৪. তুংস্মা
তুংস্মাতীহ পচ্চযগ্গহণমাচিক্খতি ‘তুংতাযে’চ্চাদিনা. ততো চেতি যতো তুংস্মাতি পচ্চযস্সেৱ গহণং যতো চ ৱিসেসন নিদ্দেসো, ততোতি অত্থো. পচ্চযগ্গহণে তদাদিগ্গহণং ৱিঞ্ঞাযতে… ‘‘পচ্চযগ্গহণে যস্মা সো ৱিহিতো তদাদিনো গহণ’’ন্তি ঞাযতো. ৱিসেসনত্তেন ৱত্তুমিচ্ছিতত্তা তদন্তগ্গহণং… ‘‘ৱিধিব্বিসেসনন্তস্সা’’তি (১-১৩) ৱচনাভি মনসি নিধাযাহ- ‘যতো কিৰিযত্থা’ইচ্চাদি. সো কিৰিযত্থো আদি যস্স সমুদাযস্স সো তদাদি সো পচ্চযোন্তে তস্স (সো তদন্তো). তদাদিতদন্তসমুদাযৱিসেসস্স গহণং, (নতু) তদন্তমত্তস্সে ত্যত্থো. ননু চ তুংস্মাইতি ৱিসেসনত্তেন ৱত্তুমিচ্ছিতে ভৱতু ‘‘ৱিধিব্বিসেসনন্তস্সে’’তি তদন্তগ্গহণং পচ্চযগ্গহণে তু কথং তদাদিনো গহণং ৱচনাভাৱতোচ্চাহ- ‘তদৱিনাভাৱিত্তা’তি. যতো ৱিহিতো তেন ৱিনা ন ভৱতি সীলেনেতি তদৱিনাভাৱী তস্স ভাৱো তস্মা. ইমায যুত্তিযা ৱিঞ্ঞাযতে-ত্থো, যমাখ্যাযতে ‘পচ্চযগ্গহণে যস্মা সো ৱিহিতো তদাদিনো গহণ’ন্তি. ভৱত্ৱেৱং তদাদিনো তদন্তস্স চ গহণং, ততো কিপ্ফলংত্যাহ- ‘তেনে’চ্চাদি.
সপাদিতোতি পাদিসহিততো. খ ছ সুপ্পত্তাভাৱাতি খ ছ সানং উপ্পত্তিযা অভাৱা. ৱুত্তপ্পকাৰস্সেৱ তুংপ্পচ্চযন্তস্স পকতিভাৱেন গহণা সপাদিতো খ ছ সানমনুপ্পত্তীতি অধিপ্পাযো. ৱিপুব্বা ‘জি-জযে’ইচ্চস্মা তুংপচ্চযন্তা ‘ৱিজেতুমিচ্ছতী’তি অত্থে ‘‘তুংস্মা’’ইচ্চাদিনা(সো), তুংস্সচ লোপো, নেমিত্তিকে একাৰে নিৱত্তে ‘জিস জিস ইতি দ্ৱিত্তে অনাদিব্যঞ্জনলোপো ‘‘জিহৰানং গী’’তি (৫-১০২) গী. জিগীসপ্পকতিতো ‘‘ভূতে ঈঊং’’ইচ্চাদিনা (৬-৪) ঈ. তস্মিং অঞ. ‘‘আ ঈ ঊ ম্হা স্সা স্সম্হানং ৱা’’তি (৬-৩৩) ঈস্স ৰস্সে ব্যজিগীসি. যদি তু সপাদিতো সস্স উপ্পত্তি সিযা, তদা ব্যজিগীসীতি এত্থ দ্ৱিব্বচনং কৰীযমানং সপ্পচ্চযন্তস্স পঠমস্সেকস্সৰস্স দ্ৱিব্বচনং ভৱতীতি ‘‘খ ছ সান’’মিচ্চাদিনা (৫-৬৯) ৱিজিয ইতি সমুদাযে আদিভূতস্স ৱিসদ্দস্স সিযা ঈম্হি চ ৱিহিতে সপাদিনো পকতিভাৱোতি ৱিসদ্দ পুব্বে অঞাগমো সিযা, ততো চ অৱিৱিজিসীতি অনিট্ঠম্পসজ্জেয্য.
তুংস্মা ইচ্ছাযন্তি চ পকতিপ্পচ্চযত্থানমুপদিট্ঠত্তা তেন সভাৱ লিঙ্গেন খ ছ সপ্পচ্চযা তদন্তো চ অনুমিতো ন পন তুং, তুমিহ সুতোতি আহ- ‘ন তদন্তো, নাপি ছ ছসা’তি. জিঘচ্ছাইচ্চত্ৰ দ্ৱিত্তে পুব্বস্স ঘস্স ‘‘চতুত্থ দুতিযানং ততিযপঠমা’’তি (৫-৭৮) গো. তস্স ‘‘কৱগ্গহানং চৱগ্গজা’’তি (৫-৭৯) জো. পাণিনিনাপীহ সপ্পচ্চয ৱিধাযকে সুত্তে ৱাক্যম্পি যথা সিযাতি ৱাৱচনং কতং, তদযুত্তন্তি নিৰাকত্তুমাহ- ‘ৱাক্যম্পি’চ্চাদি. পকত্যাদিত্যত্ৰ আদি সদ্দেন অত্থৱিসেসো গহেতব্বো, পকতি ৱিসেসো তুমন্তো, ইচ্ছত্থো-ত্থৱিসেসো. ইদং লক্খণন্তি ‘‘তুংস্মা লোপো চিচ্ছাযং তে’’ইতি ইদং লক্খণং. নিযোগতোতি নিযমেন. আসঙ্কাযমুপসঙ্খ্যান’’ন্তি (৩-১-৭) ৱাক্যকাৰেন ৱুত্তং নিৰাকত্তুমাহ- ‘আসঙ্কায’মিচ্চাদি.
অচেতনত্তা কূলস্স ইচ্ছাযাসম্ভৱোতি ‘কূলপ্পতিতুমিচ্ছতী’তি ৱাক্যমেৱেচ্ছাপকাসনমসিদ্ধং, তেনাসিদ্ধেন ৱাক্যেনাসিদ্ধানং খ ছ সানং সাধনং অসিদ্ধেনাসিদ্ধসাধনং. ইচ্ছাৱচনিচ্ছাতি ইচ্ছায ৱত্তুমিচ্ছা. ইচ্ছাযপৱত্তিতো উপলদ্ধীতি ইচ্ছায উপলদ্ধি উপালম্বো পৰিজাননং পৱত্তিতোতি অত্থো. চেতনাৱতিচাতি ৱুত্তং তস্মা চেতনাৱতি পৱত্তিতো উপলদ্ধিং দস্সেত্ৱা তদপদেসে নাচেতনেপি দস্সেতুং ‘যোপেসা’তিআদিমাহ. দেৱদত্তে ৰজ্জু খীলাদিপাণিনা উয্যোগো, কূলে মত্তিকাৱিকীৰণাদি. ৰজ্জু গুণো. খীলো [কীল (পঞ্চিকা)] সংক্ৱাদি.
পুলো তিণাদীনং সঙ্ঘাতো. সা সুনখো মিমৰিসতীতি মৰ=পাণচাগে’ইচ্ছাযং তুমন্তা সো. ‘‘ঞি ব্যঞ্জনস্সে’’তি (৫-১৭০) ঞি. দ্ৱিত্তে পুব্বতো-ঞ্ঞস্স লোপো ‘‘খ ছ সেস্ৱী’’তি (৫-৭৬) দ্ৱিত্তে পুব্বস্সাস্স ইমিমৰিসতি. তথা পিপতিসতীতি ‘পতপথ=গমেন’ ইচ্চস্স. সা মিমৰিসতীতি সতিপি সচেতনত্তে ৱিসত্তজীৱিতস্স সুনখস্স মৰণিচ্ছা সম্ভৱতীতি পটিপাদিতং. ‘‘ইচ্ছাসন্তা পটিসেধো ৱত্তব্বো’’তি (৩-১-৭) পাণিনীযৱাত্তিককাৰেন ৱুত্তং, তন্নিৰাকত্তুমাহ- ‘বুভুক্খিতু’মিচ্চাদি. জাতিপদত্থনিস্সযেন নিৱুত্তিম্পটিপাদযমাহ- ‘জাতিপদত্থে’চ্চাদি. ইতৰো ইচ্ছত্থো.