নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

মোগ্গল্লান পঞ্চিকা টীকা

সাৰত্থৱিলাসিনীনাম

পঞ্চিকাটীকা

পণামাদিকথা

ৱিজ্জাধনস্স সমনুস্সৰণম্পি যস্স,

পঞ্ঞাৱিসুদ্ধৰতনানযনেকহেতু;

তং ধম্মৰাজমমলুজ্জলকিত্তিমালং,

সামোদমাদৰমযে হদযে নিধায.

লদ্ধম্মহোদয মহাদয (সম্পসাদা) [জপসো (পোত্থকে)],

সক্কা(দি) সক্কতগুণং ৰতন (দ্ৱযঞ্চ) [ত্তযতা (পোত্থকে)];

(যাপঞ্চিকা) গুৰুৱৰপ্প(ভৱাত্যগাহা) [হপা ত্য গাযা (পোত্থকে)],

তং সাধু সিস্সজন মজ্জৱগাহ যাম.

জযতীহ মহাপঞ্ঞো, সো মোগ্গল্লাযনো মুনি;

যস্স সাধুগুণুব্ভূত,কিত্তি সব্বত্থ পত্থটা.

ইচ্চেৱ মনৱসেস মত্তনো ভযাদ্যূপদ্দৱোপঘাভকৰসামত্থিয যোগেন সকলজ্ঝত্তিকবাহিযন্তৰায নিৱাৰণ মধিপ্পেতসিদ্ধি ৱিসেস মভিকঙ্খিয ৰতনত্তয ৱিসযভূতং তংসাধনে কন্তনিদান ভূতস্স আলোকিযযাতিসযগুণৱিসেসযুত্তস্স মহতো প্যতিমহনীযস্স ৰতনত্তযস্স সপ্পসাদানুৰূপং পূজাৱিসযং তদনুস্স(ৰণং কত্ৱা) গুৰুসন্নিযোগমনুট্ঠাতুং–

কিন্তেহি পাদসুস্সূসা, যেসং নত্থি গুৰূনিহ;

যে তপ্পাদৰজোকিণ্ণা, তেৱ সাধূ ৱিৱেকিনোতি.

ৱচনতো অত্তনো গুৰুপূজা পুৰস্সৰং পঞ্চিকাৱিৱৰণং পথি’যা পঞ্চিকা’তিআদিনা কতপটিঞ্ঞত্তা সম্পতি মহাদযোতিআদিনো গন্থস্স সাধুজনৱণ্ণনং ৱণ্ণনমাৰভিস্সাম.

ননু চ ৱুত্তিগন্থস্স ৱণ্ণনাযং কতাভিনিৱেসো-যমাচৰিযোতি কথমিহানধিকতে মহাদযোতিআদিকে পটিপন্নোতি ৰতনত্তপ্পণামগন্থকত্তুগন্থনিস্সযগন্থাৰম্ভফলঅভিধেয্যসঙ্খাত- পযোজনসোতুজনসমুস্সাহনানং সন্দস্সনত্থং. তত্থ ৰতনত্তযপ্পণাম কৰণং অন্তৰাযকৰাপুঞ্ঞৱিঘাতকৰপুঞ্ঞৱিসেসুপ্পাদনেন কত্তু মিচ্ছিতস্স গন্থস্স অনন্তৰাযেনং পৰিসমাপনত্থং. ৱচীপণামো পনেত্থ সোতূনম্পি যথাৱুত্তত্থনিপ্ফাদনকো আচৰিযেনাপ্যয মত্থো দস্সিতোযেৱ’তত্থ ৰতনত্তযপ্পণামসন্দস্সন’ন্তিআদিনা, ৱাচসিকসত্থাধিকাৰতোপি ৱচীপণামোতি কাযপ্পণামো মনোপণামো চ. ন কতো, গন্থকত্তুসন্দস্সনং গন্থস্স পমাণ ভাৱৱিভাৱনত্থং, গন্থনিস্সযসন্দস্সনং অত্তনিযভাৱসন্ধস্সনেন তব্বিসুদ্ধিদস্সনত্থং, গন্থাৰম্ভফলদস্সনং তপ্পটিক্খেপকজননিসেধায, অভিধেয্যসঙ্খাতযযোজনসন্দস্সনং ৱীমংসাপুব্বকাৰীনং পযোজনো পালম্ভপুব্বিকা সত্থে পৱত্ততীতি সোতুজনসমুস্সাহনং (কত্ৱা) আদৰেন গন্থে পৱত্তনত্থং, যদাহু –

সব্বস্সেৱ হি সত্থস্স, কম্মস্সাপি চ কস্সচি;

কেনেতং গয্হতে তাৱ, যাৱ-ৱুত্তম্পযোজনংতি.

ননু সত্থপ্পযোজনানং সম্বন্ধোপি ৱত্তব্বো ইদমস্স পযোজনন্তি যতো–

সিদ্ধপ্পযোজনং সিদ্ধ,সম্বন্ধং সোতুমিচ্ছতি;

সোতাদো তেন ৱত্তব্বো, সম্বন্ধো সপ্পযোজনোতি.

তত্ৰেদমুত্তৰং–

সত্তং পযোজনঞ্চেৱ, উভো সম্বন্ধনিস্সযা;

তং ৱুত্তন্তোগধত্তা ন, ভিন্নো ৱুত্তো পযোজনাতি.

পযোজনপ্পযোজনম্পন সামত্থিযলদ্ধব্বং সযমাচৰিযেন ‘‘কো পন সদ্দলক্খণস্স অজাননে দোসো’’তিআদিনা ৱুত্তনযেন ৱিঞ্ঞাতব্বং.

তত্থ‘মহাদযো’ত্যাদিনা গাথাদ্ৱযেন ৰতনত্তযপণামো দস্সিতো, ‘যো ইদ্ধিমন্তেসূ’তিআদিনা গন্থকত্তা, ‘সদ্দসত্থ’ন্তিআদিনা গন্থনিস্সযো, ‘সঙ্খেপনযেনা’তিচ ‘সাৰভূতং ৱিপুলত্থগা হিং অনাকুল’ন্তি চ ইমেহি গন্থাৰম্ভফলং সোতুজনসমুস্সাহনঞ্চ, অভিধেয্যসঙ্খাতপ্পযোজনম্পন‘সংৱণ্ণন’ন্তি ইমিনা দস্সিতং অন্ৱত্থ ব্যপদেসেন সংৱণ্ণীযতি ৱিৱৰিত্ৱা ৱিত্থাৰেত্ৱা কথীযতি অত্থো এতাযাতি সংৱণ্ণনাভি কত্ৱা, তম্পন ৱিৱৰিত্ৱা কথনং সদ্দানুসাসনসত্থসন্নিস্সযত্তা অভিধেয্যো নাম সমুদিতেন সত্থেন ৱচনীযত্থো তং [ৱচনীযত্থোতি (পোত্থকে)] ৱুত্তসদ্দানুসিট্ঠিসঙ্খাতপযোজনমেৱাতি অযমেত্থ সমুদাযত্থো.

অযম্পনেত্থ অৱযৱত্থো-যোতি অনিযমৱচনং ধম্মৰাজসদ্দা পেক্খায চেত্থ পুল্লিঙ্গতা, তেনেত্থ ৱুচ্চমানগুণৱিসেসা ধাৰপুগ্গলৱিসেসনিদস্সনং, দযতি দুক্খং অপনেত্ৱা পৰেসং সুখং দদাতি, দযীযতি ৱা সপ্পুৰিসেহি গমিয(তি স) সন্তানে পৱত্তীযতি, দযতি ৱা পৰদুক্খং হিংসতি, দযতি ৱা পৰদুক্খং গণ্হাতি তংৱসেন অত্তনো হদযখেদং কৰোতীতি দযা, ‘‘দয=দানগতি হিংসাদানেসু’’ ইচ্চস্মা ‘‘ইত্থিযমণত্তিকযক্যাচে’’তি (৫-৪৯) অপ্পচ্চযো, ৱিসযমহন্ততায মহতী পসত্থা ৱা দযা অস্সাতি মহাদযো, ৱিসেসন সমাসে ‘‘সদ্ধাদিত্ৱ’’ (৪-৮৪) ৱক্খমানপাৰমিতাসম্ভৰণদুক্খানুভৱ নানমিদং হেতুৱচনং, কম্মকিলেসেহি জনিতাতি জনা সত্তলোকো, ইমিনা খীণাসৱাপি সঙ্গয্হন্তি তেসম্পি দিট্ঠধম্মিকসুখৱিহাৰসঙ্খাত হিতস্স দানতো, জনানং সমূহো জনতা তস্সা হিতায অভিৱড্ঢিযা সকলৱট্ট দুক্খনিস্সটনিব্বানসুখভাগিযকৰণাযাতি ৱুত্তং হোতি, অস্সচ’সম্পূৰয’ন্তি ইমিনা’দুক্খমনুভৱী’তি ইমিনা চ সম্বন্ধো, সম্বোধীতি এত্থ সংসদ্দো সামন্তি ইমমত্থং দীপেতি, তস্মা সংসযমেৱ অনঞ্ঞবোধিতো হুত্ৱা চত্তাৰি সচ্চানি বুজ্ঝতি পটিৱিজ্ঝতি এতাযাতি সম্বোধি, সংপুব্বা বুধধাতুতো ‘‘ই’’ইতি ণ্ৱাদি (কো) ইপ্পচ্চযো, সৱাসনসকলসংকিলেসপ্পহাযকং ভগৱতো অৰহত্তমগ্গঞ্ঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণন্তিপি ৱদন্তি, সম্পাপযতীতি সম্পাপকং, সম্বোধিযা সম্পাপকন্তি ছট্ঠীসমাসো, কিন্তি ধম্মজাতং ধম্মসদ্দেনেত্থ পাৰমিধম্মা পঞ্চমহাপৰিচ্চাগাদযো চ অধিপ্পেতা, তেপি হি অত্তানং ধাৰেন্তং ধাৰেন্তি সম্বোধি সম্পাপনসামত্থিযযোগেন পৰেপি ধাৰেন্তি নামাতি ধম্মাতি ৱুচ্চন্তি, ‘ধৰ=ধাৰণে’ইচ্চস্মা খীসু, ৱিযাদিসুত্তেন ণ্ৱাদি(কো) মপ্পচ্চযো, ধম্মানংজাতং, ধম্মাএৱৱা জাতং, সম্বোধিসম্পাপকঞ্চ তং ধম্মজাতং চেতি ৱিসেসনসমাসো, ‘সম্পূৰয’ন্তি মস্সেতং কম্মং, সম্পূৰযন্তি পযোগসম্পত্তিযোগা দীপঙ্কৰ (পাদ)মূলে হত্থোপগতম্পি নিব্বানম্পহায যথাৱুত্তকৰুণাগুণযোগসীতলীভূতহদযতায ‘‘কথন্নামেতে অচ্চন্ত দুস্সহৱট্টদুক্খোপগতে সত্তে তংমহাদুক্খা মোচেস্সামী’’তি ৱট্টদুক্খনিস্সৰণেকহেতুতায সম্মা পূৰেন্তো ৱড্ঢেন্তো ৱুড্ঢিং ৱিৰূড়্হং ৱেপুল্লং গমেন্তোতি ৱুত্তং হোতি, হেতুযেৱেদমপি দুক্খানুভৱনস্স, মহাদযতা পনস্স পৰম্পৰহেতু, দুট্ঠু খনতি কাযিকং অস্সাদন্তি’দুপুব্বা খনিস্মা’ ‘‘ক্ৱী’’তি (৫-৪) ক্ৱি, দুক্খং কাযিকদুক্খ ৱেদনা, কীদিসন্তি আহ-’অনন্তৰূপ’ন্তি, সভাৱৱচনো যং ৰূপসদ্দো ‘‘পিযৰূপ’’ন্তিআদীসুৱিয, তে চ দুক্খসভাৱা (অনন্তা) অনন্তকাৰণানং ৱসেন, তস্মা অনন্তং ৰূপং সভাৱো অস্সাতি অনন্তৰূপং, তং দুক্খং অনুভৱী ৱিন্দী, কিমিৱাতি আহ-‘সুখং ৱা’তি, সুট্ঠু খনতি কাযিকং আবাধন্তি সুখং, ইৱসদ্দো সধম্মত্তসঙ্খাতোপমাজোতকো, সধম্মত্তঞ্হি উপমা, ৱুত্তঞ্হি ‘‘উপমানোপমেয্যানং, সধম্মত্তং সিযো পমা’’তি, কিং ৱুত্তং হোতি ‘‘অনিট্ঠানুভৱনসভাৱাযাপি দুক্খৱেদনায অনুভৱনসভাৱসামঞ্ঞেন অজ্ঝাসযসম্পত্তিৱিসেসযোগা মহাকাৰুণিকস্স সুখেন সদিসতাপত্তিহোতীতি দুক্খম্পি সমানং তং সুখমিৱ ৱিন্দী’’তি. কথমঞ্ঞথা ৱট্টদুক্খতো সকললোকস্স সমুদ্ধৰণং সিযাতি, অথৱা সুখমিৱ সুখং ৱিন্দন্তো ৱিয অনঞ্ঞৱিন্দিযমপি তাদিসং দুক্খং সকললোকহিতাৱ হিতমনতায ৱিন্দীতি অত্থো, তেনাহ ‘অখিন্নৰূপো’তি, অখিন্নং পৰিস্সমমপ্পত্তং ৰূপং সভাৱো অস্সাতি ৱিগ্গহো.

তং ধম্মৰাজন্তি যোতি অনিযমনিদ্দিট্ঠস্স ৱুত্তগুণৱিসেসাধাৰ পুগ্গলস্সনিযমনৱচনং, ধম্মেন ৰাজতি নো অধম্মেনাতি ৱা, অত্তনা পটিৱিদ্ধস্স সামিভাৱেন ধম্মস্স ৰাজা সামীতি ৱা, অত্তনা পটিৱিজ্ঝিযমানে ধম্মে পটিৱিজ্ঝন্তোৱ তত্থ ৰাজতি দিপ্পতীতি ৱা, পৰূপকাৰৱসেন তদত্থাযেৱ পটিপন্নত্তা পৰেসং ধম্মং ৰাজেতি পকাসেতীতি ৱা ধম্মৰাজা, তং ধম্মৰাজং নমিত্ৱাতি সম্বন্ধো, নমস্সিত্ৱাতি অত্থো, কীদিসন্তি আহ-‘জিতমাৰৱীৰং সুধন্ত সোৱণ্ণনিভ’ন্তি. তত্থ মাৰো চ সো ৱীৰোচাতি মাৰৱীৰো জিতো ৱিদ্তেধস্তবলো মাৰৱীৰো নাতি জিতমাৰৱীৰো, তং, কিঞ্চাপি দেৱপুত্তকিলেসাভিসঙ্খাৰমচ্চুক্খন্ধ মাৰা-নেন জিতা এৱ, তথাপি ৱীৰসদ্দসন্নিধানেন দেৱপুত্তমাৰে গহিতে তংৱিজযা অঞ্ঞেপি জিতা এৱ নাম হোন্তীতি ৱিঞ্ঞেয্যং, সুট্ঠু ধন্তং ধমিতং উদ্ধৰিতং সুধন্তং, সুৱণ্ণমেৱ সোৱণ্ণং, সুধন্ত চ তং সোৱণ্ণঞ্চ, তস্সেৱ নিভা সোভা অস্সেতি সমাসো, অথৱা সুধন্তঞ্চ তং সুৱণ্ণং চেতি সমাসে তস্সিদন্তি ‘‘ণো’’তি (৪-৩৪) ণপ্পচ্চযে ‘‘মজ্ঝে’’তি (৪-১২৬) মজ্ঝৱুদ্ধিযং সুধন্তসোৱণ্ণং পটিমাৰূপং, তেন নিভো সদিসো, তং.

এত্তাৱতা চ –

হেতু ফলং পৰত্থো চ, সব্বোপি থুতিসঙ্গহো;

হেতু সম্বোধিতো, পুব্বেৱ, যমঞ্ঞং ততোপৰীতি.

ৱুত্তহেতুফলসত্তোপকাৰৱসেন বুদ্ধৰতনস্স থুতিপুব্বকম্পণামং দস্সেত্ৱা ইদানি ধম্মৰাজেন তেনাপি পূজনীযস্স ধম্মৰতনস্স নিপচ্চকাৰং দস্সেতুং‘ধম্মঞ্চ মোহন্ধতমপ্পধংসি’ন্তি আহ, তত্থ চ সদ্দো ‘ধম্মঞ্চ নমিত্ৱা’তি [নমস্সিত্ৱা (পোত্থকে)] নমস্সনক্ৰিযায ধম্মং সম্পিণ্ডেতি, কিম্ভূতন্তি আহ, ‘মোহন্ধতমপ্পধংসি’ন্তি, মুয্হতীতি মোহো=অঞ্ঞাণং, অন্ধযতি সমত্থচক্খুৱিঞ্ঞাণপৰিহানেনাতি অন্ধং, অন্ধঞ্চ তং তমঞ্চেতি অন্ধতমং=বাড়্হতিমিৰং, মোহোযেৱ তংসদিসতায অন্ধতমন্তি মো হন্ধতমং, তং পধংসেতি পকাৰেন নাসেতি সীলেনাতি মোহন্ধতমপ্পধংসী, পসদ্দস্সপকাসনত্থং হিত্ৱা পকাৰত্থস্সেৱ গহণতো পৰিযত্তিযা সহ–

সোতাপত্তাদযো মগ্গা,চত্তাৰো তপ্ফলানিচ;

চত্তাৰি অথ নিব্বানং, ধম্মা লোকুত্তৰা নৱাতি.

ৱুত্তনৱলোকুত্তৰম্মো গহিতাতি ৱিঞ্ঞাতব্বং, অঞ্ঞথা অৰহত্তমগ্গোৱ গয্হেয্য, কস্মা পনেত্থ মোহস্সেৱ পহানং ৱুত্তং, নেতৰেসন্তি তম্মূলকত্তা সব্বকিলেসানং, তপ্পহানস্মিঞ্হি ৱুচ্চমানে তম্মুখেনেতৰেসম্পি পহানং ৱুত্তমেৱ হোতীতি.

এৱং ধম্মৰতনস্স নমক্কাৰং দস্সেত্ৱা ইদানি তদাধাৰভূতসঙ্ঘৰতনং নমস্সিতুং ‘সঙ্ঘং তথা সঙ্ঘটিতং গুণেহী’তি ৱুত্তং, তত্থ তথাসদ্দো সমুচ্চযে ৱা, ৱচোযুত্তিযং ৱা, ৱচোযুত্তিপক্খে চ সদ্দো আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বো, কিলেসাদযো সংহনতি হিংসতীতি সঙ্ঘো, সংপুব্বতো হনতিস্মা ক্ৱিম্হি ‘‘ক্ৱিম্হি ঘোপৰিপচ্চসমো হী’’তি (৫.১০০) হনস্স ঘো, কিলেসহিংসনঞ্চেত্থ তদঙ্গাদিৱসেন গহিতং, গুণেহীতি সামঞ্ঞনিদ্দেসতো সম্মুতিসঙ্ঘেন সদ্ধিং

চত্তাৰো চ পটিপন্না, চত্তাৰো চ ফলেঠিতা;

এস সঙ্ঘো উজুভূতো, পঞ্ঞাসীলসমাহিতোতি.

ৱুত্তঅট্ঠঅৰিযপুগ্গলা গয্হন্তি, গুণেহীতি লোকিযলোকুত্তৰেহি সীলাদিগুণেহি, সঙ্ঘটিতন্তি সংহতং.

এৱমনন্তৰাযেন গন্থপৰিসমাপনত্থমনন্ত গুণৱিসিট্ঠলোকত্তযগ্গসীখামণিভূতস্স ৰতনত্তযস্স পণামং দস্সেত্ৱা ইদানি গন্থ কত্তাদিযথাৱুত্তত্থোপদস্সন পুব্বঙ্গমমত্তনা সমাৰভিতব্বং গন্থ কৰণং পটিঞ্ঞাতুকামো’যো ইদ্ধিমন্তেসূ’তিআদিমাহ, তত্থ ‘যো’তি ইমস্স ‘তন্নামধেয্যেনা’তি ইমিনা সম্বন্ধো, এতায সত্তা ইজ্ঝন্তি ইদ্ধা ৱুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইদ্ধি=ইদ্ধিৱিধাদযো লোকিযা লোকুত্তৰা চ সা এতেসমত্থীতি ইদ্ধিমন্তো, তেসু ইদ্ধিমন্তেসু, ইদ্ধিমন্তানং মহাসাৱকানং মজ্ঝেতি অত্থো, মহত্তপ্পত্তোতি মহত্তং মহন্তভাৱং গতো, তন্নামধেয্যেনাতি তস্সেৱ নামধেয্যমস্সাতি তন্নামধেয্যো, তেন, তপোধনেনাতি মুনিনা, কিং ৱুত্তং হোতি- ‘‘এতদগ্গং ভিক্খৱে মম সাৱকানং ভিক্খূনং ইদ্ধিমন্তানং যদিদং মোগ্গল্লানো’’তি ভগৱতা ইদ্ধিমন্তেসু এতদগ্গে ঠপিতো মহামোগ্গল্লানত্থেৰো নাম যো দুতিযো অগ্গসাৱকো… (তেন সমাননামধেয্যেনাতি) তমপদিসন্তো-যমাচৰিযো অনুদ্ধতভাৱেন উজুনাক্কমেন নামাদিকমৱত্ৱা ৱঙ্কৱুত্তিযা অত্তনো মোগ্গল্লানোতি নামং মহাসামিট্ঠানন্তৰপ্পত্তিং কালোচিতপঞ্ঞা ৱেয্যত্তিযং বুদ্ধসাসনোপকাৰিতাদিঞ্চ ৱিভাৱেতি. ‘যং ৰচিত’ন্তি সম্বন্ধো, ৰচিতন্তি কতং, কিন্তি আহ সদ্দসত্থ’ন্তি, সদ্দসত্থং নাম সুত্ত, সদ্দলক্খণব্যাকৰণাদ্যপৰনামধেয্যং, সুত্তং(হি) ‘সদ্দা (লক্খীযন্তি) সাসীযন্তি অনুসাসীযন্তি পকতিপ্পচ্চযাদিৱিভাগকপ্পনায এতেনা’তি সদ্দলক্খণন্তি চ ‘ব্যাকৰীযন্তি সদ্দনিপ্ফাদনৱসেন কথীযন্তি এতেনা’তি ব্যাকৰণন্তি চ ৱুচ্চতি, অপৰম্পন ৱুত্যাদি তদুপকৰণভাৱেন সদ্দসত্থং সদ্দলক্খণং ব্যাকৰণন্তি চ ৱুচ্চতীতি দট্ঠব্বং, অনুনন্তি তব্বিসেসনং, অসেসলক্খিযোপসঙ্গাহকভাৱেন ৱত্তব্বস্সাপৰস্সাভাৱা সম্পুণ্ণন্তি অত্থো, অথাতি অনন্তৰত্থে নিপাতো, সদ্দসত্থৰচনানন্তৰন্তি অত্থো, তস্সেতি সদ্দসত্থস্স, ৱুত্তি চ সমাসা কতাতি সম্বন্ধো, সুত্তং ৱিৱৰীযতি এতাযাতি ৱুত্তি, সমস্সতে সঙ্খিপীযতীতি সমাসা.

তস্সাপীতি ৱুত্তিযাপি, সঙ্গহেত্ৱা সদ্দৱসেন সঙ্কুচিতং ৱিয কত্ৱা খিপনং সঙ্খেপো, তস্স নযো কমো সঙ্খেপনযো, তেন, ভোৱাতি যো সদ্দসত্থস্স ৱুত্তিযা চ কত্তা সো এৱ, ইদানি সুত্তৱুত্তিৰচনানন্তৰমৱসৰপ্পত্তে ইমস্মিং কালে, সমাৰভেয্য সম্মা আৰম্ভং কৰেয্য বহুন্নং ক্ৰিযাক্খণানমাদিভূতং ক্ৰিযাক্খণমনুতিট্ঠেয্য, কিন্তি সংৱণ্ণনং, সংৱণ্ণীযতি অত্থো এতাযাতি সংৱণ্ণনা, পঞ্চীযতি ৱিপঞ্চীযতি ব্যত্তী কৰীযতি ৱুত্তি অত্থো এতাযাতি ৱা, তং পঞ্চযতীতি ৱা লদ্ধনামপঞ্চিকা, তং.

এৱমত্তনা কৰণীযসত্থম্পটিজানিত্ৱা তদনন্তৰং ‘‘দ্ৱে মে ভিক্খৱে পচ্চযা সম্মাদিট্ঠিযা উপ্পাদায (কতমে দ্ৱে) পৰতো চ ঘোসো (অজ্ঝত্তঞ্চ) যোনিসো মনসিকাৰো’’তি ৱচনতো সম্মাসৱনপটিবদ্ধা সব্বাপি সাসন (প্পটি) সম্পত্তীতি সাসনপ্পটিপত্তিযা ব্যাকৰণস্স মূলকাৰণত্তা তং সৱনে সাধুজনে নিযোজেন্তো ‘তং সাৰভূত’ন্তিআদিমাহ, তত্থ তন্তি যসদ্দৱিৰহেপি অধিকতত্তা সংৱণ্ণনং পৰামসতি, তং সুণন্তূ’তি সম্বন্ধো, সাধূতি সৱনক্ৰিযাৱিসেসনং, অত্থানুৰূপং ব্যঞ্জনং, ব্যঞ্জনানুৰূপঞ্চ অত্থংসল্লক্খেত্ৱা অনঞ্ঞমনা হুত্ৱা সক্কচ্চং সুণন্তূতি অত্থো সুৱণ্ণভাজনে নিক্খিত্তসীহৱসাৱিয অৱিনস্সমানং কত্ৱা হদযে ঠপনৱসেন, সক্কচ্চসৱনমেৱ হি সোতূনমত্থাৱহং হোতীতি, সন্তোতি সৱনক্ৰিযায কত্তাৰো দস্সেতি, তথা সাতিসযব্যাকৰণং… তথাৱিধা এৱ সপ্পুৰিসা সাধুকং সোতুকামা হোন্তীতি, কিম্ভূতন্তি আহ ‘সাৰভূত’ন্তিআদি, ভূতসদ্দো এত্থ ‘‘ভূতস্মিং পাচিত্তিয’ন্তিআদীসু ৱিয ৱিজ্জমানত্থো, ফেগ্গুত্তাভাৱেন অপৰিচ্চজনীযতায সাৰো থিৰং সো অত্থো ব্যঞ্জনঞ্চ অস্সা অত্থীতি সাৰা চ সা ভূতাচ, অথ ৱা লোকিযলোকুত্তৰগুণাতিসযসাধনেকসাধনভাৱতো সেট্ঠট্ঠেন সাৰঞ্চ সা ভূতাচাতি সাৰভূতা, তং গন্থো যেৱেত্থ সঙ্খেপিতো, অত্থো পন নযগ্গাহিততাযপি সব্বথা দস্সিতোযেৱাতি ৱিপুলং অত্থং গণ্হাতীতি ৱিপুলত্থগাহী, তং, ৱিধীযমানৱণ্ণনাক্কমৱিসেসেন ব্যাকুলস্স ৱণ্ণনাক্কমস্স নিৰসনতো নত্থি আকুলং কিঞ্চি অস্সাতি অনাকুলং, তং, ইমিনা চ কচ্চাযনৱুত্তিৱণ্ণনাসু ন তথাভাৱং দস্সেতি.

তদেৱমধিকতত্তাযেৱাযমাচৰিযো গন্থাৰম্ভে’মহাদযো যো’তিআদিকে পটিপজ্জিত্ৱা দানি অত্তনা ৱণ্ণনীযস্স গন্থস্সাদি ভূতং ৱাক্যমনধিকতপৰিহাৰমুখেনেৱোপন্যস্য ব্যাখ্যাতুমাহ- ‘ইধা’তিআদি, তত্থ ইধাতি ইমস্মিং মাগধিকসদ্দলক্খণৱিৰচনাধিকাৰে, মাগধানং সদ্দানং ইদন্তি মাগধিকং, মাগধিকং সদ্দলক্খণন্তি ৱিসেসন সমাসো, ৱিৰচযিতুকামোতি কত্তুকামো, ৰতিংজনেতীতি ৰতনং, ৰমযতী [ৰ তযতী (পোত্থকে)] তি (ৱা) ৰতনং অনপ্পচ্চযেন, অথৱা যং লোকে চিত্তীকতাদিকং ৰতনন্তি ৱুচ্চতি, ইদম্পি তং সদিসতায ৰতনন্তি ৱুচ্চতি, তথাচাহু–

চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;

অনোমসত্তপৰিভোগং, ৰতনং তেন ৱুচ্চতীতি.

বুদ্ধাদীনমেতমধিৱচনং, তযো অৱযৱা অস্সাতি তযং, সমুদাযো, ৰতনানং তযং ৰতনত্তযং, অৱযৱৱিনিম্মুত্তস্স পন সমুদাযস্স অভাৱতো তীণি এৱ ৰতনানি ৱুচ্চন্তি, পণমনং পণামো, ৰতনত্তযগুণনিন্নতা, পণমন্তি এতাযাতি ৱা পণামো, পণামক্ৰিযানিপ্ফাদিকা কুসলচেতনা, ৰতনত্তযস্স পণামোতি ছট্ঠীসমাসো, অভিধীযতি পটিপাদীযতীত্যভিধেয্যো সমুদিতেন সত্থেন ৱচনীযত্থো, যেন চ যো পটিপাদীযতি সো তস্স অত্থো হোতীতি, সো চ পকতিপ্পচ্চযাদিৱিভাগকপ্পনায সদ্দানং সঙ্খৰণং, সদ্দসত্থেন হি সদ্দসঙ্খৰণমেৱ পটিপাদীযতি, (ৰতনত্তযপ্পণামো চ অভিধেয্যো চ) ৰতনত্তযপ্পণামাভিধেয্যন্তি চত্থসমাসো, তস্স সন্দস্সনং অত্থো যস্সাতি অঞ্ঞপদত্থো, কিন্তং ৱাক্যং, তা ৱাতি ৱাক্যালঙ্কাৰে, ননুচেৱমধিকতত্তেপি অভিধেয্যমত্তমেৱদস্সেতব্বং সিযা কিং ৱাচাপণামেন, কাযমনোমযেনাপি পুঞ্ঞাতি সযপ্পত্তিযা অভিসমীহিতত্থসিদ্ধি হোতেৱাতি চোদনং মনসি নিধায ৱচীপণামস্স পৰত্থসন্নিস্সযতঞ্চ তস্সেৱ ৱিভাগেন পযোজনঞ্চ দস্সেতুমাহ- ‘তত্থ’ইচ্চাদি, গুণসদ্দো এত্থ ‘‘সতগুণা দক্খিণা পাটিকঙ্খা’’তিআদীসু ৱিয আনিসংসট্ঠো, গুণানমানিসংসানং অনুকূলং অনুগুণং, হেতুমন্তৱিসেসনমেতং, পধানভাৱং নীতং পণীতং অতিউত্তমন্তি অত্থো, অতীসযেন পণীতং পণীততৰং, চিত্তস্সসন্তানং পবন্ধো চিত্তসন্তানং, পণীততৰঞ্চ তং চিত্তসন্তানঞ্চ, অনুগুণঞ্চ তং পণীততৰচিত্তসন্তানঞ্চাতি ৱিসেসনসমাসো, তপ্পণামকৰণেন অনুগুণ…পে… সন্তানং যেসন্তি অঞ্ঞপদত্থো, তেসং, যথা তে সোতাৰো ৰতনত্তযস্স পণামকৰণেন পুঞ্ঞাতিসযপ্পটিলাভা অনেকানিসংসাতিসযপ্পটিলাভানুকূল চিত্তসন্তানতায পধানতৰচিত্তসন্তানা হোন্তি, তথা পৱত্তানন্তি অধিপ্পাযো, ইদম্পি অধিগতা…পে… ন্তৰাধানন্তীমেসং হেতুভাৱেন তিট্ঠতি, অধিগতা পত্তা অনেকে বহূ আনিসংসৱিসেসা আযু ৱণ্ণসুখবলপটিভানাদযো যেসন্তি ৱিগ্গহো, ৱিসোসিতা সুক্খাপিতা অন্তৰাযা ভযাদযো অজ্ঝত্তিকা বাহিযা ৱা যেসং তথাৱিধানং সোতূনং, এতেপি অভি,পে,দ্ধত্থন্তি ইচ্চস্স হেতূ, অভিসমীহিতস্স অনুট্ঠিতস্স কতনিট্ঠিতস্স গন্থস্স অৱবোধোযেৱ ফলং, তস্স সিজ্ঝনত্থং, কিন্তং ৰতনত্তযপ্পণামসন্দস্সনং.

সচ্চং পুনপি সচ্চন্তি, ভুজমুক্খিপ্প ৱুচ্চতে;

সকত্থো নত্থী নত্থেৱ,পৰস্সত্থমকুব্বতোতি.

ৱচনতো পৰত্থোৱ সপ্পুৰিসেহি কত্তব্বো, পৰত্থে সম্পাদিতে পন সকত্থো সম্পন্নোৱ নাম সিযাতি মনসি কত্ৱা আহ- ‘এতদেৱা’তিআদি. কাযমনোসমাচৰণেন সম্পজ্জমানঞ্চ ৱচীসমাচৰণেন সম্পজ্জতেৱাতি অনেনেৱ ৱাক্যেন ৱিঞ্ঞাযতীতি অৱগন্তব্বং, বুদ্ধি পুব্বা যস্মিং কৰণে তং বুদ্ধি পুব্বং, তং সীলেন কৰোন্তা বুদ্ধিপুব্বকাৰিনো, অভিধেয্যস্স অধিগমো জাননং পুব্বো যস্স সো অভিধেয্যাধিগমপুব্বকো, অৱতাৰো পৱত্তি, একদেসদস্সনে ‘‘সমুদ্দো দিট্ঠো’’তি ৱিয একদেসেপি সমুদাযৱোহাৰদস্সনতো পচ্ছিম পাদেনাতি ৱুত্তং, পচ্ছিমপাদস্সেকদেসভূতেন ‘সদ্দলক্খণ’মিচ্চনেনাতি অত্থো, সাধিযং সদ্দানং সঙ্খৰণং, সাধনং ব্যাকৰণং, তং লক্খণং সভাৱো অস্সাতি সাধিযসাধনলক্খণো, সাধিযস্সেদং সাধনং, সাধনস্স চেদং সাধিযন্তি এৱমস্সেদম্ভাৱহেতুসভাৱো সম্বন্ধোতি ৱুত্তং হোতি, পযোজনং অভিধেয্যসদ্দোপদস্সিতং সদ্দসঙ্খৰণং, তত্থ সম্বন্ধস্সন্তোগধত্তং… সাধিযোপদস্সনমুখেন সাধনস্সাপি দস্সিতত্তা নিস্সযোপদস্সনতো, উস্সুক্কং সম্মাৱাযামং, বুদ্ধত্তং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, পূৰেত্ৱাতি–

মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থাৰদস্সনং;

পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকাৰো চ ছন্দতা;

অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহাৰো সমিজ্ঝতীতি.

ৱুত্তঅট্ঠধম্মসমন্নাগতেন অভিনীহাৰেন সমন্নাগতা হুত্ৱা যথাৱুত্তে পাৰমিতাদযো ধম্মে পূৰেত্ৱাতি অত্থো, আগতাতি সত্তত্তিংসবোধিপক্খিযধম্মানুব্ৰূহনেন আগতা, ইধাতি ইমস্মিং লোকে, আগতাতি পত্তা উপ্পন্না, তথাগতোতি যথা সম্পতি জাতা তে ভগৱন্তো সত্তপদৱীতিহাৰেন গতা, তথা অযম্পি উত্তৰাভিমুখং গতোতি অত্থো, মুহুত্তজাতোৱাতি সম্পতিজাতো এৱ, জাতসমনন্তৰমেৱাতি ৱুত্তং হোতি, ৱিক্কমীতি অগমাসি, সত্ত পদানি গন্ত্ৱান দিসা ৱিলোকেসীতি ইদং ‘‘ধম্মতা এসা ভিক্খৱে সম্পতি জাতো বোধিসত্তা সমেহি পাদেহি পতিট্ঠহিত্ৱা’’তি এৱ মাদিকায পাড়িযা সত্তপদৱীতিহাৰূপৰিঠিতস্স সব্বদিসানুৱিলোকনস্স ৱুত্তত্তা ৱুত্তং, দিসা ৱিলোকেসি সমন্ততোতি ইদম্পন ‘সমেহি পাদেহি ফুসী ৱসুন্ধৰ’ন্তি এতস্স অনন্তৰং দট্ঠব্বং… পাদেহি ৱসুন্ধৰাফুসনানন্তৰমেৱ দসদিসাৱলোকিতত্তা, অট্ঠঙ্গানি নাম–

ৱিসট্ঠং মঞ্জু ৱিঞ্ঞেয্যং, সৱনীযা-ৱিসাৰিনো;

বিন্দু গম্ভীৰনিন্নাদি,চ্চেৱমট্ঠঙ্গিকো সৰোতি.

ৱুত্তানি অট্ঠঙ্গানি, তথাগতোতি ইমস্সেৱ ৱিসুং অত্থপৰিযাযং দস্সেতুং ‘অথৱা’তিআদিমাহ, অৰিযেন সেতুনাতি সমথৱিপস্সনাসঙ্খাতেন উত্তমেন মগ্গেন, এৱমাদিনাতিআদিসদ্দেন তেসং তেসং ধম্মানং সভাৱসৰসলক্খণং তথং আগতো যথাৱতো অধিগতো’যেগত্যত্থা তে বুদ্ধ্যত্থা, যে বুদ্ধ্যা তে গত্যত্থা’তিতথাগতোতি এৱমাদিং সঙ্গণ্হাতি, তত্থতত্থাতি তেসু তেসু দীঘাগমাদীসু, তথাগতভাৱোতি তথাগতোতি ভৱনং নিপ্ফত্তি নমস্সনকিৰিযাভিসম্বন্ধাতি’নমস্সিত্ৱা’তি এত্থ নমস্সনকিৰিযায অভিসম্বন্ধা ইমিনা তথাগতাদীনং কম্মত্তং ৱিভাৱেতি, নমস্সনকিৰিযাৱিসেসনত্তাতি ‘নমস্সিত্ৱা’তি নমস্সনং কত্ৱাতি ৱুত্তং নাম সিযাতি নমস্সনন্তি ৱুত্তনমস্সনকিৰিযায ৱিসেসনত্তা, বোধিযাতি বোধিৱুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং, তং ভগৱা এত্থ পত্তোতি (বোধি, তস্সা) বোধিৰুক্খস্সাতি অত্থো, মূলেতি মূলসমীপে ‘‘যাৱ মজ্ঝন্হিকে কালে ছাযা ফৰতি নিৱাতে পণ্ণানি পতন্তি এতাৱতা ৰুক্খমূলং’’তিআদীসু ৱিয, ননু অঞ্ঞেপি খীণাসৱা ‘অগ্গমগ্গেনে’চ্চাদিনা ৱক্খমান নযেন নিপ্ফন্না এৱাতি অনুযোগং মনসিকত্ৱা ৱুত্তং ‘সহেৱ ৱাসনাযা’তি, ন হি ভগৱন্তং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞে সহ ৱাসনায কিলেসে পহাতুং সক্কোন্তি, এতেন অঞ্ঞেহি অসাধাৰণং ভগৱতো অৰহত্তন্তি দস্সেতি, তেনেৱ ইদ্ধসদ্দস্স অত্থং দস্সেন্তো’তেপি হি’চ্চাদিকং ৱক্খতি, কাপনাযং ৱাসনা নাম পহীনকিলেসস্সাপি অপ্পহীনকিলেসস্স পযোগসদিসপযোগহেতুভূতো কিলেসনিহিতো সামত্থিযৱিসেসো’আযস্মতো পিলিন্দৱচ্ছস্স ৱসলসমুদাচাৰনিমিত্তং ৱিয’, অগ্গমগ্গেনাতি অৰহত্তমগ্গেন, সব্বকিলেসে ৰাগাদিকে, অৰহত্তং অগ্গফলং, সম্মুতি উপপত্তিদেৱভাৱতো অঞ্ঞেন ৱিসুদ্ধি দেৱভাৱেনাতিনিপ্ফন্নত্তা আহ-‘ৱিসুদ্ধিদেৱভাৱেনা’তি, সকলকিলেসকালুস্সিযাপগমেন ৱিসুদ্ধিপ্পত্তিযা সব্বঞ্ঞুগুণা লঙ্কাৰেন ৱিসুদ্ধিদেৱভাৱেনাতি অত্থো.

‘ইধ=সংসিদ্ধিযং’ ইদ্ধৱন্তো ইদ্ধাত্তপ্পচ্চযেন, ‘গুণ=আমন্তণে’ ভূৱাদিসেসো, গুণীযন্তি পৰিচীযন্তি সেয্যত্তিকেহীতি গুণা কপ্পচ্চযেন, তেপীতি সাৱকপচ্চেকবুদ্ধাপি, হি সদ্দো হেতুম্হি, যস্মা অগ্গং…পে… অনূনগুণা, তস্মাতি অত্থো, সব্বঞ্ঞুতাদীনন্তিআদিকং তেসং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধেহি ঊনগুণতায হেতুৱচনং, কেচি ‘সিদ্ধো মিদ্ধগুণো অস্সাতি সিদ্ধমিদ্ধগুণন্তি দুট্ঠমত্থং পৰিকপ্পেত্ৱা ৱাক্যমিদং দূসেন্তি, তে পন ‘মিদ্ধো নাম কোচি গুণো নত্থী’তি চ, ‘তথাগতো নাম মিদ্ধ গুণো ন হোতী’তি চ, ‘তাদিসো চে সিযা ন ঞাণনিস্সিতপূজা পকতোপযোগিনী ভৱতী’তি চ অজানিত্ৱা ৱদথ তুম্হেহি ৱত্ৱা উয্যোজেতব্বা, মঙ্গলত্থঞ্চেত্থাদো সিদ্ধসদ্দোপাদানং, মঙ্গলাদীনি হি সত্থান্যব্যাহতপ্পসৰানি হোন্ত্যাযস্মন্তব্যাখ্যাতুসোতুকানি চ, ধম্মসঙ্ঘানম্পীতি ইমিনা অৱযৱেন ৱিগ্গহেপি সমুদাযস্স সমাসত্থত্তা অঞ্ঞপদত্থসমাসোযং তগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণোতি দীপেতি, তেনাহ- ‘অঞ্ঞপদত্থে’চ্চাদি, গুণীভূতানম্পীতি অপ্পধানভূতানম্পি ৱিসেসনভূতানম্পি অঞ্ঞপদত্থস্স পধানত্তা, কিৰিযাতিসম্বন্ধো ৱগম্যতে ধম্মসঙ্ঘানং গুণীভূতানম্পি তদৱিনাভাৱিত্তেন নমস্সনাতিসম্বন্ধা, তদেৱ সমত্থেতি ‘তথাহ’চ্চাদিনা, পুত্তেন সহ ৱত্তমানোতি তগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণঅঞ্ঞপদত্থসমাসত্তা তুল্যমুভিন্নম্পি আগমনন্তি পুত্তোপি আগতোতি পতীযতে, তত্থাতি নিদ্ধাৰণে সত্তধী, অত্তানন্তি ধম্মং দস্সেতি, ধাৰেন্তেতি অত্তনি ঠপেন্তে পৱত্তেন্তে উপ্পাদেন্তে, চত্তাৰোপি অপাযা সামঞ্ঞৱসেন’অপাযে’তি ৱুত্তা, কিলেসৱট্ট কম্মৱট্ট ৱিপাকৱট্টৱসেন তযো ৱট্টা, তেসু দুক্খং, তস্মিং, ধাৰেতীতি ৱুত্তধাৰণং নাম অত্থতো অপাযাদিনিব্বত্তককিলেসৱিদ্ধংসনং, তঞ্চ যথাৰূপং কিলেসসমুচ্ছিন্দনতপ্পটিপ্পস্সদ্ধি আলম্বনভাৱেন হোতীতি আহ- ‘সো…পে… ৱসেনা’তি, নৱন্নম্পি, তে সমধিগমহেতুতায ধম্মোযেৱ নামাতি ‘দসা’তিআদি ৱুত্তং, তত্থ কাৰণমাহ- ‘তম্মূলকত্তা’তিআদি, তম্মূলকত্তাতি তং কাৰণত্তা, সীলদিট্ঠিসামঞ্ঞেনাতি অৰিযেন সীলেন অৰিযায চ দিট্ঠিযা সমানভাৱেন, অৰিযানঞ্হি সীলদিট্ঠিযো মগ্গেনাগতত্তা সব্বথা সমানাৱ, তেন তে যত্থকত্থচি ঠিতাপি সহগতাৱাতি সংহতোতি ইমস্মিং অত্থে সঙ্ঘোতি পদসিদ্ধি দট্ঠব্বা, অধিপ্পেতৱসেন পনেতং ৱুত্তং, লোকিযসীলদিট্ঠিযা সামঞ্ঞেন সংহতত্তা সম্মুতিসঙ্ঘোপি পণামাৰহোযেৱাতি দট্ঠব্বং.

অথ কেতে সদ্দা, যেসমিদং লক্খণং ভাসিস্সন্তি পটিঞ্ঞাতন্তি আহ-‘সদ্দা ঘটপটাদযো’তি, আদিসদ্দেন ৰুক্খাদযো, ননু সন্তি মেঘসদ্দসমুদ্দসদ্দাদযোপীতি ন নিৰত্থকানমিধানুপযোগিত্তা, যে লোকসঙ্কেতানুৰোধেনাত্থপ্পকাসকা তেসং সাত্থকানমে ৱিদং লক্খণন্তি, অপিচ ‘সদ্দা ঘটপটাদযো’তি ৱদন্তো ৱেদিকানং ৱিয উন্তি [ঞত্থি (পোত্থকে)] আদীনং অনুপুব্বীনিযমাৱত্থানমসম্ভৱা তদনুক্কমেন নিপ্ফাদিযমাননম্পি সদ্দানং লোকিযত্তানভিৱত্তনঞ্চ বোধেতীতি দট্ঠব্বং, নু তত্থ পকাসকত্থং সদ্দস্স সমুদাযৱসেন ৱা সিযা পচ্চেকৱণ্ণৱসেন ৱা, তত্থ যদি পচ্চেকৱণ্ণা পকাসযেয্যুং, ঘটসদ্দে ঘকাৰোযেৱ ঘটত্থং, পকাসযেয্য, তথা চাঞ্ঞেসমকাৰাদীনমনত্থ কতা সিযা, অথ সমুদিতা পকাসযেয্যুং, তদা ৱণ্ণানমুচ্চাৰণানন্তৰৱিনাসিত্তা সমুদাযোযেৱ ন সিযা, তথা সতি কথ মত্থং সদ্দো পকাসযতীতি চে কমেন সোতচিত্তাদিগহিতক্খৰ পাড়িযা চ যো সদ্দোতি ৱিঞ্ঞেয্যো সাত্থকো চিত্তগোচৰো, চিত্তগোচৰস্সাপি সদ্দস্স পন বালজনপ্পবোধায কপ্পনামত্তেন পকত্যাদিৱিভাগতো, ন সভাৱেনান্ৱাখ্যানং, তেনাহ-‘পকত্যা’দি আদি, ননু গোইচ্চাদিসাধুসদ্দনিযমে সতি গোতাদযো অসাধু সদ্দাতি ৱিঞ্ঞাযন্তি গন্তব্বমগ্গনিযমে অগন্তব্বমগ্গো ৱিয, গোতাদি অসাধুসদ্দনিযমে ৱা গোইচ্চাদযো সদ্দা সাধৱোতি অগন্তব্বমগ্গনিযমে গন্তব্বমগ্গো ৱিয, কিং সদ্দানমন্ৱাখ্যানেনা তিদমাসঙ্কিয পযোজনমাহ- ‘লক্খণাভিধানংচে’চ্চাদি, সদ্দানম্পটিপত্তিযং পটিপদপাঠস্সানূপাযত্তং দস্সেতুমাহ- ‘অঞ্ঞথে’চ্চাদি, অঞ্ঞথাতি অসতি লক্খণাভিধানে, সক্কতাদীতিআদিসদ্দেন পাকতাদিং সঙ্গণ্হাতি, বহুৱিধত্তং সক্কতপাকতপেসাচিকঅপব্ভংসৱসেন, মগধেসু ৱিদিতাতি ইমস্মিং অত্থে ‘‘অঞ্ঞস্মি’’ন্তি (৪-১২১) মাগধানং ইদন্তি অত্থে ‘‘ণো’’তি (৪-৩৪) ণপ্পচ্চযে মাগধা মাগধন্তি চ পদনিপ্ফত্তি ৱেদিতব্বাতি দস্সেতুমাহ- ‘মগধেস্মি’চ্চাদি, মগধেসু ৱিদিতাতিআদিনো অধিপ্পাযং ৱিৱৰিতুমাহ- ‘ইদং ৱুত্তং হোতী’তিআদি, তত্থ ইদন্তি ইদানি ৱক্খমানং মাগধং…পে… হোতীতি এতং ৱুত্তং হোতীতি মগধেসু…পে… লক্খণং মাগধন্তি ৱদতা পকাসিতং হোতীতি অত্থো, হিসদ্দো’মগধেস্ৱি’চ্চাদিনা ৱুত্তং সমত্থযতি, লক্খণং ৱিসেসযতাতি সদ্দলক্খণ সদ্দস্স উত্তৰপদত্থপ্পধানত্তা মাগধন্তি ইমিনা লক্খণং ৱিসেসযতা ব্যৱচ্ছেদযতা ৱুত্তিকাৰেন, অত্থতোতি সামত্থিযতো, সদ্দে চ ৱিসেসিতো হোতীতি সদ্দলক্খণসদ্দো মাগধে এৱ [সদ্দেএৱ (পোত্থকে)] ব্যৱচ্ছেদিতো হোতি, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘মগধেসু ৱিদিতা মাগধাতি সদ্দে গহেত্ৱা তেসমিদং মাগধন্তি মাগধসদ্দেন যস্মা সদ্দলক্খণসদ্দে লক্খণং ৱিসেসিতং, তস্মা সদ্দলক্খণসদ্দে সদ্দো যদি অমাগধো কথং লক্খণং মাগধং সিযাতি সামত্থিযা সদ্দোপি ৱিসেসিতো হোতী’তি, ননু মাগধন্তি লক্খণস্স মাগধ সদ্দসম্বন্ধিত্তঝাপনতো সদ্দলক্খণন্তি এত্থ সদ্দসদ্দস্স নিৰত্থক তাপত্তি হোতীতি, ন হোতি গম্মমানত্থস্স সদ্দস্স পযোগম্পতি কামচাৰত্তা সদ্দলক্খণসদ্দস্স ৱা সমাসত্থে নিৰুড়্হত্তা ‘‘তত্ৰিদং সুগতস্স সুগতচীৱৰপ্পমাণ’’ন্তিআদীসু ৱিয, কোপনাতিআদিসদ্দলক্খণন্তি ইমিনা অভিধেয্যসঙ্খাতপযোজনস্স দস্সিতত্তা তপ্পযোজনপুচ্ছনপৰা চোদনা, ৱুচ্চতেচ্চাদি পৰিহাৰো, যথা সব্বথাত্তপৰহিতকামেন.

পিযো চ গৰু ভাৱনীযো, ৱত্তা চ ৱচনক্খমো;

গম্ভীৰঞ্চ কথং কত্তা,নোচা ঠানে নিযোজকোতি.

ৱুত্তেহি ততো পৰেহি চ পসত্থতৰেহি গুণৱিসেসেহি সমুপেতং গুৰুং.

তস্মা অক্খৰকোসল্লং, সম্পাদেয্য হিতত্থিকো;

উপট্ঠহং গুৰুং সম্মা, উট্ঠানাদীহি পঞ্চহীতি.

ৱচনতো উট্ঠান-উপট্ঠান-পৰিচৰিযা-সুস্সূসা সক্কচ্চসিপ্পপটিগ্গহণেহি সম্মা উপট্ঠহন্তেন সৱন,উগ্গহন-ধাৰণ-পৰিপুচ্ছা-ভাৱনা হি কঙ্খাৱিচ্ছেদং কত্ৱা ৱিঞ্ঞাতব্বং সদ্দলক্খণং, তথা অৱিঞ্ঞাতং সদ্দলক্খণমনেনাতি অৱিঞ্ঞাতসদ্দলক্খণো পুগ্গলো, হিসদ্দো অৱধাৰণে, সো ‘ধম্মৱিনযেসু কুসলো ন হোতী’তি এত্থ দট্ঠব্বো, কুসলো দক্খো ন হোতি, তত্থ ধম্মৱিনযেসু সুত্তন্তাতাভিধম্মসঙ্খাতেসু ধম্মেসু চেৱ ৱিনযে চ, কস্মা–

যো নিৰুত্তিং ন সিক্খেয্য, সিক্খন্তো পিটকত্তযং;

পদেপদে ৱিকঙ্খেয্য, ৱনে অন্ধগজো যথাতি.

ৱচনতো, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘‘যথা ৱুত্তনযেন সম্ভূতপদ ব্যামোহৱসেন পদত্থেপি ব্যামোহসম্ভৱতো সুত্তন্তোপদস্সিতায দিট্ঠিৱিনিৱেট্ঠনায চ অভিধম্মাগতে নামৰূপপৰিচ্ছেদে চ ৱিনয নিদ্দিট্ঠে সংৱৰাসংৱৰে চ অকোসল্লং সিযা’’তি, যথাধম্মন্তি ধম্মৱিনয সদ্দস্স যো-ত্থো ৱিনযসুত্তাভিধম্মসঙ্খাতো, তস্স সো-ত্থো, তদনতিক্কমেন, পটিপজ্জিতুমসক্কোন্তোতি তত্থতত্থেৱ ৱুত্তাসু অধিসীল অধিচিত্ত অধিপঞ্ঞাসিক্খাসু পৱত্তিতুং অসমত্থো, কুসলো পন সমত্থো পঞ্ঞাৱিসেসালোকপটিলাভতো, ৱুত্তং হি–

যাৱ তিট্ঠন্তি সুত্তন্তা, ৱিনযো যাৱ দিপ্পতি;

তাৱ দক্খন্তি আলোকং, সূৰিযে অব্ভুগ্গতে যথাতি.

পটিপত্তিন্তি পটিপজ্জীযতীতি পটিপত্তীতি যথাৱুত্তং তিৱিধম্পি পটিপত্তিং, ৱিৰাধেত্ৱাতি নাসেত্ৱা, নস্সতি হি পটিপত্তি তেসুযেৱা কো সল্লতমগতত্তা, তথা চাহু–

সুত্তন্তেসু অসন্তেসু, পমুট্ঠে ৱিনযম্হি চ;

তমো ভৱিস্সতি লোকে, সূৰিযে অত্থঙ্গতে যথাতি.

সংসাৰদুক্খস্সেৱ ভাগী হোতি… যথাৱুত্তা-নুক্কমপৰিচ্চাগেন অনুৰূপপটিপত্তিযা পটিলভিতব্বত্তা অধিগমৱিসযস্স [ৱিসথত্তা (পোত্থকে)] যো গক্খেমস্স, ৱুত্তঞ্হি তস্সানুলোমপটিপত্তিমূলকত্তং–

সুত্তন্তে ৰক্খিতে সন্তে, পটিপত্তি হোতি ৰক্খিতা;

পটিপত্তিযং ঠিতো ধীৰো, যোগক্খেমা ন ধংসতীতি.

এতাৱতা অৱিঞ্ঞাতসদ্দলক্খণস্স সকত্থপৰিহানিং দস্সেত্ৱা ইদানি সকত্থসম্পত্তিমূলিকা পৰত্থসম্পত্তীতি তদভাৱা তাদিসো পুগ্গলো পৰেসম্পি পচ্চযো ভৱিতুং ন সক্কোতীতি দস্সেতুং ‘নচা’তিআদি ৱুত্তং, পতিট্ঠাতি ধাৰণং, তঞ্চেত্থ তেসং তেসং কুল পুত্তানং ধম্মৱিনযসিক্খাপনং তংতং কম্মতো নিত্থৰণাদি চ, তদুভয মেৱা-ন্হসঙ্গিকং পতিট্ঠং, মুখ্যভূতম্পন তম্মূলকে সুপৰিসুদ্ধসীলে পতিট্ঠাপনমেৱ, তদুপকৰণত্থো সিক্খাপনাদি, ইধ পন তং সাধনভূতো পুগ্গলো উপচাৰতো পতিট্ঠাতি গহেতব্বো, হিসদ্দো যথাৱুত্ত সমত্থনত্থে নিপাতো, সদ্দলক্খণঞ্ঞূযেৱাতি অৱধাৰণম্পন তেসু তব্বিদূযেৱ সমত্থোতি দস্সনত্থং পকৰণৱসেন ৱুত্তং, অত্তনো পন সুগুত্তসীলক্খন্ধৱিৰহেন কদাচি কোচি যথাৱুত্তানং পতিট্ঠাভৱিতুং ন সক্কোতি… তম্মূলকত্তা সদ্ধম্মট্ঠিতিযা সপৰপতিট্ঠা ভাৱস্স চ, তেনেৱ ৱিনযধৰে আনিসংসং দস্সেন্তেন ভগৱতা তপ্পধানং তপ্পমুখংৱ কত্ৱা ‘‘পঞ্চিমে ভিক্খৱে আনিসংসা ৱিনযধৰ পুগ্গলে, কতমে পঞ্চ অত্তনো সীলক্খন্ধো সুগুত্তো হোতি সু ৰক্খিতো, কুক্কুচ্চপকতানং পটিসৰণং হোতি, ৱিসাৰদো সঙ্ঘ মজ্ঝে ৱিহৰতি, পচ্চত্ত্থিকে সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গণ্হাতি, সদ্ধম্মট্ঠিতিযা পটিপন্নো চ হোতী’’তি ৱুত্তং, অত্থানুৰূপন্তি অত্তনো ৱচনীযস্সত্থস্স ৱাচকত্তেন যোগ্যং, ব্যঞ্জনানুৰূপন্তি অত্তনো ৱাচকস্স ৱচনীযত্তেন যোগ্যং, পৰিৱাসাদীসূতিআদিসদ্দেন অব্ভানাদিং সঙ্গণ্হাতি, তংতংকম্মন্তি পৰিৱাসাদিকং তংতংকম্মং, অঞ্ঞোতি অসদ্দলক্খণঞ্ঞূ, ন কেৱলমনেন সকত্থপৰত্থাৱ নাসিতা, অথ খোতি ৱিধো সদ্ধম্মোপি নাসিতোযেৱাতি ৱত্থুমাহ ‘অজানন্তো পনা’তিআদি, অযথাপটিপজ্জমানোতি সদ্দলক্খণঞ্ঞুনা যথা যেন পকাৰেন অত্থানুৰূপং ব্যঞ্জনে ব্যঞ্জনানুৰূপঞ্চ অত্থে পটিপজ্জিতব্বং, তথা অপ্পটিপজ্জমানো, তথা চ ৱক্খতি– তথা হি সো সদ্দলক্খণ মজানন্তো’তিআদি. তিৱিধম্পি সদ্ধম্মন্তি পৰিযত্তিপটিপত্তিঅধিগমৱসেনতি ৱিধমেৱ সদ্ধম্মং, তত্থ তিপিটকবুদ্ধৱচনং পৰিযত্তিসদ্ধম্মো নাম, তেৰস ধুতগুণা চুদ্দস খন্ধকৱত্তানি দ্ৱে অসীতি মহাৱত্তানীতি অযং পটিপত্তিসদ্ধম্মো নাম, চত্তাৰো মগ্গা চত্তাৰি চ ফলানি অযং অধিগমসদ্ধম্মো নাম, তথাহিচ্চাদিনা ৱুত্তমত্থং সমত্থেতি, তম্পি পাড়িযা থিৰীকাতুং ‘ৱুত্তং হেত’ন্তিআদিমাহ, তত্থ ধম্মাতি হেতূ, সদ্ধম্মস্সাতি যথাৱুত্তস্স তিৱিধস্স সদ্ধম্মস্স, পদব্যঞ্জনন্তি পদঞ্চ ব্যঞ্জনঞ্চ তং, তত্থ পদং নাম স্যাদ্যন্তং ত্যাদ্যন্তঞ্চ, ব্যঞ্জীযতি অত্থো এতেনাতি ব্যঞ্জনং-ৱাক্যং অথৱা পজ্জতে গম্যতে অত্থো এতেনাতি পদং-স্যাদ্যন্তাদি, ৱাক্যংৱ ব্যঞ্জনং, সিথিলধনিতাদিপদমেৱৱা ৱুত্তনযেন ব্যঞ্জনন্তি পদব্যঞ্জনং, তং, দুন্নিক্খিত্তং দুট্ঠু নিক্খিত্তং ঠপিতং ৱিৰাধেত্ৱা কথিতং, অত্থো চ দুন্নীতোতি দুন্নিক্খিত্তত্তাযেৱ পদব্যঞ্জনস্স তব্বচনীযোপি দুট্ঠুৱিঞ্ঞাতো হোতি, ৱুত্তপটিপক্খতোতি ‘অৱিঞ্ঞাতসদ্দলক্খণোহি’চ্চাদিনা ৱুত্তস্স ৱিঞ্ঞাতসদ্দলক্খণত্তাদিনা পটিপক্খভাৱতো, ভাৱপ্পধানো হি অযং নিদ্দেসো,ত্তপ্পচ্চযলোপো ৱা, ন হি অত্তাৱ অত্তনা ৱেদিতব্বোতি যুত্তন্তি.

তদেৱন্তিআদিনা যথাৱুত্তং নিগমেত্ৱা সঞ্ঞাৱিধানে পযোজনং দস্সেতি, তন্তি হেত্ৱত্থে নিপাতো, যস্মা সদ্দলক্খণস্স জাননংসানি সংসং তস্মাতি অত্থো, এৱন্তি নিদস্সনত্থে নিপাতো, এৱং সপ্পযোজনন্তি সম্বন্ধো, তদেৱন্তি ৱা নিপাতসমুদাযো যং, ৱুত্তেন পকাৰেনেত্যস্মিং অত্থে ৱত্ততে. ননুচ সঞ্ঞীনং সঞ্ঞানং ৱত্তব্বত্তে ‘‘অআদযো তিতালীসৱণ্ণা’’তিআদীনং ৱাক্যানং ৱিসুংৱিসুং মহন্তত্তা কুতো লাঘৱং সত্থস্সাতি মঞ্ঞমানো ‘তথাহি’চ্চাদিনা সঞ্ঞাৱিধানে লাঘৱসব্ভাৱং সমত্থেতি, হোতেৱাতি অৱধাৰণেন কত্থচি পৰসত্থে ৱিয নো ন হোতীতি দস্সেতি, পটিপত্তিলাঘৱম্পি চেত্থ হোতেৱ, তথাহি ‘‘ৱণ্ণপৰেন সৱণ্ণোপি’’চ্চাদো (১-২৪) ৱণ্ণাদিসঞ্ঞাসমুদ্ধৰিতা নাত্তানমত্তাৱগমেতুমলন্তি পৰে পুচ্ছিত্ৱা জানিতব্বা অস্স, ততো সঞ্ঞা-ৱসেযা, ততোস্স সঞ্ঞাতি সঞ্ঞাসঞ্ঞীৱিৱেচনং তদনুট্ঠানন্তি পৰম্পৰাপেক্খায ভৱিতব্বং পটিপত্তি গাৰৱাভাৱা. ইদানি সঙ্খেপতো সত্থক্কমং দস্সেতুমাহ-এৱং তাৱি’চ্চাদি, তাৱাতি পঠমং, উপযুজ্জমানত্তাতি ব্যাপাৰিযমানত্তা, ৱিসযো গোচৰো যত্থেতে স্যাদযো ৱিধী যন্তে, সহ ৱিসযেনাতি সৱিসযা, পঠমং কৰীযতীতি পকতি যতো স্যাদযো ৱিধীযন্তে, সহ পকতিযাতি সপ্পকতিকা, লিঙ্গাদিকন্তি আদিসদ্দেন‘সলভচ্ছায’মিচ্চাদো একত্তাদি, লিঙ্গেভৱা লিঙ্গিকা-ইত্থিৱিধযো, একত্থীভাৱো সমাসো, তেন, সামঞ্ঞতো সমানত্তা, সমানত্তন্তুণাদিৱুত্তিযা ‘‘ৰাজাদিৱিসিট্ঠে পুৰিসা দোৱিয’ৱসিট্ঠাদিৱিসিট্ঠে অপচ্চাদিম্হি অত্থে পৱত্তনতো.

ইতি মোগ্গল্লানপঞ্চিকাটীকাযং সাৰত্থৱিলাসিনিযং

ৰতনত্তযপণামাদিকথা সমত্তা.

১. পঠমকণ্ডৱণ্ণনা

সঞ্ঞাধিকাৰ

১. অ আদযো

সব্বৱচনানং সাত্থকনিৰত্থকত্তব্যভিচাৰিত্তা ‘ইদ’ন্তিআদিনা সদিট্ঠন্তেন সংসযমুপদস্সিয সাত্থকত্তমস্স দস্সেতুঞ্চ ‘ন তাৱ…পে… সাত্থকত্তা’তি ৱুত্তং, উম্মত্তকাদিৱাক্যমিতি ‘দস দাড়িমা, ছ অপূপা, কুণ্ডমজাজিনং, পলালপিণ্ডো’ইচ্চাদিকং, অৱযৱত্থান মঞ্ঞমঞ্ঞনাতি সম্বন্ধা সমুদাযত্থাভাৱতো অনত্থকত্তং, আদিৱাক্যন্তি ‘‘মনোসেট্ঠা মনোমযা’’তিআদিৱাক্যং, সাত্থকত্তং পনস্স পদত্থান মঞ্ঞমঞ্ঞাভিসম্বন্ধস্স পতীতিতো.

অথ অআদ্যাদিসদ্দানং সাধুত্তান্ৱাখ্যানায ইদং ৱচনমিচ্চাদিৱিকপ্পন্তৰসম্ভৱে কথং নিযমো ৱুত্তিযং ৱুত্তেনত্থেন সাত্থকত্তমিচ্চাসঙ্কিয তেসমিহানুপযোগিত্তং কমেন পটিপাদযিতুমাহ ‘ৱক্খমানত্থমেৱিদ’মিচ্চাদি,’ আকাৰাদযো নিগ্গহীতন্তা’ইচ্চাদিনা ৱুত্তিযং ৱক্খমানো অত্থো যস্স তং তথা ৱুত্তং, সাধূনং সাধুসদ্দানং অনুসাসনং আখ্যানং অত্থো পযোজনং যস্স তন্তি ৱিগ্গহো.

সাধুসদ্দানুসাসনসঙ্কাপেত্থ ‘‘কত্থেত্থ কুত্ৰাত্ৰক্ৱেহিধা’’তি (৪-১০০) আদিনা কত্থাদিসদ্দানং সাধুত্তানুসাসনস্স দস্সনতো, লক্খণন্তৰেন সাধুভাৱস্স অন্ৱাখ্যাতত্তাতি আপুব্বাদাইচ্চস্মা ‘‘দাধাত্ৱী’’তি (৫-৪৫) ইপ্পচ্চযে আকাৰলোপে চ আদীতি অআদিযেসন্তি অঞ্ঞপদত্থসমাসে যোম্হি ‘‘যোসু ঝিস্স পুমে’’তি (২-৯৩) ‘টে অআদযো’তি, তযো চ চত্তালীসা চাতি চত্থ সমাসে ‘‘তদমিনাদীনি’’তি চত লোপেচ ৰস্সে চ তিতালীসাতি, ‘ৱণ্ণ-ৱণ্ণনে’ইচ্চস্মা ‘‘ভাৱকাৰকেস্ৱ ঘণ ঘকা’’তি (৫-৪৪) অপ্পচ্চযেযোম্হি টাদেসে ৱণ্ণাইতি চ সিজ্ঝনতো, পযোগনিযমত্থন্তি তিতালীসৱণ্ণসদ্দেসু পৰেসু এৱ অআদিসদ্দো পযুজ্জীযতীতি এৱং পযোগনিযমত্থং, অযম্পি ৱিকপ্পন্তৰ সম্ভাৱনা ‘‘অভূততব্ভাৱে কৰাসভূযোগে ৱিকাৰা চী’’তি (৪-১১৯) পযোগনিযমস্সা ঝাযমানস্স দিট্ঠত্তা, ঠান্যাদেসত্থন্তি অআদিসদ্দস্স ঠানে তিতালীসৱণ্ণসদ্দা আদেসা হোন্তি তেসং ৱা সো ইতি, তদনুৰূপাযাতি ঠান্যাদেসানুৰূপায ছট্ঠী ৱিভত্তিযা, অতোযেৱাতি অগমাগমিঅনুৰূপায ছট্ঠিযা অভাৱতো যেৱ, অগমাগমি ভাৱত্থন্তি অআদিসদ্দস্স তিতালীস ৱণ্ণসদ্দা আগমা হোন্তি তেসং ৱা সো ইতি, এতেসুপি সঙ্কা, ‘‘যৱাসৰে’’ (১-৩০) ‘‘সুঞ সস্স’’ইতি (২-৫৩) আদেসাগমানং দস্সনেন, আগম লিঙ্গাভাৱতোতি উকাৰ ককাৰ মকাৰানং অভাৱতো, ৱিসেসনৱিসেস্স ভাৱত্থন্তি তিতালীসৱণ্ণসদ্দানং অআদিসদ্দো ৱিসেসনং, তে ৱা তস্সে-তি, এত্থাপি সঙ্কা ‘নীলুপ্পল’মিচ্চাদীনমঞ্ঞত্থ ৱিসেসনৱিসেস্স ভাৱদস্সনা, সদ্দলক্খণা নুপযোগতোতি সদ্দলক্খণেন সদ্দসঙ্খৰণস্স পকতত্তা ৱুত্তং, তত্থ কাৰণমাহ- ‘ৰূপৱিসেসূপ লক্খণাভাৱা’তি, ৰূপৱিসেসস্স উপলক্খণ নিমিত্তং তস্সঅভাৱাতি অত্থো, ন হি ৱিসেসন ৱিসেস্সভাৱে পটিপাদিতে অআদ্যাদিসদ্দানং ৰূপৱিসেসস্স সঙ্খৰণং কতং সিযাতি, যদি এসোৱ সদ্দসঙ্খৰণন্তি গয্হেয্য, তথা সতি ‘নীলুপ্পল’মিচ্চাদীনম্পি ৱত্তব্বতা আপজ্জেয্যাতি নাস্স তদত্থ তাপি সম্ভাৱীযতে, লোকে সীহগুণস্স মানৱকে দস্সনতো উপচাৰেন ‘সীহো-যং মানৱকো’তি তগ্গুণজ্ঝাৰোপোপি দিস্সতি, তদত্থম্পেতং ন হোতীতি দস্সনত্থং ‘তগ্গুণজ্ঝাৰোপনত্থম্পেতং ন হোতী’তি ৱুত্তং, তস্স অআদিসদ্দস্স, তেসং তিতালীসৱণ্ণসদ্দানং ৱা গুণো অআদিত্তাদি, তস্স অজ্ঝাৰোপনং-তিতালীসৱণ্ণসদ্দেসু ৱা অআদিসদ্দেযেৱ ৱা আৰোপনং, তদত্থম্পেতং সুত্তং ন হোতীতি অত্থো, তত্থ কাৰণমাহ- ‘অতোযেৱা’তিআদি, অতোযেৱ ৰূপৱিসেসূপলক্খণা ভাৱতোযো, পকতং সদ্দসঙ্খৰণং, যথাৱুত্ত ৱিকপ্পন্তৰাভাৱে উভযত্থমিদং সিযা, তত্থ পৰিভাসত্থং ন হোতি… তল্লক্খণত্তাভাৱা উপৰিৱক্খমানত্তা চাতি পাৰিসেসমালম্বিযাহ ‘সঞ্ঞাসঞ্ঞি’চ্চাদি.

মৰিযাদাযম্পকাৰেচ, সমীপে ৱযৱে তথা;

চতুব্বিধপ্পকাৰোযং, আদিসদ্দস্স দিস্সতেতি.

মৰিযাদত্থো এত্থ আদিসদ্দোতি আহ-‘আদিমৰিযাদা ভূতো’তি, উপলক্খণত্তাতি উপলক্খিযমানানমাকাৰাদীনং গহণে কাৰণভাৱেন অপ্পধানত্তা, তেনাহ-‘উপলক্খণস্সুপসজ্জনীযভূতস্সা’তি, কাৰিযেনাতি ৱণ্ণসঞ্ঞাভৱনাদিনা, ন গুন্নম্পি আনযনং ভৱতি..গুন্নমুপসজ্জনীয ভূতত্তা অঞ্ঞপদত্থস্সেৱ পধানত্তা, সঞ্ঞাযা ভাৱেতি অকাৰস্স ৱণ্ণসঞ্ঞায অভাৱে, ৰূপন্তিতি তালীসাৰূপং, তিতালীসা+ৱণ্ণাতিপদচ্ছেদো, তিতালীস+ৱণ্ণাতিৱা, সুত্তাৱযৱস্সাপি সুত্তসম্বন্ধিত্তা ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘৰস্সা’’তি (১-৩৩) পন ৱুত্তং, ৰস্সত্তন্তু ‘‘দীঘৰস্সা’’তি যোগৱিভাগেন, ইতৰথা ব্যঞ্জনপৰস্সেৱ ৰস্সত্তে দস্সিতে তিতালীসইতি অব্যঞ্জনে পদং ন সম্পজ্জেয্যাতি ৱিঞ্ঞাযতি, ইতৰীতৰযোগচত্থে বহুৱচনেন ভৱিতব্বন্তি আহ-‘একৱচনম্পনা’তিআদি, ৱিপ্পটিপত্তি অঞ্ঞথাভাৱো, ৰস্স এ ওকাৰেহি তেচত্তালীসক্খৰানন্তি সম্বন্ধো, এ ওকাৰে হীতি সহত্থে ততিযা, সক্কতানুসাৰেনাতি সক্কতে ‘‘সন্ধি যক্খৰানং ৰস্সা ন সন্তী’’তি ৱুত্তস্স অনুসাৰেন, কোচীতি সা সনপ্পসাদকচোড়িযবুদ্ধপ্পিযাচৰিযং দস্সেতি, ন হিচ্চাদিং ৱদতো-যমধিপ্পাযো ‘ৰস্সাইৱাতি ইৱসদ্দো সাধম্মোপমাজোতকো ৱা সিযা ৱেধম্মোপমাজোতকো ৱা, যদি তাৱ ৱেধম্মোপমাজোতকো, ৰস্সধম্মস্স এ ওকাৰেস্ৱ সম্ভৱা তেসং দীঘকালপ্পৱত্তিতো তে দীঘাযেৱ সিযুং, যদি পন সাধম্মোপমাজোতকো, তেসু ৰস্সধম্মস্সসম্ভৱা ৰস্সকালপ্পৱত্তিতো ৰস্সাএৱ তে সিযুন্তি ‘এত্থাতিআদীসু এ ওকাৰানং উচ্চাৰণকালকতং ৰস্সত্তমেৱ হোতী’তি, ৰস্সকালৱন্তোযেৱাতি এৱসদ্দো সোগতে ৱণ্ণৱিনিম্মুত্তস্স কালস্সেৱাভাৱা ৱণ্ণানঞ্চ পচ্চক্খ সিদ্ধত্তা পমাণসিদ্ধং পাৰমত্থিক মে ওকাৰানং ৰস্সকালৱন্ততং দীপেতি, অত্থাতি ৱদতো পনাযমধিপ্পাযো ‘এত্থাতিআদীসু যদি একাৰাদযো দীঘাএৱ সংযোগপুব্বত্তা ৰস্সাৱ সিযুংতথা সতি অত্থাতি এত্থাপি দীঘোৱ আকাৰো সংযোগপুব্বত্তাৰস্সো ইৱ উচ্চতীতি আপজ্জেয্য, তস্মা উচ্চাৰণকালকতোৱ ৰস্সদীঘভাৱো গহেতব্বো’তি, কচ্চাযনৱুত্তিৱণ্ণনা ঞাসো, তঞ্ঞাপনেতি বহিদ্ধা অঞ্ঞেসমক্খৰানং ঞাপনে, পযোজনাভাৱাতি তেন সাধেতব্বস্স কস্সচি ইট্ঠস্স অভাৱমাহ, কিমেত্থ সমুদাযে ৱাক্যপৰিসমত্তি, উদাহু অৱযৱেতি আহ- ‘পচ্চেক’ন্তি, অঞ্ঞথা ‘ৰুক্খা ৱন’ন্তিআদীসু ৱিয সমুদাযে ৱাক্যপৰিসমত্তিযং ‘‘ইযুৱণ্ণা ঝলা নমস্সন্তে’’ (১-৯) ইচ্চাদিকং ন সিজ্ঝতীতি, পচ্চেকং ৱণ্ণা নামহোন্তীতি অকাৰো ৱণ্ণো নাম হোতি আকাৰো ৱণ্ণো নাম হোতীতিআদিনা, অৱযৱেচ্চাদিনা ৱুত্তিযং অৱুত্তেপি ‘পচ্চেক’ন্তি ৱচনে সদিট্ঠন্তং কাৰণমাহ, দিট্ঠন্তোপনীতো ত্যত্থো সুখেন পটিপত্তুং সক্কাতি, এত্থ হি পচ্চেকন্তি অৱুত্তেপি দেৱদত্তো ভোজীযতূতিআদিনা পচ্চেকং ভুঞ্জিকিৰিযা পৰিসমাপীযতে, তেনাহ-‘ন চোচ্চতে’ ইচ্চাদি, অথৱা সমুদাযেপি ৱাক্যপৰিসমা পত্তিযং সতি সমুদাযে পৱত্তা সদ্দা অৱযৱেসুপি ৱত্তন্তীতি ‘সমুদ্দেকদেসদস্সনেপি সমুদ্দো দিট্ঠো, খন্ধেকদেস ভূতাযপি পঞ্ঞায পঞ্ঞাক্খন্ধোতিআদীসু ৱিয ন দোসো, তেনেৱ ৱুত্তিযং ‘পচ্চেক’ন্তি ন ৱুত্তং, ৱণ্ণসদ্দস্স গুণাদ্যনেকত্থত্তেপি পকৰণতো অকাৰাদযোৱেত্থ ৱুচ্চন্তীতি আহ-‘ৱণ্ণীযতি’চ্চাদি, পকৰণতোপি অত্থো ৱিভজ্জতে, ৱুত্তং হি–

অত্থা পকৰণা লিঙ্গা, ওচিত্যা দেসকালতো;

সদ্দত্থা ৱিভজীযন্তে, ন সদ্দাযেৱ কেৱলাতি.

ননু ঝলাদিসঞ্ঞা ৱিয লহুসঞ্ঞং অকত্ৱা কস্মা গুৰুসঞ্ঞা কতাতি চোদনং মনসি নিধায ৰুড়্হি অন্ৱত্থৱসেন দ্ৱিপ্পকাৰাসু সঞ্ঞাসু ঝালাতি ৰুড়্হি সঞ্ঞাত্থাভাৱেন ৱোহাৰসুখমত্তপযোজনা, অন্ৱত্থসঞ্ঞা পন তপ্পযোজনাপি হোতি তদঞ্ঞপ্পযোজনা পীতি দস্সেতুমাহ- ‘এৱ’মিচ্চাদি, ৱণ্ণীযতী অত্থো এতেহীতি ৱুত্তমত্থং অনুগতা অনুগতত্থা ৱণ্ণসঞ্ঞা তং, সদ্দাধিগমনীযস্সাতি সদ্দেন ৱিঞ্ঞাতব্বস্স, ৱণ্ণং মূলমস্সাতি ৱণ্ণমূলকো-অত্থো, তস্স ভাৱো ৱণ্ণমূলকতা, অত্থস্স ৱণ্ণমূলকতং সাধেতি ‘সাপি’চ্চাদিনা, ৱণ্ণং ৰূপং সভাৱো এতেসন্তি ৱণ্ণৰূপানি-পদানি, সমুদাযো পাদানং ৰূপমস্সাতি সমুদাযৰূপং ৱাক্যং, ৱিভত্যন্তমত্থজোতকং পদং, পদসমুদাযো ৱাক্যং, সব্বঞ্চেতমুপচাৰেন ৱণ্ণসদ্দৱচনীযত্তং গচ্ছতি ৱণ্ণমযত্তাতি সব্বোপি সম্মুতিপৰমত্থভেদভিন্নো অত্থো ৱাক্যাধিগমনীযো ৱণ্ণেনেৱ ৱিঞ্ঞাযতি নাম তস্মা যথা ৱুত্তমত্থ ৱিসেসদস্সনংলহুসঞ্ঞায ন সক্কাতি তদত্থমকাৰাদীনং গুৰুভূতা ৱণ্ণসঞ্ঞা কতাতি অধিপ্পাযো, সম্মুতি সঙ্কেতৱসেন পৱত্তো ৱোহাৰো, পৰমত্থো সনিব্বানো পঞ্চক্খন্ধো. উভোহি পনেতেহি ভিন্নো ততিযো কোট্ঠাসো নাম নত্থি, তথাচ ৱুত্তং–

দুৱে সচ্চানি অক্খাসি, সম্বুদ্ধো ৱদতং ৱৰো,

সম্মুতিং পৰমত্থঞ্চ, ততিযং নুপলব্ভতীতি.

ননু চ–

অপ্পক্খৰমসন্দিদ্ধং, সসাৰং গূড়্হনিণ্ণযং;

পসন্নত্থঞ্চ সুত্তন্তি, আহু তল্লক্খণঞ্ঞুনোতি.

‘‘আদযো তিতালীস ৱণ্ণা’’ ‘‘তিতালীসাদযো ৱণ্ণা’’তি ৱা ৱত্তব্বন্তি ন তথা সতি সন্দিদ্ধং সুত্তং সিযাতি, ননু সত্থাদো মঙ্গলৱচনেন ভৱিতব্বং, অকাৰো পটিসেধত্থোপি হোতীতি (ন) সত্থাদো সিদ্ধসদ্দস্সোপহিতত্তা, অথ হোত্ৱ পুব্বা ঝালাদি সঞ্ঞা, সদ্দসাধনমত্তপ্পযোজনত্তা পন সব্বৱিধানস্স পুব্বাচৰিয সঞ্ঞাৱালমেত্থাতি কিং পুনাপি ৱণ্ণাদিসঞ্ঞাৱিধানেন গন্থগাৰৱ কৰণেনাতি সচ্চমেতং, পুব্বাচৰিযেসু পন গাৰৱং তদনুগমনঞ্চ দীপেতুং কাচি সঞ্ঞাযোপ্যন্ৱাখ্যাযন্তে, যজ্জেৱং সংযোগসব্বনামলোপাদযোপি সঞ্ঞা পুব্বাচৰিযেহি ৱুত্তা ৱত্তব্বাতি ননু ভো ৱুত্তমেৱাম্হেহি’কাচি সঞ্ঞাযো আখ্যাযন্তে’তি, কিন্তদাখ্যানদ্ৱাৰেন ভৱতা তাপি ৱিঞ্ঞাতুং ন সক্কাতি, কেসঞ্চি সাত্থকত্তোপি পতিৱণ্ণমত্থানুপলদ্ধিতো ৱণ্ণানমদিট্ঠানমকাৰাদীনমনুকতিযো ইহোপদিট্ঠাইত্যনুকাৰিযেনাত্থেনাত্থৱন্ততায হোতেৱাকাৰাদিতো ৱিভত্তি, লোপেন নিদ্দিট্ঠত্তা পনস্সা অস্সৱনং সন্নিকংসৱচনিচ্ছাভাৱা সংহিতাযানিদ্দেসো, অনুক্কমোতি আদোনিস্সযা সৰাৱুত্তা, ততো নিস্সিতা ব্যঞ্জনা, সৰেসুপি একট্ঠানিযা অকাৰাদযো বহুত্তা পঠমং ৱুত্তা ঠানানুক্কমেন, ততো দ্ৱিজা ঠানানুক্কমেন, তেসুপি ৰস্সাৱ লহুত্তা পঠমং ৱুত্তা, ততো দীঘা, ব্যঞ্জনেসুপি ৱগ্গা বহুত্তা ঠানপ্পটিপাটিযা পঠমং ৱুত্তা, ততো যকাৰাদযো, ৱগ্গেসু চ অঘোসা পঠমং ৱুত্তা, ততো ঘোসা, তেসু চ সিথিলা পঠমং ৱুত্তা, ততো ধনিতা, তত্থাপি অপ্পকত্তা দ্ৱিজা পঞ্চমা ৱুত্তা, ততো যৰলৱা ঘোসভূতা ঠানানুক্কমেন, ততো ধনিতা সকাৰহ কাৰা, তেসুপিহকাৰো কেসঞ্চি ওৰসোপি হোতীতি দ্ৱিজত্তা পচ্ছা ৱুত্তো, কেহিচি ‘‘লড়ানমৱিসেসো’’তি দ্ৱিন্নমৱিসেসে ৱুচ্চমানেপি লিপিভেদেন ঠানভেদেন চ ভিন্নত্তা ড়কাৰো ৱিসুং অক্খৰভাৱেন গহিতো, সোপি ঘোসভাৱেন ঠানানুক্কমেনচ হকাৰতো পৰং ৱুত্তো নিগ্গহীতং পন সৰত্তাদিসব্বৱিনিম্মুত্তত্তা সব্বপচ্ছা ৱুত্তন্তি অকাৰাদীনমযমনুক্কমো, ইমস্সেৱানুক্কমস্স মনসি ৱিপস্স ৱত্তমানত্তা তিতালীসাতি গণনাপৰিচ্ছেদস্স দস্সিতত্তা চ ‘নিগ্গহীতন্তা’তি ৱুত্তিযং ৱুত্তং, পকতং সাধুসদ্দান্ৱাখ্যানং, ন ৱণ্ণীযতে, তি সদ্দসঙ্খৰণ সঙ্খাত মুখ্যপ্পযোজনাভাৱা, কিঞ্চাপি ন ৱণ্ণীযতে, অম্হেহি পন কথমকাৰাদীনমযমনুক্কমো উপ্পন্নোতি সিস্সানং কঙ্খা ৱিচ্ছেদপ্পযোজনম্পতি অনুক্কমসদ্দস্স অত্থকথনব্যাজেন ৱণ্ণিতো যেৱাতি, কৰীযন্তে উচ্চাৰীযন্তে এতেনাতি কৰণং, তত্থ জিৱ্হামজ্ঝং তালুজানং, জিৱ্হোপগ্গং মুদ্ধজানং, জিৱ্হগ্গং, দন্তজানং সেসানং সকট্ঠানং কৰণং, পযত্তি পযতনং, তম্পন ৱণ্ণুচ্চাৰণতো অব্ভন্তৰো বাহিযো চ উস্সাহো, তত্থ অব্ভন্তৰপযতনং-সংৱুতত্তমকাৰস্স, ৱিৱটত্তং সৰানং সকাৰহকাৰানঞ্চ ফুট্ঠত্তং ৱগ্গানং, ঈসংফুট্ঠত্তং যৰলৱানং, বাহিযপযতনন্তু সংৱুতকণ্ঠতাদি, ঠানতো পচ্চাসত্তিযা ৱিধীযমানকাৰিযসম্ভৱেন পযোজনসম্ভৱা আহ-‘ঠানম্পনা’তিআদি, তিট্ঠন্তি এত্থ উপ্পত্তিৱসেন ৱণ্ণাতি ঠানং, ‘‘এ ওনম ৱণ্ণে’’তি (১-৩৭) সুত্তে ৱণ্ণেতি কথনমেৱ ৱণ্ণসঞ্ঞাকৰণে পযোজনং, যথাৱুত্তমত্থমঞ্ঞত্ৰ ব্যাপদিসতি’ এৱ’মিচ্চাদিনা, তস্মা ‘‘দসাদো সৰা’’ইচ্চাদো ‘তেনা’তিআদীসু ‘তেন সৰইচ্চনেন ক্ৱত্থো কস্মিং সুত্তে পযোজনং তং দস্সেতি ‘‘সৰোলোপো সৰে’’চ্চাদী’তি এৱমাদিনা অত্থো দট্ঠব্বো, ঞাপেতি ৱণ্ণলোপন্তি ঞাপকং, কস্মা পন’সো চেমিনাৱ ঞাপকেন সিদ্ধো’তি ৱুচ্চতি ননু ‘তদমিনাদীনি’’তি (১-৪৭) সুত্তং দিস্সতীতি, (সচ্চং) তথাপি পকাৰন্তৰোযম্পি ৱণ্ণলোপে দস্সিতোতি ৱিঞ্ঞাতব্বং, এৱসদ্দো পন ‘যদি ঞাপকেন ৱণ্ণলোপো সিযা সো ইমিনাৱ ঞাপকেন সিদ্ধো, নাঞ্ঞেনা’তি অৱধাৰেতি.

২. দসা

ননু অআদযোতি পঠমন্তেনুৱত্তন্তে কথমেত্থ’তত্থা’তি সত্তমীনিদ্দিট্ঠতাতি আহ-‘তঞ্চা’তিআদি, অত্থৱসাৱিভত্তিৱিপৰিণামেনাতি অআদযোতি পঠমন্তস্স‘আদো দসা’ত্যনেন সম্বন্ধা সম্বজ্ঝমানে চাধাৰত্থেন ভৱিতব্বন্তি আধাৰত্থৱসেন সত্তমী ৱিভত্তিযা পৰিৱত্তনেনাতি অত্থো, অত্থৱসা সত্তমিযা ৱিপৰিণামসম্ভৱাযেৱসুত্তে অৱিজ্জমানেপি‘তত্থা’তি ৱুত্তিযং ৱুত্তং, আদোদসন্নমনঞ্ঞত্থপৱত্তিসম্ভৱতো তেসং অআদযো ৱিসযভাৱেনপি সক্কা পৰিকপ্পেতুন্তি ৱুত্তং-‘তেসু ৱিসযভূতেসূ’তি, নিদ্ধাৰণত্থোপি যুজ্জতেৱ… ৱণ্ণসমুদাযতো তদেকদেসভূতান মাদো ৱণ্ণানং দসসঙ্খ্যাগুণেন নিদ্ধাৰিযমানত্তা, আদিম্হি দস ৱণ্ণাতি ৱুত্তে অৱুত্তানম্পি অৱস্সং ৱত্তব্বানং ঊনপূৰণত্থমজ্ঝাহাৰো হোতীতি ৱুত্তং- অৱট্ঠিতা নিদ্দিট্ঠা ৱা’তি, একাদীন মট্ঠাৰসন্তানং সঙ্খ্যানং সঙ্খ্যেয্যে ৱত্তনতো আহ-‘দসসঙ্খ্যায পৰিচ্ছিন্নত্তা’তি, গয্হুপগানং ৰস্সএ ওৱণ্ণানম্পি কচ্চাযনে ৱিয অপৰিচ্চাগা অনূনা, অগয্হুপগানং তদঞ্ঞেসং কেসঞ্চি সৰানং পৰিচ্চগা অনধিকা, দসসদ্দস্স সঙ্খ্যেয্য ৱুত্তিত্তা দসন্নম্পি অধিকতৱণ্ণানঞ্ঞত্তা ৱুত্তং-‘দসন্নম্পী’তিআদি, সযং পুব্বা’ৰাজ=চিত্তিযং’তীস্মা ক্ৱিম্হি অন্তলোপে সমাসে চ তদমিনাদিত্তা নিৰুত্তিনযেন ৱা সৰসদ্দো নিপ্ফজ্জতীতি, ‘সৰ-গতিহিং সাচিন্তাসু’ ইচ্চস্মা অপ্পচ্চযেন ৱা নিপ্পজ্জতীতি দস্সেতুমাহ=‘সযং ৰাজন্তী’তিআদি.

৩. দ্ৱেদ্ৱে

তেতি’আদো’তি সত্তম্যন্তত্তা অপৰে দ্ৱে পৰামসতি, হেট্ঠা ৱিযাতি হেট্ঠা ৱুত্তং অত্থৱসা ৱিভত্তিৱিপৰিণামং উপমেতি, অতোৱ ৱিঞ্ঞাযমানত্থৱসেন তেসু’তি ৱুত্তং, তেসুতি পন নিদ্ধাৰণত্তৱিৱচ্ছাযং তম্পি সম্ভৱতীতি তেসং ৱণ্ণানং মজ্ঝে দ্ৱেদ্ৱেতি দ্ৱিসঙ্খ্যায নিদ্ধাৰণত্থোপি ৱেদিতব্বো, ৱিচ্ছাযং ৱুত্তি যস্স সো ৱিচ্ছাৱুত্তি-দ্ৱিসদ্দো, ৱিচ্ছাৱুত্তিতা চাস্স সৱণ্ণত্তগুণেন দ্ৱিন্নং (‘ব্যাপিতু) মিট্ঠত্তা, কমেনাৱট্ঠিতেতি ইমিনা অকাৰাদিৱণ্ণপ্পবন্ধস্স অনাদিকালসিদ্ধং কমসিদ্ধত্তমাহ. ননু সমানা ৱণ্ণা সৱণ্ণাত্যন্ৱত্থে সৱণ্ণসদ্দে সতি কতং ৰস্সদীঘানং সৱণ্ণসঞ্ঞা সিযা… অসমানত্তা এতেসন্তি, নেতদত্থিৱণ্ণপ্পবন্ধস্স কমসিদ্ধত্তা ৱচনবলেনেৱাসমানানম্পি হোতেৱাতি, নেৱম্পি ৱত্তুং যুত্তং‘‘দ্ৱেদ্ৱে সৱণ্ণা’’তি সুত্তস্স তাদিসসামত্থিযসব্ভাৱে [সব্ভাৱেন (পোত্থকে)] ৱিসেসকাৰণাভাৱাতি আহ‘সমানত্তম্পনা’তিআদি. তিট্ঠন্তি এত্থ ৱণ্ণা চিত্তজত্তেপি অভিব্যত্তি ৱসেনাতি ঠানং কণ্ঠাদি, তেন কতন্তি সমাসো, কণ্ঠতাতু ইতি চত্তে পাণ্যঙ্গত্তা নপুংসকত্তং. পঞ্চমেহি ৱগ্গপঞ্চমেহি. অন্তট্ঠাকীতি ৱগ্গানমন্তে তিট্ঠন্তীতি অন্তট্ঠা, তাহি, যুত্তস্সাতি ব্ৰহ্মচৰিযা, গুয্হ’ন্তিআদীসু যুত্তস্স. কেচীতি অনিযমেন ৱুত্তং, তে পন–

‘‘হকাৰো পঞ্চমেহেৱ, অন্তট্ঠাহি চ সংযুতো;

ওৰসো ইতি ৱিঞ্ঞেয্যো, কণ্ঠজো তদসংযুতো’’তি ৱদন্তি.

৪. পুব্বো

ৱত্ততেতি অত্থৱসা ৱিভত্তিৱিপৰিণামেন ৱত্ততে, ননু চেত্যাদিচোদনা, নেসদোসোচ্চাদি পৰিহাৰো, দোসাভাৱে কাৰণ মাহ-‘যোযো…পে… পতীযতে’তি, ৱুত্তং সমত্তেতি-‘নহি’চ্চাদিনা, ননু চ পুব্বসদ্দো যমেকত্তা একং পুব্বমাচিক্খতি ন সকলন্তি কথং ‘‘পুব্বো’তি ৱুত্তে যোযোতি ঞাযতি ‘যোযো পুব্বো’তি চ ৱুত্তে ‘তেসু দ্ৱীসু’তি এত্থ’দ্ৱীসু দ্ৱীসু’তি ইদং কথং সুখেনেৱ পতীযতে তদিদমসিদ্ধেনাসিদ্ধসাধনন্তি আসঙ্কিয তদভাৱমুব্ভাৱীয পুব্ব সদ্দস্স ৱিচ্ছাগমকত্তমৱগমযিতুমাহ-‘নচেদ’মিচ্চাদি. তংযোগাতি উপচাৰৱসেনাহ, তব্বন্ততাযৱাতি অত্থিযত্থে অপ্পচ্চযৱসেন, এৱমুপৰিপি.

৫. পৰো

সেসমিচ্চাদিনা‘তেসু দ্ৱীসূতি সৱণ্ণসঞ্ঞকেসু দ্ৱীসু’ ইচ্চাদি কমতিদিস্সতি. লহুসঞ্ঞা ৰস্সস্স, সংযোগপুব্বস্স ৰস্সস্স দীঘস্স চ গুৰুসঞ্ঞা ন ৱত্তব্বা… উচ্চাৰণৱসেনেৱান্ৱত্থসঞ্ঞাতি ৱিঞ্ঞাযতি, পুব্বাচৰিযৱসেন ৱা ইহাৱুত্তাৱসেসসঞ্ঞাৱিয.

৬. কাদযো

কেৱল ব্যঞ্জনানমত্থপ্পকাসত্তাভাৱা সৰানমত্থপ্পকাসনে অচ্চন্তোপকাৰা ব্যঞ্জনাতি ‘এতেহী’তি কৰণত্তেন ৱুত্তং, তেনাহ ‘সৰান’মিচ্চাদি. ৱিপুব্বা ‘অঞ্জ-ব্যত্তিযং’তীমস্মা কৰণে অনপ্পচ্চযে ৰূপং, নপুংসকত্তম্পিস্সাৱগমযিতুং ‘উপকাৰকানী’তি ৱুত্তং, ব্যঞ্জনত্তং দিট্ঠন্তেন ফুটযতি ‘যথা’ইচ্চাদিনা, যথা ওদনস্সুপকাৰকানি সূপাদীনি ব্যঞ্জনানি, তথা সৰানমুপকাৰকানীতি অধিপ্পাযো, ব্যঞ্জনম্পন অদ্ধমত্তিকং, ৱুত্তং হি–

একমত্তো ভৱে ৰস্সো, দীঘো মত্তদ্ৱযাযুতো;

প্লুতো তিমত্তো ৱিঞ্ঞেয্যো, ব্যঞ্জনং ত্ৱদ্ধমত্তিকংতি.

অন্ৱত্থাতি অন্ৱত্থতো, ‘অন্ৱত্থা ব্যঞ্জনা’তি সম্বন্ধো.

৭. পঞ্চ

সজাত্যপেক্খায সমুদাযৱাচিত্তেপি কাদযোতী অনুৱত্তনতো ৱগ্গসদ্দেন কখগঘঞাদযোৱ গয্হন্তি, পঞ্চ পৰিমাণমস্স পঞ্চকোৱগ্গো, ‘‘তমস্স পৰিমাণং ণিকো চা’’তি (৪-৪১) কো, সুত্তে আদিভূতো পঞ্চসদ্দো পঞ্চসঙ্খ্যাপৰিচ্ছেদং কুৰুমানো মাৱসানানং ৱগ্গানং বহুত্তং গমেতীতি ‘পঞ্চকা’তি ৱুত্তং, ৱগ্গাতি বহুৱচনতো পচ্চেকন্তি ৱিঞ্ঞাযতি, ৱজ্জেন্তি যকাৰাদযোভি ৱগ্গা, পঠমক্খৰৱসেন পন কৱগ্গাদিৱোহাৰো.

৮. বিন্দু

অনেকত্থত্তা ধাতূন মুচ্চাৰণত্থোপেত্থ গণ্হাতীতি নিপুব্বা ততো কম্মন্তি ত্তপ্পচ্চযে ঞ্ঞিম্হি পাদিসমাসে দীঘেচ ৰূপং দস্সেন্তো ‘ৰস্সা’তিআদীমাহ, পীড়নত্থতো নিগ্গহনং নিগ্গহো, ‘ই-অজ্ঝেন গতীসু’ইচ্চস্মা কত্তৰি [কম্মনি-ইতি ৱত্তব্বং, ইতং উচ্চাৰিতন্তি অত্থো] ত্তপ্পচ্চযে ইতং, নিগ্গহেন ইতন্তি অমাদিস মাসে ৰূপং দস্সেন্তো ‘কৰণং নিগ্গহেন ৱা’তিআদিমাহ, পচ্ছিমপক্খং সাধেতুমাহ-‘ৱুত্তং হী’তি.

৯. ইযু

চত্থসমাসোতি ইতৰীতৰযোগদ্ৱন্দসমাসো. অত্তেতি মুনি সদ্দাদিৱচনীযে অত্থে, নমতীতীমস্সেতং কম্মং,

যং সব্বৱচনং সব্ব, লিঙ্গং সব্বৱিভত্তিকং;

তং সব্বত্থে নমনতো, ৱিদুং নামন্তি তব্বিদূ.

ইধ নামসঞ্ঞাযাভাৱেপি অন্ৱত্থবলাযেৱ নামসঞ্ঞা সিদ্ধাতি (আহ) ‘অন্ৱত্থব্যপদেসেনা’তি, স্যাদ্যন্তপকতিৰূপন্তি পচ্চযা পঠমং কৰীযতীতি পকতি, সা এৱ ৰূপন্তি পকতিৰূপং, স্যাদ্যন্তস্স পকতি ৰূপং মুনিসদ্দাদি স্যাদ্যন্তপকতিৰূপং, অত্থৱন্তমধাতুকমপ্পচ্চযম্পাটিপদিকং, পদং পদং পতি পটিপদে, পটিপদং নিযুত্তং পাটিপদিকং. ৱিসেসনেনাতি সুত্তে ‘নমস্সন্তে’তি ৱুত্তেন ইৱণ্ণুৱণ্ণানং ৱিসেসনেন. আখ্যাতস্সাতি পচতিআদিনো. আদিমজ্ঝৱত্তিনোতি ইন্দ উদকসদ্দাদীনং আদো, পখুমাদীনং মজ্ঝেচ ৱত্তিনো. পদেসেসূতি ‘‘ঝলা সস্স নো’’তি (২-৮৩) আদিকেসু সুত্তপ্পদেসেসু, অনিট্ঠপসঙ্গ (সঙ্কং) নিৱত্তেতীতি সম্বন্ধো, অনিট্ঠপ্পসঙ্গোনাম [নামাতি (পোত্থকে)] পচতি-ইন্দ (উদক পখুম) সদ্দাদীন মন্ত আদিমজ্ঝভূতইৱণ্ণাদীনং ঝলসঞ্ঞা ৱিধায ততো পৰাসং সাদি ৱিভত্তীনং ‘‘ঝলা সস্স নো’’তি (২-৮১) আদীহি ‘নো’ আদেসাদিম্হি কতে ‘পচতিনো, ইন্দনো, উদকনো, পখুমনো’তিআদি ৰূপপ্পসঙ্গো, ননুচাদিআদি চোদনা. ৱত্তব্বন্তি সুত্তে ৱত্তব্বং. ব্যাসনিদ্দেসেনাতি অসমাসনিদ্দেসেন. তদযুত্তন্তিআদি পৰিহাৰো, তন্তি তং চোদ্যং, সতিহীতিআদিনা অযুত্তত্তং সমত্থেতি, দ্ৱীসুত্তৰেসু যোগেসূতি উপৰিমেসু ‘‘পিত্থিযং’’ ‘‘ঘা’’তি দ্ৱীসু সুত্তেসু. ইত্থিযন্তি ইদন্তি ‘‘পিত্থিয’’ন্তি সুত্তে ইত্থিযন্তি ইদং পদং. ৱণ্ণৱিসেসনং সিযাতি ‘‘পিত্থিয’’ন্তি সুত্তে ‘ইযুৱণ্ণা’তি অনুৱত্তনতো ‘ইত্থিযং ইৱণ্ণুৱণ্ণা’তি এৱং ইৱণ্ণু ৱণ্ণা ‘‘ঘো’’তি সুত্তে ‘ইত্থিযং আ’তিএৱং অৱণ্ণস্স চ ৱিসেসনং ভৱেয্য. ৱণ্ণৱিসেসনে ৱিৰোধমাহ ‘এৱঞ্চে’চ্চাদি, নামস্সন্তেতি অসমাসনিদ্দেসে ত্ৱৱিৰোধমাহ- ‘ব্যাসে’চ্চাদি. সক্কানামৱিসেসনং কাতুন্তি দ্ৱীসু সুত্তেসু ইত্থিযন্তিআদিনা ৱক্খমানক্কমেন. নামস্স অন্তো নামন্তোতি সমাসস্স উত্তৰপদত্থপ্পধানত্তা সমাসে গুণীভূতস্স নামস্স ইত্থিযন্তি ইদং ৱিসেসনং কাতুং ন সক্কাতি অধিপ্পাযো, ৱচনমন্তৰেনাতি পাণিনিযানমিৱ ‘‘যথাসঙ্খ্যমনুদেসো সমানং’’তি (১-৩-১০) সুত্তং ৱিনা, সমাসঙ্খ্য এতেসন্তি সমসঙ্খ্যকা, ইতিসদ্দো আদ্যত্থো, তেন–

‘‘আলাপহাসলীলাহি, মুনিন্দ ৱিজযা তৱ;

কোকিলা কুমুদানী ৱো, পসেৱন্তে ৱনং জলং’’ (২৬০).

ইচ্চাদিং সঙ্গণ্হাতি.

১০. পিত্থি

ইত্থিযং নামস্সাতি চ, অন্তে ইৱণ্ণুৱণ্ণাতি চ ৱুত্তে তেসমা ধাৰাধেয্যসম্বন্ধো আধেয্যস্সাধাৰে পৱত্তিং ৱিনা ন সম্ভৱতীতি অজ্ঝাহাৰৱসেন ‘ৱত্তমানা’তি ৱুত্তিযং ৱুত্তং. ইৱণ্ণু ৱণ্ণাতি অপেক্খিয‘ৱিসেসীযন্তী’তি বহুৱচনমেতং সম্বন্ধস্স পুৰিসাধীনতায নামন্তীমিনা সম্বন্ধে সতি‘ৱিসেসীযতী’তেকত্তেন পৰিণমতি.

১১. ঘা

ইত্থিযং নামস্সন্তেতি চ ৱত্ততে. হেট্ঠা সব্বত্থ সঞ্ঞিনো নিদ্দিসিয সঞ্ঞায নিদ্দিট্ঠত্তা তত্থ ৱিয ৱিসুং সঞ্ঞিনো পঠমমনিদ্দেসে অসন্তো ৱিযাতি দোসলেসমালম্বিয চোদযতি নন্হচে’ত্যাদিনা. তত্থ সেতোতি ৱিজ্জমানস্স সঞ্ঞিনো. কাৰিযেনাতি সঞ্ঞাকাৰিযেন. পৰিহৰতি ‘নাযং দোসো’তিআদিনা. পচ্ছাৱুত্তমত্তেনাতি ‘‘ঘা’’তি সুত্তে কাৰিযিনো আকাৰস্স পচ্ছা ৱুত্তমত্তেন. নচাতি এত্থ চসদ্দো ৱত্তব্বন্তৰসমুচ্চযে, অপৰম্পি কিঞ্চি ৱত্তব্বমনিযমৰূপমত্থীতি অত্থো. অনিযমৰূপমাচৰিযপ্পৱত্তিতো সাধেতুমাহ ‘উভযথাপি’চ্চাদি.

১২. গোস্যা

আসদ্দো আভিমুখ্যে, অনভিমুখমভিমুখং কত্ৱা লপনং কথনমাল পনং, তস্মিং আলপনে, আলপনত্থে ৱিহিতো সীতি অত্থো.

ইতি মোগ্গল্লানপঞ্চিকাটীকাযং সাৰত্থৱিলাসিনিযং

সঞ্ঞাধিকাৰো সমত্তো.

পৰিভাসাধিকাৰ

১৩. ৱিধি

ৱচনাৰম্ভযোজনমাহ–‘যং ৱিসেসনভাৱেনে’চ্চাদি, যন্তি অনিযমেন ‘‘অতো যোনং টাটে’’তি (২-৪৩) আদীসু অতোতিআদিকং ৱিসেসনভাৱেন ৱত্তুমিচ্ছিতং পৰামসতি, তেনাতি ৱিসে সনত্তেনু-পাদিযমানেন যং সদ্দনিদ্দিট্ঠেন অতোতিআদিকেন কৰণভূতেন, যথাকথঞ্চিতব্বতোতি আদো মজ্ঝে-ন্তে ৱা সব্ভাৱতো যেনকেনচি আকাৰেন অভেদোপচাৰেন অকাৰাদিৱিসেসনৱতো নামাদিনো, তদন্তত্থন্তি তং অতোত্যাদি ৱিসেসনমন্তে, নাদো ন মজ্ঝে যস্স তং তদন্তং, তং অত্থো পযোজনং যস্সাতি অঞ্ঞপদত্থো, ৱত্তাযত্তাতি ৱত্তুনো আযত্তা… অত্তাৱাত্তনো ৱচনে পধানন্তি, তস্সাতি ৱত্তুনো, সাতি ৱচনিচ্ছা, পযোগানুসা ৰেনাতি জিনৱচনানুসাৰেন, ইতীতি কাৰণত্থে নিপাতো, ইমিনা কাৰণেনাতি অত্থো, ন সব্বত্থপ্পসঙ্গোতি সংহিতাদিৱিধিম্হি সব্বত্থ তদন্ত ৱিধিপ্পসঙ্গো ন হোতি, তথাহি ‘‘সৰো লোপো সৰে’’তি (১-২৬) এত্থ সৰোতি ৱিসেসনভাৱেন ৱচনিচ্ছায সব্ভাৱে সৰোতি তত্ৰা’দীনং ৱিসেসনন্তি যথাকথঞ্চিসৰাদিসৰমজ্ঝসৰন্তানং তত্ৰাদীনং লোপপ্পসঙ্গে ‘‘ৱিধিব্বিসেসনন্তস্সা’’তি (১-১৩) সৰন্তস্সপসঙ্গো সিযা, ন ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি (১-১৩) অন্তস্স… ছট্ঠীনিদ্দেসাভাৱা, তথা সতি ‘তত্ৰিমে’তিআদিম্হি ‘ইমে’তিআদিনা ৱত্তব্বতা আপজ্জেয্যাতি পযোগং নানুসটা নামসিযুন্তি ন সব্বত্থ তদন্ত ৱিধিপ্পসঙ্গো, তথা ‘‘গতিবোধা’’ (২-৪) দিসুত্তাদিম্হিপি ‘গমযতি মাণৱকংগামং ত্যাদিপ্পসঙ্গোতিআদি চ যথাযোগমৱগন্তব্বং, ৱুত্তিযং ‘‘অতো যোনং টাটে’’তি সুত্তোদাহৰণং দস্সিতং, ‘‘নৰা নৰে’’তি লক্খিযোদাহৰণং.

১৪. সত্তধী

ৱচনফলমুপদস্সেতি‘যত্থে’চ্চাদিনা, যত্থ যস্মিং ‘‘সৰো লোপো সৰে’’ত্যাদিকে সুত্তে, সত্তমিযাতি ‘সৰে’তিআদিনা সত্তমিযা, যস্সাতি সৰোতিআদিনা নিদ্দিট্ঠস্স, কাৰিযং লোপাদি, সম্বন্ধা ৱিসেসাতি সৰেত্যাদো ওপসিলেসিকমধিকৰণং, তঞ্চোপসিলেসে ভৱমধিকৰণং পুব্বস্স ৱা পৰং সিযা পৰস্স ৱা পুব্বন্তি পুব্বপৰোপসি লেসস্সাৱিসিট্ঠত্তা পুব্বপৰানং সম্বন্ধস্স অৱিসেসা, পৰস্সাপীতি ন কেৱলং পুব্বস্সেৱ, সতীত্যস্মিং অত্থে জোতনীযে সত্তমী সংসত্তমী সন্তসদ্দস্স সমাদেসেন, সত্তঞ্চেত্যাদিৱচনমেৱং সতি ঘটতে, সন্তি ৱা সন্তসদ্দত্থে পাদি, সুত্তে অৱুত্তেপি ৱুত্তিযং ‘নিদ্দেসে’তি ৱচনে কাৰণমাহ-সত্তঞ্চা’তিআদি, নিদ্দেসমন্তৰেন সত্তং ন সম্ভৱতীতি সম্বন্ধো, সত্তমিযা নিদ্দেসে সতিযেৱ তং সম্বন্ধায সত্তায সম্ভৱো, অঞ্ঞথা কিমঞ্ঞন্তস্সা পতিট্ঠাতি অধিপ্পাযো, পুব্বসদ্দস্স সম্বন্ধিসদ্দত্তা কিন্নিস্সায পুব্বত্তমিচ্চাহ-‘সত্তমি’চ্চাদি, তন্তি ‘‘সৰো লোপো সৰে’’তি সুত্তং, উকাৰস্সাতি ‘ৱেড়ু’ইচ্চত্ৰ উকাৰস্স, পুব্বস্স…পে… কৰিত্ৱা তংমনসিকতঞ্চোদনং দস্সেতুমাহ-‘তমহ’ন্তি চ্চাদিতি এৱমেত্থ সাজ্ঝাহাৰো সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. পুব্বস্সাতি সত্তমী নিদ্দিট্ঠতো পুব্বস্স, অনন্তৰস্সাতি অব্যৱহিতস্স, ৱুত্তং কিঞ্চি নত্থীতি সম্বন্ধো, অযমধিপ্পাযো ‘‘তস্মিন্তি নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্সা’’তি (১-১-৬৬) পাণিনিযৱচনে ‘‘দিসিৰযমুচ্চাৰণক্ৰিযো নিসদ্দোপ্যয মিহ নেৰন্তৰিযং জোতেতি, তত্থ‘নিৰন্তৰং দিট্ঠো’তি পাদিসমাসে কতে ফুটমেৱানন্তৰমুচ্চাৰিতেত্যমত্থো-ৱগম্যতেতি ‘‘পুব্বসদ্দস্স ব্যৱহিতেপি পযোগদস্সনে ব্যৱহিতেপি কাৰিযং পপ্পোতী’’তি ভস্সকাৰাদযো ৱণ্ণেন্তি, ইহ তাদিসৱচনাভাৱেন ৱণ্ণাদি ব্যৱধানেপি সিযা’’তি, সৰেচ্চাদিপৰিহাৰৱচনে-ধিপ্পায মুব্ভাৱযতি ‘যদিপি’চ্চাদিনা, মথুৰায পাটলিপুত্তকস্স চান্তৰাড়ে গামাদীনং সব্ভাৱা ব্যৱধানেপি পুব্বসদ্দস্স পৱত্তিযা দিট্ঠন্তমাহ-‘মথুৰা’ ইচ্চাদি, যস্মা সৰেতি ওপসিলেসিকাধাৰে সত্তম্যন্তং পদং, তস্মা ব্যৱধানে সৰলোপো ন হোতীতি এৱং সঙ্খেপব্যাখ্যানেন ৱুত্তিয মত্থো ৱেদিতব্বো, ন কেৱলং সৰেতি এত্থেৱাতি আহ- ‘কাৰিযে’চ্চাদি, ওপসিলেসিকেযেৱাধাৰে ভৱতীতি সেসো, কাৰণমাহ-‘ৱত্তিচ্ছান্হৱিধানতো সদ্দস্সা’তি, ৱত্তুনো যা ইচ্ছা ৱচনিচ্ছা তস্সা অনুতূলেন ৱিধানতো অত্থস্স কথনতোতি অত্থো,যেন হি যমত্থং ৱত্তাতিধাতুমিচ্ছতি সতীপ্যভিধানসা মত্থিযে ন ততো-ঞ্ঞমত্থং সদ্দোভিদধাতীত্যধিপ্পাযো, ৱত্তিচ্ছা ৱসাযে কাৰণমাহ’ৱত্তিচ্ছাপি’চ্চাদি, ৱত্তুনো সুত্তকাৰস্স ইচ্ছা ৱত্তিচ্ছা, কথমুপদেসতো ৱত্তিচ্ছা-ৱসীযতে’ কথঞ্চ সামত্থিযতোতি আসঙ্কিয তমুপদস্সেতুমাহ-‘অতোচেত্যাদি, অতো ৱক্খমানকাৰণা উপদেসতো ৱসীযতেতি সম্বন্ধো, কিন্তং কাৰণ মিচ্চাহ-‘যস্মা’ইচ্চাদি, অন্ৱযসদ্দেনেত্থ গুৰুপাৰম্পৰিযো-পদেসো ৱিৱচ্ছিতো, যস্মা কাৰণা অন্ৱযো গুৰুপাৰম্পৰিযো পদেসো গুৰুকুলমুপগম্ম পঞ্হকৰণাদিনা অন্ৱিচ্ছীযতে গৱেসীযতি, অতো কাৰণা গুৰুপৰম্পৰা গতউপদেসতো ৱসীযতোতি অত্থো, সামত্থিযতো-ৱসাযপ্পটিপাদযিতুমাহ- ‘সামত্থিযম্পি’চ্চাদি, সামত্থিযম্পি ৱুচ্চতেতিসেসো, লঘুনোপাযেন সদ্দানমুপলক্খণে পৱত্তীতি ব্যৱহিতনিৱত্তিযা ৱচনন্তৰক-ৰণমনুপন্নং, উপপন্নং ৱচনন্তৰকৰণং, তস্স চ ওপসিলেসিকাধাৰ মন্তৰেন অঞ্ঞথানুপপত্তিযা আধাৰৱিসেসপ্পটিপ্পত্তীতি ইদমেত্থ সামত্থিযং, আধাৰন্তৰেচ্চাদিনা যথাৱুত্তং সামত্থিযং ৱিভাৱেতি, আধাৰন্তৰেপীতি সব্বত্থ পাঠো দিস্সতি, পসঙ্গাভাৱতো অত্থন্ত-ৰেনাপি আধাৰন্তৰেপি ওপসিলেসিকাধাৰেপি ৱচনন্তৰপ্পসঙ্গো সিযাতি সম্বন্ধসম্ভৱা ওপসিলেসিকাধাৰনিস্সযনেপি আনিসংসো ন দিস্সতীতি সমুচ্চযত্থেনাপি নত্থি পযোজনন্তি ৱজ্জেতব্বো যম্পি সদ্দোতি, ননু কিমেৱং ৱণ্ণীযতে পুব্বস্সেৱেতি ৱচন মেৱোপসিলেসিকমধিকৰণং ৱিঞ্ঞাপযতি… তত্থেৱ পুব্বপৰত্ত সম্ভৱাতি যোমঞ্ঞতে, তস্সেসা কপ্পনা ন সঙ্গতাতি দস্সেতুমাহ-‘পুব্বস্সাতি’চ্চাদি, অযুত্তত্তে কাৰণমাহ-‘সামীপিকেপি তস্স সম্ভৱা’তি, ‘গঙ্গাযং ঘোসো’তি ৱুত্তে ঘোসো গঙ্গাযং পুব্বো ৱা পৰো ৱেতি গম্মমানত্তা সামীপিকেপ্যধিকৰণে পুব্বপৰত্তস্স সম্ভৱাতি অত্থো, এতাৱৱুচ্চতেতি পুব্বস্সেৱ হোতি ন পৰস্সাতি এত্তকমেৱ ৱুচ্চতে, তথাচ ৱক্খতি-‘কিন্ত’ন্তিআদি, অধিকং ব্যৱহিতনিৱুত্যাদি ন ৱুচ্চতেতি সম্বন্ধো, আদিসদ্দেনেত্থ ছট্ঠীপকপ্পনা গহিতা, ছট্ঠীপকপ্পনাপি সামত্তিযা কতাতি সম্বন্ধো, পকপ্পনং পকপ্পনাৱিধানং, এৱং মঞ্ঞতে ‘পাণিনিযা ‘‘ছট্ঠীট্ঠানেযোগা’’ত্যতো (১-১-৪৯) ‘‘তস্মিন্তি নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্স’’ (১-১-৬৬) ‘‘তস্মা ত্যুত্তৰস্স’’ ইতি (১-১-৬৭) পৰিভাসাসুত্তদ্ৱযে ছট্ঠীগহণমনুৱত্তিয ‘তস্মিন্তি নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্স ছট্ঠী’ ‘তস্মাত্যুত্তৰস্স ছট্ঠী [নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্স ছট্ঠীতি পুব্বস্স কাৰিযিত্তপটিপাদনযোগ্গো ছট্ঠী তব্বোধকপদে ভৱতিত্যত্থো, এৱ ধুত্তৰস্সেতু ৱি. উজ্জোতটীকা] তি ছট্ঠীপকপ্পনং পটিপাদেন্তি ‘যস্মিং সুত্তে ছট্ঠীনিদ্দেসো নত্থি, তত্থ ছট্ঠীপকপ্পনাযথা সিযা’তি, ইধ পন ৱচনন্তৰাভাৱেপি যত্থ ছট্ঠীনিদ্দেসো নত্থি, তত্থ সামত্থিযেনেৱ ছট্ঠীপকপ্পনা সিদ্ধা’তি, সামত্থিযমুপদস্সেতি ‘সত্তমীনিদ্দেসে’চ্চাদিনা, অঞ্ঞৱিভত্তিনিদ্দিট্ঠোপি পটিপজ্জতেতি সম্বন্ধো, কাৰিযযো গন্তি কাৰিযসম্বন্ধং, যথা ‘‘ৱগ্গে ৱগ্গন্তো’’তি এত্থানুৱত্তমানং নিগ্গহীত’ন্তিদং ছট্ঠীযন্তং ৱিঞ্ঞাযতে, কথং ৱগ্গেতেসা সত্তম্যকতত্থা ‘‘নিগ্গহীত’’ন্তি (১-৩৮) পুব্বসুত্তে কতত্থতায পঠমা ৱিভত্তিযা ছট্ঠীৱিভত্তিম্পকপ্পেতি সত্তমিযং পুব্বস্সে’তি তথেত্যৱগন্তব্বং. এতাৱ ৱুচ্চতেতি ৱুত্তে ইদন্তি ন ৱিঞ্ঞাযতেতি আহ ‘কিন্ত’ন্তিআদি, যদাহিচ্চাদিনা পৰিযাযপসঙ্গক্কমং দস্সেতি. কিমিদমুচ্চতে পৰিযাযপ্পসঙ্গে নিযমত্থং ৱচনন্তি ননু পুব্বপৰানং যুগপদুপ্পত্তিয মাচৰিযৱচনপ্পমাণেনাপ্পটিপত্তিযং ৱিজ্ঝনত্থং ৱচনন্তি কস্মা নোচ্চ তেচ্চাহ- ‘যুগপদুপসিলিট্ঠান’ন্ত্যাদি, যুগপদুপসিলিট্ঠানমসম্ভৱোতি সম্বন্ধো, কুতোচ্চাহ-‘অপৰস্সূপসিলেসিকস্সাভাৱতো’তি, অতোতি যুগপদুভিন্নম্পত্তিযা অভাৱতো, ৱচনং ‘‘সৰো লোপাসৰে’’চ্চাদিকং (১-২৬) সুত্তং.

১৫. পঞ্চ

অৱধিভাৱেনাতি ‘অতো’চ্চাদিনা অৱধিত্তেন, যস্সাতি যো আদিনো, কাৰিযন্তি ‘টাটে’আদিকং, পুব্বপৰাপেক্খত্তেনাৱিসেসাতি যথা- ‘গামা দেৱদত্তো’তি ৱুত্তে সো ততো পুব্বো পৰোগেতি ৱিঞ্ঞাযতীত্যৱধিভাৱস্স পুব্বপৰাপেক্খত্তেনাৱিসেসো, তথেহাপি ‘‘অতো যোনং টাটে’’তি (২-৪১) ৱুচ্চমানে অতো পুব্বেসং যোনং অথৱা পৰেসন্তি পুব্বপৰাপেক্খত্তেনাৱধিভাৱস্সাৱিসেসাতি মঞ্ঞতে, পুৰে ৱিযাত্যনেন সত্তমিযন্তি এত্থ ৱুত্তং নিদ্দেসৱচনে কাৰণমতিদিসতি, ৱুত্তিযং ‘নৰানমেৰে’তি এত্থ অপৱাদৱিপ্পটিসেধে সতিপৰত্তা টাটেআদেসানং পৱত্তিং ‘‘আদিস্সা’’তি এত্থ ৱণ্ণযিস্সাম, অথ কিমিমিনা ৱচনেন ননু যতো যত্থ পঞ্চমী নিদ্দেসো তত্থ সব্বত্থ ‘‘মানুবন্ধো সৰানমন্তা পৰো’’ (১-২১) ত্যতো ‘পৰো’ত্যনুৱত্তেতুং সক্কাতি তস্সানুৱত্তিতস্স যোনমিচ্চনেন সামানাধিকৰণ্যা‘পৰেসং যোনং’ত্যযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতে, ততো পুব্বেসং পসঙ্গোযেৱ নত্থীতি, নেতদত্থি, পৰোতি ত্যনুৱত্তমানং ‘অতো’তি পঞ্চম্যন্তেন সম্বজ্ঝমানং ন কোচি ৱাৰেতা অত্থীতি পৰতো-কাৰতো পুব্বেসম্পি যোনং টাটেআদেসা পপ্পোন্তীতি ৱচনেনেমিনা ভৱিতব্বমেৱাতি দস্সেতুমাহ-‘ৱচনে’চ্চাদি, এৱঞ্চৰহি তদেৱোদাহৰিতব্বং, কিং ‘নৰানৰে’ ত্যুদাহটন্তি চে, নেসদোসো, অঞ্ঞদত্থং কাৰীযমানমিহা-প্যত্থৱন্তং হোতীতি, পুব্বকো পৰিহাৰোতি ব্যৱ হিতনিৱত্তিযা পুব্বসুত্তে ৱুত্তো ‘‘সৰেতোপসিলেসিকাধাৰো’’তি পৰিহাৰো, ন সম্ভৱতীতি ইহ সত্তমিযা অভাৱা ন সম্ভৱতি, ৱচনানন্তৰন্তি পাণিনিযানং নিদ্দিট্ঠগ্গহণমিৱ ব্যৱহিতনিৱত্তিযা সুত্তন্তৰং, তে হি ‘‘তস্মাত্যুত্তৰস্সা’’ত্যেত্থ (১-১-৬৭) নিদ্দিট্ঠগ্গহণমনুৱত্তিয তেন পুব্বে ৱিয ব্যৱহিতনিৱত্তিম্পটিপাদেন্তি. অনন্তৰেতিৱচনা পচ্চাসত্তিযা নিস্সযনং ৱিঞ্ঞাযতে, কতত্থতাযাতি ৱচনা জাতিযাত্যাহ- ‘পচ্চাসত্যা জাতিং সন্নিস্সাযা’তি জাতিং সন্নিস্সায পচ্চাসত্যা কৰণভূতায নিৱত্তিমাহেতি সম্বন্ধো, ইমিনা পচ্চাসত্তি ঞাযব্যাপনঞাযজাতিপদত্থব্যত্তিপদত্থেসু পচ্চাসত্তিঞাযো জাতিপদত্থোচেহ নিস্সীযতেতি দস্সেতি, ন হি কেৱলং জাতিং নিস্সায ব্যৱহিতনিৱত্তি ৱত্তুং সক্কা, তথাহি যদেত্থ পচ্চাসত্তিঞাযো ন নিস্সিতো, তদা ব্যাপনঞাযেন ব্যৱহিতে চাব্যৱহিতে চাসজ্জতীতি জাতিযা নিস্সযনে সত্যপি ব্যৱহিতেপি ব্যাপ্যমানা জাতি কেন নিৱাৰীযতে নাপি কেৱলং পচ্চাসত্তিন্নিস্সায ব্যৱহিতনিৱত্তি ৱত্তুং সক্কা, তথাহ্যসতি জাতিসন্নিস্সযেন ব্যত্তিনিস্সীযতে, ব্যত্তিযঞ্চ পদত্থে পটিলক্খিযং লক্খণং পৱত্ততীতি পচ্চাসত্তি ঞাযনিস্সযনেপ্যব্যৱহিতম্পতি যং লক্খণং ভিন্নং তদব্যৱহিতে পৱত্তং, যম্পন ব্যৱহিতম্পতি ভিন্নং লক্খণং, তঞ্চ ৱচনপ্পমাণতো মাভৱত্ৱস্স ব্যত্থতাতি ব্যৱহিতেপি পৱত্ততে, তস্মা উভোপি নিস্সায নীযাতি. ৱিসযদস্সনপ্পসঙ্গে ৱিসযিদস্সনমত্থব্যত্তিকাৰণন্তি ৱাক্যন্তোগধপদানমত্থম্পঠমং দস্সেত্ৱা পচ্ছা সমাসাদিকং দস্সেতুং ‘কতো’ত্যাদিকমাৰদ্ধং, জাতিলক্খণোতি অব্যৱহিতত্তজাতিসভাৱো, ‘ওসধ্যো’তি এত্থ সকাৰে অকাৰা পৰস্স ধকাৰেন ব্যৱহিতস্স যোস্স ৱিযাৱসেসানম্পি সব্ভাৱতো ৱুত্তং-‘যোপ্পভুতীন’ন্তি, জাতি সামঞ্ঞং, যাৱতি ৱিসযেতি গৱাদিকে যত্তকে ৱিসযে, কামচাৰতো ৱিসয পৰিসমত্তিযা দিট্ঠন্তমাহ-‘তং যথে’তি, ভোজযেতীতি এত্থ ভোজযেইতীতি পদচ্ছেদো, কতোহি জাত্যত্থো কসিণোতি যস্মা সকলো ব্ৰাহ্মণ জাতিসঙ্খাতো অত্থো পৰিসমত্তো, তস্মাতি অত্থো, ইদং ৱুত্তং হোতি- ‘যাৱ দিট্ঠম্ভোজযে’তি ৱুত্তে [ৱুত্তেন (পোত্থকে)] সন্তায সামঞ্ঞৱুত্তি ব্ৰাহ্মণসদ্দপ্পযোগসামত্থিযা পচ্চেকম্ভোজনকিৰিযা কতা নাম হোতি, যতো কসিণোপি জাত্যত্থো পৰিসমত্তো নামাতি. ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘৰস্সা’’তি (১-৩৩) সুত্তে ব্যঞ্জনেতি সত্তমী পুব্বস্স দীঘাদিৱিধিম্হি চৰিতত্তা ‘‘সৰম্হা দ্ৱে’’তি (১-৩৪) এত্থ সৰম্হাতি পঞ্চম্যক তত্থা, ততো পঞ্চমীনিদ্দেসস্স বলীযত্তং, ততো ‘‘সত্তমিযং পুব্বস্স’’ ‘‘পঞ্চমিযং পৰস্সা’’তি দ্ৱিন্নং পৰস্স সমুট্ঠাপনে ‘ব্যঞ্জনে’তি সত্তমী পৰস্স কাৰিয যোগিতায অত্থতো ৱিভত্তিৱিপৰিণামেন ছট্ঠীভাৱেন পৰিণমতী… দ্ৱিন্নং সুত্তানং ৱিপ্পটিসেধে পৰস্স বলী যত্তাৱাতি এতাদিসসামত্থিযসব্ভাৱতো ৱুত্তং-‘ছট্ঠীপকপ্পনাপি পুৰেৱিয সামত্থিযা’তি.

১৬. আদিস্স

কিঞ্চি অন্তস্স সম্পত্তন্তি যং টানুবন্ধমনেকৱণ্ণং ন হোতি, তং ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ (১-১৭) ত্যন্তস্স পত্তং, কিঞ্চি সব্বস্সেতি ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্সেতি’’ (১-১৯) টানুবন্ধমনেকৱণ্ণঞ্চ কাৰিযং সব্বস্স পত্তং. যদন্তভাৱিকাৰিযংত্যাদিনা ৱচনফলমুপদস্সেন্তো ‘ছট্ঠীযন্তস্সে’তীমস্সাপৱাদো যং যোগোতি দস্সেতি, তস্সাযম পৱাদো হোতু টানুবন্ধাদিকাৰিযং কথন্তি আহ-‘টানুবন্ধে’চ্চাদি, ৱিপ্পটিসেধাতি অপৱাদৱিপ্পটিসেধা, ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’তি হি উস্সগ্গো, তস্সাপৱাদা ‘‘আদিস্স’’ ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্সে’’ত্যেতে, ‘‘আদিস্সা’’তীমস্সাৱকাসো ‘তেৰসা’তি, ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্সা’’তীমস্সাৱকাসো ‘এসু, অনেনা’তি, ইহোভযম্পপ্পোতি ‘‘অতো যোনং টাটে’’ (২-৪১) ‘‘নৰানৰে’’ ‘‘অতেন’’ (২-১০৮) ‘‘জনেনা’’তি (তত্থ) ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্সে’’তীদম্পৱত্ততীতি তেসমপৱাদানং ৱিপ্পটিসেধা সব্বাদেসো ভৱতি. ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি দসসদ্দে-ন্তস্স পত্তোপি তদপৱাদত্তা ‘‘আদিস্সা’’তিআদিভূতস্স দকাৰস্স হোতীতি আহ ‘দকাৰস্সৰো’তি.

১৭. ছট্ঠী

কোত্থোন্ত সদ্দস্সেচ্চাহ-‘অন্তোৱসান’মিচ্চাদি, ‘‘ৱণ্ণস্সন্তস্স’’তি (১-১-৫২) সুত্তে ৱণ্ণগ্গহণমন্তৱিসেসনাযোপদিট্ঠং পাণিনিনা-অন্তস্স পদস্স ৱাক্যস্স ৱা মাভৱী’তি, ইহ ত্ৱনত্থকং ৱণ্ণগ্গহণং ব্যৱচ্ছেজ্জাভাৱাতি দস্সেতুমাহ-‘সো চে’ ত্যাদি, ননু ব্ৰহ্মস্সাতি ৱিসেসনত্থেন ৱত্তুমিচ্ছিতো মহাব্ৰহ্মসদ্দো ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠো নামাতি ‘‘ব্ৰহ্মস্সু ৱা’’তি (২-১৯৪) উআদেসো ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি অন্তব্ৰহ্মসদ্দস্স পপ্পোতি, তথা সতি ‘ন হি ছট্ঠী নিদ্দিট্ঠস্স অন্তং পদং ৱাক্যং ৱা সম্ভৱতী’তি কস্মা ৱুত্তন্তি, ৱুচ্চতে- ন ৱিসেসনত্থেনাক্খেপমত্তেন মহাব্ৰহ্মসদ্দো ছট্ঠী নিদ্দিট্ঠো নাম ভৱতীতি ন ব্ৰহ্মসদ্দস্স সব্বস্সাদেসপ্পসঙ্গো, মহাব্ৰহ্মসদ্দে ৱা ব্ৰহ্মসদ্দো অত্থীতি তস্সান্তস্স উত্তং ৱিধীযতে.

১৮. ৱানু

‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ত্যনেনেৱাৱিসেসেন ৱানুবন্ধকাৰিযেপ্যন্তস্স সিদ্ধে কিমত্থোযমাৰম্ভোত্যাসঙ্কিয টানুবন্ধাত্যাদিনা ৱচনফলমুপদস্সেন্তো ‘বাধকবাধনত্থো-যমাৰম্ভো’তি-ৱদতি, তথাহি ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ত্যস্স বাধকো ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্সে’’তি, তস্স চ ‘‘ৱানুবন্ধো’’ত্যযং যোগো বাধকোতি বাধকবাধনত্থো সম্পজ্জতে, অপইচ্চযমুপসগ্গো ৱজ্জনে নীৱাৰণে, পনযনে ৱা ৱত্ততেতি অপোদ্যন্তে উস্সগ্গলক্খণানি ৱজ্জীযন্তে নীৱাৰীযন্তে অপনীযন্তে নেনেত্যপৱাদো, সুত্তেকদেসেন সুত্তমেৱোপলক্খিতন্তি অন্তস্স‘ছট্ঠিযন্তস্সা’তি সুত্তস্স অপৱাদো অন্তাপৱাদো, উস্সজ্জতে নিৱত্তীযত্যপৱাদেনেত্যুস্সগ্গো, উস্সগ্গাপৱাদক্কমো পনেত্থ এৱং ৱেদিতব্বো ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ত্যুস্সগ্গো, তদপৱাদা ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্স’’ ‘‘উকানুবন্ধাদ্যন্তা’’ ‘‘মানুবন্ধো সৰা নমন্তা পৰো’’তি, ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্সে’’ত্যুস্সগ্গো, তদ পৱাদা ‘‘ৱানুবন্ধো’’ ‘‘মানুবন্ধো সৰানমন্তা পৰো’’তি.

১৯. টানু