৩. ততিযকণ্ডৱণ্ণনা

১. স্যাদি

যস্সাতিকমাৱট্ঠিতস্সযোআদিঅক্খৰসমুদাযস্স, কিন্তন্তি আহ- ‘ইদ’মিচ্চাদি, ইদন্তি যথাৱুত্তং স্যাদিসমুদাযৰূপং, অৱযৱেন ৱিগ্গহো সমুদাযো সমাসত্থো, সমুদাযে পৱত্তা সদ্দা অৱযৱেসুপি ৱত্তন্তীতি স্যাদিসদ্দো সিআদিকে অৱযৱেপি ৱত্ততে, ৱিধিগ্গহণঞাযেনাতি ‘‘পচ্চযগ্গহণে যস্মা স ৱিহিতো তদাদিনো তদন্তস্স চ গহণ’’ন্তি ঞাযেন. স্যাদি অন্তে যস্স তং স্যাদ্যন্তং. ননু চ ‘‘স্যাদিস্যাদিনেকত্থ’’ন্তি সামঞ্ঞেন ৱুচ্চমানে যংকিঞ্চি স্যাদ্যন্তং যেনকেনচি স্যাদ্যন্তেন সহেকত্থীভাৱমৰহতি, তথাহি যথা গামগতোতিআদো, তথা পস্স দেৱদত্তে গামং, গতো যঞ্ঞদত্তো গুৰুকুলন্তি আদোপি সমাসো ত্যাসঙ্কিযাহ-‘সামঞ্ঞেন ৱুত্তেপি’চ্চাদি, যস্স স্যাদ্যন্তস্সযেন স্যাদ্যন্তেন সম্বন্ধো, তেন স্যাদ্যন্তেন সহতং স্যাদ্যন্তমেকত্থম্ভৱতীতি সম্বন্ধতো ৱিঞ্ঞাযতি অৱসীযতীতি যস্সাত্যাদিস্ৱত্থো, তথা চ গামগতোত্যত্ৰত্থীমেস-মঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খালক্খণো সম্বন্ধোত্যেকত্থীভাৱো, ততোযেৱেত্থাহু-

নিযতং সাধনং সাধ্যে, ক্ৰিযা নিযতসাধনা;

সন্নিধানেন মেতেসং [চেথিস্সা (পোত্থকে)], নিযমো-যম্পকাসতীতি.

অযমেত্থ অত্থো ‘‘যতো গামমিচ্চেতং সাধনং সাধ্যং কিৰিযং তংব্যপদেসজাননযোগ্যমপেক্খতে গতোতি, অতো সাধনং কাৰ কং সাধ্যে কিৰিযায নিযতং, যতো চ কিৰিযা সযং সাধনমপেক্খতে কিং গতোতি, অতো কিৰিযাপি নিযতং সাধনমেতিস্সাতি নিযতসাধনা হোতি অযং যথাৱুত্তো নিযমো অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খাৱসেন ৱত্তমানো এতেসং সাধ্যসাধনানং সন্নিধান মত্তেন অঞ্ঞমঞ্ঞতো পকাসতী’’তি. পস্স দেৱদত্ত গামং, গতো যঞ্ঞদত্তো গুৰুকুলংত্যত্ৰ তু গামন্তি সাধনং পস্সেতি সাধ্যমপেক্খতে, গতোতি গমনকিৰিযা তু গুৰুকুলমপেক্খতে, ততো চ গামগতানং ৱাক্যন্তৰাৱযৱানং নত্থেৱাপেক্খাতি ন ভৱতি সমাসো, সব্বত্থেৱমূহনীযং, সম্বন্ধো হি অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খালক্খণো সম্বন্ধ্যন্তৰতো-নৱট্ঠিতং নিৱত্তেত্ৱা ৱিসেসে নিৱেসেতি, তথাচ ৱুত্তং–

তস্স ত্ৱাকঙ্খতো ভেদে, যা পৰিপ্লৱমানতা;

ৱিসেসে তং নিৱেসেন্তো, সম্বন্ধোৱাৱছিন্দতীতি.

ভেদে ৱিসেসে গামন্তেতং সামঞ্ঞং ৱিসেসাপেক্খং ‘গামমাসীসতি, জহাতি, গতো’তি, তথা ‘গতো গামং, ৱনং, গুৰুকুল’ন্তি ৱেৱমাকঙ্খতো-ভিলসতো তস্স তু পধানপদস্সুপসজ্জনপদস্স চ যা পৰিপ্লৱমানতা অনৱট্ঠিততা তং ৱিসেসে ৱিসিট্ঠে সম্বন্ধিনি নিৱেসেন্তো পতিট্ঠপেন্তো সম্বন্ধোৱানেকপ্পকাৰো ক্ৱচি সাধ্যসাধনভাৱলক্খণো ক্ৱচি পকতিৱিকাৰভাৱসভাৱো ক্ৱচি সস্সামি সম্বন্ধৰূপো অৱছিন্দতি সম্বন্ধ্যন্তৰতো নিৱত্তেতীতি অত্থো, যতো-যমপেক্খা ৱাক্যকালেযেৱ নিৰূপ্যতে, ততো যত্থাত্থি পদানমপেক্খা, তত্থ সমাসাৱগমো, যত্ৰ তু নত্থি, তত্ৰ ন ভৱতীত্যনুপদিট্ঠো ৱিসযৱিভাগো ঞাযতেতি ভাৱো, বালে অবুধেতু নিস্সায ৱিচিত্তো সমাসৱিধানলোপাদিনানেকপ্পকাৰো পটিপত্তিযা সাধুসদ্দপৰিজাননত্থমুপাযো সম্ভৱতি, পৰমত্থতো তু সদ্দন্তৰত্তা অচ্চন্তং [অঞ্ঞত্তং] ৱাক্যসমাসানং ভেদো, ন হি ৱাক্যে দিট্ঠপদানি সমাসে সন্তি, তথা চ ৱুত্তং–

বালে নিস্সাযুপাযো-যং, ৱিচিত্তো পটিপত্তিযা;

ভেদো ৱাক্যসমাসানং, চ্চন্তং [ঞ্ঞত্তং (পোত্থকে)] সদ্দন্তৰং যতোতি.

অতোযেৱাতি যতো সামঞ্ঞেন ৱুত্তেপিযস্সযেন সম্বন্ধোতেন সহ তদেকত্থম্ভৱতীতি সম্বন্ধতো ৱিঞ্ঞাযতীতি নানিট্ঠং কিঞ্চিপীহ হোতি, অতোযেৱ হেতুতোতি অত্থো. ব্যপেক্খা সামত্থিযপৰিগ্গহাযেতি পদানমঞ্ঞোঞ্ঞাকঙ্খা ব্যপেক্খা, সাৱ সা মত্থিযং, তস্স পৰিগ্গহায. সমত্থৱচনং ন কতন্তি পাণিনিযেহি ৱিয ‘‘সমত্থো পদৱিধী’’তি (পা, ২-১-১) সমত্থৱচনং ন কতং. সমত্থো পদ ৱিধীতি পৰিভাসাযমযমত্থো ‘‘ৱিধীযতে [ৱিধীযতীতি (পোত্থকে)] ৱিধি, পদানং ৱিধি পদৱিধিসমাসাদি, যোকোচীহ সত্থে পদৱিধি,সো সমত্থো ৱিগ্গহ ৱাক্যত্থাভিধানে (সত্তি) ৱেদিতব্বো’’তি, তাদিসপৰিভাসায ব্যাপাৰতো তেসং ‘পস্স দেৱদত্ত গামং, গতো যঞ্ঞদত্তো গুৰুকুলং’ ত্যাদো নানিট্ঠপ্পত্তি, সামত্থিযঞ্চেত্থ দ্ৱিধাত্যুপগম্যতে ৱাক্যে ব্যপেক্খাৱুত্তিযমেকত্থীভাৱো চেতি [ৱুত্তিযমেকত্থীভাৱো ৱাক্যে ব্যপেক্খাচেতি (পোত্থকে)]. তত্থ পঠমস্স পৰিগ্গহং ৱচনমন্তৰেন পটিপাদিয দুতিযস্স পৰিগ্গহমিদানি ৱচনেন পটিপাদযমাহ- ‘একত্থী ভাৱো’চ্চাদি, একত্থীভাৱো ভিন্নত্থানং সাধাৰণত্থতাৱসেন পৱত্তিৱিসেসো, ৱাক্যে হি সাধাৰণত্থতা নত্থি ভিন্নত্থত্তা, অতোযেৱেত্থ ভেদনিবন্ধনা ছট্ঠ্যুপজাযতে ‘ৰঞ্ঞো পুৰিসো’তি, ৱুত্তিযন্তূভযপদব্যৱচ্ছিন্নত্থাভিধানতো সাধাৰণত্থতা ভৱতি, ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘সমাসে ৱিসেসনং ৱিসেস্সমনুপৱীসতি একীভৱতি ৱিসেসনং, ৱাক্যে তু ৱিসেসনং ৱিসেস্সতো ৱিসুংযেৱা ৱতিট্ঠতে’’তি. দ্ৱন্দসমাসস্স তু পদানং ৱিসেসনৱিসেস্সাভাৱেপি সকলপদত্থপ্পধানত্তা ‘ৰঞ্ঞো গো চ অস্সো চ পুৰিসো চা’তি ৱাক্যতো ‘ৰঞ্ঞো গৱাস্স পুৰিসা’তি সমাসস্স ৱিসেসো একত্থী ভাৱলক্খণো ভৱত্যেৱ, তথাহি তত্থ ৱাক্যে ভিন্নত্থনিবন্ধন সমুচ্চযপটিপাদনায চসদ্দো পযুজ্জতে, সমাসে তু নপ্পযুজ্জতে, একত্থ ৱচনেনেৱাতি ‘‘স্যাদিস্যাদিনেকত্থ’’ ত্যেকত্থৱচনেনেৱ, একত্তীভাৱোযেৱ ভৱতীতি সেসো, এৱকাৰো ন ৱাক্যে তথাহি দীপেতি. ৱাক্যে কথন্তি আহ- ৱাক্যে’তিআদি.

ৱাক্যেতি ৱিগ্গহৱাক্যে, ৱিসেসেন গয্হতি ঞাযত্যনেনেতি ৱিগ্গ- হো, সো চ তং ৱাক্যং চেতি ৱিগ্গহৱাক্যং, ৱিসেসেন ৱা গহণং ৱিগ্গহো, তদত্থং ৱাক্যং ৱিগ্গহৱাক্যং, তস্মিং, কাযং ব্যাপেক্খাতি আহ-‘ভেদাদিলক্খণা’তি, আদিসদ্দেন সংসগ্গ ভেদ সংসগ্গানঞ্চ গহণং.

তত্থ সান্তৰেহি সাম্যন্তৰেহি চ ব্যাৱুত্তি ছেদো, সংৱিসেস সামিৱিসেসানং সম্বন্ধো সংসগ্গো, তদাহ- ‘তথাহি’চ্চাদিনা, ভেদকো ব্যাৱত্তকো, অত্থগহিতোতি কাৰণৱসেন ভেদৱাদিনা গহিতো, যদেচ্চাদিনা সংসগ্গৱাদিনো-ধিপ্পাযমাহ যদা তূভযম্পিচ্চাদিনা উভযৱাদিনো, অভিমতোতি ‘‘পাক্কডাৰাসমাসো’’চ্চনেন (২-১-৩) পাণিনিনা ইচ্ছিতো. পাক্কডাৰাতি ‘‘কডাৰা কম্মধাৰযে’’চ্চনেন (২-২-৩৮) কডাৰাসংসদ্দনা পগেৱাতি অত্থো.

‘পুথ ভিন্নো অত্থো যেসং পদানং তানি পুথগত্থানি, ৱাক্যে হি ৰঞ্ঞো পুৰিসো তেত্থ ৰাজসদ্দো ৰাজত্থমেৱ ৱদতি, পুৰিসসদ্দো পুৰিসত্থমেৱ, ৱুত্তিযন্তু ৰাজপুৰিসোতেত্থ ৰাজসদ্দোপি পুৰিসত্থমেৱ ৱদতীতি দ্ৱিন্নমেকত্থীভাৱো ভৱতি, অঞ্ঞোযেৱাৱযৱত্থান্ৱিতো সমুদাযত্থো পাতুভৱতীতি তদপেক্খায চেকত্থীভাৱো ৱুচ্চতে, জহমানসকত্থৱুত্তিমভ্যুপগম্ম ৱুত্তং- ‘ৱিসেসনস্স সকত্থ পৰিচ্চাগেনে’চ্চাদি, অতোযেৱ পৰো চোদেস্সতি ‘ননু চে’চ্চাদিনা. একত্থীভৱনং সমসনন্তি ইমিনা একত্থন্তি সমাসোতি নাত্থন্তৰন্তি দীপেতি.

জহমানানি পদানি সকত্থং যস্সং (সা) তথা ৱুত্তা, নাচ্চন্তায জযাতীতি এৱম্মঞ্ঞতে ‘‘পৰিচ্চাগমত্তমভিসন্ধায জহমানসকত্থংত্যুচ্চতে, ন তু সব্বথা পৰিচ্চাগোপৰোপকাৰায তস্সোপাদানতো, সব্বথা চ সকত্থপৰিচ্চাগে পৰোপকাৰাসম্পাদনতো-নুপাদানমেৱ পযোজনাভাৱা তস্স সিযা’’তি, থপতি ৱড্ঢতী. অত্থন্তি ৰাজসদ্দৱাচ্চং. অচ্চন্তপৰিচ্চাগেপি ন দোসো… ৱাক্যে দিট্ঠস্সুপসজ্জনস্স ৱুত্তিযং সোযেৱাযন্ত্যন্ৱযাৱসাযতো তদত্থাৱ গতিযাতি দস্সেন্তো আহ- ‘অথ ৱে’চ্চাদি.

সোযেৱাযন্ত্যজ্ঝৱসাযো-ন্ৱযো, সোযেৱাযং ৰাজসদ্দো যো ৱাক্যতালে দিট্ঠোতি ৱোহাৰীনমেকত্তাৱসাযেনাসত্যপি (ৰাজসদ্দস্স)ত্থে পুৰিসস্স ৱিসেসনম্ভৱিস্সতীতি ভাৱো, এত্থেৱ দিট্ঠন্তমাহ- ‘যথে’চ্চাদি.

২. অসং

অব্যযন্তি যদঞ্ঞেসং পসিদ্ধন্তি লিঙ্গৱচনভেদেপি ব্যযৰহিতত্তা উপসগ্গনিপাতানং পৰেহি অব্যযসঞ্ঞাকৰণতো অব্যযন্তি পৰেসং পসিদ্ধং, তেসন্ত্ৱযং সমাসো অব্যযত্থপুব্বঙ্গমত্তা অনব্যযং অব্যযম্ভৱতীতি অব্যযীভাৱো পসিদ্ধো, অসঙ্খ্যস্স সুতত্তা তস্সেৱ ৱিভত্যত্থাদযো ৱিসযভাৱেন ৱিসেসনানীতি ৱিঞ্ঞাযন্তীত্যাহ- ‘অসঙ্খ্যে’চ্চাদি, ইমিনা নেমেসমাসত্থাতি দীপেতি.

তাৱসদ্দস্স কমৱুত্তিযং যো-ত্থো সম্পজ্জতে তমাহ- ‘ৱিভত্য’চ্চাদি, ৱিভত্যত্থে উদাহৰিত্ৱাতি ৱিভত্যত্থৱিসযে ৱত্তমানস্সাসঙ্খ্যস্স ইত্থিসদ্দেন সমাসমধিত্থীতি উৱাহৰিত্ৱা, নিচ্চযমাসান মৱিগ্গহো, অসকপদৱিগ্গহো ৱা যুত্তো, অঞ্ঞথা অনিচ্চতাপত্তীত্যাহ- ‘নিচ্চসমাসত্তা’ইচ্চাদি.

অসকপদেন অনত্তনিযপদেন অঞ্ঞপদেন ৱিগ্গহো অসকপদৱিগ্গহো, তেন, এত্থ হি যথা কুম্ভস্স সমীপংত্যঞ্ঞপদৱাক্যে সমীপ সদ্দেনুপসদ্দৱচনীযস্স ৱুত্তত্তা উপসদ্দো নপ্পযুজ্জতে, যথা ইত্থী সূতি এত্থাধিসদ্দৱচনীযস্সা (ধা)ৰত্থস্স সত্তমিযা ৱুত্তত্তা নাধিসদ্দোতি ‘ইত্থীসূ’তি অঞ্ঞপদৱাক্যং ৱুত্তং, কথাপৱত্তাতি ত্ৱাধেয্যো পদস্সনং, এৱং সব্বত্থোন্নেযং, অসকপদৱিগ্গহেনাত্থোৱ ৱুত্তো,

অধিসদ্দস্স পন পুৰতোৱট্ঠিতস্সাধাৰে ৱত্তমানস্স তংসমানাধিকৰণেন সত্তম্যন্তেনিত্থিসদ্দেন সহ সমাসোতি দস্সেতুমাহ-‘অধিসদ্দো’চ্চাদি.

স্যাদিলোপোতি অধিসদ্দতো ইত্থিসদ্দতো চ পৰেসং সত্তমী বহুৱচনানং লোপোতি অত্থো. অত্ত (ভাৱ) সম্পত্তীতি সৰীৰসম্পত্তি অধিপ্পেতাতি ব্ৰহ্মসদ্দস্স সৰীৰং অত্থোতি আহ- ‘ব্ৰহ্মং সৰীৰন্তি, কত্থচী উত্তৰপদত্থপ্পধানত্তাৱাসঙ্খ্যসমাসস্স ‘সম্পন্নং ব্ৰহ্ম’ন্তি ৱিগ্গহো ৱুত্তো.

সমাসৱিভত্তিযাতি সমাসতো উপ্পন্নৱিভত্তিযা, সকলো পদেসসকলো, পৰিগ্গহাপেক্খাতি অভ্যুপগমাপেক্খাযাতি অত্থো, অভ্যুপগমেপি হি পৰিগ্গহসদ্দো–

সপথে পৰিৱাৰে চ, মূলাভ্যুপগমেসু চ;

ৰৱিম্হি ৰাহুগহিতে, দাৰেসু চ পৰিগ্গহো’’তি নিঘণ্টু.

সকলস্স ভাৱো সাকল্যং-সকলসদ্দপ্পৱত্তিনিমিত্তং, তম্পন নিস্সেস [মতনিস্সেস (পোত্থকে)] গ্গহণা পুথু ভৱতীত্যাহ- ‘অসেসগ্গহণ’ন্তি, তিণানং সাকল্যন্তি ৱিগ্গহো, তিণসদ্দেন হি তিণসহিতানি গহিতানি, তেনেৱ ৱক্খতি ব্যতিৰেকনযে- ‘তং সব্বং তিণসহিতমজ্ঝো- হৰতী’তি, সতিণমজ্ঝোহৰতীতেত্থাধিপ্পাযত্থ মাহ-‘যাৱা’তিআদি.

তিণসদ্দো উপলক্খণং সেসা-নজ্ঝোহাৰিযানং, তেনাহ ‘তিণাদিকম্পী’তি. পৰিগ্গহাপেক্খাযন্তভূতস্স গহণত্থং ‘‘অব্যযং ৱিভত্তিসমীপা’’দিসুত্তে ‘সাগ্যধীতে’তি নিপ্ফাদনত্থমন্তৱচন মুদাহতম্পাণিনিনা, তম্পি সাকল্যেযেৱাহৰিতুং [সাকল্লেনোদাহৰিতুং] সাগ্যধীতেত্যূদাহটন্তি দস্সেতুং ‘ততো’ত্যাদি ৱুত্তং.

ততোতি যতো সকলসকলে ন ৱত্ততি, পৰিগ্গহাপেক্খায সমত্তিযা অন্ততো সকাসা সাকল্যং ন ভিজ্জতেতি সম্বন্ধো, সমত্থিযম্পি অন্তে উদাহৰণন্তি সেসো.

অগ্গিপৰিযন্তন্তি অগ্গিঅত্থো গন্থো তাদত্থিযা অগ্গি, সোপৰিযন্তো-স্স অজ্ঝেযস্সাতি অগ্গিপৰিযন্তং, যত্তকস্সাজ্ঝেযস্স পৰিগ্গহো, তস্স অগ্গি পৰিযন্তো, অগ্গিনা পৰিযন্তভূতেন সহিতো সকলোতি ৱিগ্গহো, অগ্গিনো সাকল্যন্তি ৱা.

সদ্দিকানন্তি ব্যাকৰণঞ্ঞূনং. অত্থাভাৱেইত্যত্থগ্গহণং ইতৰেতৰাভাৱে ধম্মাভাৱে চ মা সিযাতি, অতোযেৱ চোচ্চতে ‘অথেতৰেতৰাভাৱে’ইচ্চাদি, ইতৰস্মিং ইতৰস্স অভাৱো ইতৰেতৰাভাৱো, গো অস্সো ন ভৱতীতি হি অত্থন্তৰত্তং নিসেধীযতে, ন ৱত্থুভাৱো, ব্ৰাহ্মণো ন ভৱতীত্যত্ৰপিব্ৰাহ্মণত্তধম্মো নিসেধীযতে, ন ৱত্থুভাৱো, পৰত্তাতিআদিনা ৱিপ্পটিসেধ ৱিসযমাহ.

অতিক্কমাভাৱেতী এত্থ অতিক্কমাতি পঞ্চমিযা অসমাসনিদ্দেসোতি আহ- ‘অতিক্কমা’তি, ন পনুপ্পন্নস্স পচ্ছাতি ইমিনা অতিক্কমাভাৱো নাম উপ্পন্নস্স পচ্ছা অভাৱোতি দস্সেতি.

নিত্তিণন্তি উত্তৰপদত্থপ্পধানো-সঙ্খ্যসমাসো. সম্পতিসদ্দস্স সামঞ্ঞৱচনত্তেপি ইধাধিপ্পেতং কালং দস্সেতুমাহ- ‘উপভোগস্সে’’চ্চাদি, উপভোগো কম্মসাধনো লহুপাৱুৰণস্স নাযমুপভোগকালোতি ৱিগ্গহো, (অতি) লহুপাৱুৰণন্তি ৰূপসিদ্ধীতি দস্সেতুং লহুপাৱুৰণস্সাতিআদি ৱুত্তিযং ৱুত্তং.

যোগ্গং ৰূপন্তি ৱিগ্গহে অনুৰূপং, ননু চাত্ৰ নিচ্চসমাসত্তাসপদৱিগ্গহেন ভৱিতব্বংত্যাসঙ্কিযাহ-‘ৱিচ্ছায’মিচ্চাদি, অনুসদ্দেন হি যোগে ৱিচ্ছাযং ‘‘অনুনা’’তি (২-১০) দুতিযা ৱিধীযতে, ৱাক্যেযেৱাস্স চ পযোগো নাঞ্ঞত্ৰেতি ৱাক্যম্পি ভৱতীতি মঞ্ঞতে. সকিখীতি এত্থাপি ‘‘অকালে সকত্থে’’তি (৩-৮১) সহস্স সো.

সদিসো কিখিযাতি এত্থ কিখিযা পসিদ্ধভূতায সাধিযস্স সাধনভাৱেন গহিতায সধম্মত্তেন কোচি সাধিযো সদিসোতি ৱুত্তোতি কিমিধ সদিসো অপ্পধানং [পধানমেৱাতি অত্থো] তথা সতি পুপ্পপদত্থপ্পধানেনাসঙ্খ্যসমাসেন সকিখীতি এত্থ ন ভৱিতব্বন্তি আহ-‘ননুচে’ত্যাদি, কিখিযাতি সম্বন্ধে ছট্ঠী, এত্থ পন সদিসত্তস্স কিখীযা-প্পটিবদ্ধত্তাপ্পধানত্তং. নেতদত্থীতিআদিনা যথাৱুত্তং চোদনং পৰিহৰতি.

যথা দেৱদত্তোতি এত্থ যদি সমাসো ভৱেয্য, দেৱদত্তেন সদিসো যথাদেৱদত্তন্তি ভৱেয্য, পটিসিদ্ধত্তা পন (ন) সমাসোতি, কিখীতি মক্কটস্সাভিধানং. জেট্ঠানুক্কমেনাতি ৱুত্তত্তা অনুজেট্ঠন্তি ততিযন্ততা গম্যতে. চক্কেন যুগপদি সচক্কং.

৪. যাৱাৱধাৰণে

অমত্তানং যত্তকো পৰিচ্ছেদো যাৱামত্তং.

৫. পয্যপাবহিতিৰো পুৰেপচ্ছাৱাপঞ্চম্যা

পঞ্চম্যাতি কস্মা ৱুত্তং ননু অৱুত্তেপি তস্মিং ৱক্খমাননযেন পঞ্চম্যন্তত্তা পঞ্চম্যন্তেহেৱ সমাসো ৱিঞ্ঞাযতীত্যাসঙ্কিযাহ‘যদিপি’চ্চাদি. তথাপিচ্চাদিনা পৰিহৰতি, হোতু কামং ‘পৰিপব্বতং ৱিজ্জোততে’তি দুতিযানিসেধায, অঞ্ঞত্ৰ কথন্তি আহ ‘ইহ চে’ত্যাদি.

আচত্তাৰো ৱাতি আসদ্দো ৱাক্যে, সৰণে ৱা, গামো বহি তিট্ঠতীত্যত্থো, পুৰতো গামম্পস্সাতি ৱদন্তো পুৰেত্যত্থপ্পঘানোযন্নিদ্দেসো, নসৰূপপ্পধানোতি দস্সেতি, অভিমুখে গামম্পস্সাত্যত্থো. অৱুত্তানমেতান্যুপলক্খণানি, তস্মা ‘তিৰো গামম্পস্সা’তিপি ৱুত্তং হোতি, তিৰিযতো গামম্পস্স, পচ্ছতো গামম্পস্সাতি অত্থো.

অপসদ্দযোগে নিচ্চপঞ্চন্তস্স ৱিকপ্পেন সমাসৱিধানাৱাভৱনেনোদাহৰণং দিন্নং (এত্থ) পঞ্চম্যাতি পযোজনাভাৱেপি অঞ্ঞদত্থং কৰিযমানমিহাপ্যত্থৱন্তং হোতি.

৬. সমী

‘‘অনু যং সমযা’’তি (২-১-১৫) চ ‘‘যস্স চাযামো’’তি (২-১-১৬) চ পাণিনিনো ৱচনদ্ৱযং, অযমেতেসমত্থো ‘‘যস্স সমযা সমীপৱাচী অনুসদ্দো, তেন সহ সমস্সতেতি চ, অনু যস্সাযামৱাচী, তেন স্যাদ্যন্তেন সহ সমস্সতে’’তি চ. ৱত্থুতো তু সামীপ্যাযামৱন্তানমনিদ্দেসেপি সামত্থিযা তদাক্খেপোতি দস্সেন্তো আহ-‘সমীপাযামান’মিচ্চাদি.

সম্বন্ধিত্তাতি সম্বন্ধিসদ্দা সকত্থমিৱ নিযতপটিযোগিনমাক্খপন্তি… তেন ৱিনা তেসং সকত্থাভাৱা. আযামো দীঘতা, ‘‘যস্স সমীপাযামেস্ৱনু’’তি যথাৱুত্তসুত্তদ্ৱযমাক্খেপেনুপদিসতি, ৱনস্স সামিপ্যমনুৱনং, ‘‘অসঙ্খ্যং ৱিভত্তিসম্পত্তিসমীপ’’ ইচ্চেৱ (৩-২) সিদ্ধেপুন সমীপগ্গহণং ৱিকপ্পত্থং, তেন ৱনস্সানুতি ৱাক্যেনাপি ভৱিতব্বং.

গঙ্গায আযামো অনুগঙ্গং, ভাগৱুত্তিকাৰো ‘‘লক্খণেনে’’তি ৱত্ততে. যস্সাযামৱাচী অনু, তেন লক্খণেন সমস্সতে অনুগঙ্গং বাৰাণসী, গঙ্গায লক্খণভূতায পসিদ্ধাযামগুণায বাৰাণসী লক্খীযতে যাৱাযতাযামা গঙ্গা তাৱাযম্পীতি সভাৱতো তূপমানোপমেয্যভাৱো সমাসে পতীযতে গঙ্গা ৱিয দীঘা’’তি লক্খিযলক্খণভাৱং ৱণ্ণেতি. এৱং সতি বাৰাণসীতি পঠমা নোপপজ্জতেতি মঞ্ঞমানো আহ-‘গঙ্গাযা মেন যুত্তা ‘‘ত্যাদি. অনুগঙ্গং বাৰাণসিযাতি বাৰাণসিযা গঙ্গাযামো লক্খণন্তি অত্থো.

৭. তিট্ঠ

অকতসমাসাচাতি অনেন ইমিনা কতসমাসতং দীপেতি, তিট্ঠন্তীতি ইদংন্তপ্পচ্চযন্তস্সাত্থপদন্তি দস্সেতুমাহ-‘‘ন্তোকত্তৰি ৱত্তমানে’’তিচ্চাদি, (৫-৬৪) আযতীতীমস্সাত্তপদং আযন্তীতি, পুম্ভাৱাভাৱো নীপাতনা, অকাৰো চ নিপাতনা ‘‘গোত্ৱ চত্থে চা লোপে’’ত্যত্ৰ (৩-৪৬) ‘নাঞ্ঞাসঙ্খ্যত্থেসূ’ত্যনুৱত্তনতো.

লূনযৱাদীনমেত্থ নিপাতনা কালেপি নপুংসকলিঙ্গত্তং, সংহটাযৱা যস্মিং কালে সংহটযৱং, উম্মত্তগঙ্গন্তি সঞ্ঞাযমঞ্ঞপদত্থে ৱাধিকাৰেপি নিচ্চসমাসো, ন হি ৱাক্যং সঞ্ঞাতি, আদিসদ্দেন‘সমস্স সোভনত্তং সুসম’মিচ্চাদীনঞ্চ সঙ্গহো, পভাৱনং পকাসনং.

৮. ওৰে

ওৰং গঙ্গায, পাৰং যমুনাযাতি সমাসে কতে নিপাতনা একাৰো, তেনেৱ ৱুত্তিযং ৱুত্তং ‘একাৰন্তত্তং নিপাতনতো’তি, ৱুত্তিৱিকপ্পনত্থতোতি ৱুত্তিযা ৱিকপ্পো অত্থো যস্সাতি ৱিগ্গহো.

১০. অমা

সোচেকত্থীভাৱো ৱিসিট্ঠো-ভিমতোতি সম্বন্ধো, মুহুত্তন্তি অচ্চন্তসংযোগে দুতিযা, পাদিসমাসং কত্ৱাতি আসদ্দস্স হৰসদ্দেন ৱুত্তিসদ্দেন [ৱুত্তিপদেন (পঞ্চিকা)] কিৰিযাখ্যাপ্যতেতি অসত্যুপসেচনাদিকিৰিযাযং সঙ্খাৰকং সঙ্খাৰিযং ৱা ন ভৱতি, অত্থিচেহ তদুভযং, ততো তেসং সম্ভৱাযেৱ সমাসন্তোভূতকিৰিযা গম্যতেতি মঞ্ঞতে, তথাহি দধিভোজনংত্যাদো ৱুত্তে অধ্যাদিনো সঙ্খাৰকত্তং ভোজনাদিনো চ সঙ্খাৰিযত্তং পতীযতে, ন চোপসেকাদিমন্তৰেন সঙ্খাৰিযসঙ্খাৰকভাৱো-ত্থীতি সামত্থিযাযেৱুপসেকাদিপ্পতীতি.

তদপেক্খাযাতি গম্মমানোপসেচনাদিকিৰিযাপেক্খায. পাণিনিযেহি অত্থেন ‘এতস্সিদ’ন্তি অত্থে নিচ্চসমাসো-ভিমতো সব্বলিঙ্গতা চ, তথা ৱচনাভাৱমিহ মনসিকত্ৱা ‘কথ’মিচ্চাদিনা ৱুত্তি যংৱুত্তংচোদকৱচনমাহৰিত্ৱা তত্থাধিপ্পাযংৱিৱৰতি ‘এৱমঞ্ঞতে’চ্চাদিনা, ৱিধানং কতন্তি এৱমঞ্ঞতেতি সম্বন্ধো, তত্থেচ্চাদিনা অঞ্ঞ পদত্থে ভৱিস্সতীত্যেত্থাধিপ্পাযং ৱিৱৰন্তো নিচ্চসমাসতং সব্বলিঙ্গতঞ্চ পটিপাদযতি, ৱাক্যনিৱত্তিসিদ্ধাযেৱাতি.

অত্থসদ্দেনাৱগতত্থতায এতস্সাতি ৱত্তুমযুত্তন্তি ‘এতস্স অত্থো’তি ৱাক্যনিৱত্তি সিদ্ধাযেৱ, কথঞ্চিপি চতুত্থ্যন্তা ভিন্নত্থস্স সমাসে কতেপি তত্থ ৱিৰোধমাহ- ‘চতুত্থ্যন্তস্সে’ত্যাদি.

ৱচনম্পীতি ‘‘অত্থেন নিচ্চসমাসো সব্বলিঙ্গতাচ’’ইতি (৩-১-৩৬) ৱাক্যকাৰেন পতিট্ঠিতৱচনম্পি, পাণিনীযানং ‘এতস্স ইদ’ন্তি অত্থে সমাসে কতে যো-ত্থো সম্পজ্জতি, অঞ্ঞত্থসমাসেপি সোযেৱত্থোতি দস্সেতি ‘যো’ ইচ্চাদিনা, অনুপাদাপৰিনিব্বাননিমিত্তং ৱাযামোচ্চাদিনা যোজেতব্বং… তংনিমিত্তত্তা ৱাযামাদীনং, তেসং কথাদীনন্তি এত্থ তেসং ৱাযামাদীনন্তি ৱত্তব্বং… ৱাযামোত্যাদিনা ৱুত্তত্তা সো চ তন্নিমিত্তং হোতেৱ, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘‘এতস্স ইদন্তি ৱাক্যে অত্থেন সমাসে সব্বলিঙ্গতা চ ‘এতদত্থো এতদত্থা এতদত্থ’ন্তি ৱাযামাদযো চ সমাসত্থা হোন্তি, এতং অনুপাদাপৰিনিব্বানমত্থো পযোজনমেতস্স এতিস্সা এতস্সাতি অঞ্ঞপদত্থেপি এসং পদানং সোযেৱত্থোতি নাত্থভেদো’’তি.

ইদঞ্চ ‘‘অৱিপ্পটিসাৰত্থানি খো আনন্দং কুসলানি, অৱিপ্পটিসাৰো পামোজ্জত্থায…পে… ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং অনুপাদাপৰিনিব্বানত্থায এতদত্থো ৱাযামো এতদত্থা কথা এতদত্থা মন্তনা এতদত্থং সোতাৱধান’’ন্তিআদি (তিকঙ্গুত্তৰ, আনন্দৱগ্গ) পাড়িং নিস্সায ৱুত্তং.

পাণিনিযেহি ‘‘কত্তুকৰণে কিতন্তেন বহুল’’ন্তি (২-১-৩২) কিতন্তেন ততিযাসমাসৱিধানা তত্থেৱ বহুলগ্গহণেন ‘গামনিগ্গতা’দীসু সমাসো ৱুত্তো, তেনেত্থান্তোদাহৰণানং দ্ৱিন্নমধিকত্তং, সমাসাভাৱো-ভিমতোতি পাণিনীযেহি ‘‘পূৰণগুণসুহিতত্থসদব্যযতব্বসমানাধিকৰণেনে’’তি (২-২-১১) সুত্তে গুণ ইতিৱচনেনাভিমতো, সদিতি সঞ্ঞা তেসং ন্তমানানং.

সো কথন্তি ইহ ‘ভাৱতিত্তত্থেহী’তি ভাৱপ্পচ্চযন্তেনেৱ সমাসপটিসেধৱিধানা ‘ব্ৰাহ্মণস্স সুক্কা’ ইচ্চাদো সো সমা সপ্পটিসেধো কথং সিজ্ঝতীতি অত্থো.

গুণত্তনিযেৱাতি গুণসভাৱে এৱ, অভিমতোতি ৱাত্তিককাৰস্সাভিমতো ‘‘তদৱট্ঠেহি চ গুণেহী’’তি, তসদ্দেনাস্স গুণস্স পৰামাসো তস্মিংযেৱ গুণে অৱতিট্ঠন্তীতি তদৱট্ঠা, গুণেযেৱ গুণাতিট্ঠন্তি ন কদাচিপি সোযমিত্যভেদা দব্বৱুত্তযো সুক্কাদযো ৱিয তে তদৱট্ঠা গুণা গন্ধাদযো, তদৱট্ঠিতেহি গুণেহি ছট্ঠী সমস্সতেতি ৱত্তব্বন্তি অত্থো.

আভিমতোতি ‘‘পূৰণা’’দিসুত্তে অব্যযগ্গহণেন, দেৱদত্তস্সাতি ছট্ঠিযা গুৰুম্হি সাপেক্খত্তেপি গুৰুসদ্দস্স সম্বন্ধিসদ্দত্তা সকত্থে [ৱাক্যে] ৱিয ৱুত্তিযং ব্যপেক্খা-যাহানিতো ৱুত্তিসব্ভাৱং ৱচনন্তৰেন সাধেতুমাহ- ‘তথাচাহূ’তি.

সাত্থেৱাতি সকত্থে ৱিয, অস্সাতি সম্বন্ধিসদ্দস্স, সামত্থিযং গমকত্তঞ্চত্থীতি পদানমঞ্ঞোঞ্ঞাপেক্খালক্খণং সামত্থিযং সামত্থিযাভাৱেপি ৱিগ্গহৱাক্যত্থস্স গমকত্তং ৱা অত্থীতি অত্থো, গুৰুনো কুলং দাসস্স ভৰিযাতি ৱিগ্গহো, অথাত্ৰ ব্ৰাহ্মণস্স উচ্চে’ইচ্চাদো সামত্থিযং গমকত্তং ৱা নত্থীতি কুতো-ৱসিতং, যেন তদাভাৱাত্ৰ সমাসাভাৱো ৱণ্ণীযতেচ্চাহ-‘সামত্থ্যাদিনোত্ৱি’চ্চাদি.

সমাসাভাৱো-ভিমতোতি ‘‘পূৰণা’’দিসুত্তে সমানাধিকৰস্সাপি উপাদানতো. সেহীতি অত্তনিযেহি, নাভিমতোতি ‘‘চযুত্তেহি সেহি অসমাসিতেহি ছট্ঠীসমাসপ্পটিসেধোৱত্তব্বো’’ (ৱা) ত্যনেন, পুথগত্থতায [ভিন্নত্থতাযং-ৱুত্তি] মিচ্চস্সৱিৱৰণং গৱাদীনমসমাসেতি, এৱমস্সাদীনং সমাসেনালন্তি সম্বন্ধো.

যোগীনন্তি ইতৰীতৰযোগীনং, অনেনেতৰেতৰযোগচত্থসমাসং ৱদতি. ৱুত্তিহোতীত্যস্স ৱিৱৰণং ছট্ঠীসমাসো ভৱতীতি, একত্থীভাৱেইচ্চস্স ৱিৱৰণং গৱাদীনঞ্চ চত্থসমাসে সতীতি.

ৰুড়্হিত্তাতি সমাসস্সেৱ কীড়াৱাচকত্তেন জীৱিকায চ পচ্চায কত্তেন পসিদ্ধত্তা, ন ৱাক্যস্সাতি ‘উদ্দালপুপ্ফভঞ্জিকা’ত্যাদো ৰুড়্হীৱসেন নিচ্চসমাসো ভৱিস্সতীতি তত্ৰ কিং ৱচনেনেতি মঞ্ঞতে, সৰসি ৰুড়্হন্তি ৱিগ্গহো.

অযম্পন অমাদিসমাসো কম্মধাৰযদিগুসমাসাতি সব্বেপি পৰেসং তপ্পুৰিসসদিসত্তা তপ্পুৰিসা, যথা হি তস্স পুৰিসো তপ্পুৰিসোতি উত্তৰপদত্থপ্পধানো, তথা তে সিযুং, সঙ্খ্যাপুব্বত্ত নপুংসকত্তসঙ্খাতেহি দ্ৱীহি লক্খণেহি গচ্ছতি পৱত্ততীতিদিগু.

১১. ৱিসে

কিন্তং ৱিসেসন মিচ্ছাহ-‘যমি’চ্চাদি, যং অৱত্থাপযতি তং ৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো, কিন্তং ৱিসেস্সমিচ্চাহ-‘যদনেকে’চ্চাদি, যং অৱত্থা পীযতে তমভিধীযতেতি সম্বন্ধো, নন্ৱেকত্থেনেত্যুচ্চমানে ৱিসেস্সেনেতি কথমৱগম্যতে, যতো এৱং ৱিৱৰিতৱা ত্যাসঙ্কিযাহ- ‘যদিপি’চ্চাদি.

সম্বন্ধিসদ্দত্তাতি এৱং মঞ্ঞতে ‘‘সম্বন্ধিসদ্দা সকত্থমিৱ নিযতম্পটি-যোগিনমাক্খিপন্তি… তেন ৱিনা তেসং সকত্থস্সাসম্ভৱাতি, ৱিৱৰিতৱাতি ৱিৱৰিত্থ, একত্থেনেতীমস্স সমানাধিকৰণেন সহ সমাসো হোতীতি এৱং সাজ্ঝাহাৰো অত্থো ৱেদিতব্বো, অত্থসদ্দস্সানেকত্থত্তা ৱিসেসেতি ‘অত্থো অভিধেয্যো’তি. কথং তেনত্থো ৱুচ্চতীত্যাহ- ‘অধিকৰীযতি’চ্চাদি.

ৱিসেস্সস্স সমানাধিকৰণত্তঞ্চ ৱিসেসনাপেক্খন্তি সম্বন্ধো. ৱিসেস্সসদ্দস্স ৱিসেসনেন সহ সমানাধিকৰণত্তং ৱিসেসন সদ্দাপেক্খন্তি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো, তত্থ কাৰণমাহ- ‘সম্বন্ধা’তি, অধিকৰণস্স সমানত্তং নাম ভিন্নানং সম্বন্ধীনং ভৱতি, সম্বন্ধিনো চ সম্বন্ধমন্তৰেন ন হোন্তী [হোতি (পোত্থকে)] তি ৱিসেসনৱিসেস্সানং সম্বন্ধো ৱিঞ্ঞাযতে, এৱং ৱিঞ্ঞাতা তস্মা সম্বন্ধাতি অত্থো.

সদ্দব্যতিৰেকেন হেত্থ অত্থানং ৱিসেসনৱিসেস্সভাৱো ন সম্ভৱতি, তথা হি ‘নীলমুপ্পল’ন্তি পঞ্চ ৱত্থূনি সন্নিহিতানি নীলন্তি নীলত্তং গুণসামঞ্ঞং, নীলো গুণো, তদাধাৰো দব্বন্তি তীণি, উপ্পলন্তি উপ্পলত্তং উপ্পলজাতি, দব্বঞ্চ তন্নিস্সযোতি দ্ৱে.

তত্থ উপ্পলজাতি গুণজাতীনং [নীলজাতিউপ্পলজাভধনং (কাতন্তটীকা)] তাৱ ন সম্ভৱতি ৱিসেসনৱিসেস্সভাৱো জাতিযা নিগ্গুণত্তা, নীলত্তস্স চ নীলগুণে সমৱাযিনো, উপ্পলত্তস্স চ উপ্পলদব্বে সমৱাযিনো সমানাধিকৰণত্তম্পি নত্থি, উপ্পলজাতিযা নীলস্স চ গুণস্স অত্থি সমানাধিকৰণত্তং… নীল মুপ্পলন্তি পৱত্তিনিমিত্তানং উপ্পলজাতিনীলগুণানমেকমধি কৰণংনিস্সযোতি, ৱিসেসন ৱিসেস্সভাৱো তু নত্থি জাতিযা অনীলত্তা, গুণদব্বানন্তু সম্ভৱতিৱিসেসনৱিসেস্সত্তং দব্বস্সানেকগুণত্তা, সমানন্তু তেসম্পৰমধিকৰণং ততিযং নত্থি, যেন সমানাধিকৰণত্তং সিযা, এৱং নীলদব্ব উপ্পলদব্বানম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিহাৰেন ৱত্তুমিচ্ছিতানং ন ৱিসেসন ৱিসেস্সভাৱো, নাপি সমানাধিকৰণত্তং, কস্মা অঞ্ঞমঞ্ঞাসম্বন্ধতো অপেক্খাভাৱতো, ৱুত্তপটিপক্খতো পন ৱক্খমাননযেন সদ্দানমেৱ সামানাধিকৰণ্যং ৱিসেসনৱিসেস্সত্তঞ্চ ৱেদিতব্বং, তেনেৱাহ-‘অতোযেৱে’চ্চাদি.

অতোযেৱাতি যতো ৱিসেস্সস্স সমানাধিকৰণত্তং ৱিসেসনাপেক্খং, অতোযেৱ হেতুতোতি অত্থো, ভিন্ননিমিত্তপ্প যুত্তানমেৱাতি সামঞ্ঞেন নীলগুণাধাৰে দব্বে গুণেযেৱ ৱা নীলসদ্দস্স, উপ্পলসদ্দস্স চ সামঞ্ঞেন গুণৱতি দব্বে ৱত্তমানত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞেসু ভিন্নেসু সদ্দপ্পৱত্তিযা কাৰণেসু পযুত্তানং সদ্দানমেৱ [নিট্ঠানমেৱ (পোত্থকে)].

সমানাধিকৰণত্তন্তি নীলুপ্পলসদ্দানং ৱিসুংৱিসুং যোগে ৱিসিট্ঠদব্ব ৱাচিত্তস্সাসম্ভৱা, নীলঞ্চ তং উপ্পলং চেতি সামানাধিকৰণ্যে সন্নিপতিতে সতি সম্ভৱা এৱং তত্থ ৱিসিট্ঠে ৱত্থুম্হি পৱত্তানং তেসং সমানত্থতা, এৱকাৰেন ব্যৱচ্ছিন্নমত্থং দস্সেতুমাহ-‘নত্ৱভিন্নে’চ্চাদি.

ননুচেত্যাদি চোদ্যং, সীসম্পাতীতি সীসপা ৰুক্খৱিসেসো, নযিদ মেৱমিচ্চাদি পৰিহাৰো.

অথ তুচ্চতেইচ্চাদিনা পৰস্স ৱচনাৱকাসমাসঙ্কতে, ৱিসেসৱুত্তীতি ফলস্স ৰুক্খস্স চ সামঞ্ঞসদ্দত্তা ভাৱেন ৱিসেসে ৱুত্তি, ইমেসন্তি সীসপাদীনং ন সমোধাৰিতাতি ন নিচ্ছিতা, সামঞ্ঞৱুত্তিযেৱ সমোধাৰিতাতি অধিপ্পাযো, অৱসিতা নিচ্ছিতা ৱুত্তি যেসং সীসপাদীনং তে অৱসিতৱুত্তযো, পযতনং ৱিনা তদা পপ্পোতি চাতি সম্বন্ধো, পযতনন্তি ‘সামত্থিযলদ্ধেপিৱিসেস্সে’তিৱচনং. তঞ্চনত্থিচ্চাদি পৰিহাৰো, সৰূপমত্তকথনাযাতি ৱুত্তত্থানম্পি সৰূপমত্তকথনায ‘পূপে বহূ আনযে’তি যথা, এৱং জাতীযকন্তি সৰূপকথনপ্পকাৰযুত্তং. উপসংহৰমাহ-‘তদেৱ’মিচ্চাদি, নিপাতসমুদাযোৱাযং ৱুত্তেন পকাৰেনেত্যস্স অত্থে ৱত্ততে.

অঞ্ঞতৰসম্ভৱেপি তন্নিৱত্তিযা ৱচনসব্ভাৱং দস্সেতুমাহ- ‘অথপি’চ্চাদি, অঞ্ঞতৰসম্ভৱেপীতি ৱিসেসনস্স ৱিসেস্সস্স ৱা সম্ভৱেপি, যত্ৰপ্যুভিন্নমত্থি ৱিসেসনৱিসেস্সভাৱসম্ভৱো তত্থপিতাৱ বহুলংৱচনতোৱ নিৱত্তি হোতি, কিম্পনা-ঞ্ঞতৰসম্ভৱেতি দস্সেতুমাহ-‘যথা পুণ্ণো’ইচ্চাদি, এত্থ পন অঞ্ঞেপি পুণ্ণনামকা সন্তীতি ব্যভিচাৰসম্ভৱা উভিন্নম্পি ৱিসেসনৱিসেস্সভাৱসম্ভৱে বহুলংৱচনমেৱ সমাসং নিৱত্তেতি, এৱং ৱিধেপীতি অঞ্ঞতৰসম্ভৱেপি, ন কেৱলং ৱিসেসনৱিসেস্সভাৱসম্ভৱে, অথ খো এৱং ৱিধেপ্যঞ্ঞ তৰসম্ভৱেপিত্যৱিসদ্দস্স অত্থো.

যজ্জেৱমিচ্চাদি পচ্চেকং ৱিসেসনৱিসেস্সভাৱে সতি অনিট্ঠা পাদনচোদনা, পচ্চেকং ৱিসেসনং সিযা উভিন্নম্পি ৱিসেসনত্তা, তত্থ দোসমাহ-‘ৱিসেস্সস্সচ পুব্বনিপাতো’তি, চো-ৱধাৰণে, ৱত্তব্বন্তৰসমুচ্চযে ৱা, কুতোচ্চাহ- ‘নাগ্গহিতে’চ্চাদি, ইতি কাৰণে, অতো কিমনিট্ঠমাযাত মিচ্চাহ- ‘উপ্পলনীলন্তিপি সিযা’তি, ইত্থঞ্চৰহি কিন্ত্যাহ- ‘নীলুপ্পলন্তি চে’চ্চাদি. পৰিহাৰমাহ-‘নেসদোসো’চ্চাদি, উপপত্ত্যন্তৰমাহ- ‘অথ চে’চ্চাদি.

অঞ্ঞমঞ্ঞানুপকাৰিত্তাতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৱিসেসনৱিসেস্সত্তে নানুপকাৰিত্তা সপ্পধানত্তাতি অত্থো, অথ দ্ৱিন্নম্পি অপ্পধানত্তং কস্মা ন সিযা ত্যাহ- ‘অপ্পধানত্তেপি’চ্চাদি, সকসকপ্পধানাপেক্খাৱন্তানন্তি সকেসকে পধানে অত্তনি অপেক্খাৱন্তানং. অথ কুতো দব্বস্সেৱ পধানত্তমসিতং, ন তু গুণস্সেত্যাসঙ্কিয ঞাযমুপনিস্সযতি ‘অথ চে’ত্যাদিনা. ছাগোত্যজো ৱুচ্চতে, তং সেতৱণ্ণমালভেথ মাৰেয্য, ফুসনং ৱা কৰেয্যাতি অত্থো, আপুব্বো লভি হি মাৰণে ফুসনে চ ৱত্ততে, দেসনাযন্তি [চোদনাযন্তি চোদনাৱাক্য (পোত্থকে)] ৱেদৱাক্যেতি অত্থো, কুতো ছাগতো-ঞ্ঞো নালব্ভতেচ্চাহ- ‘ন হি’চ্চাদি.

ছাগাভাৱেতি সেতগুণযুত্তস্স ছাগস্সাভাৱে, পিট্ঠপিণ্ডিমালব্ভাতি সেতগুণযোগেন ৱিট্ঠপিণ্ডিং আলম্ভ, ন চ নালম্ভতে তস্মা গুণো অপ্পধানন্তি অজ্ঝাহৰিতব্বং.

পুন চোদেন্তো আহ- ‘ননু চে’চ্চাদি, অথেত্যধিপ্পাযমাসঙ্কতে, অনিট্ঠমাপাদযতি নীলসদ্দেপি পসঙ্গো’তি, কুতোচ্চাহ- ‘সোপিহি’চ্চাদি, ইদং ৱুত্তং হোতি- ‘‘উপ্পলসদ্দো জাতিৱাচী, ন তু দব্বৱাচী, জাতি ৱিসিট্ঠদব্বৱাচিত্তা যদি দব্বৱাচীতি ৱুচ্চতে, তদা নীলসদ্দোপি গুণৱিসিট্ঠ দব্বৱাচিত্তা দব্বৱচনমাপজ্জতীতি ইমেসং ন কোচি ৱিসেসো’’তি, পৰিহৰন্তো আহ ‘নেদমত্থি’চ্চাদি, অপাযিনো অপগন্তাৰো দব্বাতি গম্যতে, কুতোচ্চাহ- ‘সতীপি’চ্চাদি, ইতি কাৰণে.

ৱিসেসনমেকত্থেনেতি সিদ্ধেপি পপঞ্চত্থং পৰিপ্ফুটত্থঞ্চ উদাহৰণবহুত্তং দস্সেতুং পাণিনিযেহি বহুং সুত্তিতং, সব্বস্সেতস্স পচ্চক্খাতভাৱং দস্সেতুং ৱুত্তিযমুদাহৰণমত্তং দস্সিতং, তদিদানি ব্যাখ্যাতুকামো আহ- ‘পুব্বকালে’চ্চাদি, ছিন্নোচ ৱিসেসনন্তী সম্বন্ধো ‘‘পুব্বকালেক সব্বধুৰপুৰাণনৱকেৱলানি সমানাধিকৰণেনে’’তি (২-১-৪৯) তে সমেত্থ সুত্তং, তত্থেকাদীনং ৱুত্তিযমুদাহৰণানি ন দস্সিতান্যুপলক্খণতোৱ ৱিঞ্ঞাযন্তীতি দস্সেতুমাহ- ‘একে’চ্চাদি, একো চ সো পুৰিসোচাত্যাদিনা ৱিগ্গহো উপলক্খণত্তাযেৱ চ ‘সত্ত চ তে ইসযো চ সত্তিসযো’চ্চাদিকঞ্চ দট্ঠব্বং.

উপমীযতে পৰিচ্ছিজ্জতে-নেনেত্যুপমানং, উপমীযতীত্যুপমেয্যং, তেসং উপমানোপমেয্যানং সাধাৰণো যো ধম্মো সামতাতেন ৱিসিট্ঠং যদুপমেয্যং, তং ৱচনেনেত্যত্থো উপমানোপমেয্যচ্চাদি কস্স, সমাসো ভৱতীতি সেসো, কাৰণমাহ- ‘ৱিসেসে’চ্চাদি, ৱিসেসাপৰিগ্গহাতি ৱিসেসনন্ত্যেৱ সামঞ্ঞেন পৰিগ্গহা, এৱম্ভূ তস্সাপীতি উপমানৰূপস্সাপি. ননু সত্থীসদ্দস্সসত্থিযং ৱুত্তি সামাসদ্দস্স তু দেৱদত্তায, অতো ব্যধিকৰণত্তা কথমেত্থ সমাসোচ্চাসঙ্কীযাহ- ‘যদে’চ্চাদি, সমানো ধম্মো সামত্তাদি যস্স সো সধম্মো, তস্স ভাৱো সাধম্মিযং সামত্তং, তস্মা দেৱদত্তাত্থে ৱত্ততে উপচাৰৱসেন, সামাসদ্দোপি গুণৱচনোপি সামত্তং ৱত্ৱা সদ্ধাদিত্তৱসেনাভেদোপচাৰেন ৱা দেৱদত্তাযং ৱত্ততে, ননু চ সামাসদ্দস্স দেৱদত্তাভিধানে চৰিতত্থতায সত্থী গুণেন নিদ্দিট্ঠাত্যনিযতগুণপ্পতীতিপ্পসঙ্গো নেকগুণাধাৰত্তা সত্থিযাত্যাসঙ্কিযাহ- ‘যদিপি’চ্চাদি.

ইহাতি নিদ্ধাৰণে, এতেসং গুণানং মজ্ঝেতি অত্থো, ইহ ৱা সত্থিযং, সামগুণৱন্ততায সামাযাতি গম্যতে, পসিদ্ধিৱসেনাতি সত্থিসামাত্যত্ৰোপমানং সত্থী, উপমেয্যা দেৱদত্তা, পসিদ্ধন্তুপমানং ভৱতি নাপ্পসিদ্ধং… পসিদ্ধসাধম্মিযা সাধ্যু সাধনমুপমানন্তি কত্ৱা সত্থিযেৱ সামঙ্গুণেন পসিদ্ধা ন দেৱদত্তা, তস্মা সামগুণপ্পসিদ্ধিযাতি অত্থো. সাধ্যুতে উপমীযতেনেনেতি সাধনমুপমানং, সাধ্যতে উপধীযতেতি সাধ্যমুপমেয্যং, পসিদ্ধস্স সাধম্মিযং তেন, সাধ্যস্সাপ্পসিদ্ধস্স কস্সচি সাধনং সাধ্যসাধনং. যত্ৰত্ৱিচ্চাদিনা বহুলংৱচনসামত্থিযা সামঞ্ঞৱচনেনেৱ সমাসসব্ভাৱং ৱত্ৱা অঞ্ঞেনাসব্ভাৱমুদাহৰণেন ফুটযিতুং ‘ফালা ইৱ তণ্ডুলা’ত্যাদি আৰদ্ধং.

তণ্ডুলসদ্দোতি উপমেয্যভূততণ্ডুলসদ্দো, তণ্ডুলত্তম্পি ৱত্ৱা দব্বে পৱত্তো সামঞ্ঞৱচনো নতু ভৱতীতি সম্বন্ধো, দব্বেতি তণ্ডুলদব্বে ফালদব্বে চ.

উপমানোপমেয্যসাধাৰণসূৰত্তাদিধম্মৱচনাপ্পযোগেতি উপমানোপমেয্যানং সাধাৰণো যো ৱিসাৰদত্তাদিধম্মো তব্বচনস্স ‘মুনি অযং সীহো ৱিয ৱিসাৰদো’ত্যাদো ৱিসাৰদাদিসদ্দস্সাপ্পযোগেতি অত্থো, কেসঞ্চিতি কেসঞ্চি সদ্দানং মজ্ঝে, ৱিসেস্সত্তমেৱ ফুটযতি. ‘তথা চে’ত্যাদিনা, ৱিসেসনৱিসেস্সানং যথিট্ঠত্তা নিচ্চং সীহাদীনং ৱিসেস্সতাযেৱ ৱচনিচ্ছাতি পুব্বনিপাতত্তাপ্পসঙ্গোতি ভাৱো, উপপত্যন্তৰমাহ-‘ৱিসেসনস্সেৱে’চ্চাদি, যদিপি সীহো ৱিসেসনমেৱ ন ৱিসেস্সং, তথাপি বহুলাধিকাৰা ৱিসেসনস্সাপি পৰনিপাতোতি ভাৱো.

অথাত্ৰাপি ৱিসেসনন্তেৱ সমাসপ্পটিপাদনে’মুনি অযং সীহোৱ ৱিসাৰদো’চ্চাদো সামত্থিযতোৱ সমাসাপ্পসঙ্গেপি উপমানো পমেয্যানং সাধাৰণৱিসাৰদত্তাদিধম্মৱচনাপ্পযোগে সতি তপ্পসঙ্গাভাৱত্থং ৱচনমাৰব্ভনীযন্তি চোদেতি ‘ননুচে’ত্যাদিনা, সামত্থিযতোতি সামঞ্ঞৱচনপ্পযোগে সাপেক্খত্তা সমাসাপ্পসঙ্গোতি সামত্থিযং তস্মাতি অত্থো. সামঞ্ঞপ্পযোগত্থন্তি সমাসৱাক্যে সামঞ্ঞৱচনস্স সূৰত্তাদি(নো), অপ্পযোগত্থং, তথা হিচ্চাদিনা সামঞ্ঞসদ্দপ্পযোগে সামত্থিযতো সমাসাসব্ভাৱা সুত্তন্তৰস্সানাৰব্ভনীযভাৱং সাধেতি.

ৱিসেসানন্তব্ভাৱাতি সামঞ্ঞস্স সমাসে অন্তোভাৱেপি তিখীণত্তাদিতো ৱিসিট্ঠস্স সূৰস্সাদিৱচনীযস্স ৱিসেসস্স সমাসে অনন্তোগধত্তা অপ্পসঙ্গো সাপেক্খমসমত্থন্তি. অথেতি ‘সচ্চমেত’ন্তিআদিং পৰৱচনমাসঙ্কিয ৱদতি, এৱমাদিসিজ্ঝনত্থং সমাসোতি (ঞাপনত্থং) আৰব্ভনীযম্ভৱতীতি সম্বন্ধো.

পধানস্সাতি ‘ৰঞ্ঞোপুৰিসো-ভিৰূপো’তেত্থ অভিৰূপসাপেক্খস্স পুৰিসস্স ৱিসেসনত্তেনেৱা [ৱিসেসনং তেনেৱা (পোত্থকে)] প্পধানং, সমাসাৱযৱভূতং ৰাজানং পতি ৱিসেস্সভাৱেনাৱিফলিতসকত্থতায পধানভূতস্স পুৰিসস্স. আদিসদ্দেন ‘ৰাজপুৰিসস্স দস্সনীযস্স গেহ’ন্তি সঙ্গণ্হাতি.

এত্থ হি গেহম্পতি ৱিসেসনভাৱেনাপ্পধানত্তেপি ৰাজানম্পতি পধানভূতস্স পুৰিসস্স সাপেক্খস্সাপি সমাসো হোতেৱ. ইদঞ্চঞাপনত্থং ৱচনাৰম্ভপ্পযোজনঞ্চ, কাৰণমাহ- ‘গমকত্তা’ইচ্চাদি.

গমকত্তাতি ৱিগ্গহৱাক্যত্থস্স ৱুত্তিযম্পতীযমানত্তা গমকত্তং তস্মা, নচেহ গমকত্তমত্থীতি ‘মুনি সীহোৱ সূৰো’ত্যত্ৰ তু ৱাক্যতো যোত্থো পতীযতে, নাযং ‘মুনি সীহো সূৰো’ত্যতো গম্যতেতি গমকত্তং নত্থী-তি অত্থো, তথাহি মুনিসীহসদ্দেনেৱো পমানোপমেয্যভাৱনিমিত্তস্স ৱিসাৰদত্তস্স সভাৱেনেৱোপাদানতো ৱিসাৰদসদ্দস্স তেন সম্বন্ধাভাৱো.

অপৱগ্গো নিব্বানং, ৱাক্যমেৱেতি এৱকাৰেন ব্যৱচ্ছিন্নমত্থম্পদস্সযমাহ- ‘ৱুত্তিনিৱত্তেতী’তি বহুলাধিকাৰতো ৱিঞ্ঞাযতি, ননু চাত্ৰ ৱিসেস্সভাৱাসম্ভৱাপ্পসঙ্গোযেৱ ৱুত্তিযাতি চোদেতি. ‘ননুচে’ত্যাদিনা.

পুণ্ণতাব্যভিচাৰাতি পুণ্ণতাসঙ্খাতস্স বালাদিঅৱত্থাৱিসেসস্স অৱিনাপ্পৱত্তিতো ব্যভিচাৰী হি ৱিসেস্সম্ভৱতি যথা নীলতাযুপ্পলং, পৰিহৰতি ‘নেদমত্তি’চ্চাদিনা, মন্তাণিপুত্তানং অনেকত্তাতি কেৱলং মন্তাণিযা পুত্তো পুণ্ণোযেৱাতি অভাৱা তেসং বহুভাৱতো, অত্তনো অত্তনো গহস্স পতযোতি গহপতীনং বহুত্তং পাকটমেৱ.

ৱুত্তিযেৱেতি এৱকাৰেন ব্যৱচ্ছিন্নমত্থমাহ-‘ৱাক্যং নিৱত্তেতী’তি. ৱিসিট্ঠজাতিৱচনাতি ৱুত্তং কণ্হসপ্পজাতিযা লোহিতসালিজাতিযা চ ৱিসিট্ঠত্তা.

তচ্ছকো সপ্পোতি ব্যাখ্যেযমুপনিক্খিপ্পচোদযমাহ- ‘ননু চে’চ্চাদি. তচ্ছকভাৱানপেতোতি বালযুৱত্তাদিসঙ্খাততচ্ছকভাৱতো অব্যাৱুত্তো, অত্থিনামধেয্যোতি তচ্ছকো নাম কোচি তন্নামো অত্থি, কিৰিযাসদ্দোতি তচ্ছতীতি তচ্ছকোতি এৱং কিৰিযায পৱত্তিনিমিত্তত্তেনোপাদিন্নো ৱড্ঢকীৱাচী তচ্ছকসদ্দো, এৱং মঞ্ঞতে ‘‘যথাৱুত্তনযেন ৱিসেসনৱিসেস্সসব্ভাৱা সমাসেন ভৱিতব্বং, তথা সতি কিমিদং পচ্চুদাহৰণং কত’’ন্তি. অত্ৰ কেনচি ন নামধেয্যস্সেত্যাদি নোপজাযতেৱাত্যেতদৱসানং ৱুচ্চমানমনুদ্যতং নিৰাকত্তুকামো আহ-‘যোপা হে’চ্চাদি.

ইমস্সাযমধিপ্পাযো ‘‘ৱুত্তনযেন তচ্ছকসদ্দস্স কিৰিযা সদ্দস্সাত্থৱিসযাপেক্খাযাভাৱতো ৱিসেস্সত্তাভাৱা পচ্চুদাহৰণমিদং কত’’ন্তি.

কস্মা অযুত্তমিচ্চাহ-‘যতো’চ্চাদি, নামধেয্যস্স কিৰিযাৱাচিনো চ অত্থাভিধানসামত্থিযং তুল্যং ৱা ন ৱা, অৱযৱপ্পসিদ্ধিযা সমুদাযপ্পসিদ্ধি বলৱতি ৱা নৱেত্যেতং ৱিচাৰেতুং যতো নাধিকতন্ত্যত্থো, কিঞ্চৰহি অধিকতন্ত্যাহ- ‘অপিত্ৱি’চ্চাদি, তচ্ছকসদ্দোনেকত্থৱুত্তি নানেকত্থোতি ৱিচাৰেতুমধিকতন্তি যোজনা.

এৱং মঞ্ঞতে- ‘‘ৱিসেসনৱিসেস্সভাৱচিন্তাযং সদ্দানমত্থাভিধানসামত্থিযচিন্তা ন যুজ্জতে ‘সতি সম্ভৱে ব্যভিচাৰে চ ৱিসেসনং সাত্থকং হোতী’তি ৱিসেসনং মগ্গীযতে, নাসম্ভৱে নাব্যভিচাৰে যথা সীতং (হিমং) উণ্হোগ্গীতি, তস্মা সম্ভৱব্যভিচাৰচিন্তা ৱিসেসনৱিসেস্সভাৱচিন্তাযমুপযুজ্জতীতি তচ্ছকসদ্দো-নেকত্থৱুত্তিৱা ন ৱেত্যেতদেৱ ৱিচাৰেতুমধিকতন্তি কত্থচিপি ৱিসেসনৱিসেস্স সব্ভাৱে সমাসো হোতেৱা’’তি, যদিপি নামধেয্যকিৰিযাৱাচীনমতুল্যমত্থাভিধানং সমুদাযপ্পসিদ্ধিযা চ বলৱতিত্তং, তথাপি ৱক্খমাননযেন সমাসসব্ভাৱা ন কাচি হানীতি দস্সেতুমাহ- ‘এত্থ চা’তিআদি.

এত্থচাতি কেচি পক্খে চ, কঞ্চি পীড়মাৱহতীতি সম্বন্ধো, কুতোচ্চাহ ‘তথাহি’চ্চাদি. এৱং মঞ্ঞতে- ‘‘যদীপি সমুদাযপ্পসিদ্ধিযা সতি কিৰিযাসদ্দত্থৱিসযাপেক্খা নোপজাযতে, তথাপি নামধেয্যস্সেৱ তচ্ছকসদ্দস্সাপ্যনেকত্থৱুত্তিত্তমত্থেৱ… সপ্পৱিসেসে মনুস্সে চ তন্নামকে নামধেয্যস্স তচ্ছকসদ্দস্স পৱত্তিসব্ভাৱা(তি) ৱিসেসনৱিসেস্সসব্ভাৱতো সমাসপ্পসঙ্গো তদৱত্থো যেৱা’’তি, ন কেৱলং সপ্পৱিসেসস্সেৱ তচ্ছকসদ্দো নামধেয্যমপিতু মনুস্সানম্পীতি পিসদ্দত্থো. তচ্ছকসদ্দস্সানেকত্থৱুত্তিত্তেপি ন সমুদাযপ্পসিদ্ধিযা অৱযৱপ্পসিদ্ধীবাধাতি দস্সেতুমাহ- ‘নচা’তিআদি. চো-ৱধাৰণে, কুতোচ্চাহ ‘কিৰিযে’চ্চাদি. কমেনত্থপ্পসিদ্ধীতি যং, এতম্পন সক্কা ৱিঞ্ঞাতুন্তি যোজনা.

যন্তি যং পসিজ্ঝনং, কমেনাতি বাধাভাৱতো অনুক্কমেন. এৱঞ্চেতি ইমিনা নচেত্যাদিনা ৱুত্তং পচ্চামসতি… কিম্পটিৱিহিতং সিযা পৰিহটং সিযাতি অত্থো, ইতি ইমিনা কাৰণেন ‘তচ্ছকো সপ্পো’তি পচ্চুদাহৰণং ন যুত্তং… তচ্ছকসপ্পোতি সমাসসব্ভাৱতোতি অধিপ্পাযো, নেদমেৱমিচ্চাদিনা পৰিহৰতি, যদা চৰতি যথা ৱুত্তেন ৱিসেসনৱিসেস্সভাৱসম্ভৱো, তদা কথংত্যাহ- ‘যদা ৱিসেসনে’চ্চাদি. তদাপি কথং ৱাক্যেন ভৱিতব্বমিচ্চাহ- ‘ইদঞ্চে’চ্চাদি. বহুলংৱচনতোযেৱাতি অধিপ্পাযো.

অঞ্ঞস্সাতি কম্মনি সম্বন্ধৱচনিচ্ছাযং ছট্ঠী. অৱচ্ছেদকত্তাতি এত্থ কত্তুনা ভৱিতব্বন্তি কাড়স্সাতি কত্তৰি ভাৱযোগে ছট্ঠিযা অজ্ঝাহৰিতব্বং. পত্তাপন্নেহি দুতিযন্তস্স জীৱিকম্পত্তো জীৱিকা পন্নোতি সমাসো ‘কাৰকং বহুল’’ন্তেৱ (চং-২-২-১৯) ৱিহিতো দুতিযন্তেন তু তেসং সমাসত্থং সুত্তন্তৰং কতং পৰেহি, অত্থঞ্চ তেসমিত্থিলিঙ্গানম্পি সমাসেনেৱ, কাৰনিৱত্তিযা, তথা মাসো জাতস্সাতি ৱিগ্গহে পৰিমাণিৱাচিনা ছট্ঠিযন্তেন পৰিমাণৱচনানং কালসদ্দানং, তদাহ- ‘পত্তাপন্নান’মিচ্চাদি, পৰিমাণং মাসাদি পৰিচ্ছেদো তমস্সত্থীতি পৰিমাণী জাতাদি.

এত্থ হি মাসো পৰিমাণং পৰিচ্ছেদকত্তা, জাতো পৰিমাণী পৰিচ্ছেজ্জত্তা, পত্তা জীৱিকানেনাতি [পত্তো জীৱিকন্তি পাঠেন ভৱিতব্বং] ৱচনিচ্ছাযং যো-ত্থো সো- ঞাপদত্থসমাসেপ্যতিন্নো ৱচনিচ্ছাভেদমন্তৰেনাতিদস্সেতুং ‘অঞ্ঞপদত্থে ভৱিস্সতী’তি যং ৱুত্তিযং ৱুত্তং, তং ব্যাখ্যাতুকামো আহ- ‘ৱানেকঞ্ঞত্থে ইচ্চেৱা’তিআদি. অঞ্ঞত্থ সমাসে কতে সব্বত্থ ‘‘ইত্থিযং ভাসিতে’’চ্চাদিনা (৩-৬৭) পুম্ভাৱো. মাসো জাতস্সাতি ৱচনিচ্ছাযং যো-ত্থো, সো-ঞ্ঞত্থসমাসেপ্যভিন্নো ৱচনিচ্ছাভেদ মন্তৰেনাতি দস্সেতুমাহ- ‘যস্স জাতাদিনো’চ্চাদি.

জাতসদ্দস্সত্থমাহ সম্পন্নোতি, সম্পুণ্ণোত্যত্থো, ইমিনা চ মাসো জাতো-স্সাতি ৱিগ্গহস্স অত্থো দস্সিতো, অঞ্ঞথাতি যদি মাসো তস্স অঞ্ঞপদত্থস্স জাতাদিনো সম্পুণ্ণো ন ভাতীতি অত্থো. ত্তত্তৱন্তূনং নিট্ঠাসঞ্ঞং ৱিধায তদন্তস্সঞ্ঞত্থসমাসে ‘‘নিট্ঠা’’তি (২-২-৩৬) সুত্তেন পুব্বনিপাতো ৱুত্তো, তদাহ- ‘নচে’চ্চাদি, পুব্বনিপাতপ্পসঙ্গো নচ সিযাতিসম্বন্ধো, কুতোচ্চাহ- ‘জাতি’চ্চাদি. কেসঞ্চিতি ৱাক্যকাৰমাহ, নচ যুত্তন্তি সম্বন্ধো, কাৰণমাহ- ‘ৱিসেসন’মেচ্চাদি, তথাহিচ্চাদিনা ৱিসেসনস্স সাত্থকত্তে সমাসব্ভাৱমভাৱে চাভাৱং সাধেতি… ছট্ঠীসমাসে ‘সতি সম্ভৱে ব্যভিচাৰে চ ৱিসেসনস্স সাত্থকম্ভৱতীতি ৱিসেসনস্স সাত্থকত্তা.

অৱচনেপীতি নিযমৱচনে (অ)সতীপি, ছট্ঠীসমাসপ্পসঙ্গো চৰহি ৱুত্তনযেন ব্যৱচ্ছেজ্জ ব্যৱচ্ছেদকত্তাভাৱেন ৱিসেসনানত্থক্যা ন ভৱেয্য চে ৱাক্যেনাপি ন ভৱিতব্বন্তি আহ- ‘ৱাক্যং ত্ৱি’চ্চাদি. অযম্পন ৱিসেসনসমাসো পৰেহি কম্মধাৰযোতি ঞাযতি… যথা কম্মং কিৰিযং পযোজনঞ্চ ধাৰেতি এৱমযং সমাসো কম্মমিৱ দ্ৱযং ধাৰযতীতি.

১২. নঞ

এত্থেৱাতি ‘‘ট নঞ্স্স’’ইতি (৩-৭৪) সুত্তেএৱ. পামনপুত্তোতিপামা কুট্ঠৱিসেসো অস্স অত্থীতি পামসদ্দা ‘‘দিস্সন্তঞ্ঞেপি পচ্চযা’’তি (৪-১২০) নপ্পচ্চযো, পামনস্স পুত্তো, যদি হেত্থ ঞকাৰো ৱিসেসনত্থো ন কৰীযেথ, তদা ‘‘ট নস্সা’’তি সুত্তং কৰীযেথ, তথা চ সত্যুত্তৰপদে পৰতো পামনসদ্দে নকাৰস্সাপি টো

সিযাতি ভাৱো, ননু চিহ সমাসৱিধিম্হি ঞ কাৰোচ্চাৰণা ঞ লোপ ৰহিতস্স সমাসো ন ভৱতীতি ৱত্তুমুচিতং, ন তু ‘‘ট নঞ্স্সা’’তি ৱিসেসনত্থোতি [ঞ্ঞকাৰো এত্থোৱ ৱিসেসনত্থো, তি ভৱিতব্ব] সচ্চং, কিন্ত্ৱিহ সমাসৱিধিম্হি ঞ কাৰস্স ব্যৱচ্ছজ্জং ন দিস্সতে.

পৰিযুদাসৱুত্তীতি পৰি তুলিতমুগ্গয্হ নিসেধনীযস্স অসনং খেপনং ৱজ্জনং পৰিযুদাসো, তেন পৰিযুদাসেন ৱিসিট্ঠে-ত্থে ৱুত্তি অস্সেতি পৰিযুদাসৱুত্তি, পসজ্জপ্পটিসেধৱুত্তীতি পটিসেধনীযমেৱ পসজ্জ পত্ৱা তংসদিসমনপেক্খিয নিসেধো, তেন ৱুত্তি অস্সেতি পসজ্জপ্পটিসেধ ৱুত্তি.

যত্থ ব্ৰাহ্মণা অঞ্ঞোৱ ভৱতীত্যেৱং ৱাক্যেনাত্থন্তৰৱিধানা ৱিধিনো পধানত্তং, অত্থন্তৰৱিধানসামত্থিযেনেৱ ব্ৰাহ্মণস্স পটিসেধো পতীযতে, ব্ৰাহ্মণস্স [ব্ৰাহ্মণস্সা (পোত্থকে)] নিৱত্তনে তদপেক্খাযাঞ্ঞস্স ৱিধানযোগতো সকপদেন নঞ্খ্যেন ৱিধিভাগী ন ৱুচ্চতে, কিঞ্চৰহি অঞ্ঞসদ্দেন… পৰিযুদাসনিস্সযিনোঞ্ঞসদ্দস্সেৱ ৱাক্যে পযোগতো’ অঞ্ঞো ব্ৰাহ্মণা অব্ৰাহ্মণো’তি, নঞ্স্সচ স্যাদ্যন্তেন সামত্থিযং, ন ত্যাদ্যন্তেনেত্যেকৱাক্যতা… অঞ্ঞো ব্ৰাহ্মণা অব্ৰাহ্মণোতি তত্থ তত্থ পৰিযুদাসৱুত্তিত্তা.

পসজ্জপ্পটিসেধেতু পটিসেধস্স পধানত্তা ব্ৰাহ্মণো ন ভৱতীতি ৱাক্যেন ব্ৰাহ্মণস্স পটিসেধো ৱিধি অত্থগম্মো ৱাক্যভেদো, সকপদেন চ নঞ্খ্যেন পটিসেধভাগিৱাচী সম্বজ্ঝতে. কো সো ব্ৰাহ্মণা অঞ্ঞোতি আহ- ‘ব্ৰাহ্মণত্তানজ্ঝাসিতো’চ্চাদি.

ইতৰস্মিন্তি পসজ্জপ্পটিসেপেক্খে, কেনচি সংসযনিমিত্তেনাতি উপৱীতদস্সনাদিনা কেনচি সংসযকাৰণেন, সব্বম্পি পদং সকত্থে পযোগম্পতি ঞাণমপেক্খতে, তঞ্চ ঞাণং দ্ৱিধা সম্মাঞাণং মিচ্ছা ঞাণঞ্চ. উভযম্পেতব্ৰাহ্মণসদ্দং পৱত্তযতি. তত্থ সম্মাঞাণ পুব্বকে অব্ৰাহ্মণসদ্দপ্পযোগে নত্থি নঞ্স্স ব্যাপাৰো, ন হি তত্থ তেন কিঞ্চি কৰীযতি. মিচ্ছাঞাণপুব্বকে তু ৱিজ্জতে তস্স ব্যাপা ৰো তত্থ হি তেন মিচ্ছাঞাণপ্পভৱতা পৰস্সাখ্যাযতে, মিচ্ছাঞাণং চেন্দ্ৰিযহেতুকং, ৱিনা সদিসত্তং ন ভৱতীতি পটিসেধে সতি উত্তৰপদত্থসদিসো সমাসত্থো জাযতেচ্চাহ- ‘তত্থ সদিসত্তং ৱিনে’চ্চাদি. ৰজ্জুযং হি সপ্পবুদ্ধি সদিসত্তা.

পযোগসামত্থিযাচেতি অব্ৰাহ্মণমানযেচ্চাদিপযোগসামত্থিযা চ. এৱম্মঞ্ঞতে- ‘‘যদ্যত্ৰ ব্ৰাহ্মণমত্তস্সানযনং সিযা পুব্বপদস্সুচ্চাৰণমনত্থকং সিযা, অথ ন কস্সচি আনযনং এৱম্পি সব্বস্সেৱা ব্ৰাহ্মণসদ্দস্সানত্থকত্তং, তস্মা পযোগসামত্থিযাপি সদিসপ্পটিপত্তী’’তি.

তগ্গতাতি সদিসত্থগতা. যথাৱুত্তস্সেৱা-ত্থস্সুপব্ৰূহনায ৱিঞ্ঞূৱচনমুপঞ্ঞস্সতি ‘অতোযেৱ ৱুচ্চতে’চ্চাদি. অযঞ্চেত্থ অত্থো ‘‘নঞ্ৱচনেন ইৱসদ্দেন চ যং যুত্তং তদঞ্ঞস্মিং তপ্পদত্থসদিসে-ত্থে পটিপত্তিং জনেতি, তথাহ্যত্থসম্পচ্চযো লোকে দিস্সতি ‘অব্ৰাহ্মণমানযা’তি ব্ৰাহ্মণসদিসো খত্তিযাদি আনীযতীতি, অধিকৰীযতি নিযুজ্জতে সদ্দো-স্মিন্ত্যধিকৰণং. যথাৱুত্তেন চ ব্যাখ্যানেন কিমিট্ঠং সিদ্ধন্ত্যাহ- ‘তদেৱ’মিচ্চাদি. কেচি পন উত্তৰপদত্থপ্পধানত্তমিহ ৱণ্ণেন্তি.

সমত্থৱাদীনন্তি ‘‘সমত্থো পদৱিধি’’ (পা ২-১-১) ত্ৱেৱং ৱাদীনং. সমত্থ ৱাদীনং সমাসো ৱিধেয্যোতি সম্বন্ধো, ৱিধেয্যোতি ৱচনন্তৰেন ৱিধেয্যো, তথাহি অপুনগেয্যাতি গাযনেন নঞ্স্স সম্বন্ধো, ন তু পুনসদ্দত্থেন. অনোকাসং কাৰেত্ৱাতি কৰণেন সম্বন্ধো ন ওকাসেন. অমূলামূলং গন্ত্ৱাতি গমনেন, ন মূলেনাতি অসামত্থিযং. গমকত্তৱাদিনোতি অসামত্থিযেপি যত্ৰ গমকত্তং তত্থ সমাসো হোতেৱ, ততো গমকত্তঞ্চ সমাসস্স নিবন্ধনন্তি যো ৱদতি তস্সেত্যত্থো. এত্থাপীতি অপুনগেয্যাত্যাদোপি, নন্ৱযমপ্যাচৰিযো গমকত্তৱাদী, তথাসতি গমকত্তাইচ্চনভিধায বহুলাধিকাৰাতি কস্মাৱুত্তন্তি আহ-‘সো চে’চ্চাদি.

কেহিচীতি ৱুত্তিগ্গন্থেন ব্যৱচ্ছিন্নমত্থং দস্সেন্তো আহ- ‘কেহিচিযেৱ ন সব্বেহী’তি, অপুনগেয্যাতি ‘‘ট নঞ্স্সা’’তি (৩-৭৪) নস্সটো, অতিপ্পসঙ্গাভাৱতোতি সুত্তন্তৰেন সমাসে অৱিহিতেপি অনভিমতত্থানম্পতীতিযা অভাৱতো.

১৩. কুপা

স্যাদিৱিধিনোতি কাৰকৱিভত্তিৱিধানতো ৱিসুং ইত্থম্ভূতাদীসুৱিধানা স্যাদিৱিধীতিসঙ্খং গতস্স স্যাদিৱিধিনো, অস্যাদিৱিধিম্হীতি পৰিযুদাসো-নত্থকোতি চোদেন্তো আহ ‘নন্ৱি’চ্চাদি, অনত্থকং ভৱেয্য… লক্খণাদ্যত্থানং সমাসে গুণীভূতত্তা সমাসতো কিৰিযাসম্বন্ধানুৰূপৱিভত্তিযত্থস্স পধানভাৱতো, পৰিহৰতি ‘নযিদমেৱ’মিচ্চাদিনা. ‘‘অনুনা’’তি (২-১০) ৱিচ্ছাযমনুনা যোগে দুতিযা ৱিধানসামত্থিযা ৱাক্যম্পি হোতি, অঞ্ঞথা নিচ্চসমাসে দুতিযা ৱিধানমনত্থকন্তি ভাৱো, নিগমযতি তস্মাইচ্চাদিনা, ‘‘কু পাপত্থে’’তি পৰেসং গণপাঠো, এৱমুপৰিপি ‘‘দুনিন্দাযং’’ত্যাদি ৱেদিতব্বং.

১৪. চীক্ৰি

চীসদ্দোতি এত্থ চীতি ইমিনা চীপ্পচ্চযন্তং পৰামসতি, চীপ্পচ্চযন্ত সদ্দোতি অত্থো.

১৫. ভূস

পীতিসম্ভমোতি পীতিযা সম্ভমো পীতিপুব্বিকা পচ্চুট্ঠানাসন দানাদিৱিসযা তুৰিততা, অলংভুত্ৱা পৰিযত্তং সম্পুণ্ণং ভুত্ৱা.

১৬. অঞ্ঞে

পুৰোভূয অগ্গতোভূয. তিৰোভূয অন্তৰধানীভূয. অনচ্চাধানেতি ইমস্স অত্থো ‘উপৰিযাধানতো অঞ্ঞত্ৰা’তি, আধানং পতিট্ঠাপনং, ইচ্ছন্তীতি পাণিনিযাদযো ইচ্ছন্তি, উৰসি কত্ৱা পাণিন্তি পাণিং উৰসি কত্ৱা.

১৭. ৱানে

অনেকগ্গহণস্স পযোজনং ৱত্তুমুপসক্কতি ‘ইধে’চ্চাদি, ৱিৱচ্ছিতেকসঙ্খ্যাসামঞ্ঞন্তি ৱিৱচ্ছিতং একসঙ্খ্যায সামঞ্ঞং, এৱং মঞ্ঞতে ‘‘যদি‘স্যাদি স্যাদিনে’তি ৱত্তুমিচ্ছিতেকসঙ্খ্যাসামঞ্ঞস্স পৰিগ্গহো ন সিযা তদা ইহানত্থক (মনেক)গ্গহণং সিযা তেনেহানে কগ্গহণসামত্থিযাযেৱ ‘স্যাদিস্যাদিনে’তি ৱত্তুমিচ্ছিতেকসঙ্খ্যা সামঞ্ঞম্পৰিগ্গহিতন্তি ৱিঞ্ঞাযতে’’তি তেনেচ্চাদিনা ইদং দস্সেতি ‘‘তেন যথাৱুত্তেন পুব্বে ৱুত্তো সব্বোপি সমাসো পুব্বপৰানং দ্ৱিন্নংযেৱ স্যাদ্যন্তানং হোতী’’তি.

যজ্জেৱং কথং ‘তদহুজাতো’তি বহুলাধিকাৰেন ৱিসেসন সমাসগব্ভকাৰকসমাসেন ৱা সিজ্ঝতি, অযং অঞ্ঞপদত্থসমাসো. চত্থে বহুন্নমিট্ঠত্তা তদত্থঞ্চানেকগ্গহণং, তেন ‘হোতু পোতু পিতা পুত্তা’তি হোতি উত্তৰপদে (যোনি) সম্বন্ধে পৰতো পুব্বপদস্স ‘‘পুত্তে’’তি (৩-৬৫) সুত্তেনাত্তেন, অঞ্ঞথা দ্ৱিন্নংদ্ৱিন্নং সমাসে সব্বত্থ উত্তৰপদসম্ভৱেন ‘‘ৱিজ্জাযোনিসম্বন্ধানমা তত্ৰ চত্থে’’তি (৩-৬৪) ‘‘পুত্তে’’তি চ সুত্তদ্ৱযেনাত্তেন‘হোতা পোতা পিতা পুত্তা’তি আপজ্জেয্য. অনেকন্তি পঠমন্তত্তা স্যাদীতীদমেৱানুৱত্ততে, তেনেৱানেকং স্যাদ্যন্তমিচ্চেৱ ৱুত্তং. অথাঞ্ঞত্থেতি ৱুত্তে-ঞ্ঞস্স ৱাক্যস্সত্থেতি অৱত্ৱা পদস্সেচ্চেৱ কস্মা ৱুত্তন্ত্যাসঙ্কিযা হ- ‘স্যাদ্যন্তস্সে’চ্চাদি, তস্সেৱাতি সামত্থিযলদ্ধস্স স্যাদ্যন্ত পদস্সেৱ সমাসো ৱিঞ্ঞাযতীতি সম্বন্ধো.

তস্স গুণা তগ্গুণা তস্সেচ্চনেনাঞ্ঞপদত্থো নিদ্দিসীযতে, তস্স অঞ্ঞপদত্থস্স যে গুণা যানি ৱিসেসনানি, তেসং সংৱিঞ্ঞাণং গহণং তগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণং, অথৱা সো গুণো যস্স সো তগ্গুণো, তগ্গুণস্স তগ্গুণযুত্তস্সাঞ্ঞপদত্থস্সসংৱিঞ্ঞাণং, ন গুণৱিৰহিতস্সা(তি) তগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণং, এত্থ পন ‘অঞ্ঞপদত্থে তগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণং প্যত্থী’তি পৰিভাসীযতি, তত্থাযমত্থো ‘‘অঞ্ঞপদত্থে সমাসে-ঞ্ঞপদত্থো ৱিসেসনেন সহ ৱিঞ্ঞাযতি নৱিসেসনৰহিতো’’তি, ক্ৱচি অতগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণস্সাপি দস্সনে নাপিসদ্দো, যত্ৰাৱযৱেন ৱিগ্গহো সমুদাযো সমাসত্থো তত্থেৱ তগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণং ভৱতি, তগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণতো অঞ্ঞং অতগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণং, তস্মিং, যত্ৰাৱযৱোযেৱ সমাসত্থো তত্ৰাতগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণং.

এত্থ পন বহুধনসদ্দো পুৰিসস্স উপলক্খণভাৱেন কতত্তা. অভিমতোতি পাণিনীযানং অভিমতো দসন্নং সমীপে আসন্না দসন্নমিচ্চাদিৱাক্যে.

পৰিমাণমেৱসঙ্খ্যেযন্তি পৰিমাণলক্খণমেৱ সঙ্খ্যেযং, তঞ্চ পৰিমাণলক্খণং সঙ্খ্যেযঞ্চ.

সঙ্খ্যানৰূপন্তি সঙ্খ্যানসভাৱং.

পৰিমাণেনাতি পঞ্চসঙ্খ্যায পৰিচ্ছিজ্জমানেন সঙ্খ্যেযসঙ্খাতেন পৰিমাণেন.

সঙ্খ্যানৱুত্তীতি তেন অনতিৱত্তিযমানতপ্পৰিচ্ছেদক সঙ্খ্যানৰূপ সঙ্খাতে সঙ্খ্যানে ৱুত্তি যস্সা সা সঙ্খ্যানৱুত্তি-পঞ্চসঙ্খ্যা.

দিট্ঠন্তেনিমিনা ইমং দীপেতি ‘‘যথা পঞ্চ পৰিমাণমেসন্তি পঞ্চকাতি এত্থ পৰিমাণৰূপো-ৱযৱভেদসমুদাযসভাৱো পকতিযত্থো সমুদাযিনো সকুনা পচ্চযত্থো, তথা তিদসাতি এত্থাপি’’তি, কপ্পচ্চযো পকতিপ্পচ্চযত্থভেদসম্ভৱেন.

কেচি পনাতি ইমিনা পাণিনীযে দস্সেতি.

পকতিপ্পচ্চযত্থভেদসম্ভৱাতি ইমিনা পৰেসং পকতিপ্পচ্চযত্থানং ভেদাভাৱস্স ইচ্ছিতত্তা সঞ্ঞাযং সকত্থে কপ্পচ্চযস্স ৱিধানং দস্সেতি.

স্যাদ্যন্তস্সাতি ইমিনা ৱাসদ্দস্স পদত্তং দস্সেতি.

তদত্থেপীতি তস্স ৱাইতি অঞ্ঞপদস্স অত্থেপি, তদত্থো চেত্থ ৱিকপ্পত্থো ৱা সিযা তদা পন দ্ৱিন্নং গহণে ন তিণ্ণং, তেসন্তু গহণে ন দ্ৱিন্নং, সংসযো ৱা, তদা তু সংসযস্সোভযা লম্বনৰূপত্তা দ্ৱেৱাতি ৱুত্তে তযো, তযোৱাতি ৱুত্তে দ্ৱে অপেক্খীযন্তীতি বুদ্ধিৱিসযা পঞ্চ অত্থা সমাসাভিধেয্যো হোন্তি.

নামত্তেনাতি ৰুড়্হিনামত্তেন, অভিমতো পাণিনিযানং, ৱিকপ্পিতং সুত্তন্তৰেন ৱিভাসা সব্বনামসঞ্ঞাৱিধানেন.

অৱযৱধম্মেনাতি অৱযৱসঙ্খাতেন সভাৱেন.

ননু চ সমানাধিকৰণানং বহুব্বীহি ৱুত্তো পাণিনিযেহি ‘পঞ্চহি ভুত্তমস্সেতি ব্যধিকৰণানং ন সিযা’তি, তথা পঠমত্থং ৱজ্জেত্ৱা সব্বৱিভত্যত্থেসু ইট্ঠো ‘ৱুট্ঠে দেৱেগতোচ্চত্ৰ ৱুট্ঠদেৱোতি ন সিযা’তি তস্মা কথমত্ৰ ব্যধিকৰণানং পঠমত্থে সমাসো ৱণ্ণীযতেচ্চাসঙ্কিযাহ-‘ব্যধিকৰণানম্পি’চ্চাদি, ব্যধিকৰণানম্পি যথাভিধানংসমাসসব্ভাৱতো পঞ্চহি ভুত্তমস্সেত্যাদো বহুলাধিকাৰা অনভিধানতো ৱা ন ভৱিস্সতি, ততোযেৱ চ পঞ্চ ভুত্ত ৱন্তো-স্সেতি সমানাধিকৰণানম্পি ক্ৱচি ন ভৱিস্সতি, তথা পঠমত্থেপি ক্ৱচি ন ভৱিস্সতি ৱুট্ঠে দেৱে গতো’তি. তুল্যযোগে গম্যমানেতি অত্থো.

অঞ্ঞত্ৰচাতি তুল্যযোগতো-ঞ্ঞত্ৰ সলোমকোত্যাদীসু চ, ৱিজ্জমানানি লোমান্যস্স, ৱিজ্জমানা পক্খা অস্সাতি ৱিগ্গহো. উপসঙ্খ্যাতো ‘‘স্যাদ্যধিকাৰে-ত্থিখীৰাদীনমুপসঙ্খ্যান’’ন্তি (২-২-২৪-ৱা) সভাৱতো এৱ নিৱত্তো ন সুত্তন্তৰতো, গতত্থস্সাপি হি পযোগে অনৱট্ঠানং সিযা পিট্ঠপেসনে ৱিয, কথঞ্চৰহি ব্ৰাহ্মণে বহূ আনয, অহং পচামীতি নাৱস্সমেৱং পযোগো, কত্থচি পন ৱচনসিলিট্ঠতাদিপ্পযোজনে সতি হোতেৱ.

কণ্ঠে সম্ভৱোতি কাড়স্স কণ্ঠে সম্ভৱো. ট্ঠসদ্দত্থোতি কণ্ঠট্ঠসদ্দে ট্ঠসদ্দত্থো. ওট্ঠসদ্দোৱ মুখৱুত্তীত্যনেন গম্মমানত্থত্তা দুতিযস্স মুখসদ্দস্সাপ্পযোগমাহ, তস্মা ওট্ঠোৱ মুখমস্সাতি ৱিগ্গয্হ ওট্ঠমুখোতি সমাসো, ন চ পাণি পাণ্যন্তৰস্স মুখং, মুখেনেৱ চ পাণিমুখস্স সদিসত্তং পসিদ্ধন্তি সামত্থিযা ওট্ঠমুখমিৱ মুখমস্সেত্যত্থেৱ তিট্ঠতে, উপন্যস্যন্তেত্যুপন্যাসা, ৱিসযদস্সনত্থাতি ইমিনা’কণ্ঠে কাড়ো যস্সা’ত্যাদীকমেৱ ৱাক্যন্তি দস্সেতি. সমুদাযে ৱিকাৰেচাতি সমুদাযসম্বন্ধে ৱিকাৰসম্বন্ধে চ. তংসমাসস্সাতি তস্সা ছট্ঠিযা সমাসস্স, তদভিধাযিনন্তি সঙ্ঘাত ৱিকাৰাভিধাযীনং, কেসানং সঙ্ঘাতো ইচ্চাদি পৰেসং ৱাক্যং. ধাতুতো জাতং ধাতুজং, উত্তৰপদং পতিতসদ্দাদি, তস্স পযোগোতি পতিতসদ্দস্স পযোগো.

‘‘নঞ্স্মাত্থ্যত্থান’’ন্তি (২-২-২৪) ৱাত্তিকং, এতনাহ-‘ঞ কাৰানু বন্ধা’ইচ্চাদি. পাণিনিযা তু অৱিজ্জমানসদ্দো নঞ্সমাসো, পদন্তৰে নাস্স বহুব্বীহি ৱোত্তৰপদলোপো, অৱিজ্জমানা পুত্তাস্স অপুত্তোৱিজ্জমানপুত্তোতি সাধেন্তি, ইচ্ছতে পাণিনীযেহি… দক্খিণপুব্বা সদ্দানং নানত্থত্তা ব্যধিকৰণত্তা, ৱচনেপীতি সুত্তে ৱিজ্জমানেপি, অয মঞ্ঞপদত্থসমাসো পৰেহি বহুব্বীহীতি ৱুচ্চতি তথাহি বহৱো ৱিহযো যস্স সো বহুব্বীহি, যথা বহুব্বীহীতি অঞ্ঞপদত্থপ্পধানো তথা অযম্পি.

১৯. চত্থে

সমুচ্চীতি পিণ্ডীকৰণং, কো সোতি আহ- ‘সাধনমেক’মিচ্চাদি. একং সাধনং একং কিৰিযং ৱা পটিচ্চ চীযমানতাতি সম্বন্ধো, কেসন্তি আহ- ‘কিৰিযাসাধনান’ন্তি, কেনাতি আহ- ‘অত্তৰূপভেদেনা’’তি. তত্থ দেৱদত্তো ভুঞ্জতি তিট্ঠতি পচতিচাতি সাধনম্পটিচ্চ কিৰিযানং অত্তৰূপভেদেন চীযমানতা ৱেদিতব্বা, ধৱে চ খদিৰে চ পলাসে চ ছিন্দাতি কিৰিযম্পটিচ্চ অত্তৰূপভেদেন সাধনানং চীযমানতা ৱেদিতব্বা.

সোতি সমুচ্চযো ভৱতীতি সেসো, কেসন্তি আহ- ‘তুল্য বলান’মিচ্চাদি.

তুল্যবলানন্তি ইমিনা ৱিসুং পধানভাৱেন কিৰিযাভিসম্বন্ধা অঞ্ঞমঞ্ঞানপেক্খত্তমাহ.

অনিযতক্কমযোগপজ্জানন্তি কমো চ যোগপজ্জঞ্চ, অনিযতং কমযোগপজ্জং যেসং সদ্দানং তেসং, যথেত্যাদিনা তত্থোদাহৰণং দস্সেতি, এত্থাযমধিপ্পাযো ‘‘এত্থ গৱাদীনং ৱিসুং পধানভাৱেনানযনকিৰিযাভিসম্বন্ধা তুল্যবলতা গৱাদীনং ৱুত্তক্কমেনেৱ নযনাভাৱা অনিযতক্কমতা গৱাদীনং যুগপদি নযনাভাৱা অনিযত যোগপজ্জতা চ হোতি, তথা অঞ্ঞং তাদিসম্পী’’তি. অনু পচ্ছা পধানানুৰোধেন (চযনং) অন্ৱাচযো, তং ব্যঞ্জযতি ‘যত্থে’চ্চাদি, তদনুৰোধেনাতি তদনুগুণেন, উদাহৰতি ‘যথে’চ্চাদি, ভিক্খাগমনমেত্থ পধানমন্তৰঙ্গত্তা, নেতৰং বহিৰঙ্গত্তা, তং কৰণে যদি গাৱোপি পস্সতি তাপ্যানযতি, এত্থ তু গোস্সানযনং ভিক্খাটনমপেক্খতে, নেতৰমিতৰস্স… ৱিনাপি তেন তদনুট্ঠানতো. ইতৰস্স ইতৰেন যো গো ইতৰেতৰযোগো, সো চ এতাদিসোতি আহ- ‘অঞ্ঞমঞ্ঞে’চ্চাদি.

অৱযৱপ্পধানো চাতি সাভাৱিকাভিধানসামত্থিযেনাপুথুভূতো চ, ৱুত্তিৱযেন সাৰিপুত্তসদ্দো মোগ্গল্লানত্থো হোতি মোগ্গল্লানসদ্দো সাৰিপুত্তত্থোপীতি অঞ্ঞমঞ্ঞত্থে পধানতো যুগপদ্যধিকৰণৱচনে সতি চত্থ সমাসোতি সো-যমধিকৰণ সমুদাযো উভযপদানুগতউভযত্থৱসেন চতুব্বিধোপি যুগপদি বুদ্ধিযা গয্হমানো কদাচি উব্ভূতাৱযৱভেদো তেনেৱ সাভাৱিকাভিধানসামত্থিযেনেচ্চেৱমৱযৱপ্পধানো চ, ননু চ জননমৰণানীতি ৱিৰুদ্ধানং কথমেকেনাভিধানন্তি ৱুচ্চতে- সব্বোপি সদ্দো পযুজ্জমানো (ইতৰী) তৰেনাৱধাৰণং ৱত্ততে, তেন একেকো সদ্দো একেকস্সত্থস্স ৱাচকো, তথাপি যথা সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানাতি এত্থ বহুৱচনস্সঞ্ঞথানুপপত্তিযা যুগপদ্যধিকৰণৱচনতা হোতী, তথাত্ৰাপি বহুৱচনস্সঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণেন সামত্থিযেন একেনাপ্যভিধানং হোতি. ইতি হেতুম্হি, যতো এৱমৱযৱপ্পধানো ততোতি অত্থো.

বহুত্তাতি কিঞ্চাপি ৱাক্যে নেসং [ৱাক্যেনেৱেসং (পোত্থকে)] ৱিসুং বহ্ৱত্থতা, ন হি সাৰিপুত্তমানযাতি ৱুত্তে মোগ্গল্লানস্সাপি সম্পচ্চযো ভৱতি, তথাপি যতো ৱুত্তিৱিসযে সহভূতানমেৱেসং ৱিসুং বহ্ৱত্থতা, ততো তত্থ ৱচনীযস্স অত্থস্স সঙ্খ্যাতেদেন বহুত্তং. সমাহৰণং পিণ্ডীকৰণৱসেন সংহৰণং সমাহাৰো, সো চেৱং ৱেদিতব্বোতি দস্সেতুমাহ ‘অঞ্ঞমঞ্ঞে’চ্চাদি.