ছট্ঠকণ্ড

১. ৱত্ত

তদত্থস্সেৱাতি তস্স ক্ৰিযত্থস্স. যো কিৰিযাসঙ্খাতো অত্তো তস্সেৱ. এতেন আধাৰমেতং ক্ৰিযত্থস্সাতি ঞাপেতি. নহিচ্চাদিনা তদত্থস্সেৱ ৱিসেসনে কাৰণমাহ. সুত্তংৱিনাতিপৰেসংৱিয সুত্তং ৱিনা. তাপি ৱত্তমানেযেৱ ভৱিস্সন্তীতি ইমিনা ৱত্তুমিট্ঠত্তাতি এত্থ সেসৱচনমৱবোধেতি. এৱকাৰেনা (তি ৱত্তমানস্সেৱাতি এত্থ এৱসদ্দেন.) তব্বিৱচ্ছাতি ৱত্তমানৱচনিচ্ছা.

তংসমীপস্সাতি এত্থ তসদ্দেন মহাকস্সপস্স সুভদ্দৱচনানুস্সৰণসঙ্খাতো মৰণপ্পত্তিহেতু দুক্খানুভৱসঙ্খাতো চ কিৰিযাৱিসেসো পৰিগ্গহিতো, তে ৱা ৱত্তমানকিৰিযাৱিসেসাতি তেসমুভিন্নমাসন্নানি কমেন অধম্মদীপনমৰণানি, তেনাহ-দীপন মৰণানমাসন্নত্তা’তি. এৱং মঞ্ঞতে ‘‘তক্কালৱত্তমানকিৰিযাৱিসেসস্স দীপনমৰণসঙ্খাতং তংসমীপতাৱিপি কিৰিযন্তৰং ৱত্তমানগ্গহণেন তংসামীপ্যং গয্হতি, যথা (গঙ্গাসমীপো) দেসো গঙ্গাতি ৱুচ্চতি ততো ‘গঙ্গাযং গাৱো’তি সিযা’’তি. পুৰে ইচ্চাদিনা পক্খন্তৰং ৱিৰচিতং ৱুত্তিকাৰেন, তদুপদস্সেতুং মুখযতি ‘সভাৱতো’ ইচ্চাদি.

কিৰিযাকালোতি ৱত্তমানকিৰিযাকালো. অৱসিস্সতীতি পুৰেপুৰাসদ্দেহি দীপিতঅনাগতকালতো অৱসিস্সতি. কিৰিযা কালেতি দীপনমৰণকিৰিযাকালে. তস্সাতি দীপনমৰণস্স. ৱত্তমানত্তাতি এত্থ ৱত্তমানেযেৱ ভৱিস্সন্তীতি সেসো. অনেনাতি পুৰেচ্চাদিৱুত্তিৱচনেন. পুৰেপুৰাসদ্দেহি অনাগতকালাৱগমে সতি দিপ্পতি মৰতীতি এত্থ দীপনমৰণকিৰিযাকালো মুখ্যে তদা ৱত্ততীতিআহ- ‘মুখ্যং ৱত্তমানত্তমাহে’তি. পুন পক্খন্তৰমুপনীতং কালেচ্চাদিনা ৱুত্তিকাৰেন, তমুপদস্সেতুং মুখমাৱত্তযতি ‘অনাগতে’চ্চাদি.

ৱুত্তিযং কালব্যত্তযোতি কালাতিৱত্তনং, ৱত্তমানকালাতিক্কমেন অনাগতকালেপি বাহুলকাত্যাদযো হোন্তীতি অধিপ্পাযো. তদেৱ সমত্থেতি ‘ভৱন্তেৱ’ইচ্চাদিনা. ত্যাদযোতীমিনা সব্বেসং আখ্যাতিকানং গহণং. লস্স দীঘোতি সম্বন্ধো. গচ্ছতীতি সক্কস্স সহভাৱং গমিস্সতীতি অত্থো.

৩. নামে

পটিজানিস্সন্তীতি ৱত্তমানে অনাগতৱচনং, পটিজানন্তীতি অত্থো. ইতৰম্পন ভূতে ভৱিস্সতীতি আসি, কৰিস্সতীতি অকৰি, চেতে স্সসীতি চেতিতা অসি, ভুঞ্জিস্সসীতি ভুঞ্জিতা অসি. অনোকপ্পনা অস্সদ্ধা. অমৰিসনং অক্খমা. ইমিনাৱাতি অত্থিৱচনে উপপদে কোধা সদ্ধাসু গম্মমানেস্ৱ-সতীপি ৱচনন্তৰে ইমিনাৱ সামঞ্ঞৱচনেন সিদ্ধন্তি অত্থো. গৰহাৱমাতি তস্স হেতুৱচনং. তথাহিচ্চাদিনা গৰহাৱগমমেৱ সমত্থেতি. অত্থিনাম ঈদিসন্তি [অত্থিনামাতি (পোত্থকে)] আভিদোসিকস্স কুম্মাসস্স পৰিভুঞ্জনং ৱিজ্জতে নামাতি অত্থো. ৱিজ্জমানম্পি তং অসদ্দহন্তো অমৰিসন্তো এৱং ৱদতি. নত্থীতি মঞ্ঞেতি অধিপ্পাযো, তেনাহ- ‘পচ্চক্খমপী’তি [ঈদিসম্পীতি] আদি. যোপীতি সদ্দস্স সোপীতি তসদ্দেন সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. অত্থীতি ৱিজ্জমানত্থেতি ৱুত্তৱিজ্জমানত্থো ৱক্খমানপক্খত্তযেপি দট্ঠব্বো.

ননু অত্থিনাম তাতাতি এত্তকে ৱুত্তে পঠমো অত্থিনুখোচ্চাদিকো নিসীদিত্ৱাতি সদ্দপৰিযন্তো চ, দুতিযো অত্থিনুখোচ্চাদিকো নিসীদিত্ৱাতি সদ্দপৰিযন্তো চ ততিযো অত্থিমঞ্ঞেচ্চাদিকো জিগুচ্ছনেয্যন্তি সদ্দপৰিযন্তো চ ৱচনপ্পবন্ধো কথং লব্ভতীতি মনসি নিধাযাহ- ‘সোপনা’তিআদি. ইমিনাতি ‘অত্থিযেৱিহাপি নিন্দাৱগমো’তি ৱচনেন. ঠানভোজনে গৰহতীতি সম্বন্ধো. ৱুত্তং সক্কতানুসাৰেন. নিস্সাযনিস্সাযাতি যত্থ ভগৱা নিসিন্নো তং ঠানং নিস্সায নিস্সায.

৪. ভূতে

কিৰিযাৰূপেতি কিৰিযাসভাৱে, এৱমঞ্ঞত্ৰাপীতি অগমি অগমিত্থাতীমেহি অঞ্ঞত্ৰ অগমুং ইচ্চাদিকে অগমোচ্চাদিকে চ. অনুদৰা অলোমিকাতি সন্তমপ্যুদৰাদিকং মহত্তাভাৱপটিপাদনায বহুত্তা ভাৱপটিপাদনায চ ন ৱত্তুমিচ্ছীযতে.

৫. অন

অঞ্ঞপদত্থৱুত্তিযাতি ৱুত্তমঞ্ঞপদত্থং দস্সেতি ‘ৱক্খমানলক্খণো’চ্চাদিনা. ৱক্খমানলক্খণোতিৱুত্তিকাৰেন ‘‘আঞায্যা’’চ্চাদিনা ৱক্খমানলক্খণো. অন্তোকত্ৱাতি ইমিনা আসদ্দস্সাভিৱিধিম্হি পৱত্তিমাহ. অহৰুভযতড্ঢৰত্তং ৱাতি এত্থ ৱাসদ্দো পক্খন্তৰে. অড্ঢৰত্তসদ্দেন ৰত্তিযা চতুত্থো ভাগো-ত্ৰ ৱত্তুমিট্ঠো, অহো চ তস্স অড্ঢৰত্তঞ্চাতি অত্থো. ইমস্সাধিপ্পাযত্থমাহ- ‘অতীতেচ্চাদি. উভযত্থ অধিপ্পাযং ৱিৱৰতি‘অয’মিচ্চাদিনা. পঞ্চযামোতি অতীতায ৰত্তিযা পচ্ছিমপঞ্চচত্তালীসৱিনাডিকাধিকঘটিকাত্তযং অনাগতায পুৰিমপঞ্চচত্তালীসৱিনাডিকাধিকঘটিকত্থযঞ্চেতি অড্ঢাধিকসত্তঘটিকাপৰিমাণো একো যামো অহস্স চত্তাৰোতি পঞ্চ যামা পহাৰা অস্সাতি পঞ্চযামো.

গতাযপচ্ছিমো যামো, পচ্ছিমদ্ধমিমস্স ৱা;

পহাৰো-নাগতাযাদী, তদদ্ধমপি ৱা তথা.

ৱুত্তকালাৱধি মজ্ঝো, কালো সো-জ্জতনো মতো;

তন্নিসেধেন যোত্ৱঞ্ঞো, সো-নজ্জতনো মতো.

অগমত্থাতিআদীসু অঈস্সআদীনং সম্বন্ধিব্যঞ্জনস্সাভাৱা ন ইঞ. ব্যামিস্সেপীতি অজ্জতনমিস্সেপি ভূতে. নঞ্সমাসনিস্সযে ব্যামিস্সে যথা পপ্পোতীতি দস্সেন্তো আহ- ‘পৰিযুদাসেতাৱে’চ্চাদি.

অজ্জতননিস্সযোতি ব্যামিস্সে অজ্জতনভাগীনিস্সযো. অত্থুতি পঞ্হে তু তদঞ্ঞনিস্সযোতি ব্যামিস্সেযেৱ ততো অজ্জতনতো ইতৰানজ্জতন নিস্সযো অঞ্ঞত্ৰাতি ব্যামিস্সতো অঞ্ঞত্ৰ ভূতকালে. পসঙ্গোতি আ ঞুআদীনং পসঙ্গো. অজ্জহিয্যোৱাতি ব্যামিস্সতাদস্সনত্থং ৱুত্তং.

৬. পৰো

সমাসোতি ছট্ঠীসমাসো কাৰকসমাসো ৱা. নিপাতনতা চাস্স ৱিসেসতোতি. এতঞ্চাতি পৰোক্খেতি এতঞ্চ. ক্ৰিযত্থস্স উপাধি ৱিসেসনং ক্ৰিযত্থোপাধি, তস্স ক্ৰিযত্থোপাধিনো ভূতা নজ্জতনস্স সাধনদ্ৱাৰেন ৱিসেসনং, ন তূজুকংত্যত্থো. কস্মা নোজুকং ৱিসেসনং ত্যাহ ‘ব্যৱচ্ছেজ্জাভাৱা’তি. তমেৱ ফুটযিতুমাহ- ‘তথাহি’চ্চাদি.

সাধিযমানাতি ইমিনা ধাত্ৱত্থস্সাপৰিনিপ্ফন্নতং বোধেতি. তে সন্তি ইন্দ্ৰিযানং. সন্তো ৱিজ্জমানো ৱিসযো যেসং ইন্দ্ৰিযানং তে সম্ভাৱো তত্তং, তস্মা. নেতি পটিসেধে, সাধনদ্ৱাৰেন ৱিসেসনত্তে ব্যৱচ্ছেজ্জসব্ভাৱা যথাৱুত্তদোসো ন ভৱতীতি অত্থো. দোসা ভাৱমেৱ দস্সেতুমাহ- ‘যস্সি’চ্চাদি. যস্সাতি ধাত্ৱত্থস্স. তত্থাতি তস্মিং অপ্পচ্চক্খে ধাত্ৱত্থে. কাৰকানং সত্তিসভাৱত্তা সাপি অপচ্চক্খা ৱাতি চোদেতি ননুচেচ্চাদিনা. অসত্তোতি অসমত্থো.

অত্তানাম অত্তনো পচ্চক্খোতি তব্বিসযে অম্হকাৰকস্স ৱিধানমযুত্তন্তি মনসি নিধায যং ৱুত্তং ৱুত্তিকাৰেন, তমুপদস্সেতুমাহ- ‘ননুচে’চ্চাদি. অত্তবোধনীযাপি হি কিৰিযা যদা চিত্তৱিক্খেপতো নোপলক্খীযতে, তদাযং পৰোক্খা ভৱতি, তেনুত্তমৱিসযেপি পৰোক্খভাৱো তস্সা ভৱত্ৱেৱ. জাগৰতোপি যদা মদা মনোব্যাতঙ্গতো অনুপলদ্ধি, তদাপি ভৱত্যেৱেতি দস্সেতুং ৱুত্তং ব্যাসত্তৱচনং. অভিনিব্বত্তিকালেতি কিৰিযা নিব্বত্তিকালে, ‘সুত্তো-হং কিং ৱিললাপ, মত্তো-হং কিংৱিললাপে’তি ইদমত্ৰোদাহৰণং. চিত্ত চিক্খেপৱিসযপ্পদস্সনাযেত্থ সুত্তৱচনং.

৭. এয্যা

এয্যাদোতীমিনা এয্যাদ্যত্থো গহিতোতি বোধেতুং যেনেচ্চাদিকং ৱুত্তং. নিমিত্তসদ্দাপেক্খায তন্তি ৱত্তব্বে ৱিসযসদ্দাপেক্খাযসোতি ৱুত্তং. তেসন্তি এয্যাদীনং. ৱিসযং দস্সেতি ‘হেতুফলেস্ৱিচ্চাদিকো’তি. আদিসদ্দেন পঞ্হপত্থনাদযো গহিতা. অথাত্ৰ ক্ৰিযগ্গহণাভাৱে ক্ৰিযাতিপত্তিযন্তি কথং লব্ভতিচ্চাহ- ‘ক্ৰিযাতি পত্তিয’ন্তি আদি. ক্ৰিযাতিপত্তিযন্তি ৱিৱৰণং কতন্তি সম্বন্ধো.

অভিধেয্যদ্ৱাৰেনাতি কিৰিযাসঙ্খাতঅত্থমুখেন, পকতক্ৰিযত্থ ৱিসেসনত্তাতি ক্ৰিযত্থাধিকাৰতো অধিকতস্স ধাতুস্স ৱিসেসনত্তা. ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘অতিপত্তিযন্তি অধিকতক্ৰিযত্থৱিসেসনং, ৱিসেসনঞ্চ হোন্তং নোজুকং ভৱিতুমৰহতি কিঞ্চৰহি অভিধেয্যদ্ৱাৰেন, তথাহি অতিপতনং নাম ক্ৰিযায হোতি, ন ক্ৰিযত্থস্স অযুজ্জনতো, তস্মা অতিপত্তিযন্তিৱুত্তেক্ৰিযাতিপত্তি যন্তি ইদং ক্ৰিযত্থৱিসেসনং হোন্তং অভিধেয্যদ্ৱাৰেন হোতীতি ক্ৰিযাতিপত্তিযন্তি ৱিৱৰণং কত’’ন্তি. ৱিধুৰপ্পচ্চযোপনিপাততোতি ৱিৰুদ্ধপ্পচ্চযসমৱাযাতি অত্থো.

কাৰণৱেকল্লতোৱাতি হেতুমতো ফলস্স যো হেতু তস্স ৱিকলত্তেন. তত্ৰেতীমস্স অত্থো ৱত্তমানৱিসযেতি. ক্ৰিযাতিপত্তিযন্তি ভূতাদি ক্ৰিযাতিপত্তিযং. লিঙ্গতোতি নিমিত্তেন. গমকেন লিঙ্গেন গম্মাযাতিপত্তিযা বুজ্ঝনকালং ৱত্তমানো কালো ন তিট্ঠতি অতিক্কমতীতি আহ- ‘ৱত্তমানতায ব্যতিক্কমা’তি. তদেৱ ফুটযতি ‘সমকাল’ন্তিআদিনা. সমকালন্তি একক্খণে. ৱত্তমানস্স ক্ৰিযাতিপত্যসম্ভৱা তদৱসিট্ঠাতীতানাগতেস্ৱেয্যাদীনম্ভাৱো (অঞ্ঞথা) নুপপত্তিযাতি ৱুত্তং ৱুত্তিযং ‘সামত্থিযাতিআদি.

লিঙ্গেনাতি এত্থ পুব্বে দক্খিণেন গমনে সতি সকটিস্সাপৰিযা ভৱনদস্সনং দক্খিণেন গমনস্স সকটাপৰিযাভৱনহেতুত্তে লিঙ্গং, দক্খিণেন গমনস্সাতিপত্তিযা অঞ্ঞতো গমনাদি লিঙ্গং. সকটা কিৰিযাভৱনাতিপত্তিযা সকটে গৰুভাৰাৰোপনাদি লিঙ্গং. পঠমৱযে অৰহত্তভৱনং তংহেতুভূতঞ্চ পব্বজ্জং পৰেসং পঠমৱযে পব্বজ্জানিমিত্তাৰহত্তপ্পত্তিলিঙ্গেন ৱিঞ্ঞায পব্বজ্জাযাতিপত্তি ঘৰকম্মব্যাৱটতাদিলিঙ্গেন, অৰহত্তস্সাতিপত্তি চ পব্বজ্জানিমিত্তাভাৱেন [ভাৱৱিৰহেন (পোত্থকে)] লিঙ্গেনাৱসীযতেতি লিঙ্গেন ভূত ক্ৰিযাতিপত্তি পন ৱেদিতব্বা, যদি পনেৱমভিঞ্ঞালাভী পযুঞ্জতি তদা পচ্চক্খঞাণেনেৱ সব্বং ৱিঞ্ঞায পযুঞ্জতীতি ৱেদিতব্বং. লিঙ্গতোৱসীযমানাযন্তি পন বাহুল্লেন ৱুত্তং.

৮. হেতু

নিচ্চভৱনং হেতু (ত্যাদিনা) হেতুফলভাৱোযেৱেত্থ, নাতি পত্তীতি দীপেতি. সব্বপ্পচ্চযোদাহৰণৱসেনাতি সব্বেসং এয্যাদীনম্পচ্চযানং উদাহৰণৱসেন. হেতুফলানং সব্ভাৱতোতি ৱুত্তত্তা হেতুফলানি দস্সেতি হননমিচ্চাদিনা. এৱং হেতুফলসব্ভাৱতো সব্বকালে চ ৱিধানতো এত্থ ৱত্তমানেপি পপ্পোতীতি ভাৱো. সো চ হেতুহেতুমন্তভাৱো চ.

৯. পঞ্হে

পচ্ছিমং পচ্ছিমং পদন্তিআদীসু পঞ্হোতি পুৰিমং পদং, সম্পুচ্ছনাতি পচ্ছিমং পদন্তিআদিনা দট্ঠব্বং. সমেচ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞং পুচ্ছনা সম্পুচ্ছনা, যাচনং দেহী ত্যাদিনা যাচনমত্থং, ইট্ঠস্সাসম্পত্তস্সাত্থনমিট্ঠাসিংসনং. পত্তকালৱসেন চ ৱিসযভেদেন ভিন্নায পীতি যোজেত্ৱা অত্থো দট্ঠব্বো. পত্তকালং দস্সেতি নিমিত্তভূতস্সাতিআদিনা. নিমিত্তভূতস্সাতি তংতংকিচ্চসম্পজ্জনে কাৰণভূতস্স. ৱিধি নাম দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিক নিমন্তণামন্তণাজ্ঝেসনপেসনানি. এত্থ চ অনুঞ্ঞাপত্তকালেসু চ পঞ্চমী ৱিহিতা পৰেহি, দিট্ঠধম্মিকাদীসু পঞ্চসু সত্তমী. ইধ পন তে দ্ৱেপি ৱিধিৱিসেসাযেৱাতি ৱিধিম্হি অন্তোকৰিত্ৱা এয্যাদিং ৱিধাতুং যং ৱুত্তং ৱুত্তিকাৰেন, তদিদানি ৱত্তুকামো আহ- ‘অনুঞ্ঞাপত্তকালেসুপি’চ্চাদি. ৱিধিপ্পতীতিমেৱ পকাসেতি ‘এৱং কৰেয্যাসী’’তিচ্চাদিনা. অনুজানন্তোপি দীপেন্তোপি কিৰিযাসু ব্যাপাৰেতিযেৱাতি ব্যাপাৰণম্পতীতিতোতি যোজেত্ৱা অত্থো ৱেদিতব্বো.

পেসনেপি কেসঞ্চি ব্যাকৰণঞ্ঞূনং সত্তমীৱিধিচ্ছিতোতিৱুত্তিকাৰেন যং ৱুত্তং, তং দানি ৱত্তুমাহ- ‘পেসনে পি’চ্চাদি. সমূলতন্তি কেসঞ্চি সদ্দিকানং সত্তমীৱিধিৱিধানমূলেন সমূলতং. ‘‘অনুমতিপৰিকপ্পত্থেসু সত্তমী’’তি (৩-১-১১) কচ্চানসুত্তং. কত্তুমিচ্ছতো পৰস্স অনুজাননং অনুমতি, পৰিকপ্পনং সল্লক্খণং নিৰূপনং পৰিকপ্পো হেতুফলকিৰিযা সম্ভৱো চ, তস্মিং অনুমত্যত্থে চ পৰিকপ্পত্থে চ সত্তমীৱিভত্তি হোতীতি অত্থো. অত্থগ্গহণেন ৱিধিনিমন্তণামন্তণাজ্ঝেসন পত্থনাপত্তকালেসু চ.

১০. তু অন্তু

উদাহটাতি গচ্ছতু গচ্ছন্তুআদিনা উদাহটা. দদাতূতি যাচনে.

১১. সত্য

অৰহত্থে চাযমেৱ পযোগো, তেন ভৱং খলু ৰজ্জং কৰেয্য ভৱং অৰহোতি যোজেত্ৱা দট্ঠব্বো.

১২. সম্ভা

যোগ্গতাজ্ঝৱসানন্তীমস্সাত্থপদং, সত্তিসদ্দহনন্তি সামত্থিযস্স সদ্দহনন্তি অত্থো. পযোগানুসাৰিতং দীপেতী সম্বন্ধো. গম্মমানেতি সম্ভাৱেমিচ্চাদিনা ভ্ৱাদিধাতূহি অৱুচ্চমানেপি গম্যমানে. উদাহটং ‘অপিপব্বতং সিৰসা ভিন্দেয্যা’তি. মহাবলতায হত্থিহননে অলমত্থৱিসযে সম্ভাৱনে সত্যপি অলং সদ্দো-ত্ৰালমত্থো যুত্তোতি ন ভৱন্তেত্যাদযো হনিস্সতি. ধাতুনাতি এত্থ ধাতুগ্গহণেন ভ্ৱাদযো গয্হন্তে তত্থ ধাতুসদ্দস্স ৰুড়্হত্তা পুব্বাচৰিযসঞ্ঞায ৱা. উদাহটন্তি ভুঞ্জেয্য ভৱং ত্যাদিনা.

১৩. মাযো

সূতি মাসূতি এত্থ সুসদ্দো. এত্থ ইমস্মিং উদাহৰণে. নিৱত্তেতি মাসদ্দোতি সেসো. আৰদ্ধন্তি ইমিনা ৱত্তমানং ৱনগমনং দস্সেতি. অন্তোভূতণ্যত্থাতি ণিপ্পচ্চযাভাৱেপি অত্তনি অন্তোভূতণ্যত্থ ধাতুতো. ঈআদীনং আআদীনঞ্চ সককালোনাম ভূতো কালো. ধাতুসম্বন্ধো ৱিসেসনৱিসেস্সভাৱো, তেনাহ- ‘ধাত্ৱত্থ সম্বন্ধে ৱিসেসন ৱিসেস্সভাৱলক্খণে’তি. সব্বত্থাখ্যাত ৱাচ্চোত্থো ৱিসেস্সো স্যাদ্যন্তৱাচ্চো ৱিসেসনং.

ইট্ঠোতি পৰেসমিট্ঠো. জাননত্থৱসেন গমনত্থত্তাতি ‘‘গমনত্থা কম্মকা’’তি (৫-৫৯) সুত্তে গমনত্থসদ্দেন ‘যে গত্যত্থা তে বুদ্ধ্যত্থা’তি জাননত্থোপি গহিতোতি এৱং গহিতজাননত্থৱসেন গমনত্থত্তাতি অত্থো. অভিমতানি পাণিনিযানং. তথা সদ্দস্সত্থমাহ- ‘অনন্তৰেন গতত্থ’(ন্তি অন)ন্তৰে ৱুত্তেন কৰণভূতেনাতি অত্থো. অভিমতোতি পাণিনিযানমেৱ ইধাধিপ্পেতসমুচ্চযং ৱত্তুমাহ- ‘সমুচ্চযো’ইচ্চাদি. অথাত্ৰ কথমনেকাসং কিৰিযানং চীয মানতা যাৱতা একাৱাটনকিৰিযাজ্ঝযনকিৰিযা চেত্যাসঙ্কিযাহ- ‘সাধনভেদনে’চ্চাদি. মঠাদিসাধনানম্ভেদেনাটন কিৰিযাযপি ভেদোতি অত্থো. তক্কিৰিযাপ্পধানস্সাতি সা লৱনকিৰিযা পধানমস্স কত্তুনো. যো- যমঞ্ঞেপি নিযোজেন্তো ৱিয কিৰিযং কৰোতি সো না-ঞ্ঞকিৰিযাপধানে যুত্তো, তক্কিৰিযাপ্পধানেযেৱেতি.

১৪. পুব্ব

মহাৱাক্যৰূপত্তা পকৰণস্স তদপেক্খায ৱাক্যেকদেসত্তং ‘‘ৱত্তমানে তিঅন্তি, ভৱিস্সতি’’চ্চাদীনং ৱাক্যানন্তি আহ ‘ৱাক্যেকদেসেহী’তি. অতোযেৱমাহ-ৱাক্যাৱযৱোপৰো-ধুনা কৰীযতে’তি. ৱিধিৱাক্যত্তমস্স দস্সেত্ৱা নিযমৱাক্যত্তং দানি দস্সেতুং ‘অথৱা নিযমত্থমিদন্ত্যাদীন’ন্ত্যাহ. নিযমসুত্তত্তমেৱ ফুটযতি ‘তেহি’চ্চাদিনা. তেহি তেহি সুত্তেহীতি ‘‘ৱত্তমানে তি অন্তি’’চ্চাদীহি তেহি তেহি সুত্তেহি. ইমিনাতি ‘‘পুব্বপৰা’’দিনা ইমিনা সুত্তেন. ননু তুম্হাম্হসেসেসূতি এত্তকে ৱুচ্চমানে ‘তুম্হাম্হসদ্দৱচনীযেসু তদঞ্ঞসদ্দৱচনীযেসু চ কাৰকেসূ’তি অযং ৱিসেসো কুতো গম্যতে যেনেৱং ৱিৱটংত্যাহ- ‘কত্তুকম্মে’চ্চাদি. কত্তাদীসু ৱিধানঞ্চ ৱক্খতি.

কত্তুকম্মানমেৱাতি ইমিনা ভাৱং ব্যৱচ্ছিন্দতি. তথা চ ৱক্খতি- ‘তুম্হাম্হসদ্দৱচনীযত্তাভাৱা’তি. অসত্ৱভূতাযেচ্চাদিকমেকৱচন সম্ভৱে কাৰণং, তুম্হাম্হেচ্চাদিকন্তু পঠমপুৰিসসম্ভৱে. তুম্হাম্হসেসেসু হোন্তা মজ্ঝিমুত্তমপঠমা কথং ভাৱাদীসু ৱিঞ্ঞাযন্তি কথঞ্চ তুম্হাম্হাদিসদ্দৱচনীযস্স কাৰকত্থস্সাখ্যাতেন তত্থ ৱিহিতেন সঞ্ঞাৱিভত্তা তুম্হাম্হাদিসদ্দপ্পযোগাভাৱোচ্চাসঙ্কিয যং ৱুত্তং ৱুত্তিযং তংদানি ৱিৱৰন্তেন ‘যদি ভাৱাদীসু মানাদযো ন ৱিধীযন্তে তদামানাদীসু পৰেসু ভাৱাদীসু ক্যলাদীনং ৱিধানমেৱ নোপপজ্জতী’তি ইমিনা সামত্থিযেন তুম্হাদীসু কাৰকেসু মজ্ঝিমাদীনং ভাৱো ৱিঞ্ঞাযতি তেনেৱ তুম্হাদিকাৰকত্থস্স তত্থ ৱিহিতেনাখ্যাতেন সঞ্ঞাপিতত্তা তুম্হাদিসদ্দপ্পযোগো নাম ন হোতীতি দস্সেতুং ‘তুম্হাদিস্ৱি’চ্চাদিকমাৰদ্ধং. যজ্জেৱং তুম্হাদিসদ্দপ্পযোগোযেৱ ন সিযা চ্চাহ- ‘যজ্জেৱ মিচ্চাদি. পৰিহাৰমাহ- ‘সসদ্দেনা’তি. তুম্হাদিসদ্দেন. ব্ৰাহ্মণাইচ্চনেনাভিহিতমেৱ বহুত্তং বহৱোতি ৱচনেনানুজ্জতে. ৱচনাভাৱে কথং তুল্যাধিকৰণত্তংত্যাহ- ‘অনুজ্জমানস্সি’চ্চাদি. অনুজ্জমানস্সাতিঅনুৱদিতব্বস্স গচ্ছতিচ্চাদিনা নিদ্দিট্ঠস্স কত্তুনো.

অনুৱাদেনাতি (তুম্হাদি) অনুৱাদেন. ‘‘নামম্হি পযুজ্জমানেপি তুল্যাধিকৰণে পঠমো’’তি (৩-১-৫) কচ্চানৱচনং, তেনাহ- ‘তেনেৱি’চ্চাদি. অসমানাধিকৰণত্তা হি ‘তযাপচ্চতে’চ্চাদো ন ভৱতি. তথাহি তযেচ্চেতং কত্তুৱাচী পচ্চতেচ্চেতং কম্মৱাচী কম্মে আখ্যাতপ্পচ্চয ৱিধানতো.

‘এহি মঞ্ঞে ৰথেন গমিস্সসী’তি পাণিনিযাতিমতনিপ্ফাদনক্কমো (নিৰস্স) তে ‘পৰিহাসে’চ্চাদিনা. মঞ্ঞতিস্স পযোগেতি উপপদৱসেন মনধাতুস্স পযোগে. ধাতুম্হাতি গমিআদিতো. উত্তম পুৰিসেকৱচনে পত্তেতি গমিস্সামীতি পত্তে. মজ্ঝিমোভিমতোতি গমিস্সসীত্যভিমতো. মজ্ঝিমে পত্তেতি মঞ্ঞসেতি পত্তে, উত্তমেকৱচন মিট্ঠন্তি মঞ্ঞেতিট্ঠং. ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘মঞ্ঞসে ত্ৱং ৰথেন গমিস্সামীতি ৱত্তব্বে মঞ্ঞে ত্ৱং ৰথেন গমিস্সসীতি ভৱতীতি (ৱুত্ত’’ন্তি). এহি মঞ্ঞেচ্চাদি ন কিঞ্চি ৱুত্তং ৱুত্তিযং. যথাসৱিসযেৱমজ্ঝিমুত্তমা সম্পজ্জন্তি, তথাসম্বন্ধমুপদস্সযমাহ- ‘এৱমেত্থাভিসম্বন্ধো’চ্চাদি. পৰাভিমতং সম্বন্ধং কুৰুমানো আহ- ‘নত্ৱেৱ’মিচ্চাদি. অথোচ্চতেচ্চাদিনা পৰাধিপ্পাযমাহ- ‘যদে’চ্চাদি.

যদেৱমভিসম্বন্ধোতি ‘মঞ্ঞসে ত্ৱং ৰথেন গচ্ছামী’তি যদা এৱমভিসম্বন্ধো কৰীযতীত্যত্থো. সো চেৱমনুগতোতি ‘মঞ্ঞে অহং ত্ৱং ৰথেন গচ্ছসি’চ্চেৱং সো চ পযোগো অনুগতোত্যত্থো. পকাৰন্তৰকপ্পনাযাতি ‘মঞ্ঞসে ত্ৱং ৰথেন গচ্ছামী’তি অন্তৰকপ্পনায.

১৫. আঈ

তেনচাতি সমাসিতত্তেন চ,স্সত্যাদীনমগ্গহণন্তি যদি তেসং গহণং সিযা আঈস্সাদীসূতি ন সমাসেন ৱদেয্য.

১৭. ভূস্স

কতাকতপ্পসঙ্গীযো ৱিধি সো নিচ্চো-নিচ্চা বলৱাতি পঠমং ৱুক ভৱতীতি দস্সেতুমাহ- ‘কতাকতপ্পসঙ্গিত্তা’চ্চাদি.

১৮. পুব্ব

অআদ্যপেক্খেতি অআদীসূতি অনুৱত্তঅআদ্যপেক্খে.

২৩. কৰ

ননু চ ‘সোস্সা’তি কস্মা ৱুত্তং ‘‘ক্ৱচি ৱিকৰণান ‘‘মিচ্চেৱ (৫-১৬১) লোপো সিযাতি ‘কৰস্স কু’ন্তি ৱত্তব্বন্তি চোদনমনসি নিধাযাহ- ‘ক্ৱচি ৱিকৰণানং ত্যাদি. অঞ্ঞত্ৰপযোগানুসৰণা পযোগানুসৰণং ৱিনা ওলোপো ৱিঞ্ঞাতুং ন সক্কাতি সম্বন্ধো.

২৫. হাস্স

কাৰিযং আহঙ্সঙ্খাতমস্স অত্থীতি কাৰিযী, তেন অপৰো কাৰিযী হঞ্ঞতি হিংসীযতীতি অত্থো.

সহোস্সেহীতি কৰস্স ওকাৰেন স্সেন চ সহ হাস্স স্সেন সহাতি অত্থো. অথ কথং ওস্সেহি সহেৱ ৱুত্তা দেসোতিৱিঞ্ঞাযতীচ্চাসঙ্কিযাহ- ‘সহৱচনসামত্থিযা’তি. সহ সদ্দস্স সহত্থ(স্স চ) সোস্স স্সেনাতি কথনসামত্থিযাতি অত্থো. অধিপ্পাযং ৱিৱৰতি ‘এৱং মঞ্ঞতে’চ্চাদিনা. এৱং মঞ্ঞতে- ওস্সান মনাদেসিত্তে ইচ্চাদিনা পাঠেন ভৱিতব্বমিৱ লক্খীযতে… তেনেৱ পাঠেনসহৱচনসামত্থিযস্স পতীতিসব্ভাৱতো. ন তু ‘এৱংমঞ্ঞতেওস্সানমন্তাদেসত্তে হাস্সচাতি ৱচনমনত্থকং সিযা হা তো চেত্ৱেৱ ৱদেত্য ওস্সানমনাদেসিত্তে’চ্চাদিনা পাঠেন… ওস্সানমন্তাদেসপ্পসঙ্গস্সেৱাভাৱতো. নহেত্থাদেসাদেসি সম্বন্ধছট্ঠী অত্থি… সোস্সাতি ৱিসেসনছট্ঠিযাপ্পধানায স্সেনাতি সহত্থে ততিযায চ নিদ্দিট্ঠত্তা. উভযত্থাতি স্সত্যাদীসুস্সাদীসু চ.

২৮. আঈ

পুব্বসৰলোপোতি ৱিকৰণলোপো আকাৰাদেসে চ দ্ৱীসু ৱাৰেসু পুব্বসৰলোপো.

২৯. গমি

অগাতি ঈম্হি ললোপো, আকাৰাদেসে চ পুব্বসৰলোপো.

৩০. ডংস

অগঞ্ছা অগচ্ছীতি নিগ্গহীতাগমেন.

৩২. ণানা

উজ্ঝিতানুবন্ধানন্তি পৰিচ্চত্তানুবন্ধানং.

৩৩. আঈ ঊ

সুত্তে আতি ইমিনা উভযত্থ পঠমপুৰিসেকৱচনং গহিতন্তি আহ- ‘আ’তিআদি.

৩৪. কুস

অভিৰূহীতি ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘৰস্সা’’তি (১-৩৩) দীঘো.

৩৫. আ ঈ স্স

পৰোক্খাপৰনামধেয্যানন্তি পৰোক্খাতিঅঞ্ঞনামানং.

৩৮. এয্যা

তেহেৱাতি হেট্ঠা ৱুত্তসুত্তদ্ৱযেহেৱ, সহচৰিতঞাযেনাতি ‘‘ভূতে ঈ উং’’ইচ্চাদো (৬-৪) পৰচ্ছক্কে পঠম পুৰিসেকৱচনআকাৰেন ‘‘অনজ্জতনে আঞু’’ইচ্চাদো (৬-৫) পুব্বচ্ছক্কে পঠমপুৰিসেকৱচন আকাৰেন চ সহচৰিতাকাৰানমেৱ পচ্চাসত্তিযা সহচৰিতা পত্তিৱসেন পৱত্তঞাযেন গহণন্তি অত্থো. গহিতত্তা ত্ৱাদি সম্বন্ধী গয্হতেতি সম্বন্ধো. নিস্সযকৰণং নাম ব্যত্তিৱসেনেৱ, ন সামঞ্ঞৱসেনাতি আহ ‘এতেনা’তিআদি.

৪০. এও

অন্তসৰাদিলোপো ‘‘ৰানুবন্ধেন্তসৰাদিস্সা’’তি (৪-১৩২).

৪২. ওস্স

আদেসানন্তি অআদীনমাদেসানং.

৪৬. ইংস্স

পুব্বস্মিন্তি অকাসিন্তি এত্থ.

৫২. তস্স

ক্ৰিযত্থৱিহিতানম্পি ধাতুৱিহিতানম্পি অঞ্ঞেসং তব্বাদীনং পচ্চযানং ন গহণন্তি সম্বন্ধো.

৫৪. মিমা

অম্হীতিআদীনি ৱত্তমানে ত্ৱাদীসু ৱা মিমানমুদাহৰণানি.

৫৭. হিমি

মুয্হামি মুহ=ৱেচিত্তে ‘‘দিৱাদীহি যক’’ (৫-২১).

৬১. ঞাস্স

জানাতি ‘‘ঞাস্স নে জা’’ (৫-১২০)

৬৭. হনা

ছ চ খা চ ছ খা.

৭০. কযি

ইমিনা কতা কযিৰাতি অজ্ঝাহৰিতব্বং.

৭১. টা

এয্যুমাদীনং এয্যস্সাতি ৱুত্তত্তা উপাদিৱজ্জিতস্সাতি ৱিঞ্ঞাযতি.

৭৪. গুৰু

ওকাৰো গুৰুতি সংযোগপুব্বত্তা ৱুত্তং.

৭৬. ওৱি

ৱিকৰণসদ্দস্স অঞ্ঞথাপি ব্যৱচ্ছেদকত্তসম্ভৱে ইধাধিপ্পেতং ব্যৱচ্ছেদকত্তম্পটিপাদেতুমাহ- ‘যদিপি’চ্চাদি.

৭৮. এয্যা

অঞ্ঞত্ৰাপীতি ভৱেয্যামুভৱেয্যামইচ্চত্ৰাপি.

ইতি মোগ্গল্লানপঞ্চিকাটীকাযং সাৰত্থৱিলাসিনিযং

ছট্ঠকণ্ডৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিট্ঠিতা চ সব্বথা সাৰত্থৱিলাসিনী টীকেতি.

নিগম

১. সব্বদা সুভদাযিত্তা, সত্তানন্তনিসেৱিতে;

পসত্থে-ন্ৱত্থসঞ্ঞায, পঞ্ঞাতে সুভসঞ্ঞিতে.

২. চাগৱিক্কমপঞ্ঞানুদ্দযাদিগুণসালিনা;

সুভসেনাধিনাথেন, কাৰিতে ৱসতা সতা.

৩. পটিসল্লানসাৰুপ্পে, ৱিহাৰে সাধুগোচৰে;

মনোনুকূলে যোগীনং, ৱৰে ৱিক্কমসুন্দৰে.

৪. থেৰেন ৰচিতা সাযং, সাসনুজ্জোতনত্থিনা;

টীকা গুৰুপদম্ভোজ, ৰজোমত্থকসেৱিনা.

৫. বহুস্সুতানং ৱিঞ্ঞূনং, পৰমত্থাৱগাহিনং.

পৱত্ততু চিৰং চেতো, ৰঞ্জযন্তী নিৰন্তৰং.

৬. যেসং ন সঞ্চিতা পঞ্ঞা, নেকসত্তন্তৰোচিতা;

সম্মোহব্ভহতাৱেতে, নাৱবুজ্ঝন্তি কিঞ্চিপি.

৭. কিন্তেহি পাদসুস্সূসা, যেসং নত্থি গুৰূনিহ;

যে তপ্পাদৰজোকিণ্ণা, তেৱ সাধূৱিৱেকিনো.

৮. পুঞ্ঞেন সত্থৰচনাজনিতেন তেন,

সম্বুদ্ধসাসনৱৰোদযকাৰণেন;

লোকামিসেসুপি কিলেসমলা অলগ্গো,

সম্বুদ্ধসাসনৱৰোদযমাচৰেয্যং.

৯. যে-নন্ততন্তৰতনাকৰমন্থনেন,

মন্থাচ লোল্লসিতঞাণৱৰেন লদ্ধা;

সাৰামথাতি সুখিতা সুখযন্তি চঞ্ঞে,

তেমে জযন্তি গুৰৱা গুৰৱো গুণেহি.

১০. টীকাযো ৱিনসাদিনং ৱিৰচযী যো কণ্ঠভূসাপৰো,

ৱিঞ্ঞূনং জিনসাসনামলমতীসো-কাসি চানাকুলং;

সন্তোসক্কমনোমনোমকমনো সব্ভাৱনীযো মহা,

সামী মে গুৰুপুঙ্গৱো ৱিজযতে সাৰীসুতো-যং ভুৱি.

১১. ৰাজা ৱিক্কমবাহু বাহিতৰিপূ তাত্ৱস্স [ভাতাস্স] লোকিস্সৰো,

সম্মিত্তানিহনো তিসীহড়পতী যোযং মহাৱিক্কমো;

নিব্ভীতো [তিসূৰো] ৱিজযাদিবাহু ৱিজযী সো আসি লঙ্কিস্সৰো,

তং নিস্সায ফলং চিৰায ফলতঞ্চেতং সতং সন্ততং.

সিদ্ধি ৰত্থু

১. অগ্গম্মোতিৱংসেন, অভযাৰামসামিনা;

পঞ্চিকাৱণ্ণনাভূতা, সা সাৰত্থৱিলাসিনী.

২. ম্ৰম্মক্খৰমাৰোপেত্ৱা, ৱিসোধেত্ৱা যথাবলং;

সকিযব্যৱহাৰেন, তিথীৱসু কৰিন্দুনা.

৩. যুত্তে ৱস্সে লঙ্কাদীপা, সৰট্ঠমাহতা পুন;

ভাস্সপ্পদীপকাতন্ত, কাসিকাপঞ্চিকাদিহি.

৪. সংসন্দিত্ৱা ৱিচাৰেত্ৱা, ৱাচেত্ৱাচ পুনপ্পুনং;

ঊনাধিকাদি দোসানি, অপনেত্ৱা সিনেসিনে.

৫. সুদ্ধট্ঠকে চ ৱস্সেসা, পাপিতা পকতিট্ঠিতিং;

সুদ্ধাসুদ্ধংৱ দস্সেন্তী, সোধেতু পাঠসুদ্ধিযা.