযন্তস্স পাদিযোগোচ্চাসঙ্কিয পযোজনমাখ্যাতুমাহ- ‘অতিহত্থযতি’চ্চাদি. ন সামত্থিযন্তি সমত্থতা নত্থীতি অত্থো.

১৩. সচ্চা

অত্থমাচিক্খতি, ৱেদমাচিক্খতীতি ৱিগ্গহো. সুখাপেতিচ্চাদো সুখং ৱেদযতিচ্চাদিনা ৱিগ্গহো. ৱাপাঠাতি ৱিকপ্পেন পাঠতো.

১৫. চুৰা

অসতি সুত্তে সকত্থেতি কথং লব্ভতীতি আহ- ‘অত্থানতি দেসা’তি. অত্থা-নতিদেসাতি অত্থৱিসেসস্স কস্সচি সুত্তে অনিদ্দেসাতি অত্থো. অত্থৱিসেসস্সা-নতিদেসমত্তেন সকত্থোযেৱ ণিনা ৱাচ্চোতি কথং ৱিঞ্ঞাযতেচ্চাহ- ‘সকত্থস্স চ সুতত্তা’তি. চুৰ=থেয্যে ইচ্চাদীসু থেয্যাদিকস্স সকত্থস্স সুতত্তাতি অত্থো. যোগৱিভাগতোতি ‘ণী’তিযোগৱিভাগতো, ৰজ্জং কাৰেতীতি এত্থ সাম্যমচ্চাদিকং সত্তঙ্গং ৰজ্জং পৱত্তেতীতি ৱা অত্থো, পযোজকব্যাপাৰে ণি.

১৬. পযো

পযোজকো চোদকো ব্যাপাৰকোতি অত্থো ননু চ ৱুত্তিযং ‘কত্তাৰং পযোজযতী’তি ৱুত্তং কথং পযুজ্জমানস্স কত্তুত্তংতি আহ- ‘পযুজ্জমানো’চ্চাদি. নাৱস্সং কিৰিযাপৱত্তকত্তেনেৱ যোগ্গতামত্তেনপি কত্তুত্তং সিযাতি দস্সেন্তো আহ- ‘কিৰিযায যোগ্গো’তিআদি. পাসাণম্বলেনুট্ঠাপেতি’চ্চাদীসু হি যোগ্যতাযপি কত্তুত্তাৱসাযোসিযা, কোপনাযং পযোজকব্যপাৰোতি আহ- ‘পেসনে’চ্চাদি. দাসাদিনো হীনস্স কত্থচি অত্থে নিযোজনং পেসনং. গুৰুআদিনো সক্কাৰপুব্বং ব্যাপাৰণমজ্ঝেসনং. তং পেসনজ্ঝেসনাদিকং লক্খণং সভাৱো যস্স সো তথা ৱুত্তো.

আদিসদ্দেন আনুকূল্যভাগিনো ব্যাপাৰস্স গহণং, তথা চ ‘ভিক্খা ৱাসযতি কাৰীসো-জ্ঝাপেসী’তি সিজ্ঝতি. ভিক্খা হি পচুৰব্যঞ্জনৱতী লব্ভমানা ৱাসানুকূলং তিত্তিৱিসেসমুপজনযতি. কাৰীসোপি নিৱাতে পদেসে সুট্ঠু পজ্জলিতোজ্ঝযনৱিৰোধি সীতকতমুপদ্দৱমপনযন্তো-জ্ঝযনানুকূলসামত্থিযমাদধাতি ততো তেসম্পি যুত্তম্পযোজকত্তন্তি.

পযোজকব্যাপাৰেতীদং পচ্চযৱিসেসনং ৱা সিযা পকতিৱিসেসনং ৱা. তত্থ যদি পকতিৱিসেসনং সিযা, তদা পযোজকব্যাপাৰে ৱত্তমানা ণীণাপী ৱিধীযন্তীতি (গমনং) পতি যো নিযোগো তদত্থো গমি, ন গত্যত্থো, তস্স চাযং পযোজ্জোতি ‘গমযতি মাণৱকং গাম’ন্তি গত্যত্থস্স পযোজ্জে ‘‘গতিবোধাহাৰে’’চ্চাদিনা (২-৪) ৱিহিতা দুতিযা ন পপ্পোতি, ততো পকত্যত্থৱিসেসনপক্খো দুট্ঠোতি পচ্চযৱিসেসনপক্খং দস্সেতুমাহ- ‘পচ্চযৱিসেসনং ৱেদং ন পকতিৱিসেসন’ন্তি.

পযোজকমত্তগ্গহণেতি মত্তসদ্দো সামঞ্ঞৱাচী, যথা ‘কঞ্ঞা মত্তং ৱাৰযতী’তি. কত্তাৰং যো পযুজ্জতি যো চ কৰণাদীনং পযোজকো তেসং সামঞ্ঞেন গহণে সতীতি অত্থো. ব্যাপাৰেত্ৱেৱাতি পযোজকগ্গহণমন্তৰেন ব্যাপাৰেইচ্চেৱ ৱচনং কত্তব্বং সিযাতি ভাৱো, তন্তি পযোজকগ্গহণং, ৱিসিট্ঠো ৱিসযো যস্স পযোজকগ্গহণস্সতংতথাৱুত্তং. কোপনাযংৱিসিট্ঠো ৱিসযোচ্চাহ- ‘যো লোকে’ইচ্চাদি. ইতোৱাতি ৱক্খমানস্স হেতুনো পৰামাসো. তন্তি চুৰাদীহি ণিৱিধানং. এৱংসদ্দো ৱক্খমানাপেক্খো. তং ৱিসুং চুৰাদীহি ণিৱিধানমেৱ ৱক্খমানপ্পকাৰেন সফলং সিযা নাঞ্ঞথাতি অত্থো. তমেৱ পকাৰং দস্সেতি‘যদিমিনা’চ্চাদি.

১৭. ক্যোতা

কত্তৰি ৱিহিতেসুপি মানন্তত্যাদীসু পৰভূতেসু ক্যো ভৱতীতি ৱিঞ্ঞাযেয্যাতি ‘ভাৱকম্মেসূ’তি ন ক্যস্স ৱিসেসনন্তি আহ- ‘মানন্তত্যাদীন’মিচ্চাদি.

যদি হি কত্তৰি ৱিহিতেসু সিযা, তথা সতি তেসমুভিন্নং পধানত্তেনাভিধীযমানানমঞ্ঞমঞ্ঞানপেক্খত্তা অসম্বন্ধো সিযা, ন চে ৱম্ভূতানমভিধানমত্থি, ন হি ‘ঠীযতে’চ্চস্মা ভাৱো কত্তা চ পতীযতে, নাপি ‘গম্যতে’চ্চস্মা কম্মং কত্তাচ. অপি তু ভাৱকম্মানেৱ গম্যন্তে, তেনাহ- ‘তস্মা’ইচ্চাদি.

তেসমেৱাতি মানন্তত্যাদীনমেৱ. পৰসমঞ্ঞাভি পৰেসং কচ্চাযনা নং পৰোক্খাইচ্চেৱ নামং. তব্বজ্জিতেসূতি পৰোক্খাসঞ্ঞিপচ্চযৱজ্জিতেসু. অপৰোক্খেসূতি এত্থ পৰসমঞ্ঞাৱসেন পৰোক্খাইচ্চনেন সহ সমাসং দস্সেত্ৱা ইদানি অঞ্ঞথাপি পটিপাদেতুং ‘অথৱা’তিআদিমাহ. পৰোক্খেতি ইন্দ্ৰিযাৱিসযে কালে. পৰোক্খেৱিহিতা পচ্চযাতি ইমিনা উপচাৰেন তদ্ধিতপ্পচ্চযৱসেন ৱা পৰোক্খাতি সদ্দনিপ্ফত্তিমাহ. তে পন‘অ উ’ ইচ্চাদযো. ততোতি পৰোক্খপ্পচ্চযতো.

ননু পুব্বপক্খে ‘অপৰোক্খেসূ’তি এত্থ ‘পৰোক্খাৱজ্জিতেসূ’তি অত্থ ৱচনং যুজ্জতি, দুতিযপক্খে পন ‘পৰোক্খৱজ্জিতেসূ’তি, তথা সতি কথমেত্থ ‘পৰোক্খাৱজ্জিতেসূ’তি অত্থৱচনং যুজ্জতীতি আহ- ‘তেপনা’তিআদি. ইধাতি অপৰোক্খেসূতি ইমস্মিং. ননু চ ‘‘পৰোক্খে অ উ’’ইচ্চাদিসুত্তে (৬-৬) ‘পৰোক্খে’তি পকতিৱিসেসনন্তি পচ্চযানং পৰোক্খে ৱিহিততা কথন্তি মনসি নিধাযাহ ‘পৰোক্খে’ইচ্চাদি. ভৱনং ভাৱো কিৰিযাধাত্ৱত্থো.

সাধীযমানাৱত্থোতি ইমিনা সিদ্ধাৱত্থা নিৰস্সতে. পুব্বপৰীভূতো পধানকিৰিযাৱযৱভূতো কিৰিযাৰূপো অত্থো লক্খণং সভাৱো যস্স ধাত্ৱত্থস্স সো তথা ৱুত্তো. সত্ৱভূতোতি এত্থ পতীযতীতি সেসো. বহুৱচনম্পি হোতি পাকাপাকেতি অধিপ্পাযো, কৰীযতীতি কম্মং, তঞ্চ যদিপি নামাদিকম্মমত্থি, তথাপি ক্ৰিযত্থাইচ্চাধিকাৰতো মানাদীনমঞ্ঞত্থালব্ভনতো চ কিৰিযা সম্বন্ধোৱ গয্হতে, সু-সৱনে সূযমানং.

পাণিনিযেহেত্থ ‘‘ভিন্দতি কুসূলং’ত্যাদো যা ভেদনাদিকিৰিযা কম্মনি দিস্সতে, সা যদা সুকৰত্তমত্তেন সপ্পধানত্তৱচনিচ্ছাযং কত্তুত্তেপ্যুপলব্ভতি ‘ভিজ্জতে কুসুলো সযমেৱে’চ্চাদিনা, তদাস্স কত্তুনো সুত্তন্তৰেন কম্মসৰিক্খভাৱো ৱিধীযতে ‘কম্মনিস্সযং কাৰিযং যথা সিযা’তি. তন্নিস্সাযাহ- ‘যদা কম্মমেৱে’চ্চাদি. যদা কম্মমেৱ কত্তুভাৱেন ৱিৱচ্ছীযতেতি সম্বন্ধো. কথং কত্ৱা তথা ৱিৱচ্ছীযতেচ্চাহ- ‘অত্তসমৱেতায’ইচ্চাদি. অত্তসদ্দেন কম্মমত্ৰ ৱিৱচ্ছিতং, অত্তনি সমৱেতা একদেসীভূতা অত্তসমৱেতা, তস্সা কিৰিযায কম্মট্ঠকিৰিযাযাতি ৱুত্তং হোতি.

সুভেদত্তাদিনেতি হেতুম্হি কৰণে ৱা ততিযা. অত্থতোতি ‘কম্মেযেৱ ক্যো’তি (ন সক্খি) [তস্মা] ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. তথাহি ‘ভিজ্জতেতি সৱনা কম্মতাৱগম্যতে’তি ইমিনা অত্থতো কম্মেযেৱক্যোতিপটিপাদিতমেৱ. ৱুত্তমেৱ ফুটীকৰমাহ- ‘ভিজ্জতে ইচ্চস্মিং পদে’ইচ্চাদি. অঞ্ঞথাতি যদি কম্মেযেৱ তেপচ্চযো ন সিযা. অতোতি ভিজ্জতে ইচ্চস্মা. উপসংহৰমাহ- ‘তস্মা’ইচ্চাদি. কিং ৱচনেনাতি পাণিনীযানমিৱ কিং সুত্তত্তৰেনাতি অত্থো.

ৱচনাভাৱেপি কম্মকত্তৰি পদসঙ্খাৰক্কমোপদস্সনমুখেন ৱুত্তি গন্থং ৱিৱৰিতুমাহ- ‘ৱাক্যতো’ইচ্চাদি. ৱাক্যতো উদ্ধৰিত্ৱা পদেসঙ্খৰিযমানেতি ‘ভিজ্জতে কুসূলো সযমেৱে’তি ৱাক্যতো ৱিসুং কত্ৱা ভিজ্জতে’তি পদে সঙ্খৰিযমানে নিপ্ফাদীযমানেতি অত্থো. তদেৱাতি পদত্থসামঞ্ঞমেৱ. তন্নিপ্ফাদনেতি তস্স সঙ্খৰিমানস্স পদস্স সঙ্খৰণে. সযন্তীমস্সাত্ৰ অত্তনাতি অত্থো. ন কেৱল মনেনেতদেৱ ৱুত্তং- ‘কম্মেযেৱ পচ্চযো’তি, কিঞ্চৰহি অঞ্ঞম্পত্থীতি দস্সেতুমাহ- ‘অনেন চে’চ্চাদি. চো ৱত্তব্বন্তৰসমুচ্চযে. অনেনভিজ্জতেতি সৱনাইচ্চাদিনা ইদঞ্চাহাতি অত্থো. কিন্তদিচ্চাহ ‘কম্ম কত্তুনো’চ্চাদি, ন পদমুদাহৰণন্তি কম্মকত্তুনো ৱাক্যমেৱোদাহৰণং… ৱাক্যেনেৱ তস্স পতীতিযা মঞ্ঞতে. পদমেৱোদাহৰণং কস্মা ন সিযাতি আহ- ‘পদেহি’চ্চাদি. দুতিযমুদাহৰণং দস্সেতুমাহ- ‘কত্তুনিস্সযো পি’চ্চাদি.

অস্মিং পক্খেতি অস্মিং কত্তুত্তেন ৱিৱচ্ছিতে পক্খে. তব্বিসযত্তন্তি কম্মৱাচীসযং সদ্দৱিসযত্তং. ভাৱকম্মেসূতীমস্স কত্তৰিচ্চস্স চ পচ্চযৱিসেসনত্থে সতি সামত্থিযলদ্ধম্পযোজনং দস্সেতুমাহ- ‘ভাৱকম্মেসূ’তিআদি. ইমিনা অনেন চ ৱিসেসিসত্তাতি সম্বন্ধো. কিন্তং ৱিসেসিতন্তি আহ- ‘মানন্ত ত্যাদীসূ’তি. কিন্তম্পযোজনন্তি পযোজনং দস্সেতুমাহ- ‘ত্যাদীন’মিচ্চাদি. যদি ভাৱকম্মেসু কত্তৰি চ তেন তেন [ধানেন] সুত্তেন মানাদযো ন সিযুং, কথন্তং ৱিসেসিতেসু মানাদীসু পৰেসু ক্যাদযো সিযুন্তীমিনা সামত্থিযেন ( ) [(সতি)] ভাৱকম্মেসু কত্তৰি ( ) [(তি)] চ ‘‘ৱত্তমানেতি অন্তি’’চ্চাদিপ্পভুতিকেহি (৬-১) সুত্তেহি যথালাভং ভাৱাদীসু পচ্চযা হোন্তীতি ৱিঞ্ঞাযতীতি ভাৱো.

নতদত্থং ৱচনমাৰদ্ধন্তি ভাৱকম্মেসু কত্তৰি মানন্তত্যাদিৱিধানত্থং পাণিনিযেহি ৱিয সুত্তন্তৰং নাৰদ্ধন্তি অত্থো. অথ ভাৱকম্মেসু কত্তৰি চ মানাদিৱিধানত্থং ৱচনং নাৰদ্ধং ধাতুনিযমনং [ধাতুনিযমত্থং] ত্ৱস্স ৱত্তব্বন্তি তঞ্চ সামত্থিযাৱ (লব্ভতেতি) দস্সেতুমাহ- ‘কিৰিযত্থনিযমোপি’চ্চাদি. অকম্মকা ধাতুতো ভাৱে কত্তৰি চ সকম্মকা কম্মে কত্তৰি চেতি কিৰিযত্থনিযমো যথাৱুত্তেন সামত্থিযা লব্ভতেতি সম্বন্ধো. অকম্মকানং কম্মৱিৰহা, সকম্মকানঞ্চ সতোপি ভাৱস্সাপ্পধানত্তা অকম্মকা কত্তৰি ভাৱে চ ভৱন্তি ন কম্মে, সকম্মকা কম্মসব্ভাৱা কত্তৰি কম্মে চ ভৱন্তি ন ভাৱেতীদং সামত্থিযং.

কম্মমপেক্খতেতি পচাদিতো কত্তৰি পঠমপুৰিসেকৱচনে কতে পচতিচ্চাদীসু পচাদিনো পচনাদিকিৰিযা ওদনাদিকং কম্মমপেক্খতে. কত্তুত্তমপেক্খতেতি ভৱতিচ্চাদীসু ভূআদীনং ভৱনাদিকিৰিযা কত্তুমত্তমপেক্খতে.

২০. ণিণা

যদত্থন্তি যংপযোজনং.

২৩. জ্যা

জিনন্তোতি ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘৰস্সা’’তি (১-৩৩) ৰস্সো. সব্বত্থেৱ যত্থ কত্তৰি পচ্চযো তত্থ ৱিকৰণাপি কত্তৰিযেৱ, যত্থ ভাৱকম্মেসু তত্থ ৱিকৰণাপি ভাৱকম্মেসুযেৱ,… একায পকতিযা কাৰকভেদে(ন) পচ্চযস্সাসম্ভৱতো. তস্মা সহাভিধানানং মানাদিৱিকৰণানং কথন্নাম সহাসম্ভৱং গচ্ছেয্যুন্তি ৱিধীযন্তে.

২৭. ভাৱ

ৱিৱচ্ছাভেদেনাতি সকম্মকাকম্মকৱচনিচ্ছাভেদেন. উভযত্থাতি ভাৱকম্মেসু. কৰীযতীতি কত্তব্বো কৰণীযো. ‘‘অপৱাদ ৱিসযে উস্সগ্গো নাভিনিৱিসতী’’তি এসো উস্সগ্গধম্মো. তব্বাদীনন্তু কেসঞ্চুস্সগ্গানম্পি অপৱাদৱিসযে পৱত্তি হোতি বহুলাধিকাৰা. যথা ‘‘ভাৱকম্মেসু তব্বানীযা’’তি উস্সগ্গো, ‘‘ৱদাদীহিযো’’তি (৫-৩০) অপৱাদো তংৱিসযেপি তব্বানীযা হোন্তি ‘গন্তব্বো গমনীযো’তি ৱেদিতব্বোতি.

২৮. ধ্যণ

কাৰিযং ‘‘ঞি ব্যঞ্জনস্সা’’তি (৫-১৭০) ঞি.

৩০. ৱদা

অন্নতোতীমিনা ‘ভোগ্গমঞ্ঞ’ন্তেত্থ অঞ্ঞং নাম অন্নৱতা অঞ্ঞন্তি অত্থমাহ.

৩১. কীচ্চ

কম্মকৰো ভৰিতব্বতাযেচ্চাদিনা কিৰিযাসদ্দত্তং ভচ্চসদ্দস্স দস্সেন্তো সঞ্ঞাভাৱমপাকৰোতি. ‘‘সঞ্ঞাযং ভৰা’’তি চ গণসুত্তন্তি দট্ঠব্বং, তেনাহ- ‘সঞ্ঞাযং ভৰা’তিআদি.

অভৰিতব্বাপিচ্চাদিনা ইদং দীপেতি দুৱিধা সঞ্ঞাসদ্দা কেচি দচ্চন্ত ৱিগতাৱযৱত্থা যথা ডিত্থাদযো, কেচিদৱযৱত্থানুগতাযথা সত্তপণ্ণাদযো, তত্থ ভৰিযাসদ্দস্স কম্মম্পৱত্তিনিমিত্তং ‘ভৰিতব্বা ভৰিযা’তি, যথা সত্ত পণ্ণানি অস্সাতি সম্বন্ধো পৱত্তিনিমিত্তং সত্তপণ্ণসদ্দস্স, এতঞ্চ পৱত্তিনিমিত্তং সদ্দনিপ্ফত্তিকিৰিযাযমেৱোপদিসীযতে, ক্ৱচিদেৱ ত্ৱত্থৱিসেসে সত্যসতি ৱা তস্মিং নিমিত্তে সদ্দো ৱত্ততী’’তি. ওকাৰস্সাতি ‘‘যুৱণ্ণানমে ওপ্পচ্চযে’’তি (৫-৮২) কতওকাৰস্স.

৩২. গুহা

সদ্দিকানন্তি পাণিনিযকচ্চাযনাদিৱেয্যাকৰণানং. পেসনং সক্কাৰপুব্বকং ৱা নিযোজনং. কামচাৰানুঞ্ঞাতি কত্তুমিচ্ছতো যথিচ্ছ মনুজাননং অতিসগ্গোনামাতি অত্থো. নিমিত্তভূতস্সাতি ‘‘ভোতা কটো কত্তব্বো’চ্চাদীসু কটকৰণাদিনো কাৰণভূতস্স.

ননু চ সামঞ্ঞেন ৱিহিতা এ(তে), তথা চ সতি ৱিজ্ঝত্থৱিহি তেহি এয্যাদীহি তে বাধীযন্তিচ্চাহ- ‘নচে’চ্চাদি. ৱিধিৱিসেসত্তে পীতি ৱিধানং ৱিধি নিযোজনং কিৰিযাসু ব্যাপাৰণা, তস্স ৱিধিনো পেসাদীনং ৱিসেসত্তেপি, নাৱস্সন্তিআদি জযাদিচ্চব্যাখ্যানং নিস্সায ৱুত্তং, ৱুত্তঞ্হি তেন ‘‘কিমত্থং পেসাদীসু কিচ্চসঞ্ঞিনো তব্বঅনীযণ্যত্যপ্পচ্চযা ৱিধীযন্তে, ন সামঞ্ঞেন ভাৱকম্মেসু ৱিহিতা, এৱমেতে [ৱিহিতাএৱ, ৱো-কাসিকাৱুত্তি] পেস্ৱাদীঞ্ঞস্ৱত্ৰ চ ভৱিস্সন্তীতি ৱিসেসৱিহিতেন ৱিধ্যাদীসু পচ্চযেন বাধীযন্তে, ৱাসৰূপৱিধিনা ভৱিস্সন্তি এৱঞ্চৰহি এতং ঞাপেতি ‘ইত্থীঅধিকাৰতো পৰেন ৱাসৰূপৱিধি নাৱস্সম্ভৱতী’তি [কিমত্থমিচ্চাদি চোদ্য, ৱিচসসৱিহিতেচ্চাদি পৰিহাৰো, কিচ্চা হি সামঞ্ঞেন ৱিহিতা, পঞ্চমী তু পেসাদিনাত্থৱিসেসেন, অতো তেন ৱিসেসৱিহিতেন কিচ্চা পেসাদিৱিসযে বাধীযেৰন্তি পুনব্বিযতে, ৱাসৰূপেচ্চাদিনা পৰিহাৰং ৱিঘটযতি. এৱং চৰহিচ্চাদিনা পেসাদীসু কিচ্চৱিধানস্স ঞাপকত্তং দস্সযতি. (জিনিন্দবুদ্ধিনু ২১ স)]. অসৰূপৱিধি অসৰূপাপৱাদপ্পচ্চযো ৱা ৱিকপ্পেন বাধকো হোতি উস্সগ্গস্সাতি এতং অৱস্সং ন হোতীতি ঞাপনত্থম্পি ন ৱিধীযতেতি যোজনা. ‘‘ৱা-সৰূপো-নিত্থিযং’’তি (পা, ৩-১-৯৪) পৰসুত্তং. ধাত্ৱধিকাৰেৱিহিতো অসৰূপো অপৱাদপ্পচ্চযো উস্সগ্গস্স বাধকো ভৱতি ইত্থি অধিকাৰে ৱিহিতপ্পচ্চযং ৱজ্জযিত্ৱাতি অত্থো. হেট্ঠা ৱুত্তানুসাৰেনেদং ৱিঞ্ঞাতব্বং.

ভোতা খলু কটো কাতব্বোচ্চাদি পেসনে. ত্ৱযা কটো কাতব্বোতি অনুঞ্ঞাযং. পত্তকালে পৰমুদাহৰণং. এত্থ পন কটকৰণে কালাৰোচনমত্তমেৱ ৱিঞ্ঞাযতি, ন পেসাদি. ‘‘সত্ত্যৰহেস্ৱেয্যাদী’’তি (৬-১১) সুত্তং ৱিসেসৱিহিতং, তেনাহ- ‘সামঞ্ঞ ৱিধানতো’চ্চাদি. সত্তিৱিসিট্ঠেচ্চাদিনা ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰতি ‘সত্তী’তিআদিনা. কথং সত্তিৱিসিট্ঠতা কত্তুনোতি আহ- ‘তংযোগা’তি. তায সত্তিযা যোগো তংযোগো. অৱস্সকাধমীণতাৱিসিট্ঠে তু কত্তৰি কিচ্চানং তদঞ্ঞেসঞ্চ ভাৱায ৱিসুং- সুত্তিতং, তেন, ৱুত্তং ‘আৱস্সকাধমীণতা ৱিসিট্ঠেৱ কত্তৰী’তি. সব্বত্থেৱেত্থ ‘উদ্ধং মুহুত্ততো’তিআদিনা একেকমুদাহৰণং কমেন দস্সিতং. ভোতা ৰজ্জং কাতব্বন্তি অৰহে, ভৱতা ৰজ্জং কাতব্বন্তি অত্থো. ভৱং অৰহোতি পন অৰহকত্তুত্তপ্পকাসনত্থং ৱুত্তং. এৱমুপৰিপি. সব্বমেতং বহুলগ্গহণানুভাৱেনেতি ৱিঞ্ঞেয্যং.

৩৩. কত্ত

গলেচোপকোতি অলোপসমাসো. অভিমতো পৰেহি. অৰহাদীসু ৱিহিতপ্পচ্চযেহীতি ‘‘সত্ত্যৰহেস্ৱেয্যাদী’’ (৬-১১) চ ‘‘সীলাভিক্খঞ্ঞাৱস্সকেসু ণী’’তি (৫-৫৩) চ অৰহাদীসু ৱিহিতপ্পচ্চযেহি. উপাদানসীলো সিক্খাপনসীলো. মুণ্ডনং ধম্মো সভাৱো যেসং তে মুণ্ডনধম্মা. ৱধুং কতপৰিগ্গহং সাৱিট্ঠাযনা মুণ্ডযন্তি এতেসং কুলধম্মো.

৩৫. আসিং

কাপনাযমাসিংসা নামেচ্চাহ- ‘অপ্পত্তস্সে’চ্চাদি. কিৰিযা ৱিসেসকত্তুৱিসযাতি কিৰিযাৱিসেসস্স যো কত্তা সো ৱিসযো যস্সা সা তথা ৱুত্তা. কিৰিযাৱিসেসকত্তুৱিসযত্তমেৱ ফুটী কত্তুমাহ- ‘অস্সা’ইচ্চাদি. অস্সা জীৱনকিৰিযায নন্দন কিৰিযায ভৱনকিৰিযায ৱা কত্তা তংকিৰিযং সম্পাদেন্তো ভৱেয্য ভৱতূতি অত্থো. জীৱতু নন্দতু ভৱতূতি আসিংসাযং পযোগেন জীৱক নন্দক ভৱকসদ্দানং তংসমানত্থতা দস্সিতা.

অকেনেৱাসিং সনত্থস্স গমিতত্তাতি আসিংসনা এৱ অত্থো, তস্স অকপ্পচ্চযেনেৱ গমিতত্তা অৱবোধিতত্তা. নাসিং সনত্থস্স পযোগোতি আসিংসনা অত্থো যস্স জীৱতু নন্দতু ভৱত্ৱিচ্চাদিনো সদ্দন্তৰস্স, তস্স নপ্পযোগোতি অত্থো.

৩৬. কৰা

কৰোতি অত্তনো ফলন্তি কাৰণং.

৩৭. হাতো

জহন্তি উদকন্তি ৱীহীসু হাযনসদ্দস্স পৱত্তিনিমিত্তং দস্সেতি. জহাতি ভাৱে পদত্থেতি ইমিনাপি সংৱচ্ছৰে. ভাৱেইচ্চস্সত্থমাহ ‘পদত্থে’তি. নিপ্ফত্তিমত্তং কিৰিযোপাদানন্তি কেচি.

৩৯. ৱিতো

ননু চ ৱিতোতি পঞ্চমীনিদ্দিট্ঠত্তা ‘ৱিতো পৰস্মা ঞাইচ্চস্মা’তি ৱত্তব্বং কথং ৱিপুব্বাতি ৱুত্তন্তি আহ- ‘ৱিতো পৰো’ইচ্চাদি. ৱিপুব্বো যস্সসো ৱিপুব্বো. ৱিসদ্দতো ধাতুম্হি পৰভূতে সতি ৱিসদ্দো পুব্বো নাম হোতীতি অত্থো.

৪০. কস্মা

সব্বং জানাতি, কালং জানাতীতি ৱিগ্গহো.

৪১. ক্ৱচ

নামজাতিগুণকিৰিযা দব্বসম্বন্ধতো পঞ্চৱিধত্তেপি কম্মস্স ক্ৰিযত্থস্সাৱধিৰযমুপাদিন্নোতি ক্ৰিযত্থসম্বন্ধা কিৰিযাকম্মস্সেহ গহণং. তঞ্চ নিব্বত্তিৱিকতিপত্তিভেদেন তিৱিধং, তিৱিধস্সাপ্যেতস্স ৱিসেসানুপানতো গহণন্তি কমেনুদাহৰন্তো আহ- ‘কৰকৰণে’ইচ্চাদি.

লোকৱিদূতিআদিদস্সনতো ক্ৱচিগ্গহণে পযোজনং ৱত্তুমাহ- ‘কম্মতো’চ্চাদি. ননু চ ক্ৱচিগ্গহণেনেৱ ‘আদিচ্চং পস্সতি’চ্চাদোপি (নিৱত্তি) ৱত্তুং সক্কা কস্মা ‘বহুলাধিকাৰা’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘তেনে’চ্চাদি. তেনাতি যেন ক্ৱচিগ্গহণং কুতোচিযেৱাতি দস্সনত্থং কতং তেনাতি অত্থো. তেনাতি ৱা ক্ৱচিগ্গহণেন. অথ আদিচ্চং পস্সতিচ্চাদো ৱিয কম্মকৰাদীসুপি নিৱত্তিমদস্সেত্ৱা ‘ক্ৱচীতি কিং কম্মকৰো’তি কস্মা ৱুত্তন্তি আহ- ‘যজ্জেৱ’মিচ্চাদি.

তস্সাতি বহুলৱচনস্স, মহাধিকাৰত্তাতি মহাৱিসযত্তা. কুতোচিযেৱাতি কুতোচি ধাতুতোযেৱ. অথেহ কস্মা ন হোতি দেৱদত্তো সযতি দাত্তেন লুনাতি সুনখানং দদাতি নগৰা অপেতি থালিযং পচতি মাতু সৰতী’’তি, সব্বমেৱেদং কিৰিযা (যা) ভিসম্বন্ধীযতীতি যদিপেৱং, তথাপি কম্মত্তেনেৱ যং ৱত্তু মিচ্ছিতং ন কাৰকন্তৰত্তেন নাপি সম্বন্ধভাৱেন, তস্সেৱ কম্মসদ্দেন গহণং কম্মৱচনসামত্থিযা, অঞ্ঞথা স্যাদিতোচ্চেৱ ৱদেয্য কিং কম্মাতি ৱচনেনাতি.

৪২. গমা

ৱেদন্তি এত্থ অত্থমাহ ৱিত্তিন্তি, তুট্ঠিন্তি অত্থো.

৪৩. সমা

তঞ্চেতি উপমানস্স পৰামাসো. ভেদেন ৱিৱৰণন্তি সমানাদীহীতি অৱত্ৱা ভেদেন ৱিৱৰণং. তুল্যতাযুপলব্ভমানস্স সদিসাদিসদ্দৱচনীযত্তা অৱযৱত্থানুগমেনাত্তনো-ভিধেয্যে সদিসাদিসদ্দানম্পৱত্তি ৱেদিতব্বা.

৪৪. ভাৱ

কাৰকং সাধকং নিব্বত্তকন্তি অনত্থন্তৰং. কৰোতি কিৰিযং নিব্বত্তেতি নিমিত্তভাৱেনাতি কাৰকং. কত্তাদীনং কিৰিযানিমিত্তত্তন্তু সযমেৱ ‘তত্থ কত্তা’তিআদিনা ভেদেন পকাসযিস্সতি. কিৰিযানিমিত্তং… নিব্বত্তকেসু কত্তাদীসু ছসুপি ৰুড়্হত্তা তেনেত্থ কত্তাৱাত্তপ্পধানো, কৰণাদযোপ্যপ্পধানা কাৰকব্যপদেসো লব্ভন্তে… অঞ্ঞথা কাৰকসদ্দেন তেসং গহণং ন সিযাতি. কিমিদং কাৰকন্ত্যাহ- ‘সত্তিকাৰক’ন্তি. এৱং চৰহি দব্বাদীনং কথং কাৰকত্তমিচ্চাহ- ‘তদধিকৰণা’তিআদি. তস্সা সত্তিযা আধাৰা নিস্সযাতি অত্থো, পুং নপুংসকে অধিকৰণসদ্দো. তেসু দব্বা দীসু তিট্ঠতীতি তত্ৰট্ঠা, সত্তি. তস্সা ভাৱো তত্ৰট্ঠতা, তায. অথ দব্বাদীনং মুখ্যতো কাৰকত্তে সতি কিমাযাতন্ত্যাহ ‘যদি’চ্চাদি.

তেসন্তি কত্তাদিকাৰকানং. অঞ্ঞমঞ্ঞব্যাৱুত্তৰূপত্তাতি অঞ্ঞমঞ্ঞতো ব্যাৱুত্তং নিৱত্তং ৰূপং কৰণাদিসভাৱো যেসং কত্তাদি কাৰকানং তে তথা ৱুত্তা, তেসং ভাৱো তত্তং তস্মা. কৰণ ৰূপন্তি কৰণং ৰূপং সভাৱো যস্স অধিকৰণস্স তং তথা ৱুত্তং. এৱঞ্চসতিকো দোসোচ্চাহ ‘তথা চে’চ্চাদি. কেনচি সুকৰত্তেন সপ্পধানত্তৱচনিচ্ছাযং ‘থালী পচতী’তি ভৱতি. তত্ৰেৱুক্কংসৱচ নিচ্ছাযং ‘থালিযা পচতী’তি.

এৱঞ্চকত্ৱাতি নিপাতসমুদাযো-যং হেত্ৱত্থো. তস্মাতি অত্থো. কত্তা নিমিত্তন্তি সম্বন্ধো. কত্তুট্ঠকিৰিযানিমিত্তস্স কত্তুনো উদাহৰণং ‘হসতি নচ্চতী’তি. তদত্থেতি তায কম্মসমৱাযিনিযা পচনাদিকিৰিযায অত্থে অধিস্সযনাদযো পৱত্তেন্তো কিৰিযায নিমিত্তন্তি সম্বন্ধো. এৱমুপৰিপি.

ওদনং পচতি দেৱদত্তোতি কম্মট্ঠকিৰিযায নিমিত্তভূতস্স কত্তুনো উদাহৰণং. ভাজনসঙ্খৰণমধিস্সযনং. আদিসদ্দেন তণ্ডুলৱপনইন্ধনাপহৰণাদযো গয্হন্তি. দ্ৱিধাপত্তিযন্তি ৰুক্খাদীনং দ্ৱিধা পৱত্তিযং.

ব্যাপনেতি সম্বন্ধে. গিৰধাতুতো অপ্পচ্চযে- ‘‘এওনম ৱণ্ণে’’তি (১৩৭) সুত্তে ‘অৱণ্ণেতি যোগৱিভাগতো গকাৰে ইকাৰস্স অত্তং হোতীতি দস্সেতুমাহ- ‘অৱণ্ণেতি যোগৱিভাগা অত্তং ইস্সা’তি. অঞ্ঞথাপি পটিপাদেতুমাহ- ‘এস্স ৱা’তিআদি. এস্সাতি ‘‘লহুস্সুপন্থস্সা’’তি (৫-৮৭) কতএস্স. সকলেনাতি ‘এওনম ৱণ্ণে’’তি সকলেন সুত্তেন. পুৰীতি নিপাতো.

ঈসক্কৰোতি বিন্দুলোপো, দ্ৱিত্তং, সামঞ্ঞেন ৱিধানতোতি পৰেসং ৱিসেসৱিধানসব্ভাৱমাহ. গণিকালযং গণিকানং গেহং. নেপথ্যমাকপ্পো. দত্তোলদ্ধোতি পচ্চযস্স কম্মসাধনত্তং দীপেতুংৱুত্তং. ৱিনালিঙ্গৱচনেহি পাটিপদিকত্থং নিদ্দিসিতুং ন সক্কাতি ভাৱেতি সব্বলিঙ্গসঙ্খ্যাসম্বন্ধযোগ্গপাটিপদিকত্থসামঞ্ঞে পচ্চযনিমিত্তত্তেন গহিতেপি সামঞ্ঞে চৰিতত্থত্তা লিঙ্গৱচনং নপ্পধানন্তি ইট্ঠিআৱুধন্তী ইত্থি নপুংসকেভাৱে, পাকাতি বহুৱচনেপি ভাৱে ভৱতি এৱ.

৪৫. দাধা

সপাদীহি অপাদীহিচাতি পাদিসহিতেহি পাদিৰহিতেহি চ দাধাহি.

৪৬. ৱমা

সাপানদোণিযন্তি সাৰমেযানং ভুঞ্জনকঅম্বণে. ঠিতসুপান ৱমথুৱিযাতি পৱত্তসুনখচ্ছদ্দনং ৱিয.

৪৭. ক্ৱি

যথাদস্সনন্তি আচিক্খতীতি যোজনা. তেন কুতোচি ধাতুতোতি. গণ্হন্তীতি গহ=উপাদানেচ্চস্স. সলাকাসদ্দস্স সলাকন্তি. সভাসইচ্চস্স অন্তব্যঞ্জনলোপে সভাপকতিতো ‘‘ইত্থি যমত্ৱা’’তি (৩-২৬) আপ্পচ্চযো. পভাতীতি আ=দিত্তিযমিচ্চস্স.

৪৮. অনো

চলনাদীনং সীলাদীসু নিপ্ফাদনত্থং ৱিসুং সুত্তিতং পৰেহি, ইধ পন বহুলং ৱচনেনেৱাতি দস্সেতুমাহ- ‘চলনাদীসূ’তিআদি.

৪৯. ইত্থি

ক্লিকযকিচ্চত্ৰ ককাৰবহুত্তা ককাৰাতি বহুৱচনং. তিতিক্খা ইচ্চাদো তিতিক্খনমিচ্চাদিনা ৱিগ্গহো ‘‘ইত্থিযমত্ৱা’’ (৩-২৬). অপৰি পঠিতোতি ধাতুপাঠে অপৰিপঠিতো. পাণিৱিসেসোতি সত্তৱিসেসো. ইমিনা চ ‘‘যথাকথঞ্চি নিপ্ফত্তি, ৰুড়্হিযা অত্থনিচ্ছযো’’তি দস্সেতি.

আসিং সাযং গম্মমানাযং সঞ্ঞাৱিসযে ধাতূহি তিপ্পচ্চযো কিচ্চপ্পচ্চযো চ যথা সিযাতি ‘‘তিকিচ্চাসিট্ঠে’’তি (৭-২-৩) সুত্তিতং কচ্চাযনেন. তমিহ সামঞ্ঞেন ৱিধানাৱ সিদ্ধন্তি নিৰূপযিতুমাহ- ‘কচ্চাযনেন পনে’চ্চাদি. তব্ব অনীযণ্য তেয্য ৰিচ্চপ্পচ্চযানং ‘‘তে কিচ্চা’’তি (৭-১-২২) কিচ্চসঞ্ঞং ৱিধায সেসানং ‘‘অঞ্ঞেকিতী’’তি (৭-১-২৩) কিত্সঞ্ঞা কতা কচ্চাযনেন. তেনাহ- ‘কিত সঞ্ঞো’তি.

তব্বাদিপ্পচ্চযো চ ৱিহিতোতি সকিযৱোহাৰেনাহ. সকিয সত্থে অৱুত্তদোসং [সুত্তদোসং] পৰিহৰিত্ৱা ৱক্খমাননযেন যুত্যভাৱা তথা ৱিধানে অযুত্ততং দস্সেন্তো ‘নচাসিং সায’মিচ্চাদিমাহ. গুহনং, ৰুজনং, মোদনন্তি ৱিগ্গহো. সযনং ৱা সেয্যা. ৱজধাতুনো ৱস্স বকাৰেন ভৱিতব্বং, সো কথং যকাৰে পৰভূতে অসতীতি আহ- ‘চৱগ্গবযঞাতিযোগৱিভাগা ৱস্স বো’তি.

৫১. কৰা

ৰিৰিযপ্পচ্চযে আদিৰকাৰস্স অনুবন্ধত্তা আহ- ‘অন্তসৰাদি লোপো’তি.

৫২. ইকি

অথ সৰূপেচ্চেতাৱতি ৱুত্তে- ‘কিৰিযত্থস্স সৰূপে’তি কথং ৱিঞ্ঞাযতিচ্চাহ- ‘কিৰিযত্থা’তিচ্চাদি. ননু চ লো-যং কত্তৰি ৱিধীয মানোকথমেত্থ সিযাত্যাহ- ‘অকত্তৰিপি’চ্চাদি. অভিমতো কচ্চাযনস্স. পটিপাদযিতুমাহ- ‘তত্থা’তিআদি. কৰণং উচ্চাৰণং, অস্স কৰোতি সমাসৱাক্যং. ন হি এৱ দীহি কাৰো ৱিহিতোতি অক্খৰে হেৱ কাৰস্স ৱিহিতত্তা অক্খৰসমুদাযতো ন পপ্পোতীতি ভাৱো. অথ চেতি মতপ্পদানে. এৱাদিসদ্দৱাচকা এৱকাৰাদযো সাধৱোতি অথ মতন্তি অত্থো.

তত্থাতি তথা অভিমতে তস্মিং. নিযমহেতুনো অভাৱাতি অক্খৰেহেৱ কাৰপ্পচ্চযো ৱিধেয্যো ন পন এৱাদীহিচ্চস্স নিযমস্স যো হেতু তস্স হেতুনো অভাৱা.

৫৩. সীল

কিমিদসীলমিচ্চাহ- ‘সীলম্পকতিসভাৱো’তি. তঞ্চ সীলমনুমানেন ৱিঞ্ঞাযতিচ্চাহ- ‘তঞ্চে’চ্চাদি. কিৰিযাৱিসযৰুচিৱিসেসানুমিতন্তি উণ্হভোজনসঙ্খাতা কিৰিযা ৱিসযো যস্স সো (কিৰিযা) ৱিসযো ৰুচিৱিসেসো, তেন অনুমিতন্তি অত্থো. কিমিদমাভিক্খঞ্ঞন্তি আহ- ‘আভিক্খঞ্ঞ’মিচ্চাদি. পুনপ্পুনভাৱো পোনোপুঞ্ঞং. আসে ৱা তপ্পৰতাতি তমেৱাভিক্খঞ্ঞং পৰিযাযেহি ফুটীকৰোতি.

যজ্জেৱন্তি যদি আভিক্খঞ্ঞং তপ্পতো ৱুচ্চতে. তস্সীল্যমিদং হোতীতি ইমিনা- ‘সীলাভিক্খঞ্ঞাদি’’সুত্তে সীলসদ্দেনেৱাভিক্খঞ্ঞস্স গহিতত্তং দীপেতি. অঞ্ঞথাপি সীলতো অঞ্ঞমেৱাভিক্খঞ্ঞন্তি দস্সেতুমাহ- ‘যস্মিং দেসে’তিআদি.

গম্মমানেতি পতীযমানে. পতীতি চ অত্থপ্পকৰণসদ্দন্তৰাদীহি. অভিমতোতি পাণিনিযেহি অভিমতো. আৱস্সকগ্গহণাযেৱ সিদ্ধোতি ৱুত্তং কথমেত্থাৱস্সম্ভাৱো পতীযতি চ্চাহ- ‘তঞ্চা’তিআদি.

যোগৱিভাগাতি ‘ণী’তি যোগ ৱিভাগা. সাধুং কৰোতি, ব্ৰহ্মং ৱদতি, অসদ্ধং ভুঞ্জতি, পণ্ডিতমত্তানং মঞ্ঞতীতি ৱিগ্গহো. সাধুন্তি কিৰিযাৱিসেসনং. অস্সদ্ধভোজীতি ৱতে. ৱতঞ্চ ভোজনে অত্থিতাযং সদ্ধঅস্সদ্ধভোজনৱিসযাযং পৱত্তিযং যদি ভুঞ্জতি অস্সদ্ধমেৱ ভুঞ্জতি ন সদ্ধন্তি সত্থে ৱুত্তনিযমো, অস্সদ্ধং ভুঞ্জতি এৱাতি নোত্তৰপদাৱধাৰণং… এৱঞ্হি ৱিঞ্ঞাযমানে যদেৱাস্সদ্ধং ন ভুঞ্জতি তদেৱ ৱতলোপো সিযাতি [অত্থিতায (ভোজনাকঙ্খিতত্তা) যথেচ্ছং সামঞ্ঞেন ভোজনে পৱত্তিযং মত্তাযং অসদ্ধভোজনং সত্থৱিহিতমুপলভমানস্স সদ্ধতো নিৱত্তিত্ৱা ৱিসেসে হি সদ্ধে পৱত্তিনিযমো ৱতমুচ্চতে, নিযমোচাত্ৰদুৱিধো সম্ভৱতি-অসদ্ধং ভূঞ্জতি এৱ, অথদ্ধমো ভুঞ্জতীতি ৱা, তত্ৰাদিমে নিযমে যদেৱা সদ্ধং ন ভুঞ্জতি তদেৱৱত লোপোসিযা (ৰ-৩-২২৮) কাতন্তপঞ্জিকা]. অঞ্ঞথাপি পটিপাদযিতুমাহ- ‘ঘণন্তাদীহি’চ্চাদি.

৫৪. থাৱ

সযমেৱ অত্তনাএৱ. কম্মকত্তৰীতি উভযত্থাপি কম্মকত্তৰি পচ্চযো বহুলাধিকাৰাতি অধিপ্পাযো. এত্থ পন একোপি পদত্থো কম্মঞ্চ হোতি কত্তাচ কাৰকসত্তিভেদতো. যথা ‘পীযমানং মধু মদযতী’তি একস্সাপি সত্তিভেদা কম্মত্তং কত্তুত্তং, তথা ত্ৰাপীতি ৱিঞ্ঞেয্যং. যো পৰং ভঞ্জতি তত্থপি সিযা সামঞ্ঞৱিধানতোতি আহ- ‘নিপাতনস্সি’চ্চাদি. দোসন্ধকাৰং ভিন্দতীতি দোসন্ধকাৰভিদুৰো.

৫৫. কত্ত

ভূতসদ্দেনেত্থাধিপ্পেতত্থমুপদস্সেতুমাহ- ‘ভূতমতীত’মিচ্চাদি. অঞ্ঞথাতি যদ্যতিক্কন্তৱচনো ন সিযাতি অত্থো.

ননুচাত্ৰেতৰেতৰনিস্সযদোসো পসজ্জতে, সতী হি ভূতাধিকাৰেত্তো ৱিধীযতে, সতি চ ত্তে ভূতসদ্দস্স নিপ্ফত্তীতি ফুটো যেৱিতৰেতৰনিস্সযদোসোতি. নেসদোসো, সঙ্কেতাতি ব্যত্তো সদ্দত্থসম্বন্ধো চিৰকালপ্পৱত্তো, নাস্স কিঞ্চি অসাধুত্তং, অতিক্কন্তে চাস্স ৱুত্তি সদ্দসত্তিসভাৱতো ৱেদিতব্বা. ক্তৱন্তা দযোপি চৰহি সদ্দসত্তিসভাৱতো ভূতেএৱ ভৱিস্সন্তীতি ন ৱত্তব্বং. ভূতসদ্দো-যমতিক্কন্তত্থে পসিদ্ধো ক্তৱন্তাদযোত্ৱপ্পসিদ্ধা, অতো তেন পসিদ্ধত্থেনাপ্পসিদ্ধানমন্ৱাখ্যানং কৰীযতীতি. ভূতেতি চাযং পকতিৱিসেসনং ৱা সিযা ‘ভূতত্থে ৱত্তমানা’তি, পচ্চযত্থ ৱিসেসনং ৱা’ভূতে কত্তৰী’তি, তত্ৰ কস্সিদং ৱিসেসনন্তি আহভূতেতি পকতিৱিসেসন’ন্তি. কুতোচ্চাহ- ‘সম্বন্ধস্স চে’ত্যাদি. অথ পচ্চযত্থৱিসেসনে কো দোসোচ্চাহ- ‘পচ্চযত্থৱিসেসনে হি’চ্চাদি. পচ্চযত্থস্স কত্তুনো অনভিক্কন্তত্তা অযন্তি পযোগো নোপপজ্জতেতি ভাৱো. অভিধেয্যেতি ইমিনা পযোজনাদিং ব্যৱচ্ছিন্দতি.

৫৬. ক্তো

কম্মে গুণীভূতত্তাতি কম্মে সতি ভাৱস্সাপ্পধানত্তা. ‘‘গুণমুখ্যেসু মুখ্যেযেৱ কাৰিযসম্পচ্চযো’’তি মুখ্যে কম্মেযেৱ পচ্চযো, ন তু ভাৱে তস্সেত্থাপ্পধানত্তা.

৫৭. কত্ত

ননুচাৰম্ভেতি ৱুত্তং- ‘কিৰিযাৰম্ভে’তি কথন্তি আহ- ‘সোচে’চ্চাদি. সো চ আৰম্ভো. কিৰিযাযেৱ আৰম্ভোকিৰিযাৰম্ভো তস্মিং. কিৰিযাৰম্ভেতি সামঞ্ঞেন ৱুত্তত্তা কিৰিযত্থৱিসেসনং ৱা এতংসিযা পচ্চযত্থৱিসেসনং ৱা উভযথাপি ন দোসোতি দস্সেতুমাহ- ‘কিৰিযত্থৱিসেসনং চেত’ন্তিআদি. পচ্চযত্থৱিসেসনপক্খেপি সামত্থিযা আৰম্ভে কিৰিযত্থস্সাপি পৱত্তী হোতীতি দস্সেতুমাহ- ‘কিৰিযত্থস্সাপি’চ্চাদি. সামত্থিযং দস্সেতি ‘সামত্থিযম্পনা’তিআদিনা. অনন্তৰসুত্তেন যো ৱিহিতো ক্তো, সোপি সামঞ্ঞেন ৱচনতো ভাৱকম্মেসু আৰম্ভেপি হোতীতি যোজনা. সামঞ্ঞেন ৱচনতোতি ‘‘ক্তো ভাৱকম্মেসূ’’তি (৫-৫৬) সামঞ্ঞেন ৱচনতো. ভাৱকম্মেসুচেতি এৱং ন ৱুত্তন্তি ‘যথাপত্তঞ্চে’তি ৱদতা ৱুত্তিকাৰেনেৱং ন ৱুত্তন্তি অত্থো.

কস্মা এৱং ন ৱুত্তন্তি আহ- ‘পুব্বস্মিং ৱিযা’তি আদি. অনিযমুপ্পত্তি সঞ্ঞায সতি ঞাপনন্তি তন্নিসেধেতুমাহ- ‘পুনব্বচনতো’তিআদি. মাসঙ্কীতি কম্মনি, তেনেৱুপ্পত্তীতি পঠমা. এৱং মঞ্ঞতে ‘‘ভাৱকম্ম গহণং চাকাৰেনানুকড্ঢিয ‘ভাৱকম্মেসু চা’ত্যনেন ক্তেৱিধীয মানে ইদমাসঙ্কীযতে ‘পুব্বেনেৱ সামঞ্ঞেন সিদ্ধে পুনব্বচনা [পুনব্বচনং] কিৰিযত্থানিযমেন ত্তস্সুপ্পত্তী’তি, যথাপত্তঞ্চেতি হ্যুচ্চমানে চকাৰেন যথাপত্তম্পি কাৰিযমনুঞ্ঞাযতেতি পুব্বেনেৱ ৱচনেন ভাৱকম্মেস্ৱাৰম্ভেপি যথাপত্তো ক্তো ভৱতীতি ৱিঞ্ঞাযতে’’তি. এৱঞ্চৰহি ভাৱকম্মেস্ৱাৰম্ভেপি পুব্বেনেৱ সিদ্ধত্তা ‘‘কত্তৰিআৰম্ভে’’ইচ্চেৱ ৱুচ্চেয্য কিং চকাৰেনে চ্চাসঙ্কিযাহ- ‘পদানমৱধাৰণ ফলত্তা’চ্চাদি.

ননুচাদিভূতো কিৰিযাক্খণো আৰম্ভো নাম, বহূহি কিৰিযাক্খণেহি কটে পৰিসমত্তেযেৱ ভূতো কালো চ ভৱতীতি কিৰিযাফলস্সাপৰিনিপ্ফন্নত্তা ৱত্তমানোৱ কালোতি তত্ৰক্তো ন পপ্পোতিচ্চাসঙ্কিযাহ- ‘কিৰিযাফলস্সি’চ্চাদি. কটেকদেসস্সাপি কটত্তা তস্স চ নিব্বত্তত্তা ভূতৱচনিচ্ছাতি ভাৱো. ননুচাদিসূতে কিৰিযাক্খণকালে কটো নাভিনিব্বত্তো, কটকাৰণভূতা বীৰণাৱ হি তদা সন্তি, ন চ তদৱত্থা তে এৱ কটোতি কথং ‘পকতো কটো’তি ভূতকালেন পকতসদ্দেন কটসদ্দসমানাধিকৰণত্তমিচ্চাহ- ‘আদিভূতেনে’চ্চাদি. তত্থ তস্মিং ৱিসেসে. পকত্তুং আৰভি, পকত্তুং আৰভীযিত্থ, পসোত্তুং আৰভি, পসোত্তুং আৰভনন্তি অত্থে ত্তো.

৫৮. ঠাস

অনাৰম্ভত্থংৱচনন্তি আৰম্ভে পুব্বেনেৱ সিদ্ধত্তা. অপাদিনোপিসিলিসস্স সকম্মকত্তা- ‘যেভুয্যেনা’তি ৱুত্তং. সকম্মকত্থন্তি ৱত্ৱা সকম্মত্তমেসং পাদিযোগে সতি হোতীতি দস্সেতুমাহ- ‘পাদিসহিতা’চ্চাদি. খটোপিকা মঞ্চো.

৫৯. গম

অৱিৱচ্ছিতকম্মো চেহাকম্মকোতি কথযমাহ- ‘অৱিজ্জমানে’চ্চাদি. যাতৱন্তো যাতা, যানং যাতং. অযোযিত্থাতি যা তো. ক্তো ন ৱিধাতব্বো পাণিনিযেহি ৱিয. কাৰণসামগ্গিযং ভূতাযন্তি সস্সাদিহেতুভূতসমিদ্ধিযং ভূতাযং. সা চ ভূতা যেৱাতীমিনা কাৰণসামগ্গিযা অতীতকালিকত্তমাহ.

৬০. আহা

আধাৰেচেতি অনুৱুত্তিযা এত্থ চকাৰতো ‘যথাপত্তঞ্চে’তি সম্বন্ধা ৱুত্তন্তি সেসো. এৱং ন কুতোচি অপকস্সনং সিযাতি এৱমাধাৰাদিকে অনুৱত্তমানে সতি কুতোচি আধাৰাদিতো অপকস্সনং ৱিসুং কৰণং ন সিযাতি অত্থো. তথা সতি হেট্ঠা সুত্তেনেকযোগমেৱ কৰেয্যাতি অধিপ্পাযো. ভাৱকম্মেসূতি সম্বজ্ঝতেতি যোজনা.