པ་ཉྩ་མ་ཀ་ཎྜ
༡. ཏི་ཛ
ཁ་མཱ་ཝཱི་མཾ་སཱ་སཱུ་ཏི པ་ཀ་ཏི་ཝི་སེ་ས་ན་མེ་ཝ ཀ་ཐ་མི་ཙྪི་ཏ་ནྟི ཨཱ་ཧ- ‘ས་མྦ་ནྡྷ་སྶི’ཙྩཱ་དི, པ་དཱ་ན་མ་ཉྙ་མ་ཉྙ་ས་མྦ་ནྡྷ་སྶ པུ་རི་སཱ་དྷཱི་ན་ཏྟཱ་ཏི ཨ་ཏྠོ, པ་ཀ་ཏི ཝི་སེ་ས་ན་ནྟི ཏི་ཛ་མཱ་ཧ ས་དྡཱ་ནཾ ཝི་སེ་ས་ནཾ, ཀི་མྤ་ན པ་ཀ་ཏི་ཝི་སེ་ས་ནེ ཕ་ལ མི་ཙྩཱ་ཧ- ‘པ་ཀ་ཏི་ཝི་སེ་ས་ནོ་པཱ་དཱ་ན’མི་ཙྩཱ་དི. ཡ་ཛྫ་ཏྲ ‘ཁ་མཱ་ཝཱི་མཾ་སཱ་སཱུ’ཏི པ་ཀ་ཏི་ཝི་སེ་ས་ནཾ, ཀ་སྨིཾ ཨ་ཏྠེ ཙ་ར་ཏི ཁ་སཱ ཝི་དྷཱི་ཡ་ནྟི་ཙྩཱ་ཧ- ‘ཨ་ཏྠ་ནྟ་ར་སྶཱ ནི་དྡེ་སཱ’ཨི་ཙྩཱ་དི. ཨ་ཏྠ་ནྟ་ར་སྶཱ་ཏི ནི་སཱ་ནཱ་དི་ཨ་ཏྠ་ནྟ་ར་སྶ. ‘‘སུ་ཏཱ་ནུ་མི་ཏེ་སུ སུ་ཏ་ས་མྦ་ནྡྷོ་ཝ བ་ལ་ཝཱ’’ཏི པ་རི་བྷཱ་ས་མུ་པ་ལ་ཀྑེ་ཏི ‘སུ་ཏཱ་ནུ་མི་ཏཱ་ན’མི་ཙྩཱ་དི་ནཱ. ཏེ་ནེ་ཝཱ་ཏི ཀི་རི་ཡཱ་རཱུ་པཱ་སུ ཁ་མཱ་ཝཱི་མཾ་སུ ཁ་སཱ་ནཾ ཝཱི་དྷཱ་ནེ་ནེ་ཝ, ས་ཀ་ཏྠེ ཝི་དྷཱ་ནེ་ནེ་ཏི ཝུ་ཏྟཾ ཧོ་ཏི. ཏི་ཏི་ཀྑ་ཀི་རི་ཡ་ཏྟཱ་ཏི ཨི་མི་ནཱ པ་རེ་སཾ ཝི་ཡ ཁཱ་དྱ་ནྟཱ་ནཾ དྷཱ་ཏུ་ས་ཉྙཱ་ཝི་དྷཱ་ན མ་ན་ཏྠ་ཀ་ནྟི ད་སྶེ་ཏི.
ཏི་ཏི་ཀྑཱ ཁ་མཱ, ཏི་ཏི་ཀྑ་ཏི ཁ་མ་ཏི, ཝཱི་མཾ་སཱ ཨུ་པ་པ་རི་ཀྑཱ, ཝཱི་མཾ་ས་ཏི ཨུ་པ་པ་རི་ཀྑ་ཏཱི་ཏི ཨ་ཏྠོ. སུ་ཏྟེ ཏི་ཛ་ཨི་ཏི ནི་དྡེ་སཱ བྷཱུ་ཝཱ་དི་ཀ་སྶ ག་ཧ་ཎཾ. ནི་ཙྩ་ཎྱ་ནྟ་སྶ ཙུ་རཱ་དི་ཀ་སྶ ཧི ཏཱ་དི་སེ པ་ཡོ་ཛ་ནེ ས་ཏི བ་ཧུ་ལཾ ཝི་དྷཱི་ཡ་མཱ་ནེ་པི ནི་ཙྩ་ཏྟ་མ་ཏྟ་ནོ ནཱ་ཏི་ཝ་ཏྟ་ཏི. ཨ་ཐ་ཝཱ ཙུ་རཱ་དི་མཱ་ནེ་ནཱ་བྱ་བྷི་ཙཱ་རི་ནཱ སཱ་ཧ་ཙ་རི་ཡཱ ཏི་ཛོ་པི ཙུ་རཱ་དི་ཀོ་ཝ, ཏཾ ཡ་ཐཱ ‘གཱ་ཝ་སྶ དུ་ཏི་ཡེ་ནཱ་ཏྠོ’ཏི. ཝུ་ཏྟེ་གོ་ཡེ་ཝོ་པཱ་དཱི་ཡ་ཏེ, ནཱ་སྶོ, ན ག་དྲ་བྷོ. ཀ་དཱ་ཙི པ་ན ཨ་སྶཱ་དི་ནོ་པི དུ་ཏི་ཡ་སྶ ག་ཧ་ཎཾ སི་ཡཱ ཨ་ཏྠ་པྤ་ཀ་ར་ཎཱ དི་པྤ་བྷཱ་ཝ་ཏོ.
ན་ནུ ཙ ཝཱི་མཾ་སཱ་ཡཾ ས་པྤ་ཙྩ་ཡ་ཝི་དྷཱ་ན མ་ནུ་པ་པ་ནྣ་མི་ཏ་རེ་ཏ་ར་ནི་སྶ་ཡ་དོ་ས དུ་ཊྛ་ཏྟཱ, ཏ་ཐཱ་ཧི སི་དྡྷེ ཝཱི་མཾ་སཱ་ས་དྡེ ས་པྤ་ཙྩ་ཡོ ཨུ་པྤ་ཛྫ་ཏེ, ས་ཏི ཙ ཏ་སྨིཾ ཝཱི་མཾ་སཱ་ཏི རཱུ་པཾ ས་མྤ་ཛྫ་ཏཱི་ཏི ཨི་ཏ་རེ་ཏ་ར་ནི་སྶ་ཡོ, ཨི་ཏ་རེ་ཏ་ར ནི་སྶ་ཡཱ་ནི ཙ ཀཱ་རི་ཡཱ་ནཱི ནོ་པ་ཀ་པྤ་ནྟཱི་ཏི ཏེ་ནཱ་ཧ- ‘ཨ་ནུ་ཝཱ་ད་རཱུ་པཱ་ན’མི་ཙྩཱ་དི. ཨ་ནཱ་དི་ཀཱ་ལ་སཾ་སི་དྡྷ་ས་དྡཱ་ནུ་ཝཱ་ཏོ ན་ཏྠི ཨི་ཏ་རེ་ཏ་ར་ནི་སྶ་ཡོ དོ་སོ་ཏི བྷཱ་ཝོ. པ་ཡོ་ཛ་ཀ་བྱཱ་པཱ་ར་ཎི་པྤ་ཙྩ་ཡཱ་བྷཱ་ཝེ ཏེ་ཛ་ཏེ་ཏི རཱུ་པཾ.
༢. ཀི་ཏཱ
པུ་བྦེ་ཝི་ཡ པ་ཀ་ཏི་ཝི་སེ་ས་ནཱ་དཱི་ཏྱ་ནེ་ན ‘‘ས་མྦ་ནྡྷ་སྶ པུ་རི་སཱ་ཡ་ཏྟ་ཏྟཱ ‘ཏི་ཀི་ཙྪཱ་སཾ་ས་ཡེ་སཱུ’ཏི པ་ཀ་ཏི་ཝི་སེ་ས་ན་ནྟི ཨཱ་ཧ- ‘ཏི་ཀི་ཙྪཱ་ཡ’མི་ཙྩཱ་དི’ཏྱཱ་དི་ཀཾ ས་བྦཾ ཡ་ཐཱ་ཡོ་ག་མེ་ཏྠཱ་པི ཝ་ཏྟ་བྦ་ནྟྱ་ཏི་དི་ས་ཏི. ཝི་སྶ་ཏྠོ་ཏི ཝི་ས་དྡ་སྶ ཨ་ཏྠོ. ཨ་ཐ ཀི་མི་ཏྠཾ ཚ་པྤ་ཙྩ་ཡ་ནྟ་སྶེ་ཝ དྭི་དྷོ་དཱ་ཧ་ར་ཎ་ནྟྱཱ་ས་ངྐི་ཡཱ་ཧ- ‘ཨ་ཏྠ་བྷེ་དཱ དྭི་དྷོ་དཱ་ཧ་ར་ཎ’ནྟི. ནི་ཀེ་ཏོ ནི་ཝཱ་སོ, ས་ངྐེ་ཏོ ལ་ཀྑ་ཎཾ.
༣. ནི་ནྡཱ
ནི་ནྡ=ག་ར་ཧཱ་ཡཾ ཏ་ཏོ ‘‘ཨི་ཏྠི་ཡ་མ་ཎ་ཏྟི་ཀ་ཡ་ཀྱཱ ཙེ’’ཏི (༥-༤༩) ཨ་པྤ་ཙྩ་ཡེ ཏ་ཏོ ‘‘ཨི་ཏྠི་ཡ་མ་ཏྭཱ’’ཏི (༣-༢༦) ཨཱ་པྤ་ཙྩ་ཡེ རཱུ་པཾ. བ་ནྡྷ་ཏཱི་ཏི བ་དྷ་ཀོ.
༤. ཏུཾ་སྨཱ
ཏུཾ་སྨཱ་ཏཱི་ཧ པ་ཙྩ་ཡ་གྒ་ཧ་ཎ་མཱ་ཙི་ཀྑ་ཏི ‘ཏུཾ་ཏཱ་ཡེ’ཙྩཱ་དི་ནཱ. ཏ་ཏོ ཙེ་ཏི ཡ་ཏོ ཏུཾ་སྨཱ་ཏི པ་ཙྩ་ཡ་སྶེ་ཝ ག་ཧ་ཎཾ ཡ་ཏོ ཙ ཝི་སེ་ས་ན ནི་དྡེ་སོ, ཏ་ཏོ་ཏི ཨ་ཏྠོ. པ་ཙྩ་ཡ་གྒ་ཧ་ཎེ ཏ་དཱ་དི་གྒ་ཧ་ཎཾ ཝི་ཉྙཱ་ཡ་ཏེ… ‘‘པ་ཙྩ་ཡ་གྒ་ཧ་ཎེ ཡ་སྨཱ སོ ཝི་ཧི་ཏོ ཏ་དཱ་དི་ནོ ག་ཧ་ཎ’’ནྟི ཉཱ་ཡ་ཏོ. ཝི་སེ་ས་ན་ཏྟེ་ན ཝ་ཏྟུ་མི་ཙྪི་ཏ་ཏྟཱ ཏ་ད་ནྟ་གྒ་ཧ་ཎཾ… ‘‘ཝི་དྷི་བྦི་སེ་ས་ན་ནྟ་སྶཱ’’ཏི (༡-༡༣) ཝ་ཙ་ནཱ་བྷི མ་ན་སི ནི་དྷཱ་ཡཱ་ཧ- ‘ཡ་ཏོ ཀི་རི་ཡ་ཏྠཱ’ཨི་ཙྩཱ་དི. སོ ཀི་རི་ཡ་ཏྠོ ཨཱ་དི ཡ་སྶ ས་མུ་དཱ་ཡ་སྶ སོ ཏ་དཱ་དི སོ པ་ཙྩ་ཡོ་ནྟེ ཏ་སྶ (སོ ཏ་ད་ནྟོ). ཏ་དཱ་དི་ཏ་ད་ནྟ་ས་མུ་དཱ་ཡ་ཝི་སེ་ས་སྶ ག་ཧ་ཎཾ, (ན་ཏུ) ཏ་ད་ནྟ་མ་ཏྟ་སྶེ ཏྱ་ཏྠོ. ན་ནུ ཙ ཏུཾ་སྨཱ་ཨི་ཏི ཝི་སེ་ས་ན་ཏྟེ་ན ཝ་ཏྟུ་མི་ཙྪི་ཏེ བྷ་ཝ་ཏུ ‘‘ཝི་དྷི་བྦི་སེ་ས་ན་ནྟ་སྶེ’’ཏི ཏ་ད་ནྟ་གྒ་ཧ་ཎཾ པ་ཙྩ་ཡ་གྒ་ཧ་ཎེ ཏུ ཀ་ཐཾ ཏ་དཱ་དི་ནོ ག་ཧ་ཎཾ ཝ་ཙ་ནཱ་བྷཱ་ཝ་ཏོ་ཙྩཱ་ཧ- ‘ཏ་ད་ཝི་ནཱ་བྷཱ་ཝི་ཏྟཱ’ཏི. ཡ་ཏོ ཝི་ཧི་ཏོ ཏེ་ན ཝི་ནཱ ན བྷ་ཝ་ཏི སཱི་ལེ་ནེ་ཏི ཏ་ད་ཝི་ནཱ་བྷཱ་ཝཱི ཏ་སྶ བྷཱ་ཝོ ཏ་སྨཱ. ཨི་མཱ་ཡ ཡུ་ཏྟི་ཡཱ ཝི་ཉྙཱ་ཡ་ཏེ-ཏྠོ, ཡ་མཱ་ཁྱཱ་ཡ་ཏེ ‘པ་ཙྩ་ཡ་གྒ་ཧ་ཎེ ཡ་སྨཱ སོ ཝི་ཧི་ཏོ ཏ་དཱ་དི་ནོ ག་ཧ་ཎ’ནྟི. བྷ་ཝ་ཏྭེ་ཝཾ ཏ་དཱ་དི་ནོ ཏ་ད་ནྟ་སྶ ཙ ག་ཧ་ཎཾ, ཏ་ཏོ ཀི་པྥ་ལཾ་ཏྱཱ་ཧ- ‘ཏེ་ནེ’ཙྩཱ་དི.
ས་པཱ་དི་ཏོ་ཏི པཱ་དི་ས་ཧི་ཏ་ཏོ. ཁ ཚ སུ་པྤ་ཏྟཱ་བྷཱ་ཝཱ་ཏི ཁ ཚ སཱ་ནཾ ཨུ་པྤ་ཏྟི་ཡཱ ཨ་བྷཱ་ཝཱ. ཝུ་ཏྟ་པྤ་ཀཱ་ར་སྶེ་ཝ ཏུཾ་པྤ་ཙྩ་ཡ་ནྟ་སྶ པ་ཀ་ཏི་བྷཱ་ཝེ་ན ག་ཧ་ཎཱ ས་པཱ་དི་ཏོ ཁ ཚ སཱ་ན་མ་ནུ་པྤ་ཏྟཱི་ཏི ཨ་དྷི་པྤཱ་ཡོ. ཝི་པུ་བྦཱ ‘ཛི-ཛ་ཡེ’ཨི་ཙྩ་སྨཱ ཏུཾ་པ་ཙྩ་ཡ་ནྟཱ ‘ཝི་ཛེ་ཏུ་མི་ཙྪ་ཏཱི’ཏི ཨ་ཏྠེ ‘‘ཏུཾ་སྨཱ’’ཨི་ཙྩཱ་དི་ནཱ(སོ), ཏུཾ་སྶ་ཙ ལོ་པོ, ནེ་མི་ཏྟི་ཀེ ཨེ་ཀཱ་རེ ནི་ཝ་ཏྟེ ‘ཛི་ས ཛི་ས ཨི་ཏི དྭི་ཏྟེ ཨ་ནཱ་དི་བྱ་ཉྫ་ན་ལོ་པོ ‘‘ཛི་ཧ་རཱ་ནཾ གཱི’’ཏི (༥-༡༠༢) གཱི. ཛི་གཱི་ས་པྤ་ཀ་ཏི་ཏོ ‘‘བྷཱུ་ཏེ ཨཱི་ཨཱུཾ’’ཨི་ཙྩཱ་དི་ནཱ (༦-༤) ཨཱི. ཏ་སྨིཾ ཨ་ཉ. ‘‘ཨཱ ཨཱི ཨཱུ མྷཱ སྶཱ སྶ་མྷཱ་ནཾ ཝཱ’’ཏི (༦-༣༣) ཨཱི་སྶ ར་སྶེ བྱ་ཛི་གཱི་སི. ཡ་དི ཏུ ས་པཱ་དི་ཏོ ས་སྶ ཨུ་པྤ་ཏྟི སི་ཡཱ, ཏ་དཱ བྱ་ཛི་གཱི་སཱི་ཏི ཨེ་ཏྠ དྭི་བྦ་ཙ་ནཾ ཀ་རཱི་ཡ་མཱ་ནཾ ས་པྤ་ཙྩ་ཡ་ནྟ་སྶ པ་ཋ་མ་སྶེ་ཀ་སྶ་ར་སྶ དྭི་བྦ་ཙ་ནཾ བྷ་ཝ་ཏཱི་ཏི ‘‘ཁ ཚ སཱ་ན’’མི་ཙྩཱ་དི་ནཱ (༥-༦༩) ཝི་ཛི་ཡ ཨི་ཏི ས་མུ་དཱ་ཡེ ཨཱ་དི་བྷཱུ་ཏ་སྶ ཝི་ས་དྡ་སྶ སི་ཡཱ ཨཱི་མྷི ཙ ཝི་ཧི་ཏེ ས་པཱ་དི་ནོ པ་ཀ་ཏི་བྷཱ་ཝོ་ཏི ཝི་ས་དྡ པུ་བྦེ ཨ་ཉཱ་ག་མོ སི་ཡཱ, ཏ་ཏོ ཙ ཨ་ཝི་ཝི་ཛི་སཱི་ཏི ཨ་ནི་ཊྛ་མྤ་ས་ཛྫེ་ཡྻ.
ཏུཾ་སྨཱ ཨི་ཙྪཱ་ཡ་ནྟི ཙ པ་ཀ་ཏི་པྤ་ཙྩ་ཡ་ཏྠཱ་ན་མུ་པ་དི་ཊྛ་ཏྟཱ ཏེ་ན ས་བྷཱ་ཝ ལི་ངྒེ་ན ཁ ཚ ས་པྤ་ཙྩ་ཡཱ ཏ་ད་ནྟོ ཙ ཨ་ནུ་མི་ཏོ ན པ་ན ཏུཾ, ཏུ་མི་ཧ སུ་ཏོ་ཏི ཨཱ་ཧ- ‘ན ཏ་ད་ནྟོ, ནཱ་པི ཚ ཚ་སཱ’ཏི. ཛི་གྷ་ཙྪཱ་ཨི་ཙྩ་ཏྲ དྭི་ཏྟེ པུ་བྦ་སྶ གྷ་སྶ ‘‘ཙ་ཏུ་ཏྠ དུ་ཏི་ཡཱ་ནཾ ཏ་ཏི་ཡ་པ་ཋ་མཱ’’ཏི (༥-༧༨) གོ. ཏ་སྶ ‘‘ཀ་ཝ་གྒ་ཧཱ་ནཾ ཙ་ཝ་གྒ་ཛཱ’’ཏི (༥-༧༩) ཛོ. པཱ་ཎི་ནི་ནཱ་པཱི་ཧ ས་པྤ་ཙྩ་ཡ ཝི་དྷཱ་ཡ་ཀེ སུ་ཏྟེ ཝཱ་ཀྱ་མྤི ཡ་ཐཱ སི་ཡཱ་ཏི ཝཱ་ཝ་ཙ་ནཾ ཀ་ཏཾ, ཏ་ད་ཡུ་ཏྟ་ནྟི ནི་རཱ་ཀ་ཏྟུ་མཱ་ཧ- ‘ཝཱ་ཀྱ་མྤི’ཙྩཱ་དི. པ་ཀ་ཏྱཱ་དི་ཏྱ་ཏྲ ཨཱ་དི ས་དྡེ་ན ཨ་ཏྠ་ཝི་སེ་སོ ག་ཧེ་ཏ་བྦོ, པ་ཀ་ཏི ཝི་སེ་སོ ཏུ་མ་ནྟོ, ཨི་ཙྪ་ཏྠོ-ཏྠ་ཝི་སེ་སོ. ཨི་དཾ ལ་ཀྑ་ཎ་ནྟི ‘‘ཏུཾ་སྨཱ ལོ་པོ ཙི་ཙྪཱ་ཡཾ ཏེ’’ཨི་ཏི ཨི་དཾ ལ་ཀྑ་ཎཾ. ནི་ཡོ་ག་ཏོ་ཏི ནི་ཡ་མེ་ན. ཨཱ་ས་ངྐཱ་ཡ་མུ་པ་ས་ངྑྱཱ་ན’’ནྟི (༣-༡-༧) ཝཱ་ཀྱ་ཀཱ་རེ་ན ཝུ་ཏྟཾ ནི་རཱ་ཀ་ཏྟུ་མཱ་ཧ- ‘ཨཱ་ས་ངྐཱ་ཡ’མི་ཙྩཱ་དི.
ཨ་ཙེ་ཏ་ན་ཏྟཱ ཀཱུ་ལ་སྶ ཨི་ཙྪཱ་ཡཱ་ས་མྦྷ་ཝོ་ཏི ‘ཀཱུ་ལ་པྤ་ཏི་ཏུ་མི་ཙྪ་ཏཱི’ཏི ཝཱ་ཀྱ་མེ་ཝེ་ཙྪཱ་པ་ཀཱ་ས་ན་མ་སི་དྡྷཾ, ཏེ་ནཱ་སི་དྡྷེ་ན ཝཱ་ཀྱེ་ནཱ་སི་དྡྷཱ་ནཾ ཁ ཚ སཱ་ནཾ སཱ་དྷ་ནཾ ཨ་སི་དྡྷེ་ནཱ་སི་དྡྷ་སཱ་དྷ་ནཾ. ཨི་ཙྪཱ་ཝ་ཙ་ནི་ཙྪཱ་ཏི ཨི་ཙྪཱ་ཡ ཝ་ཏྟུ་མི་ཙྪཱ. ཨི་ཙྪཱ་ཡ་པ་ཝ་ཏྟི་ཏོ ཨུ་པ་ལ་དྡྷཱི་ཏི ཨི་ཙྪཱ་ཡ ཨུ་པ་ལ་དྡྷི ཨུ་པཱ་ལ་མྦོ པ་རི་ཛཱ་ན་ནཾ པ་ཝ་ཏྟི་ཏོ་ཏི ཨ་ཏྠོ. ཙེ་ཏ་ནཱ་ཝ་ཏི་ཙཱ་ཏི ཝུ་ཏྟཾ ཏ་སྨཱ ཙེ་ཏ་ནཱ་ཝ་ཏི པ་ཝ་ཏྟི་ཏོ ཨུ་པ་ལ་དྡྷིཾ ད་སྶེ་ཏྭཱ ཏ་ད་པ་དེ་སེ ནཱ་ཙེ་ཏ་ནེ་པི ད་སྶེ་ཏུཾ ‘ཡོ་པེ་སཱ’ཏི་ཨཱ་དི་མཱ་ཧ. དེ་ཝ་ད་ཏྟེ ར་ཛྫུ ཁཱི་ལཱ་དི་པཱ་ཎི་ནཱ ཨུ་ཡྻོ་གོ, ཀཱུ་ལེ མ་ཏྟི་ཀཱ་ཝི་ཀཱི་ར་ཎཱ་དི. ར་ཛྫུ གུ་ཎོ. ཁཱི་ལོ [ཀཱི་ལ (པ་ཉྩི་ཀཱ)] སཾ་ཀྭཱ་དི.
པུ་ལོ ཏི་ཎཱ་དཱི་ནཾ ས་ངྒྷཱ་ཏོ. སཱ སུ་ན་ཁོ མི་མ་རི་ས་ཏཱི་ཏི མ་ར=པཱ་ཎ་ཙཱ་གེ’ཨི་ཙྪཱ་ཡཾ ཏུ་མ་ནྟཱ སོ. ‘‘ཉི བྱ་ཉྫ་ན་སྶེ’’ཏི (༥-༡༧༠) ཉི. དྭི་ཏྟེ པུ་བྦ་ཏོ-ཉྙ་སྶ ལོ་པོ ‘‘ཁ ཚ སེ་སྭཱི’’ཏི (༥-༧༦) དྭི་ཏྟེ པུ་བྦ་སྶཱ་སྶ ཨི་མི་མ་རི་ས་ཏི. ཏ་ཐཱ པི་པ་ཏི་ས་ཏཱི་ཏི ‘པ་ཏ་པ་ཐ=ག་མེ་ན’ ཨི་ཙྩ་སྶ. སཱ མི་མ་རི་ས་ཏཱི་ཏི ས་ཏི་པི ས་ཙེ་ཏ་ན་ཏྟེ ཝི་ས་ཏྟ་ཛཱི་ཝི་ཏ་སྶ སུ་ན་ཁ་སྶ མ་ར་ཎི་ཙྪཱ ས་མྦྷ་ཝ་ཏཱི་ཏི པ་ཊི་པཱ་དི་ཏཾ. ‘‘ཨི་ཙྪཱ་ས་ནྟཱ པ་ཊི་སེ་དྷོ ཝ་ཏྟ་བྦོ’’ཏི (༣-༡-༧) པཱ་ཎི་ནཱི་ཡ་ཝཱ་ཏྟི་ཀ་ཀཱ་རེ་ན ཝུ་ཏྟཾ, ཏ་ནྣི་རཱ་ཀ་ཏྟུ་མཱ་ཧ- ‘བུ་བྷུ་ཀྑི་ཏུ’མི་ཙྩཱ་དི. ཛཱ་ཏི་པ་ད་ཏྠ་ནི་སྶ་ཡེ་ན ནི་ཝུ་ཏྟི་མྤ་ཊི་པཱ་ད་ཡ་མཱ་ཧ- ‘ཛཱ་ཏི་པ་ད་ཏྠེ’ཙྩཱ་དི. ཨི་ཏ་རོ ཨི་ཙྪ་ཏྠོ.
༥. ཨཱི་ཡོ
ཀ་རཱི་ཡ་ཏི ས་མྦ་ནྡྷཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི ཀ་མྨཾ. ཏ་ཉྩ ནཱ་མ ཛཱ་ཏི གུ་ཎ་ཀི་རི་ཡཱ་ད་བྦ ས་མྦ་ནྡྷ་ཏོ པ་ཉྩ་དྷཱ བྷ་ཝ་ཏི. ཏ་ཏྠ ནཱ་མ་ཀ་མྨཾ’ ཌི་ཏྠོ ཌ་ཝི་ཏྠོ་ཏི ནཱ་མེ་ན པི་ཎྜ་སྶ ས་མྦ་ནྡྷཱ. ཛཱ་ཏི་ཀ་མྨཾ གོ་ཨ་སྶོ་ཏི གོ་ཏྟཱ་དི་ཛཱ་ཏི་ཡཱ པི་ཎྜ་སྶ ས་མྦ་ནྡྷཱ. གུ་ཎ་ཀ་མྨཾ སུ་ཀྐོ་ནཱི་ལོ་ཏི སུ་ཀྐཱ་དི་ནཱ གུ་ཎེ་ན ད་བྦ་སྶ ས་མྦ་ནྡྷཱ. ཀི་རི་ཡཱ་ཀ་མྨཾ པཱ་ཙ་ཀོ པཱ་ཡ་ཀོ་ཏི པཱ་ཙ་ཀཱ་དི་ཀི་རི་ཡཱ་ཡ ད་བྦ་སྶ ས་མྦ་ནྡྷཱ. ད་བྦ་ཀ་མྨཾ ད་ཎྜཱི་ཝི་སཱ་ཎཱི་ཏི ད་ཎྜཱ་དི་ནཱ ད་བྦེ་ན པི་ཎྜ་སྶ ས་མྦ་ནྡྷཱ. ཨེ་ཝཾ ཀ་མྨ་སྶ པ་ཉྩ་པྤ་ཀཱ་ར་ས་མྦྷ་ཝེ་པི་ཙྪཱ་ཡ་མ་ཏྠེ ཨཱི་ཡ་སྶ ཝི་དྷཱ་ན་ཏོ ཨི་ཙྪཱ་ས་མྦ་ནྡྷི་ཡེ་ཝ ཀ་མྨཾ ག་ཡ྄ཧ་ཏཱི་ཏི ཀི་རི་ཡཱ་ཀ་མྨ་མེ་ཝཱ་ཏྲ ག་ཡ྄ཧ་ཏེ ཨ་མུ་ཀ་མེ་ཝ་ཏྠ་མུ་པ་ད་སྶེ་ནྟོ ཨཱ་ཧ- ‘ཡ་དི་པི’ཙྩཱ་དི. ཨ་ཡ་ཉྩ ནི་པཱ་ཏ ས་མུ་དཱ་ཡོ ཝི་སེ་སཱ་བྷི་དྷཱ་ན་ནི་མི་ཏྟཱ་སྱུ་པ་ག་མེ ཝ་ཏྟ་ཏེ.
ཏ་ཐཱ་པཱི་ཏི་ལོ་ཀ་ཝུ་ཏྟི་ར་ཡཾ་ཝི་སེ་སཱ་བྷི་དྷཱ་ནཱ་ར་མྦྷེ. ཏཾ་ས་མྦ་ནྡྷི་ཡེ་ཝཱ་ཏི ཨི་ཙྪཱ་ས་མྦ་ནྡྷི་ཨེ་ཝ. ཨ་ཏྟ་ནོ་པུ་ཏྟ་མི་ཙྪ་ཏཱི་ཏྱཱ་དི་ཝ་ཙ་ནི་ཙྪཱ་ཡ་མ་ཏྟ་ས་མྦ་ནྡྷི་ནི་པུ་ཏྟཱ་དོ ཨ་ཏྟ་ནོ་ཏྱ་ནུ་ཝ་ཏྟི་ཡ་སུ་ཏྟ་ནྟ་རེ་ན་པ་ཙྩ་ཡོ་ཝི་དྷཱི་ཡ་ཏེ་པཱ་ཎི་ནི་ནཱ, ཨེ་ཏྠ ཏྭ(ཏྟ)གྒ་ཧ་ཎ་མ་ནྟ་རེ་ནཱ་ཏྟ ས་མྦ་ནྡྷི་ནྱེ་ཝ པུ་ཏྟཱ་དོ ཀ་ཐཾ ཝི་ཉྙཱ་ཡ་ཏེ ཝི་སེ་ས་ཝ་ཙ་ནཱ་བྷཱ་ཝེ ཧི པ་ར་ས་མྦ་ནྡྷི་ནྱ་པི པ་པྤོ་ཏཱི་ཏཱི་མཾ་ཙོ་དྱ་མུ་བྦྷཱ་ཝ་ཡ མཱ་ཧ- ‘ཨ་ཏྟ་ས་མྦ་ནྡྷི་ནི’ཙྩཱ་དི. ཨཱི་ཡ་སྶ པ་ར་ས་མྦ་ནྡྷི་ནྱ་པི པ་ས་ངྒོ་ཏི ས་མྦ་ནྡྷོ. ཀུ་ཏོ་ཙཱ་ཧ-ཨཱི་ཡ་སྶཱ་ཨི་ཏི་དྷཱ་ནཱ’ཏི. ཨ་ཏྠ་གྒ་ཧ་ཎ་སྶཱ་ཝ་ཙ་ནེ ཨཱི་ཡ་སྶཱ་ན་བྷི་དྷཱ་ནཱ་ཏི བྷཱ་ཝོ.
ཨ་པྤ་ཏྟི་ཡཱ་ཏི ཀ་ར་ཎེ ཧེ་ཏུ་མྷི ཝཱ ཏ་ཏི་ཡཱ. ཨེ་ཏྠཱ་ཏི ཨ་ཏྟ་ནོ པུ་ཏྟ་མི་ཙྪ་ཏཱི་ཏེ་ཏྠཱ་པི. ན ཨི་ཊྛོ་ཏི ཨཱི་ཡ་པྤ་ཙྩ་ཡོ ནཱ་བྷི་མ་ཏོ. ནེ་ཝེ་ཏྠ བྷ་ཝི་ཏ་བྦ་ནྟི ཝ་ད་ཏོ-དྷི་པྤཱ་ཡཱ་མཱ་ཧ ‘སཱ་པེ་ཀྑ་ཏྟ ཡེ་ཝེ་ཏི བྷཱ་ཝོ’ཏི. ཡ་དི ཨ་ཏྟ་ནོ པུ་ཏྟ་མི་ཙྪ་ཏཱི་ཏི ཝ་ཏྟུ་མི་ཙྪཱ་ཡཾ སཱ་པེ་ཀྑེ་ཏྟེ་པི སི་ཡཱ, ཏ་དཱ་ཡ་མ་ནི་ཊྛ་པྤ་ས་ངྒོ་ཏི ད་སྶེ་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘ཡ་དི་ཙེ་ཏྠ’ཨི་ཙྩཱ་དི.
ཨ་ནི་ཊྛ་པྤ་ས་ངྒ་སྶ ས་རཱུ་པ་མཱ་ཧ- ‘ཨ་ཏྟ་ནོ པུ་ཏྟཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི སི་ཡཱ’ཏི. ཨུ་པྤ་ཛྫ་མཱ་ནེ་ན ཨཱི་ཡེ་ནེ་ཝ ཨ་ཏྟ་ཏྠ་སྶཱ་བྷི་ཧི་ཏ་ཏྟཱ ཨ་ཏྟ་ས་དྡ་སྶཱ་པྤ་ཡོ་གོ་ཏི ཙེ་ཏ་མྤི ན ས་ངྒ་ཏ་ནྟི པ་ཊི་པཱ་ད་ཡ་མཱ་ཧ ‘ན ཙ ས་ཀྐཱ’ཏི་ཨཱ་དི. ཀ་སྨཱ་དེ་ཝཾ ཝ་ཏྟུཾ ན ས་ཀྐཱ་ཏི ཨཱ་ཧ- ‘པ་ཀ་ཏི’ཙྩཱ་དི. ཨ་པཱུ་པཱ་དི་ཀཱ་ཡ པ་ཀ་ཏི་ཡཱ ས་མཱ་ན་ཏྠ་སྶེ་ཝ ཝི་སེ་ས་ན་སྶ ཝུ་ཏྟི་པ་དེ ཨ་ནྟོ་བྷཱ་ཝ ད་སྶ་ནཱ་ཏི ཨ་ཏྠོ. ཀྭ་པ་ནེ་ཝཾ དི་ཊྛ་ནྟྱཱ་ཧ- ‘ཏཾ་ཡ་ཐེ’ཙྩཱ་དི. ‘‘ཏ་མ་སྶ སི་པྤཾ སཱི་ལཾ པ་ཎྱཾ པ་ཧ་ར་ཎཾ པ་ཡོ་ཛ་ནཾ’’ཏི (༤-༢༧) ཎི་ཀེ ཨཱ་པཱུ་པི་ཀོ. ན་ཏུ བྷི་ནྣ་ཏྠ་སྶཱ་ཏི བྱ་ཏི་རེ་ཀཾ ད་སྶེ་ཏྭཱ ཏཾ དི་ཊྛ་ནྟེ་ན སཱ་དྷེ་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘དེ་ཝ་ད་ཏྟ་སྶི’ཙྩཱ་དི. ཀཱ་ར་ཎ་མཱ་ཧ- ‘སཱ་མྱ་ནྟ་རེ’ཙྩཱ་དི. དེ་ཝ་ད་ཏྟ་སྶ དྷུ་རུ་ནོ ཀུ་ལ་ནྟི སཱ་མྱ་ནྟ་ར་བྱ་ཝ་ཙྪེ་དཱ་ཡ དེ་ཝ་ད་ཏྟ་ས་དྡ་སྶོ པཱ་དཱ་ན་ཏོ གུ་རུ་ཀུ་ལ་ནྟི ཝུ་ཏྟི་པ་དེ་ན དེ་ཝ་ད་ཏྟ་ཏྠ་སྶཱ་ནྟོ བྷཱ་ཝོ་ཏི ཨ་ཏྠོ. ཏ་མེ་ཏྠོ་པི ས་མཱ་ན་ནྟཱུ་པ་ད་སྶེ་ནྟོ ཨཱ་ཧ- ‘ཏ་ཐེ་ཧཱ་པི’ཙྩཱ་དི. ཨ་ཐཱ་ཏྟ་ནོ པུ་ཏྟ་མི་ཙྪ་ཏཱི་ཏྱེ་ཏ་སྨིཾ ཝཱ་ཀྱེ པ་ད་སྶཱ་ནྭཱ་ཁྱཱ་ན་ཏོ ཨ་ཏྟ་ས་དྡ་སྶཱ་པྥ་ཡོ་གོ ཀི་ནྣ སི་ཡཱ་ཏི ད་སྶེ་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘ན་ཙཱ་པི’ཙྩཱ་དི.
པ་ད་སྶཱ་ཏི པུ་ཏྟཱི་ཡཱ་དི་ནོ པ་ད་སྶ. ན་ཙཱ་པི ཨ་པྤ་ཡོ་གོ་ཏི ས་མྦ་ནྡྷོ. ཀཱ་ར་ཎ་མཱ་ཧ- ‘ཨཱི་ཡ་ནྟ་སྶཱ’ཏི་ཨཱ་དི. ཨཱི་ཡ་ནྟོ པུ་ཏྟཱི་ཡཱ་དི, ནི་ཡོ་ག་ཏོ ན པ་པྤོ་ཏཱི་ཏི ས་མྦ་ནྡྷོ. ཏ་བྦཱ་ཙཱི་ས་དྡ་པྤ་ཡོ་ག་ནྟི ཨ་ཉྙ་ཝཱ་ཙཱི་ས་དྡ་ཡོ་གཾ. སུ་ཏ་གྒ་ཧ་ཎ་ནྟི ཨ་སུ་ཏ་ཏྟཱ་ཏི ཝུ་ཏྟ་སུ་ཏ་གྒ་ཧ་ཎཾ. ཨ་ཏྠ་པྤ་ཀ་ར་ཎཱ་དྱུ་པ་ལ་ཀྑ་ཎ་ནྟྱ་ནེ་ན ཨ་ཏྠ་ཏོ པ་ཀ་ར་ཎཱ་དི་ཏོ་པི པུ་ཏྟ་སྶ་ཏྟ ནི་ཡ་ཏཱ ག་མྱ་ཏེ, སུ་ཏ་ས་དྡ་སྶ ཏུ ག་ཧ་ཎ་མུ་པ་ལ་ཀྑ་ཎ་ཏྠ་ནྟི ཝ་ད་ཏི.
ན་ནུ ཙ སུ་ཏྟེ ཀ་མྨཱ་ཏི ཝུ་ཏྟ་ཏྟཱ ཀ་མྨ་ས་མུ་དཱ་ཡ་ཏོ་པཱི་ཡོ སི་ཡཱ ཏྱཱ་ས་ངྐི་ཡེ་ཝ (མ་བྷཱ)ཝཾ སཱ་དྷ་ཡ་མཱ་ཧ- ‘ཀ་མྨཱ’ཏི་ཨཱ་དི. ཝ་ཏྟུཾ ཨི་ཊྛཱ ཨེ་ཀ་ས་ཁྱཱ ཡ་སྶ ཀ་མྨ་སཱ་མ་ཉྙ་སྶ ཏཾ ཏ་ཐཱ་ཝུ་ཏྟཾ. ཝ་ཏྟུ་མི་ཊྛེ་ཀ ས་ངྑྱ་སྶ ག་ཧ་ཎ་མཱ་ཧ- ‘ཀ་མྨ་ས་མུ་དཱ་ཡ་ཏོ’ཏི. ཀི་མྤ་ནཱ་ཝ་ཡ་ཝ་ཏོ ན སི་ཡཱ’ མ་ཧ་ནྟ་མྤུ་ཏྟ་མི་ཙྪ་ཏཱི’ཙྩ་ཏྲ པུ་ཏྟ་མི་ཙྩ་ཏོ་ཙྩཱ་ས་ངྐི་ཡཱ་ཧ ‘ཨ་ཝ་ཡ་ཝ་ཏོ་པི སཱ་པེ་ཀྑ་ཏྟཱ་ཡེ་ཝཱ’ཏི. ན བྷ་ཏཱི་ཏི ས་མྦ་ནྡྷོ. ཨེ་ཝ་ཉྩ་ར་ཧི ཨི་ད་མྤི ན སི་ཛ྄ཛྷ་ཏཱི་ཏི ཙོ་དེ་ནྟོ ཨཱ་ཧ ‘ཙ་ར་ཧི’ཙྩཱ་དི. མ་ཧཱ ཙཱ་ཡཾ པུ་ཏྟོ་ཙེ་ཏི མ་ཧཱ་པུ་ཏྟ་མི་ཙྪ་ཏཱི་ཏི ཡ་དེ་ཝཾ ཀ་རཱི་ཡ་ཏི ཏ་དཱ་ཡ་མྤ་ཡོ་གོ་ཏི ད་སྶེ་ནྟོ ཨཱ་ཧ- ‘བྷ་ཝི་ཏ་བྦ་མེ་ཝེ’ཙྩཱ་དི.
༦. ཨུ་པ་མཱ
ཨུ་པ་མཱི་ཡ་ཏེ པ་རི་ཙྪི་ཛྫ་ཏི སཱ་དྷཱི་ཡ་ཏཱི་ཏྱ་ཏྠོ. ཀཱི་དི་ས་ནྟ་མུ་པ་མཱ་ན་མི་ཙྩཱ་ཧ- ‘པ་སི་དྡྷ་སཱ་དྷ་མྱཱ’ཨི་ཙྩཱ་དི. པ་སི་དྡྷོ ག་ཝཱ་དི, ཏ་སྶ སཱ་དྷ་མྱཱ ས་མཱ་ན རཱུ་པ་ཏཱ་ཡ ཡ་མྤ་སི་དྡྷ་སྶ ག་ཝ་ཡཱ་དི་ནོ སཱ་དྷི་ཡ་སྶ སཱ་དྷ་ནཾ ཏ་མུ་པ་མཱ་ན་ནྟྱ་ཏྠོ. ས་མཱ་ནོ དྷ་མྨོ-སྶེ་ཏི ས་དྷ་མྨོ, ག་ཝཱ་དི་ཡེ་ཝ. ཏ་སྶ བྷཱ་ཝོ སཱ་དྷ་མྱཾ. སཱ་དྷྱ་ཏེ ཨུ་པ་མཱི་ཡ་ཏེ-ནེ་ནེ་ཏི སཱ་དྷ་ན་མུ་པ་མཱ་ནཾ ག་ཝཱ་དི. སཱ་དྷུ་ཏེ ཨུ་པ་མཱི་ཡ་ཏེ་ཏི སཱ་དྷི་ཡོ, ག་ཝ་ཡཱ་དི. ཏ་སྶ སཱ་དྷ་ནཾ སཱ་དྷི་ཡ་སཱ་དྷ་ནཾ.
པུ་ཏྟ་མི་ཝཱ་ཙ་ར་ཏཱི་ཏི ཨེ་ཏྠ ‘ཨཱ་ཝ་ས་ཐ་མཱ་ཝ་ས་ཏི’ཙྩཱ་དོ ཝི་ཡ ཨཱ་དྷཱ་ར་ཏྠ་སྶ ཝི་ཉྙཱ་ཡ་མཱ་ན་ཏྟཱ པུ་ཏྟེ ཝི་ཡ མཱ་ཎ་ཝ་ཀེ མ་དྷུ་ར་ནྣ་པཱ་ན་དཱ་ནཱ་དི་ཀ་མཱ་ཙ་ར་ཎཾ ཀ་རོ་ཏི་ཙྩེ་ཝ་མ་ཏྠ་ས་མྦྷ་ཝེ་ན དྭི་ནྣ་མྤི ཨུ་པ་མཱ་ནོ་པ་མེ་ཡྻ་བྷཱ་ཝོ་ཏྱ་ཝ་ག་མ་ཡི་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘པུ་ཏྟེ’ཨི་ཙྩཱ་དི. པ་སི་དྡྷེ་ན སཱ་དྷ་ན་བྷཱ་ཝེ་ནུ་པ་མཱ་ན་བྷཱུ་ཏེ པུ་ཏྟེ ཨཱ་ཙ་ར་ཎ་མྤི པ་སི་དྡྷ་ནྟི ཨཱ་ཧ- ‘ཏ་མྤ་སི་དྡྷ’ནྟི. ཏ་དཱ་ཙ་ར་ཎེ་ན ཏེ་ན ཨཱ་ཙ་ར་ཎེ་ན པུ་ཏྟ་མཱ་ཎ་ཝ་ཀ་ཝི་ས་ཡ་མཱ་ཙ་ར་ཎཾ ཝཱ པུ་ཏྟ་མཱ་ཎ་ཝ་ཀ ས་དྡེ་ནུ་པ་ཙཱ་ར་ཏོ ག་ཧེ་ཏྭཱ ཝི་ས་ཡཱི་ཝ་སེ་ན ཝི་ས་ཡ་བྷཱ་ཝ་ཝོ་ཧཱ་རོ་ཏི་པི ཡུ་ཛྫ་ཏི. ཝཱ་ཀྱ་ཏྠོ པ་ནེ་ཏ་སྨིཾ པ་ཀྑེ ‘པུ་ཏྟ་མི་ཝ པུ་ཏྟ་ཝི་ས་ཡ མཱ་ཎ་ཝ་ཀ་མི་ཝ ཨཱ་ཙ་ར་ཏི མཱ་ཎ་ཝ་ཀ་ཝི་ས་ཡ་མཱ་ཙ་ར་ཎཾ ཀ་རོ་ཏཱི’ཏི, ཝུ་ཏྟི་ཡ་ནྟུ ཡ་ཐཱ་ཝུ་ཏྟ་མ་ཏྠ་དྭ་ཡཾ ཡ་ཐཱ་ཡོ་གཾ ཡོ་ཛེ་ཏྭཱ ཝེ་དི་ཏ་བྦཾ.
ན་ནུ ཙ ཡ་ཛྫ་ཏྲོ་པ་མཱ་ནོ་པ་མེ་ཡྻ་བྷཱ་ཝོ ཝུ་ཏྟི་ཡཾ ཨཱི་ཡེ་ནེ་ཝ ཛོ་ཏི་ཏོ་ཏི ཨི་ཝ་ས་དྡོ ནི་ཝ་ཏྟ་ཏེ, ཏ་དོ་པ་མཱ་ནོ་པ་མེ་ཡྻ་བྷཱ་ཝོ པུ་ཏྟ ས་དྡེ་ཝ ཝ་ཏྟ་ཏེ, ཏཾ ཀ་ཐ་མུ་པ་མེ་ཡྻ་ཝ་ཙ་ན་སྶ མཱ་ཎ་ཝ་ཀ་ས་དྡ་སྶ ཝུ་ཏྟ་ཏྠ་སྶ པ་ཡོ་གོ ཡུ་ཏྟོ་ཙྩཱ་ས་ངྐི་ཡཱ་ཧ- ‘ཨུ་པ་མཱ་ན་ཝ་ཙ་ན་ཏོ’ཙྩཱ་དི.
ཏ་བྦི་སི་ཊྛཱ་ཙ་ར་ཎེ་ཏི ཏེ་ནོ་པ་མཱ་ནེ་ན ཝི་སི་ཊྛེ ཨཱ་ཙ་ར་ཎེ. ཨུ་པ་མཱ་ནོ་པ་མེ་ཡྻ་བྷཱ་ཝ་སྶཱ་ནི་ཝ་ཏྟ་ཏྟཱ་ཏི ཨེ་ཏྠཱ་ཡ་མ་དྷི་པྤཱ་ཡོ ‘ཨུ་པ་མཱ་ན ཝི་སི་ཊྛཱ་ཙ་ར་ཎེ ཨུ་པ་མཱ་ན་ཝ་ཙ་ན་ཏོ ཨཱི་ཡ་སྶ ཝི་དྷཱ་ནེ ནོ་པ་མེ་ཡྻ་ཝ་ཙ་ན་མ་ནྟ་རེ་ནོ་པ་མཱ་ན་ཝ་ཙ་ན་སྶ པ་ཝ་ཏྟཱི་ཏི ཨུ་པ་མཱ་ནོ་པ་མེ་ཡྻ་བྷཱ་ཝ་སྶཱ་ནི་ཝ་ཏྟཱི’’ཏི. ཨ་ཉྙ་ཐཱ་ཏི ཡ་དྱུ་པ་མཱ་ནོ་པ་མེ་ཡྻ་བྷཱ་ཝ་སྶ ཨཱི་ཡེ་ནེ་ཝ ཛོ་ཏི་ཏ་ཏྟཱ ཏ་ད་ནྟ་སྶུ་པ་མེ་ཡྻེ ཝུ་ཏྟི སི་ཡཱ་ཏྱ་ཏྠོ. པ་བྦ་ཏཱ་ཡ་ཏཱི་ཏི ‘‘ཀ་ཏྟུ་ཏཱ་ཡོ’’ཏི (༥-༨) ཨཱ་ཡོ. ཨུ་པ་མེ་ཡྻ་སྶཱ་ནི་ཝ་ཏྟ་ཏྟཱ ཨུ་པ་མེ་ཡྻ ཀ་ཏྟུ་སཱ་མ་ཉྙེ ཏི་པྤ་ཙྩ་ཡོ.
༧. ཨཱ་དྷཱ
ཡ་ཐཱ་ན་ནྟ་ར་སུ་ཏྟེ ཨུ་པ་མཱ་ནེ ཨུ་པ་མེ་ཡྻ་སྶ མཱ་ཎ་ཝ་ཀ་སྶ པ་ཡོ་གོ ཨུ་པ་པ་ནྣོ, ཏ་ཐཱ་ཏྲཱ་པི ‘པཱ་སཱ་དེ ཀུ་ཊི་ཡ’ནྟི ཙོ་པ་མེ་ཡྻ་སྶ་པ་ཡོ་གོ་ཏི ཨ་ཏི་དི་ས་ནྟོ ཨཱ་ཧ- ‘ཧེ་ཊྛཱ་ཝི་ཡེ’ཙྩཱ་དི. ཨུ་པ་མཱ་ནེ ཨུ་པ་མེ་ཡྻ་སྶཱ་ན་ནྟོ་བྷཱ་ཝཱ་ཏི ཨ་ཏྠོ. ན་ནུ ཀི་མ་ཏྠ་མི་ད་མུ་ཙྩ་ཏེ ཡ་ཝ་ཏཱ་ཡོ པཱ་སཱ་དེ ཨི་ཝཱ་ཙ་ར་ཏི སོ པཱ་སཱ་ད་མི་ཝཱ་ཙ་ར་ཏཱི་ཏི་པི ཝ་ཏྟུཾ ས་ཀྐཱ་ཏི ནཱ་ཏྠ་བྷེ་དོ-ཉྙ་ཏྲ ཝ་ཙ་ནི་ཙྪཱ་བྷེ་དཱ་ཏི པུ་བྦེ་ནེ་ཝེ་ཏྠཱ་པི ཨཱི་ཡོ སི་དྡྷོ, ཏ་ཏོ ནཱ་ཏྠོ-ནེ་ན ཝ་ཙ་ནེ་ནེ ཙྩཱ་ས་ངྐི་ཡཱ་ཧ- ‘ཡ་དི་པི’ཙྩཱ་དི.
༨. ཀ་ཏྟུ
ཨེ་ཏྠ ཀ་ཏྟུ་ཏོ་ཨི་ཏི ཝ་ཙ་ནཱ ཀ་མྨཱ་ཏི ནི་ཝ་ཏྟ་ཏེ, ཨཱ་ཡ་གྒ་ཧ་ཎཱ ཨཱི་ཡོ. ཀ་དཱ པ་ན ཀ་ཏྟུ་ཝི་སེ་སོ-ཝ་སཱི་ཡ་ཏི་ཙྩཱ་ཧ-‘ཡ་ཏྠྱཱ་དི་ས་དྡ་ས་མཱ་ནཱ་དྷི་ཀ་ར་ཎ་ཏྟེ’ཏི་ཨཱ་དི. པ་བྦ་ཏཱ་ཡ་ཏི ཧ་ཏྠི་ཙྩེ་ཝ་མཱ་དི་ནཱ ཧ་ཏྠྱཱ་དི ས་དྡེ་ན ས་མཱ་ནཱ་དྷི་ཀ་ར་ཎ་ཏྟེ ས་ཏཱི་ཏི ཨ་ཏྠོ.
༩. ཛྷ་ཏྠེ
ཀོ་ཡཾ ཙྱ་ཏྠོ་ཙྩཱ་ས་ངྐི་ཡ ‘‘ཨ་བྷཱུ་ཏ་ཏ་བྦྷཱ་ཝེ ཀ་རཱ་ས་བྷཱུ་ཡོ་གེ ཝི་ཀཱ་རཱ་ཙཱི’’ཏི (༤-༡༡༩) ཙཱི་སྶ ཨ་བྷཱུ་ཏ་ཏ་བྦྷཱ་ཝེ ཀ་རཱ་དི་ཡོ་གེ་ས་ཏི ཝི་དྷཱ་ནཱ ‘ཨ་བྷཱུ་ཏ་ཏ་བྦྷཱ་ཝོ ཀ་རཱ་དི་ཝི་སི་ཊྛོ’ཏི ཨཱ་ཧ. ཨ་བྷཱུ་ཏ ཏ་བྦྷཱ་ཝ་སྶ ཀ་རཱ་དི་ཝི་སི་ཊྛ་ཏྟཱ ཀ་རོ་ཏྱ་ཏྠ་ནི་ཝ་ཏྟི་ཡཱ་ཝ་སྶཾ པཱ་ཎི་ནི་ཡཱ ཝི་ཡ བྷུ་ཝི་གྒ་ཧ་ཎཾ ཀ་ཏྟ་བྦ་མ་ཉྙ་ཐཱ ཀ་རོ་ཏྱ་ཏྠེ་པི སི་ཡཱ་ཏྱཱ་ས་ངྐི་ཡ ནི་ཝ་ཏྟི་ཧེ་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘ཏེ་ནེ་ཝཱ’ཏི་ཨཱ་དི. ཡེ་ནེ་ཝ ཀ་རོ་ཏྱཱ་དི་ཝི་སི་ཊྛོ ཨ་བྷཱུ་ཏ་ཏ་བྦྷཱ་ཝོ་ཙྱ་ཏྠོ ཏེ་ནེ་ཝ ཧེ་ཏུ་ནཱ་ཏི ཨ་ཏྠོ. བྷ་ཝ་ཏྱ་ཏྠེ-ནེ་ན ཀཱ་ར་ཎེ་ན ལ་དྡྷེ ཀ་རོ་ཏྱ་ཏྠོ་པྱ་ནི་ཊྛོ ལ་བྦྷ་ཏི་ཙྩཱ་ས་ངྐི་ཡ ཏ་ནྣི་ཝ་ཏྟི་མྤ་ཊི་པཱ་ད་ཡ་མཱ་ཧ- ‘ཀ་རོ་ཏྱ་ཏྠེ’ཙྩཱ་དི. ཨ་དྷ་ཝ་ལཾ དྷ་ཝ་ལཾ ཀ་རོ་ཏི དྷ་ཝ་ལཱི་ཀ་རོ་ཏི་ཙྩེ་ཝ ཙཱི་པྤ་ཙྩ་ཡེ ཀ་ཏྟ་བྦེ ཀ་མྨེ་ནེ་ཝ ཀ་རོ་ཏི་སྶཱ་བྷི་ས་མྦ་ནྡྷ་སྶ དི་ཊྛ་ཏྟཱ་ཏི ཨ་ཏྠོ. ཀཱ་ར་ཎ་ནྟ་ར་མཱ་ཧ- ‘ཨི་ཧ ཙེ’ཙྩཱ་དི. ཨི་ཏི་ས་དྡོ ཧེ་ཏུ་མྷི ཡ་སྨཱ ཨི་ཧ ཀ་ཏྟུ་ཏོ་ཏི ཝ་ཏྟ་ཏེ ཏ་ཏོ་ཙེ་ཏི ཨ་ཏྠོ.
ཨ་ས་ཏྱ་ཏྠ་སྶ པ་ན བྷ་ཝ་ཏྱ་ཏྠེ་ཡེ་ཝཱ་ནྟོ་བྷཱ་ཝཱ ན ཏ་ནྣི་ཝ་ཏྟི པ་ཊི་པཱ་དི་ཏཱ. ཏ་པྤ་ཀ་ར་ཎེ་ཏི དྷཱ་ཏུ་པྤ་ཙྩ་ཡ་པྤ་ཀ་ར་ཎེ. དྭི་བྦ་ཙ་ན་ནྟི པ་ཊ་ཨི་ཙྩ་སྶ དྭི་བྦ་ཙ་ནཾ ཏ་ཏོ ‘‘དི་སྶ་ནྟ་ཉྙེ་པི པ་ཙྩ་ཡཱ’’ཏི (༤-༡༢༠) རཱ་པྤ་ཙྩ་ཡོ. ‘‘རཱ་ནུ་བ་ནྡྷེ་ནྟ་ས་རཱ་དི་སྶཱ’’ཏི (༤-༡༣༢) ཨ་ནྟ་ས་རཱ་དི་སྶ ལོ་པོ. ཙྱ་ནྟཱ པ་ཙྩ་ཡཱ་བྷཱ་ཝ་ཏྠཾ- ‘ཨ་ཙཱི་ཏོ’ཏི པ་ཙྩ་ཡ་ཝི་དྷཱ་ན་སུ་ཏྟེ པ་ཊི་སེ་དྷོ ན ཀ་ཏོ, ཏེ་ནཱ་ཧ-‘ཨ་ཙཱི་ཏོ་ཏི པ་ཊི་སེ་དྷཱ་བྷཱ་ཝཱ’ཏི. ཙཱི་ཏི བྷུ་སོ་ཨི་ཏི
པ་ཋ་མ་ནྟཱ་ཙཱི. ཎཱ་དི་ཝུ་ཏྟི་ཏྟཱ ‘‘ཨེ་ཀ་ཏྠ་ཏཱ་ཡ’’ནྟི (༢-༡༡༩) ཝི་བྷ་ཏྟི་ལོ་པོ. ཨི་ཧེ་ཙེ་ཏི ‘ཙྱ་ཏྠེ’’ ཨི་ཏཱི་མ་སྨིཾ་ཡེ་ཝ. ན ཙ ཝུ་ཙྩ་ཏེ་ཏི ས་མྦ་ནྡྷོ.
༡༠. ས་དྡཱ
ན་ནུ ཙ ཨ་ས་ཏི སུ་ཏྟེ དུ་ཏི་ཡཱ་གྒ་ཧ་ཎེ དུ་ཏི་ཡ་ནྟེ་ཧི་ཙྩཱ་ཡཾ ཝི་སེ་སོ ཀུ་ཏོ ལ་བྦྷ་ཏེ ཡེ་ན ‘ས་དྡཱ་དཱི་ཧི དུ་ཏི་ཡ་ནྟེ་ཧཱི’ཏི ཝི་ཝ་ར་ཎཾ ཀ་ཏ་ནྟི ས་ཙྩཾ, ཏ་ཐཱ་པི པ་ཙྩ་ཡ་ཝི་དྷི་མྷི ཡུ་ཏྟེ་པི པ་ཉྩ་མི་ཡཱ ནི་དྡེ་སེ ‘ས་དྡཱ་དཱི་ནཱི’ཏི དུ་ཏི་ཡཱ་ཡོ་པཱ་དཱ་ན་སཱ་མ་ཏྠི་ཡཱ ཏ་ཐཱ ཝི་ཝ་ར་ཎཾ ཀ་ཏཾ.
ས་བྦ་ཏྠཱ་ཏི ‘‘ཏ་མ་དྷཱི་ཏེ ཏཾ ཛཱ་ནཱ་ཏི ཀ་ཎི་ཀཱ་ཙཱ’’དོ (༤-༡༤) ས་བྦ་ཏྠ. ཀི་རི་ཡཱ་ཝཱ་ཏྱ་ཝ་དྷཱ་ར་ཎེ་ན ཡཾ བྱ་ཝ་ཙྪི་ནྣཾ, ཏ་མུ་པ་ད་སྶེ་ནྟོ ཨཱ་ཧ- ‘ན ཀཱ་ལེ’ཙྩཱ་དི. ཡ་དཱི་པི ཨ་དྷཱི་ཏེ་ཙྩཱ་དཱི་སུ ཝ་ཏྟ་མཱ་ན་ཀཱ་ལེ་ན ཀ་ཏྟུ་ནཱ ཨེ་ཀ་ཝ་ཙ་ནེ་ན ཙ ནི་དྡེ་སོ, ཏ་ཐཱ་པི ཏེ་ས་མ་པྤ་དྷཱ་ན་ཏྟཱ ཨ་ཉྙ་སྨི་མྤི བྷཱུ་ཏཱ་དི་ཀེ ཀཱ་ལེ ཀ་མྨཱ་དོ སཱ་དྷ་ནེ བ་ཧུ་ཝ་ཙ་ནེ་ན ཙ པ་ཙྩ་ཡོ སི་ཡཱ ཨེ་ཝེ་ཏི བྷཱ་ཝོ.
ན་ནུ ཙ ‘‘དྷཱ་ཏྭ་ཏྠེ་ནཱ་མ་སྨཱི’’ཏི (༥-༡༢) ཨི་པྤ་ཙྩ་ཡེ པ་ཏྟེ-ཡ་མཱ་ར་བྦྷ་ཏེ ཨ་སྶ་པི དྷཱ་ཏྭ་ཏྠེ་ཡེ་ཝ ཝི་དྷཱ་ནཾ, ཏ་ཏོ ཙ ས་དྡཱ་དཱི་ཧི དྷཱ་ཏྭ་ཏྠེ ཨི་པྤ་ཙྩ་ཡེ་ན ན བྷ་ཝི་ཏ་བྦཾ, དི་སྶ་ཏེ ཙ ཨི་པྤ་ཙྩ་ཡ་པ་ཡོ་གོ་ཙྩཱ་ས་ངྐི་ཡ ‘ནཱ་ཡ་མི་པྤ་ཙྩ་ཡ་སྶ བཱ་དྷ་ཀོ’ཏི པ་ཊི་པཱ་དེ་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘དྷཱུ་ཝཾ ཀ་རོ་ཏི’ཙྩཱ་དི. ནཱ་ནཱ་བྷི་ནྣཾ ཝཱ་ཀྱཾ ནཱ་ནཱ་ཝཱ་ཀྱཾ, ཏ་སྶ བྷཱ་ཝེ་ན, ཏེ་ན བྷི་ནྣ་ཝཱ་ཀྱ་བྷཱ་ཝེ་ནཱ་ཡ་སྶ ཨི་པྤ་ཙྩ་ཡ་སྶ ཙ ས་མུ་ཙྩ་ཡ་ཏོ་ཏི ཨ་ཏྠོ. ‘‘དྷཱ་ཏྭ་ཏྠེ་ནཱ་མ་སྨཱི’’ཏྱེ་ཀཾ ཝཱ་ཀྱཾ, ‘‘ས་དྡཱ་དཱི་ནི ཀ་རོ་ཏྱ’’པ་རཾ. ཨེ་ཏཱ་ནི དྭེ བྷི་ནྣ་ཝཱ་ཀྱཱ་ནི- ‘དྷཱ་ཏྭ་ཏྠེ ནཱ་མ་སྨཱ ཨི་པྤ་ཙྩ་ཡོ བྷ་ཝ་ཏི, ས་དྡཱ་དཱི་ནི ཀ་རོ་ཏི་ཙྩ་སྨིཾ ཨ་ཏྠེ ཨཱ་ཡོ བྷ་ཝ་ཏཱི’ཏི པ་ཙྩེ་ཀ་མཱ་ཁྱཱ་ཏཱ་པེ་ཀྑཱ་ཡ ཝཱ་ཀྱ་པ་རི་ས་མ་ཏྟི་ཡཱ བྷི་ནྣ་ཏཱ, ཨ་བྷི་ནྣེ ཧི ཀི་རི་ཡཱ་པ་དེ་ཀ་ཝཱ་ཀྱ་ཏཱ, བྷི་ནྣེ་ཏུ ནཱ་ནཱ་ཝཱ་ཀྱ་ཏཱ, ནཱ་ནཱ་ཝཱ་ཀྱེ ཙ ས་ཏི ས་མུ་ཙྩ་ཡོ. ན ཧི སཱ་མ་ཉྙ་ཝི་སེ་ས་བྷཱ་ཝེ་ན ཝི་དྷཱ་ན་མེ་ཝ བཱ་དྷཱ་ཧེ་ཏུ, ཀི་ཉྩ་ར་ཧི ཨེ་ཀ་ཝཱ་ཀྱ་ཏཱ་པི, ཏཾ ཡ་ཐཱ-‘བྲཱ་ཧྨ་ཎཱ་ནཾ ད་དྷི དི་ཡྻ་ཏཾ, ཏ་ཀྐཾ ཀོ་ཎྜ་ཉྙཱ་ཡེ’ཏི. ནཱ་ནཱ་ཝཱ་ཀྱེ ཏུ ས་མུ་ཙྩ་ཡོ, ཏཾ ཡ་ཐཱ- ‘བྲཱ་ཧྨ་ཎཱ བྷོ་ཛཱི་ཡ་ནྟུ, མཱ་ཌྷ་རཱ་ཡ ཝ་ཏྠ་ཡུ་ག་ལཾ དཱི་ཡ་ཏཱུ’ཏི མཱ་ཌྷ་རོ བྲཱ་ཧྨ་ཎ་བྷཱ་ཝེ་ན བྷོ་ཛཱི་ཡ་ཏེ ཝ་ཏྠ་ཡུ་ག་ལ་ཉྩ ལ་བྷ་ཏེ, ཏེ་ནོ་ཛུ་ཀཾ ཝུ་ཏྟེ་ན ཝ་ཏྠ་ཡུ་ག་ལ་དཱ་ནེ་ན སཱ་མ་ཉྙ་ཝུ་ཏྟཾ བྷོ་ཛ་ནཾ ན བཱ་དྷཱི་ཡ་ཏེ, ཏ་ཐེ་ཧཱ་པི ཨུ་ཛུ་ཀཾ ཝི་ཧི་ཏེ་ནཱ་ཡེ་ན སཱ་མ་ཉྙ་ཝི་ཧི་ཏོ ཨི་པྤ་ཙྩ་ཡོ ན བཱ་དྷཱི་ཡ་ཏེ ལ་ཀྑི་ཡཱ་ནུ་རོ་དྷེ་ན ས་ཏྠ་ཀཱ་ར་སྶ ཝཱ་ཀྱ བྷེ་དཱ་བྷེ་དོ་ཏི ནཱ་ན་ཝ་ཊྛི་ཏི་དོ་སོ་ཏི མ་ཉྙ་ཏེ. ཏི་མྷི ལེ ཙ སི་དྡྷ་ནྟི ས་མྦ་ནྡྷོ.
ཡ་པྤ་ཙྩ་ཡོ ན ཝི་ཧི་ཏོ པཱ་ཎི་ནཱི་ཨཱ་དཱི་ཧི ཝི་ཡཱ་ཏི ཨ་དྷི་པྤཱ་ཡོ. ‘ཛ་ལ ད་ལ- དི་ཏྟི་ཡཾ’. ‘‘མཱ་ནོ’’ཏི (༥-༦༥) མཱ་ནོ, ‘‘ཀ་ཏྟ་རི ལོ’’ཏི ‘‘པ་རོ་ཀྑཱ་ཡཾ ཙེ’’ཏི (༥-༧༠) ཙ་གྒ་ཧ་ཎེ་ན ‘ད་ལ ད་ལ’ཨི་ཏི་དྭི་ཏྟཾ ‘‘ལོ་པོ་ནཱ་དི་བྱ་ཉྫ་ན་སྶ’’ (༥-༧༥) ‘‘ས་ར་མྷཱ དྭེ’’ཏི (༡-༣༤) ད་སྶ་ལ་སྶ ཙ དྭི་བྷཱ་ཝེ ད་དྡ་ལླ་མཱ་ནཱ. ཛ་ལ་མཱ་ནཱ་ཏི ཨ་ཊྛ་ཀ་ཐཱ་ཝ་ཙ་ན་ཏོ་ཏི ཨི་མི་ནཱ ཀི་རི་ཡཱ་ས་མ་བྷི་ཧཱ་རེ ཡ་པྤ་ཙྩ་ཡཱ་བྷཱ་ཝཾ ད་སྶེ་ཏི. ཨི་མི་ནཱ ཙ ས་ཀྐ་ཏེ ཝི་ཡ བྷུ་སཱ་བྷི་ཀྑ་ཉྙེ་པི ཀི་རི་ཡཱ་ས་མ་བྷི་ཧཱ་རོ ཀི་རི་ཡཱ་པ་རི་ཝ་ཏྟ་ནཾ, ཏ་ཉྩ ཡ་དཱ ཀི་རི་ཡ་མ་ཉྙེ་ན ཀ་ཏྟ་བྦ་མ་ཉྙོ ཀ་རོ་ཏི, ཏེ་ན ཀ་ཏྟ་བྦ་ཉྩེ་ཏ་རོ, ཏ་དཱ བྷ་ཝ་ཏཱི་ཏི ཝི་ཉྙེ་ཡྻཾ. ‘‘སཱ་མ་ཉྙ་ཝི་ཧི་ཏཱ ཝི་དྷ་ཡོ པ་ཡོ་ག་མ་ནུ་ས་ར་ནྟཱི’’ཏི ཨི་མི་ནཱ ལ་ཀྑ་ཎེ་ན ‘ད་ལ-དི་ཏྟི་ཡ’ནྟི ཨི་མ་སྨཱ ‘‘མཱ་ནོ’’ཏི སཱ་མ་ཉྙེ་ན ཝི་ཧི་ཏོ མཱ་ན་པྤ་ཙྩ་ཡོ བྷུ་ས་ཏྠེ ཨཱ་བྷི་ཀྑ་ཉྙེ ཙ བྷ་ཝི་སྶ་ཏི. ད་དྡ་ལླ མཱ་ནཱ་ཏི ཨེ་ཏྠ བྷུ་སཾ ཛ་ལ་མཱ་ནཱ, པུ་ན་པྤུ་ན ཛ་ལ་མཱ་ནཱ་ཏི ཙ ཨ་ཏྠོ ཝེ་དི་ཏ་བྦོ.
༡༡. ན་མོ
ན་མོ ཀ་རོ་ཏི ན་མོ་ས་དྡ་མུ་ཙྩཱ་རེ་ཏི, ས་དྡཾ ཀ་རོ་ཏི ས་དྡ་མུ་ཙྩཱ་རེ་ཏཱི་ཏི་ཙྩེ་ཝ་མ་ཏྠོ (ན) ག་ཧེ་ཏ་བྦེ ཨ་ནི་སྶ་ཡ་ན་ཏོ ཨ་ན་བྷི་དྷཱ་ན་ཏོ ཝཱ.
༡༢. དྷཱ་ཏྭཱ
ཨ་པ་རི་ནི་པྥ་ནྣོ་ཏི ཨ་ནི་པྥ་ནྣོ ཨ་སི་དྡྷཱ་ཝ་ཏྠོ་ཏི ཨ་ཏྠོ. ཀཱ་ར་ཀ་སཱ་དྷི་ཡོ་ཏི ཡ་ཐཱ་ལཱ་བྷཾ ཀཱ་ར་ཀེ་ཧི སཱ་དྷི་ཡོ. ཨ་ས་ཏྭ་བྷཱུ་ཏོ་ཏི ཨ་ད་བྦ་བྷཱུ་ཏོ. ཨ་ཡ་ནྟུ ཀི་རི་ཡཱ་རཱུ་པོ པ་ད་ཏྠོ པ་ཙ་ཏྱཱ་དཱི་ནཾ ཝི་ཀླེ་ད་ནཱ་དི་པ་དྷཱ་ན་ཀི་རི་ཡཱ་རཱུ་པོ ཙ ཏ་ད་ཝ་ཡ་ཝ་རཱུ་པཱ པུ་བྦ་པ་རཱི་བྷཱུ་ཏ་ཨུ་དྡྷ་ནཱ་རོ པ་ནཱ་དི་ཀཱ་ད་ཡོ ཏཱ་ད་ཏྠི་ཡཱ ཙ པ་ཙ་ཏྱཱ་དི་ཝ་ཙ་ནཱི་ཡཱ. ཏ་སྨཱ ཡ་ཐཱ ཝུ་ཏྟ་ལ་ཀྑ་ཎེ དྷཱ་ཏྭ་ཏྠེ དྷཱ་ཏུ་ཏོ ཝི་དྷཱི་ཡ་མཱ་ནོ ཏྱཱ་དི་པྤ་ཙྩ་ཡོ ཏ་ཐཱ་བྷཱུ་ཏ་མེ་ཝ ཝ་ད་ཏཱི་ཏི བྷེ་དཱ་བྷཱ་ཝཱ ཨ་བྷེ་ད་ས་ངྑྱཱ་ཡེ་ཀ་ཝ་ཙ་ནེ་ནོ་ཙྩ་ཏེ, ‘ན བ་ཧུ་ཝ་ཙ་ནེ་ན, ཏེ་ནེ་ཏྠ ‘ཋཱི་ཡ་ཏེ དེ་ཝ་ད་ཏྟེ་ན, ཋཱི་ཡ་ཏེ དེ་ཝ་ད་ཏྟེ་ཧཱི’ཏི བྷ་ཝ་ཏི. ན ཡ་ཏོ་ཀུ་ཏོ་ཙཱི་ཏི་ཨཱ་དི་ནཱ ཡ་ཏོ ཡ་ཏྠ ན དི་སྶ་ཏི, ཏ་ཏོ ཏ་ཏྠ ན ཧོ་ཏཱི་ཏི དཱི་པེ་ཏི. ཡ་ཏོ ཡ་ཏྠ ཝི་དྷི, ས ཏ་སྶ ས་མྦ་ནྡྷཱི བྷ་ཝ་ཏཱི་ཏི ནཱ་མེ་ཧི ཝ་ཙ་ནཱི་ཡ་ཏྠ་ཏོ-ཏྠ་ནྟ་ར་བྷཱུ་ཏོ ཡོ་ཡཾ དྷཱ་ཏྭ་ཏྠོ ཀ་མཱ་དཱི་ན་མ་ཏྠ་བྷཱུ་ཏོ, སོ ས་ཀ་ཏྠོ་ཏི ས་ཀ་ཏྠེ་ཡེ་ཝཱ་ཡ་མི་པྤ་ཙྩ་ཡོ ཙུ་རཱ་དི་ཎི་ཝི་ཡཱ་ཏི ཝེ་དི་ཏ་བྦོ.
ཏ་སྶ་ཙཱ་ཏི ཨེ་ཀཱ་ར་སྶ ཙ. ཨ་ཐ ཨ་ཏི་ཧ་ཏྠ་ཡ་ཏི་ཙྩཱ་དོ པཱ་དི་ཝི་སི་ཊྛེ ཨེ་ཝ དྷཱ་ཏྭ་ཏྠེ ཨི་པྤ་ཙྩ་ཡ་སྶ ཝི་དྷཱ་ནཱ ཏ་ད་ཏྠ་ཝི་ཧི་ཏེ་ནེ་ཝ ཨི་པྤ་ཙྩ་ཡེ་ན པཱ་དི་ཝི་སི་ཊྛོ དྷཱ་ཏྭ་ཏྠོ ཝུ་ཏྟོ, ཏེ་ན ཀི་མ་ཏྠོ ཨི་པྤ་ཙྩ་ཡ་ནྟ་སྶ པཱ་དི་ཡོ་གོ་ཙྩཱ་ས་ངྐི་ཡ པ་ཡོ་ཛ་ན་མཱ་ཁྱཱ་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘ཨ་ཏི་ཧ་ཏྠ་ཡ་ཏི’ཙྩཱ་དི. ན སཱ་མ་ཏྠི་ཡ་ནྟི ས་མ་ཏྠ་ཏཱ ན་ཏྠཱི་ཏི ཨ་ཏྠོ.
༡༣. ས་ཙྩཱ
ཨ་ཏྠ་མཱ་ཙི་ཀྑ་ཏི, ཝེ་ད་མཱ་ཙི་ཀྑ་ཏཱི་ཏི ཝི་གྒ་ཧོ. སུ་ཁཱ་པེ་ཏི་ཙྩཱ་དོ སུ་ཁཾ ཝེ་ད་ཡ་ཏི་ཙྩཱ་དི་ནཱ ཝི་གྒ་ཧོ. ཝཱ་པཱ་ཋཱ་ཏི ཝི་ཀ་པྤེ་ན པཱ་ཋ་ཏོ.
༡༥. ཙུ་རཱ
ཨ་ས་ཏི སུ་ཏྟེ ས་ཀ་ཏྠེ་ཏི ཀ་ཐཾ ལ་བྦྷ་ཏཱི་ཏི ཨཱ་ཧ- ‘ཨ་ཏྠཱ་ན་ཏི དེ་སཱ’ཏི. ཨ་ཏྠཱ-ན་ཏི་དེ་སཱ་ཏི ཨ་ཏྠ་ཝི་སེ་ས་སྶ ཀ་སྶ་ཙི སུ་ཏྟེ ཨ་ནི་དྡེ་སཱ་ཏི ཨ་ཏྠོ. ཨ་ཏྠ་ཝི་སེ་ས་སྶཱ-ན་ཏི་དེ་ས་མ་ཏྟེ་ན ས་ཀ་ཏྠོ་ཡེ་ཝ ཎི་ནཱ ཝཱ་ཙྩོ་ཏི ཀ་ཐཾ ཝི་ཉྙཱ་ཡ་ཏེ་ཙྩཱ་ཧ- ‘ས་ཀ་ཏྠ་སྶ ཙ སུ་ཏ་ཏྟཱ’ཏི. ཙུ་ར=ཐེ་ཡྻེ ཨི་ཙྩཱ་དཱི་སུ ཐེ་ཡྻཱ་དི་ཀ་སྶ ས་ཀ་ཏྠ་སྶ སུ་ཏ་ཏྟཱ་ཏི ཨ་ཏྠོ. ཡོ་ག་ཝི་བྷཱ་ག་ཏོ་ཏི ‘ཎཱི’ཏི་ཡོ་ག་ཝི་བྷཱ་ག་ཏོ, ར་ཛྫཾ ཀཱ་རེ་ཏཱི་ཏི ཨེ་ཏྠ སཱ་མྱ་མ་ཙྩཱ་དི་ཀཾ ས་ཏྟ་ངྒཾ ར་ཛྫཾ པ་ཝ་ཏྟེ་ཏཱི་ཏི ཝཱ ཨ་ཏྠོ, པ་ཡོ་ཛ་ཀ་བྱཱ་པཱ་རེ ཎི.
༡༦. པ་ཡོ
པ་ཡོ་ཛ་ཀོ ཙོ་ད་ཀོ བྱཱ་པཱ་ར་ཀོ་ཏི ཨ་ཏྠོ ན་ནུ ཙ ཝུ་ཏྟི་ཡཾ ‘ཀ་ཏྟཱ་རཾ པ་ཡོ་ཛ་ཡ་ཏཱི’ཏི ཝུ་ཏྟཾ ཀ་ཐཾ པ་ཡུ་ཛྫ་མཱ་ན་སྶ ཀ་ཏྟུ་ཏྟཾ་ཏི ཨཱ་ཧ- ‘པ་ཡུ་ཛྫ་མཱ་ནོ’ཙྩཱ་དི. ནཱ་ཝ་སྶཾ ཀི་རི་ཡཱ་པ་ཝ་ཏྟ་ཀ་ཏྟེ་ནེ་ཝ ཡོ་གྒ་ཏཱ་མ་ཏྟེ་ན་པི ཀ་ཏྟུ་ཏྟཾ སི་ཡཱ་ཏི ད་སྶེ་ནྟོ ཨཱ་ཧ- ‘ཀི་རི་ཡཱ་ཡ ཡོ་གྒོ’ཏི་ཨཱ་དི. པཱ་སཱ་ཎ་མྦ་ལེ་ནུ་ཊྛཱ་པེ་ཏི’ཙྩཱ་དཱི་སུ ཧི ཡོ་གྱ་ཏཱ་ཡ་པི ཀ་ཏྟུ་ཏྟཱ་ཝ་སཱ་ཡོ་སི་ཡཱ, ཀོ་པ་ནཱ་ཡཾ པ་ཡོ་ཛ་ཀ་བྱ་པཱ་རོ་ཏི ཨཱ་ཧ- ‘པེ་ས་ནེ’ཙྩཱ་དི. དཱ་སཱ་དི་ནོ ཧཱི་ན་སྶ ཀ་ཏྠ་ཙི ཨ་ཏྠེ ནི་ཡོ་ཛ་ནཾ པེ་ས་ནཾ. གུ་རུ་ཨཱ་དི་ནོ ས་ཀྐཱ་ར་པུ་བྦཾ བྱཱ་པཱ་ར་ཎ་མ་ཛ྄ཛྷེ་ས་ནཾ. ཏཾ པེ་ས་ན་ཛ྄ཛྷེ་ས་ནཱ་དི་ཀཾ ལ་ཀྑ་ཎཾ ས་བྷཱ་ཝོ ཡ་སྶ སོ ཏ་ཐཱ ཝུ་ཏྟོ.
ཨཱ་དི་ས་དྡེ་ན ཨཱ་ནུ་ཀཱུ་ལྱ་བྷཱ་གི་ནོ བྱཱ་པཱ་ར་སྶ ག་ཧ་ཎཾ, ཏ་ཐཱ ཙ ‘བྷི་ཀྑཱ ཝཱ་ས་ཡ་ཏི ཀཱ་རཱི་སོ-ཛ྄ཛྷཱ་པེ་སཱི’ཏི སི་ཛ྄ཛྷ་ཏི. བྷི་ཀྑཱ ཧི པ་ཙུ་ར་བྱ་ཉྫ་ན་ཝ་ཏཱི ལ་བྦྷ་མཱ་ནཱ ཝཱ་སཱ་ནུ་ཀཱུ་ལཾ ཏི་ཏྟི་ཝི་སེ་ས་མུ་པ་ཛ་ན་ཡ་ཏི. ཀཱ་རཱི་སོ་པི ནི་ཝཱ་ཏེ པ་དེ་སེ སུ་ཊྛུ པ་ཛྫ་ལི་ཏོ་ཛ྄ཛྷ་ཡ་ན་ཝི་རོ་དྷི སཱི་ཏ་ཀ་ཏ་མུ་པ་དྡ་ཝ་མ་པ་ན་ཡ་ནྟོ-ཛ྄ཛྷ་ཡ་ནཱ་ནུ་ཀཱུ་ལ་སཱ་མ་ཏྠི་ཡ་མཱ་ད་དྷཱ་ཏི ཏ་ཏོ ཏེ་ས་མྤི ཡུ་ཏྟ་མྤ་ཡོ་ཛ་ཀ་ཏྟ་ནྟི.
པ་ཡོ་ཛ་ཀ་བྱཱ་པཱ་རེ་ཏཱི་དཾ པ་ཙྩ་ཡ་ཝི་སེ་ས་ནཾ ཝཱ སི་ཡཱ པ་ཀ་ཏི་ཝི་སེ་ས་ནཾ ཝཱ. ཏ་ཏྠ ཡ་དི པ་ཀ་ཏི་ཝི་སེ་ས་ནཾ སི་ཡཱ, ཏ་དཱ པ་ཡོ་ཛ་ཀ་བྱཱ་པཱ་རེ ཝ་ཏྟ་མཱ་ནཱ ཎཱི་ཎཱ་པཱི ཝི་དྷཱི་ཡ་ནྟཱི་ཏི (ག་མ་ནཾ) པ་ཏི ཡོ ནི་ཡོ་གོ ཏ་ད་ཏྠོ ག་མི, ན ག་ཏྱ་ཏྠོ, ཏ་སྶ ཙཱ་ཡཾ པ་ཡོ་ཛྫོ་ཏི ‘ག་མ་ཡ་ཏི མཱ་ཎ་ཝ་ཀཾ གཱ་མ’ནྟི ག་ཏྱ་ཏྠ་སྶ པ་ཡོ་ཛྫེ ‘‘ག་ཏི་བོ་དྷཱ་ཧཱ་རེ’’ཙྩཱ་དི་ནཱ (༢-༤) ཝི་ཧི་ཏཱ དུ་ཏི་ཡཱ ན པ་པྤོ་ཏི, ཏ་ཏོ པ་ཀ་ཏྱ་ཏྠ་ཝི་སེ་ས་ན་པ་ཀྑོ དུ་ཊྛོ་ཏི པ་ཙྩ་ཡ་ཝི་སེ་ས་ན་པ་ཀྑཾ ད་སྶེ་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘པ་ཙྩ་ཡ་ཝི་སེ་ས་ནཾ ཝེ་དཾ ན པ་ཀ་ཏི་ཝི་སེ་ས་ན’ནྟི.
པ་ཡོ་ཛ་ཀ་མ་ཏྟ་གྒ་ཧ་ཎེ་ཏི མ་ཏྟ་ས་དྡོ སཱ་མ་ཉྙ་ཝཱ་ཙཱི, ཡ་ཐཱ ‘ཀ་ཉྙཱ མ་ཏྟཾ ཝཱ་ར་ཡ་ཏཱི’ཏི. ཀ་ཏྟཱ་རཾ ཡོ པ་ཡུ་ཛྫ་ཏི ཡོ ཙ ཀ་ར་ཎཱ་དཱི་ནཾ པ་ཡོ་ཛ་ཀོ ཏེ་སཾ སཱ་མ་ཉྙེ་ན ག་ཧ་ཎེ ས་ཏཱི་ཏི ཨ་ཏྠོ. བྱཱ་པཱ་རེ་ཏྭེ་ཝཱ་ཏི པ་ཡོ་ཛ་ཀ་གྒ་ཧ་ཎ་མ་ནྟ་རེ་ན བྱཱ་པཱ་རེ་ཨི་ཙྩེ་ཝ ཝ་ཙ་ནཾ ཀ་ཏྟ་བྦཾ སི་ཡཱ་ཏི བྷཱ་ཝོ, ཏ་ནྟི པ་ཡོ་ཛ་ཀ་གྒ་ཧ་ཎཾ, ཝི་སི་ཊྛོ ཝི་ས་ཡོ ཡ་སྶ པ་ཡོ་ཛ་ཀ་གྒ་ཧ་ཎ་སྶ་ཏཾ་ཏ་ཐཱ་ཝུ་ཏྟཾ. ཀོ་པ་ནཱ་ཡཾ་ཝི་སི་ཊྛོ ཝི་ས་ཡོ་ཙྩཱ་ཧ- ‘ཡོ ལོ་ཀེ’ཨི་ཙྩཱ་དི. ཨི་ཏོ་ཝཱ་ཏི ཝ་ཀྑ་མཱ་ན་སྶ ཧེ་ཏུ་ནོ པ་རཱ་མཱ་སོ. ཏ་ནྟི ཙུ་རཱ་དཱི་ཧི ཎི་ཝི་དྷཱ་ནཾ. ཨེ་ཝཾ་ས་དྡོ ཝ་ཀྑ་མཱ་ནཱ་པེ་ཀྑོ. ཏཾ ཝི་སུཾ ཙུ་རཱ་དཱི་ཧི ཎི་ཝི་དྷཱ་ན་མེ་ཝ ཝ་ཀྑ་མཱ་ན་པྤ་ཀཱ་རེ་ན ས་ཕ་ལཾ སི་ཡཱ ནཱ་ཉྙ་ཐཱ་ཏི ཨ་ཏྠོ. ཏ་མེ་ཝ པ་ཀཱ་རཾ ད་སྶེ་ཏི‘ཡ་དི་མི་ནཱ’ཙྩཱ་དི.
༡༧. ཀྱོ་ཏཱ
ཀ་ཏྟ་རི ཝི་ཧི་ཏེ་སུ་པི མཱ་ན་ནྟ་ཏྱཱ་དཱི་སུ པ་ར་བྷཱུ་ཏེ་སུ ཀྱོ བྷ་ཝ་ཏཱི་ཏི ཝི་ཉྙཱ་ཡེ་ཡྻཱ་ཏི ‘བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སཱུ’ཏི ན ཀྱ་སྶ ཝི་སེ་ས་ན་ནྟི ཨཱ་ཧ- ‘མཱ་ན་ནྟ་ཏྱཱ་དཱི་ན’མི་ཙྩཱ་དི.
ཡ་དི ཧི ཀ་ཏྟ་རི ཝི་ཧི་ཏེ་སུ སི་ཡཱ, ཏ་ཐཱ ས་ཏི ཏེ་ས་མུ་བྷི་ནྣཾ པ་དྷཱ་ན་ཏྟེ་ནཱ་བྷི་དྷཱི་ཡ་མཱ་ནཱ་ན་མ་ཉྙ་མ་ཉྙཱ་ན་པེ་ཀྑ་ཏྟཱ ཨ་ས་མྦ་ནྡྷོ སི་ཡཱ, ན ཙེ ཝ་མྦྷཱུ་ཏཱ་ན་མ་བྷི་དྷཱ་ན་མ་ཏྠི, ན ཧི ‘ཋཱི་ཡ་ཏེ’ཙྩ་སྨཱ བྷཱ་ཝོ ཀ་ཏྟཱ ཙ པ་ཏཱི་ཡ་ཏེ, ནཱ་པི ‘ག་མྱ་ཏེ’ཙྩ་སྨཱ ཀ་མྨཾ ཀ་ཏྟཱ་ཙ. ཨ་པི ཏུ བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨཱ་ནེ་ཝ ག་མྱ་ནྟེ, ཏེ་ནཱ་ཧ- ‘ཏ་སྨཱ’ཨི་ཙྩཱ་དི.
ཏེ་ས་མེ་ཝཱ་ཏི མཱ་ན་ནྟ་ཏྱཱ་དཱི་ན་མེ་ཝ. པ་ར་ས་མ་ཉྙཱ་བྷི པ་རེ་སཾ ཀ་ཙྩཱ་ཡ་ནཱ ནཾ པ་རོ་ཀྑཱ་ཨི་ཙྩེ་ཝ ནཱ་མཾ. ཏ་བྦ་ཛྫི་ཏེ་སཱུ་ཏི པ་རོ་ཀྑཱ་ས་ཉྙི་པ་ཙྩ་ཡ་ཝ་ཛྫི་ཏེ་སུ. ཨ་པ་རོ་ཀྑེ་སཱུ་ཏི ཨེ་ཏྠ པ་ར་ས་མ་ཉྙཱ་ཝ་སེ་ན པ་རོ་ཀྑཱ་ཨི་ཙྩ་ནེ་ན ས་ཧ ས་མཱ་སཾ ད་སྶེ་ཏྭཱ ཨི་དཱ་ནི ཨ་ཉྙ་ཐཱ་པི པ་ཊི་པཱ་དེ་ཏུཾ ‘ཨ་ཐ་ཝཱ’ཏི་ཨཱ་དི་མཱ་ཧ. པ་རོ་ཀྑེ་ཏི ཨི་ནྡྲི་ཡཱ་ཝི་ས་ཡེ ཀཱ་ལེ. པ་རོ་ཀྑེ་ཝི་ཧི་ཏཱ པ་ཙྩ་ཡཱ་ཏི ཨི་མི་ནཱ ཨུ་པ་ཙཱ་རེ་ན ཏ་དྡྷི་ཏ་པྤ་ཙྩ་ཡ་ཝ་སེ་ན ཝཱ པ་རོ་ཀྑཱ་ཏི ས་དྡ་ནི་པྥ་ཏྟི་མཱ་ཧ. ཏེ པ་ན‘ཨ ཨུ’ ཨི་ཙྩཱ་ད་ཡོ. ཏ་ཏོ་ཏི པ་རོ་ཀྑ་པྤ་ཙྩ་ཡ་ཏོ.
ན་ནུ པུ་བྦ་པ་ཀྑེ ‘ཨ་པ་རོ་ཀྑེ་སཱུ’ཏི ཨེ་ཏྠ ‘པ་རོ་ཀྑཱ་ཝ་ཛྫི་ཏེ་སཱུ’ཏི ཨ་ཏྠ ཝ་ཙ་ནཾ ཡུ་ཛྫ་ཏི, དུ་ཏི་ཡ་པ་ཀྑེ པ་ན ‘པ་རོ་ཀྑ་ཝ་ཛྫི་ཏེ་སཱུ’ཏི, ཏ་ཐཱ ས་ཏི ཀ་ཐ་མེ་ཏྠ ‘པ་རོ་ཀྑཱ་ཝ་ཛྫི་ཏེ་སཱུ’ཏི ཨ་ཏྠ་ཝ་ཙ་ནཾ ཡུ་ཛྫ་ཏཱི་ཏི ཨཱ་ཧ- ‘ཏེ་པ་ནཱ’ཏི་ཨཱ་དི. ཨི་དྷཱ་ཏི ཨ་པ་རོ་ཀྑེ་སཱུ་ཏི ཨི་མ་སྨིཾ. ན་ནུ ཙ ‘‘པ་རོ་ཀྑེ ཨ ཨུ’’ཨི་ཙྩཱ་དི་སུ་ཏྟེ (༦-༦) ‘པ་རོ་ཀྑེ’ཏི པ་ཀ་ཏི་ཝི་སེ་ས་ན་ནྟི པ་ཙྩ་ཡཱ་ནཾ པ་རོ་ཀྑེ ཝི་ཧི་ཏ་ཏཱ ཀ་ཐ་ནྟི མ་ན་སི ནི་དྷཱ་ཡཱ་ཧ ‘པ་རོ་ཀྑེ’ཨི་ཙྩཱ་དི. བྷ་ཝ་ནཾ བྷཱ་ཝོ ཀི་རི་ཡཱ་དྷཱ་ཏྭ་ཏྠོ.
སཱ་དྷཱི་ཡ་མཱ་ནཱ་ཝ་ཏྠོ་ཏི ཨི་མི་ནཱ སི་དྡྷཱ་ཝ་ཏྠཱ ནི་ར་སྶ་ཏེ. པུ་བྦ་པ་རཱི་བྷཱུ་ཏོ པ་དྷཱ་ན་ཀི་རི་ཡཱ་ཝ་ཡ་ཝ་བྷཱུ་ཏོ ཀི་རི་ཡཱ་རཱུ་པོ ཨ་ཏྠོ ལ་ཀྑ་ཎཾ ས་བྷཱ་ཝོ ཡ་སྶ དྷཱ་ཏྭ་ཏྠ་སྶ སོ ཏ་ཐཱ ཝུ་ཏྟོ. ས་ཏྭ་བྷཱུ་ཏོ་ཏི ཨེ་ཏྠ པ་ཏཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི སེ་སོ. བ་ཧུ་ཝ་ཙ་ན་མྤི ཧོ་ཏི པཱ་ཀཱ་པཱ་ཀེ་ཏི ཨ་དྷི་པྤཱ་ཡོ, ཀ་རཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི ཀ་མྨཾ, ཏ་ཉྩ ཡ་དི་པི ནཱ་མཱ་དི་ཀ་མྨ་མ་ཏྠི, ཏ་ཐཱ་པི ཀྲི་ཡ་ཏྠཱ་ཨི་ཙྩཱ་དྷི་ཀཱ་ར་ཏོ མཱ་ནཱ་དཱི་ན་མ་ཉྙ་ཏྠཱ་ལ་བྦྷ་ན་ཏོ ཙ ཀི་རི་ཡཱ ས་མྦ་ནྡྷོ་ཝ ག་ཡ྄ཧ་ཏེ, སུ-ས་ཝ་ནེ སཱུ་ཡ་མཱ་ནཾ.
པཱ་ཎི་ནི་ཡེ་ཧེ་ཏྠ ‘‘བྷི་ནྡ་ཏི ཀུ་སཱུ་ལཾ’ཏྱཱ་དོ ཡཱ བྷེ་ད་ནཱ་དི་ཀི་རི་ཡཱ ཀ་མྨ་ནི དི་སྶ་ཏེ, སཱ ཡ་དཱ སུ་ཀ་ར་ཏྟ་མ་ཏྟེ་ན ས་པྤ་དྷཱ་ན་ཏྟ་ཝ་ཙ་ནི་ཙྪཱ་ཡཾ ཀ་ཏྟུ་ཏྟེ་པྱུ་པ་ལ་བྦྷ་ཏི ‘བྷི་ཛྫ་ཏེ ཀུ་སུ་ལོ ས་ཡ་མེ་ཝེ’ཙྩཱ་དི་ནཱ, ཏ་དཱ་སྶ ཀ་ཏྟུ་ནོ སུ་ཏྟ་ནྟ་རེ་ན ཀ་མྨ་ས་རི་ཀྑ་བྷཱ་ཝོ ཝི་དྷཱི་ཡ་ཏེ ‘ཀ་མྨ་ནི་སྶ་ཡཾ ཀཱ་རི་ཡཾ ཡ་ཐཱ སི་ཡཱ’ཏི. ཏ་ནྣི་སྶཱ་ཡཱ་ཧ- ‘ཡ་དཱ ཀ་མྨ་མེ་ཝེ’ཙྩཱ་དི. ཡ་དཱ ཀ་མྨ་མེ་ཝ ཀ་ཏྟུ་བྷཱ་ཝེ་ན ཝི་ཝ་ཙྪཱི་ཡ་ཏེ་ཏི ས་མྦ་ནྡྷོ. ཀ་ཐཾ ཀ་ཏྭཱ ཏ་ཐཱ ཝི་ཝ་ཙྪཱི་ཡ་ཏེ་ཙྩཱ་ཧ- ‘ཨ་ཏྟ་ས་མ་ཝེ་ཏཱ་ཡ’ཨི་ཙྩཱ་དི. ཨ་ཏྟ་ས་དྡེ་ན ཀ་མྨ་མ་ཏྲ ཝི་ཝ་ཙྪི་ཏཾ, ཨ་ཏྟ་ནི ས་མ་ཝེ་ཏཱ ཨེ་ཀ་དེ་སཱི་བྷཱུ་ཏཱ ཨ་ཏྟ་ས་མ་ཝེ་ཏཱ, ཏ་སྶཱ ཀི་རི་ཡཱ་ཡ ཀ་མྨ་ཊྛ་ཀི་རི་ཡཱ་ཡཱ་ཏི ཝུ་ཏྟཾ ཧོ་ཏི.
སུ་བྷེ་ད་ཏྟཱ་དི་ནེ་ཏི ཧེ་ཏུ་མྷི ཀ་ར་ཎེ ཝཱ ཏ་ཏི་ཡཱ. ཨ་ཏྠ་ཏོ་ཏི ‘ཀ་མྨེ་ཡེ་ཝ ཀྱོ’ཏི (ན ས་ཀྑི) [ཏ་སྨཱ] ཝུ་ཏྟ་ནྟི ཨ་དྷི་པྤཱ་ཡོ. ཏ་ཐཱ་ཧི ‘བྷི་ཛྫ་ཏེ་ཏི ས་ཝ་ནཱ ཀ་མྨ་ཏཱ་ཝ་ག་མྱ་ཏེ’ཏི ཨི་མི་ནཱ ཨ་ཏྠ་ཏོ ཀ་མྨེ་ཡེ་ཝ་ཀྱོ་ཏི་པ་ཊི་པཱ་དི་ཏ་མེ་ཝ. ཝུ་ཏྟ་མེ་ཝ ཕུ་ཊཱི་ཀ་ར་མཱ་ཧ- ‘བྷི་ཛྫ་ཏེ ཨི་ཙྩ་སྨིཾ པ་དེ’ཨི་ཙྩཱ་དི. ཨ་ཉྙ་ཐཱ་ཏི ཡ་དི ཀ་མྨེ་ཡེ་ཝ ཏེ་པ་ཙྩ་ཡོ ན སི་ཡཱ. ཨ་ཏོ་ཏི བྷི་ཛྫ་ཏེ ཨི་ཙྩ་སྨཱ. ཨུ་པ་སཾ་ཧ་ར་མཱ་ཧ- ‘ཏ་སྨཱ’ཨི་ཙྩཱ་དི. ཀིཾ ཝ་ཙ་ནེ་ནཱ་ཏི པཱ་ཎི་ནཱི་ཡཱ་ན་མི་ཝ ཀིཾ སུ་ཏྟ་ཏྟ་རེ་ནཱ་ཏི ཨ་ཏྠོ.
ཝ་ཙ་ནཱ་བྷཱ་ཝེ་པི ཀ་མྨ་ཀ་ཏྟ་རི པ་ད་ས་ངྑཱ་ར་ཀྐ་མོ་པ་ད་སྶ་ན་མུ་ཁེ་ན ཝུ་ཏྟི ག་ནྠཾ ཝི་ཝ་རི་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘ཝཱ་ཀྱ་ཏོ’ཨི་ཙྩཱ་དི. ཝཱ་ཀྱ་ཏོ ཨུ་དྡྷ་རི་ཏྭཱ པ་དེ་ས་ངྑ་རི་ཡ་མཱ་ནེ་ཏི ‘བྷི་ཛྫ་ཏེ ཀུ་སཱུ་ལོ ས་ཡ་མེ་ཝེ’ཏི ཝཱ་ཀྱ་ཏོ ཝི་སུཾ ཀ་ཏྭཱ བྷི་ཛྫ་ཏེ’ཏི པ་དེ ས་ངྑ་རི་ཡ་མཱ་ནེ ནི་པྥཱ་དཱི་ཡ་མཱ་ནེ་ཏི ཨ་ཏྠོ. ཏ་དེ་ཝཱ་ཏི པ་ད་ཏྠ་སཱ་མ་ཉྙ་མེ་ཝ. ཏ་ནྣི་པྥཱ་ད་ནེ་ཏི ཏ་སྶ ས་ངྑ་རི་མཱ་ན་སྶ པ་ད་སྶ ས་ངྑ་ར་ཎེ. ས་ཡ་ནྟཱི་མ་སྶཱ་ཏྲ ཨ་ཏྟ་ནཱ་ཏི ཨ་ཏྠོ. ན ཀེ་ཝ་ལ མ་ནེ་ནེ་ཏ་དེ་ཝ ཝུ་ཏྟཾ- ‘ཀ་མྨེ་ཡེ་ཝ པ་ཙྩ་ཡོ’ཏི, ཀི་ཉྩ་ར་ཧི ཨ་ཉྙ་མྤ་ཏྠཱི་ཏི ད་སྶེ་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘ཨ་ནེ་ན ཙེ’ཙྩཱ་དི. ཙོ ཝ་ཏྟ་བྦ་ནྟ་ར་ས་མུ་ཙྩ་ཡེ. ཨ་ནེ་ན་བྷི་ཛྫ་ཏེ་ཏི ས་ཝ་ནཱ་ཨི་ཙྩཱ་དི་ནཱ ཨི་ད་ཉྩཱ་ཧཱ་ཏི ཨ་ཏྠོ. ཀི་ནྟ་དི་ཙྩཱ་ཧ ‘ཀ་མྨ ཀ་ཏྟུ་ནོ’ཙྩཱ་དི, ན པ་ད་མུ་དཱ་ཧ་ར་ཎ་ནྟི ཀ་མྨ་ཀ་ཏྟུ་ནོ ཝཱ་ཀྱ་མེ་ཝོ་དཱ་ཧ་ར་ཎཾ… ཝཱ་ཀྱེ་ནེ་ཝ ཏ་སྶ པ་ཏཱི་ཏི་ཡཱ མ་ཉྙ་ཏེ. པ་ད་མེ་ཝོ་དཱ་ཧ་ར་ཎཾ ཀ་སྨཱ ན སི་ཡཱ་ཏི ཨཱ་ཧ- ‘པ་དེ་ཧི’ཙྩཱ་དི. དུ་ཏི་ཡ་མུ་དཱ་ཧ་ར་ཎཾ ད་སྶེ་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘ཀ་ཏྟུ་ནི་སྶ་ཡོ པི’ཙྩཱ་དི.
ཨ་སྨིཾ པ་ཀྑེ་ཏི ཨ་སྨིཾ ཀ་ཏྟུ་ཏྟེ་ན ཝི་ཝ་ཙྪི་ཏེ པ་ཀྑེ. ཏ་བྦི་ས་ཡ་ཏྟ་ནྟི ཀ་མྨ་ཝཱ་ཙཱི་ས་ཡཾ ས་དྡ་ཝི་ས་ཡ་ཏྟཾ. བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སཱུ་ཏཱི་མ་སྶ ཀ་ཏྟ་རི་ཙྩ་སྶ ཙ པ་ཙྩ་ཡ་ཝི་སེ་ས་ན་ཏྠེ ས་ཏི སཱ་མ་ཏྠི་ཡ་ལ་དྡྷ་མྤ་ཡོ་ཛ་ནཾ ད་སྶེ་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སཱུ’ཏི་ཨཱ་དི. ཨི་མི་ནཱ ཨ་ནེ་ན ཙ ཝི་སེ་སི་ས་ཏྟཱ་ཏི ས་མྦ་ནྡྷོ. ཀི་ནྟཾ ཝི་སེ་སི་ཏ་ནྟི ཨཱ་ཧ- ‘མཱ་ན་ནྟ ཏྱཱ་དཱི་སཱུ’ཏི. ཀི་ནྟ་མྤ་ཡོ་ཛ་ན་ནྟི པ་ཡོ་ཛ་ནཾ ད་སྶེ་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘ཏྱཱ་དཱི་ན’མི་ཙྩཱ་དི. ཡ་དི བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སུ ཀ་ཏྟ་རི ཙ ཏེ་ན ཏེ་ན [དྷཱ་ནེ་ན] སུ་ཏྟེ་ན མཱ་ནཱ་ད་ཡོ ན སི་ཡུཾ, ཀ་ཐ་ནྟཾ ཝི་སེ་སི་ཏེ་སུ མཱ་ནཱ་དཱི་སུ པ་རེ་སུ ཀྱཱ་ད་ཡོ སི་ཡུ་ནྟཱི་མི་ནཱ སཱ་མ་ཏྠི་ཡེ་ན ( ) [(ས་ཏི)] བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སུ ཀ་ཏྟ་རི ( ) [(ཏི)] ཙ ‘‘ཝ་ཏྟ་མཱ་ནེ་ཏི ཨ་ནྟི’’ཙྩཱ་དི་པྤ་བྷུ་ཏི་ཀེ་ཧི (༦-༡) སུ་ཏྟེ་ཧི ཡ་ཐཱ་ལཱ་བྷཾ བྷཱ་ཝཱ་དཱི་སུ པ་ཙྩ་ཡཱ ཧོ་ནྟཱི་ཏི ཝི་ཉྙཱ་ཡ་ཏཱི་ཏི བྷཱ་ཝོ.
ན་ཏ་ད་ཏྠཾ ཝ་ཙ་ན་མཱ་ར་དྡྷ་ནྟི བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སུ ཀ་ཏྟ་རི མཱ་ན་ནྟ་ཏྱཱ་དི་ཝི་དྷཱ་ན་ཏྠཾ པཱ་ཎི་ནི་ཡེ་ཧི ཝི་ཡ སུ་ཏྟ་ནྟ་རཾ ནཱ་ར་དྡྷ་ནྟི ཨ་ཏྠོ. ཨ་ཐ བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སུ ཀ་ཏྟ་རི ཙ མཱ་ནཱ་དི་ཝི་དྷཱ་ན་ཏྠཾ ཝ་ཙ་ནཾ ནཱ་ར་དྡྷཾ དྷཱ་ཏུ་ནི་ཡ་མ་ནཾ [དྷཱ་ཏུ་ནི་ཡ་མ་ཏྠཾ] ཏྭ་སྶ ཝ་ཏྟ་བྦ་ནྟི ཏ་ཉྩ སཱ་མ་ཏྠི་ཡཱ་ཝ (ལ་བྦྷ་ཏེ་ཏི) ད་སྶེ་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘ཀི་རི་ཡ་ཏྠ་ནི་ཡ་མོ་པི’ཙྩཱ་དི. ཨ་ཀ་མྨ་ཀཱ དྷཱ་ཏུ་ཏོ བྷཱ་ཝེ ཀ་ཏྟ་རི ཙ ས་ཀ་མྨ་ཀཱ ཀ་མྨེ ཀ་ཏྟ་རི ཙེ་ཏི ཀི་རི་ཡ་ཏྠ་ནི་ཡ་མོ ཡ་ཐཱ་ཝུ་ཏྟེ་ན སཱ་མ་ཏྠི་ཡཱ ལ་བྦྷ་ཏེ་ཏི ས་མྦ་ནྡྷོ. ཨ་ཀ་མྨ་ཀཱ་ནཾ ཀ་མྨ་ཝི་ར་ཧཱ, ས་ཀ་མྨ་ཀཱ་ན་ཉྩ ས་ཏོ་པི བྷཱ་ཝ་སྶཱ་པྤ་དྷཱ་ན་ཏྟཱ ཨ་ཀ་མྨ་ཀཱ ཀ་ཏྟ་རི བྷཱ་ཝེ ཙ བྷ་ཝ་ནྟི ན ཀ་མྨེ, ས་ཀ་མྨ་ཀཱ ཀ་མྨ་ས་བྦྷཱ་ཝཱ ཀ་ཏྟ་རི ཀ་མྨེ ཙ བྷ་ཝ་ནྟི ན བྷཱ་ཝེ་ཏཱི་དཾ སཱ་མ་ཏྠི་ཡཾ.
ཀ་མྨ་མ་པེ་ཀྑ་ཏེ་ཏི པ་ཙཱ་དི་ཏོ ཀ་ཏྟ་རི པ་ཋ་མ་པུ་རི་སེ་ཀ་ཝ་ཙ་ནེ ཀ་ཏེ པ་ཙ་ཏི་ཙྩཱ་དཱི་སུ པ་ཙཱ་དི་ནོ པ་ཙ་ནཱ་དི་ཀི་རི་ཡཱ ཨོ་ད་ནཱ་དི་ཀཾ ཀ་མྨ་མ་པེ་ཀྑ་ཏེ. ཀ་ཏྟུ་ཏྟ་མ་པེ་ཀྑ་ཏེ་ཏི བྷ་ཝ་ཏི་ཙྩཱ་དཱི་སུ བྷཱུ་ཨཱ་དཱི་ནཾ བྷ་ཝ་ནཱ་དི་ཀི་རི་ཡཱ ཀ་ཏྟུ་མ་ཏྟ་མ་པེ་ཀྑ་ཏེ.
༢༠. ཎི་ཎཱ
ཡ་ད་ཏྠ་ནྟི ཡཾ་པ་ཡོ་ཛ་ནཾ.
༢༣. ཛྱཱ
ཛི་ན་ནྟོ་ཏི ‘‘བྱ་ཉྫ་ནེ དཱི་གྷ་ར་སྶཱ’’ཏི (༡-༣༣) ར་སྶོ. ས་བྦ་ཏྠེ་ཝ ཡ་ཏྠ ཀ་ཏྟ་རི པ་ཙྩ་ཡོ ཏ་ཏྠ ཝི་ཀ་ར་ཎཱ་པི ཀ་ཏྟ་རི་ཡེ་ཝ, ཡ་ཏྠ བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སུ ཏ་ཏྠ ཝི་ཀ་ར་ཎཱ་པི བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སུ་ཡེ་ཝ,… ཨེ་ཀཱ་ཡ པ་ཀ་ཏི་ཡཱ ཀཱ་ར་ཀ་བྷེ་དེ(ན) པ་ཙྩ་ཡ་སྶཱ་ས་མྦྷ་ཝ་ཏོ. ཏ་སྨཱ ས་ཧཱ་བྷི་དྷཱ་ནཱ་ནཾ མཱ་ནཱ་དི་ཝི་ཀ་ར་ཎཱ་ནཾ ཀ་ཐ་ནྣཱ་མ ས་ཧཱ་ས་མྦྷ་ཝཾ ག་ཙྪེ་ཡྻུ་ནྟི ཝི་དྷཱི་ཡ་ནྟེ.
༢༧. བྷཱ་ཝ
ཝི་ཝ་ཙྪཱ་བྷེ་དེ་ནཱ་ཏི ས་ཀ་མྨ་ཀཱ་ཀ་མྨ་ཀ་ཝ་ཙ་ནི་ཙྪཱ་བྷེ་དེ་ན. ཨུ་བྷ་ཡ་ཏྠཱ་ཏི བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སུ. ཀ་རཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི ཀ་ཏྟ་བྦོ ཀ་ར་ཎཱི་ཡོ. ‘‘ཨ་པ་ཝཱ་ད ཝི་ས་ཡེ ཨུ་སྶ་གྒོ ནཱ་བྷི་ནི་ཝི་ས་ཏཱི’’ཏི ཨེ་སོ ཨུ་སྶ་གྒ་དྷ་མྨོ. ཏ་བྦཱ་དཱི་ན་ནྟུ ཀེ་ས་ཉྩུ་སྶ་གྒཱ་ན་མྤི ཨ་པ་ཝཱ་ད་ཝི་ས་ཡེ པ་ཝ་ཏྟི ཧོ་ཏི བ་ཧུ་ལཱ་དྷི་ཀཱ་རཱ. ཡ་ཐཱ ‘‘བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སུ ཏ་བྦཱ་ནཱི་ཡཱ’’ཏི ཨུ་སྶ་གྒོ, ‘‘ཝ་དཱ་དཱི་ཧི་ཡོ’’ཏི (༥-༣༠) ཨ་པ་ཝཱ་དོ ཏཾ་ཝི་ས་ཡེ་པི ཏ་བྦཱ་ནཱི་ཡཱ ཧོ་ནྟི ‘ག་ནྟ་བྦོ ག་མ་ནཱི་ཡོ’ཏི ཝེ་དི་ཏ་བྦོ་ཏི.
༢༨. དྷྱ་ཎ
ཀཱ་རི་ཡཾ ‘‘ཉི བྱ་ཉྫ་ན་སྶཱ’’ཏི (༥-༡༧༠) ཉི.
༣༠. ཝ་དཱ
ཨ་ནྣ་ཏོ་ཏཱི་མི་ནཱ ‘བྷོ་གྒ་མ་ཉྙ’ནྟེ་ཏྠ ཨ་ཉྙཾ ནཱ་མ ཨ་ནྣ་ཝ་ཏཱ ཨ་ཉྙ་ནྟི ཨ་ཏྠ་མཱ་ཧ.
༣༡. ཀཱི་ཙྩ
ཀ་མྨ་ཀ་རོ བྷ་རི་ཏ་བྦ་ཏཱ་ཡེ་ཙྩཱ་དི་ནཱ ཀི་རི་ཡཱ་ས་དྡ་ཏྟཾ བྷ་ཙྩ་ས་དྡ་སྶ ད་སྶེ་ནྟོ ས་ཉྙཱ་བྷཱ་ཝ་མ་པཱ་ཀ་རོ་ཏི. ‘‘ས་ཉྙཱ་ཡཾ བྷ་རཱ’’ཏི ཙ ག་ཎ་སུ་ཏྟ་ནྟི ད་ཊྛ་བྦཾ, ཏེ་ནཱ་ཧ- ‘ས་ཉྙཱ་ཡཾ བྷ་རཱ’ཏི་ཨཱ་དི.
ཨ་བྷ་རི་ཏ་བྦཱ་པི་ཙྩཱ་དི་ནཱ ཨི་དཾ དཱི་པེ་ཏི དུ་ཝི་དྷཱ ས་ཉྙཱ་ས་དྡཱ ཀེ་ཙི ད་ཙྩ་ནྟ ཝི་ག་ཏཱ་ཝ་ཡ་ཝ་ཏྠཱ ཡ་ཐཱ ཌི་ཏྠཱ་ད་ཡོ, ཀེ་ཙི་ད་ཝ་ཡ་ཝ་ཏྠཱ་ནུ་ག་ཏཱ་ཡ་ཐཱ ས་ཏྟ་པ་ཎྞཱ་ད་ཡོ, ཏ་ཏྠ བྷ་རི་ཡཱ་ས་དྡ་སྶ ཀ་མྨ་མྤ་ཝ་ཏྟི་ནི་མི་ཏྟཾ ‘བྷ་རི་ཏ་བྦཱ བྷ་རི་ཡཱ’ཏི, ཡ་ཐཱ ས་ཏྟ པ་ཎྞཱ་ནི ཨ་སྶཱ་ཏི ས་མྦ་ནྡྷོ པ་ཝ་ཏྟི་ནི་མི་ཏྟཾ ས་ཏྟ་པ་ཎྞ་ས་དྡ་སྶ, ཨེ་ཏ་ཉྩ པ་ཝ་ཏྟི་ནི་མི་ཏྟཾ ས་དྡ་ནི་པྥ་ཏྟི་ཀི་རི་ཡཱ་ཡ་མེ་ཝོ་པ་དི་སཱི་ཡ་ཏེ, ཀྭ་ཙི་དེ་ཝ ཏྭ་ཏྠ་ཝི་སེ་སེ ས་ཏྱ་ས་ཏི ཝཱ ཏ་སྨིཾ ནི་མི་ཏྟེ ས་དྡོ ཝ་ཏྟ་ཏཱི’’ཏི. ཨོ་ཀཱ་ར་སྶཱ་ཏི ‘‘ཡུ་ཝ་ཎྞཱ་ན་མེ ཨོ་པྤ་ཙྩ་ཡེ’’ཏི (༥-༨༢) ཀ་ཏ་ཨོ་ཀཱ་ར་སྶ.
༣༢. གུ་ཧཱ
ས་དྡི་ཀཱ་ན་ནྟི པཱ་ཎི་ནི་ཡ་ཀ་ཙྩཱ་ཡ་ནཱ་དི་ཝེ་ཡྻཱ་ཀ་ར་ཎཱ་ནཾ. པེ་ས་ནཾ ས་ཀྐཱ་ར་པུ་བྦ་ཀཾ ཝཱ ནི་ཡོ་ཛ་ནཾ. ཀཱ་མ་ཙཱ་རཱ་ནུ་ཉྙཱ་ཏི ཀ་ཏྟུ་མི་ཙྪ་ཏོ ཡ་ཐི་ཙྪ མ་ནུ་ཛཱ་ན་ནཾ ཨ་ཏི་ས་གྒོ་ནཱ་མཱ་ཏི ཨ་ཏྠོ. ནི་མི་ཏྟ་བྷཱུ་ཏ་སྶཱ་ཏི ‘‘བྷོ་ཏཱ ཀ་ཊོ ཀ་ཏྟ་བྦོ’ཙྩཱ་དཱི་སུ ཀ་ཊ་ཀ་ར་ཎཱ་དི་ནོ ཀཱ་ར་ཎ་བྷཱུ་ཏ་སྶ.
ན་ནུ ཙ སཱ་མ་ཉྙེ་ན ཝི་ཧི་ཏཱ ཨེ(ཏེ), ཏ་ཐཱ ཙ ས་ཏི ཝི་ཛ྄ཛྷ་ཏྠ་ཝི་ཧི ཏེ་ཧི ཨེ་ཡྻཱ་དཱི་ཧི ཏེ བཱ་དྷཱི་ཡ་ནྟི་ཙྩཱ་ཧ- ‘ན་ཙེ’ཙྩཱ་དི. ཝི་དྷི་ཝི་སེ་ས་ཏྟེ པཱི་ཏི ཝི་དྷཱ་ནཾ ཝི་དྷི ནི་ཡོ་ཛ་ནཾ ཀི་རི་ཡཱ་སུ བྱཱ་པཱ་ར་ཎཱ, ཏ་སྶ ཝི་དྷི་ནོ པེ་སཱ་དཱི་ནཾ ཝི་སེ་ས་ཏྟེ་པི, ནཱ་ཝ་སྶ་ནྟི་ཨཱ་དི ཛ་ཡཱ་དི་ཙྩ་བྱཱ་ཁྱཱ་ནཾ ནི་སྶཱ་ཡ ཝུ་ཏྟཾ, ཝུ་ཏྟ་ཉྷི ཏེ་ན ‘‘ཀི་མ་ཏྠཾ པེ་སཱ་དཱི་སུ ཀི་ཙྩ་ས་ཉྙི་ནོ ཏ་བྦ་ཨ་ནཱི་ཡ་ཎྱ་ཏྱ་པྤ་ཙྩ་ཡཱ ཝི་དྷཱི་ཡ་ནྟེ, ན སཱ་མ་ཉྙེ་ན བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སུ ཝི་ཧི་ཏཱ, ཨེ་ཝ་མེ་ཏེ [ཝི་ཧི་ཏཱ་ཨེ་ཝ, ཝོ-ཀཱ་སི་ཀཱ་ཝུ་ཏྟི] པེ་སྭཱ་དཱི་ཉྙ་སྭ་ཏྲ ཙ བྷ་ཝི་སྶ་ནྟཱི་ཏི ཝི་སེ་ས་ཝི་ཧི་ཏེ་ན ཝི་དྷྱཱ་དཱི་སུ པ་ཙྩ་ཡེ་ན བཱ་དྷཱི་ཡ་ནྟེ, ཝཱ་ས་རཱུ་པ་ཝི་དྷི་ནཱ བྷ་ཝི་སྶ་ནྟི ཨེ་ཝ་ཉྩ་ར་ཧི ཨེ་ཏཾ ཉཱ་པེ་ཏི ‘ཨི་ཏྠཱི་ཨ་དྷི་ཀཱ་ར་ཏོ པ་རེ་ན ཝཱ་ས་རཱུ་པ་ཝི་དྷི ནཱ་ཝ་སྶ་མྦྷ་ཝ་ཏཱི’ཏི [ཀི་མ་ཏྠ་མི་ཙྩཱ་དི ཙོ་དྱ, ཝི་ཙ་ས་ས་ཝི་ཧི་ཏེ་ཙྩཱ་དི པ་རི་ཧཱ་རོ, ཀི་ཙྩཱ ཧི སཱ་མ་ཉྙེ་ན ཝི་ཧི་ཏཱ, པ་ཉྩ་མཱི ཏུ པེ་སཱ་དི་ནཱ་ཏྠ་ཝི་སེ་སེ་ན, ཨ་ཏོ ཏེ་ན ཝི་སེ་ས་ཝི་ཧི་ཏེ་ན ཀི་ཙྩཱ པེ་སཱ་དི་ཝི་ས་ཡེ བཱ་དྷཱི་ཡེ་ར་ནྟི པུ་ན་བྦི་ཡ་ཏེ, ཝཱ་ས་རཱུ་པེ་ཙྩཱ་དི་ནཱ པ་རི་ཧཱ་རཾ ཝི་གྷ་ཊ་ཡ་ཏི. ཨེ་ཝཾ ཙ་ར་ཧི་ཙྩཱ་དི་ནཱ པེ་སཱ་དཱི་སུ ཀི་ཙྩ་ཝི་དྷཱ་ན་སྶ ཉཱ་པ་ཀ་ཏྟཾ ད་སྶ་ཡ་ཏི. (ཛི་ནི་ནྡ་བུ་དྡྷི་ནུ ༢༡ ས)]. ཨ་ས་རཱུ་པ་ཝི་དྷི ཨ་ས་རཱུ་པཱ་པ་ཝཱ་ད་པྤ་ཙྩ་ཡོ ཝཱ ཝི་ཀ་པྤེ་ན བཱ་དྷ་ཀོ ཧོ་ཏི ཨུ་སྶ་གྒ་སྶཱ་ཏི ཨེ་ཏཾ ཨ་ཝ་སྶཾ ན ཧོ་ཏཱི་ཏི ཉཱ་པ་ན་ཏྠ་མྤི ན ཝི་དྷཱི་ཡ་ཏེ་ཏི ཡོ་ཛ་ནཱ. ‘‘ཝཱ-ས་རཱུ་པོ-ནི་ཏྠི་ཡཾ’’ཏི (པཱ, ༣-༡-༩༤) པ་ར་སུ་ཏྟཾ. དྷཱ་ཏྭ་དྷི་ཀཱ་རེ་ཝི་ཧི་ཏོ ཨ་ས་རཱུ་པོ ཨ་པ་ཝཱ་ད་པྤ་ཙྩ་ཡོ ཨུ་སྶ་གྒ་སྶ བཱ་དྷ་ཀོ བྷ་ཝ་ཏི ཨི་ཏྠི ཨ་དྷི་ཀཱ་རེ ཝི་ཧི་ཏ་པྤ་ཙྩ་ཡཾ ཝ་ཛྫ་ཡི་ཏྭཱ་ཏི ཨ་ཏྠོ. ཧེ་ཊྛཱ ཝུ་ཏྟཱ་ནུ་སཱ་རེ་ནེ་དཾ ཝི་ཉྙཱ་ཏ་བྦཾ.
བྷོ་ཏཱ ཁ་ལུ ཀ་ཊོ ཀཱ་ཏ་བྦོ་ཙྩཱ་དི པེ་ས་ནེ. ཏྭ་ཡཱ ཀ་ཊོ ཀཱ་ཏ་བྦོ་ཏི ཨ་ནུ་ཉྙཱ་ཡཾ. པ་ཏྟ་ཀཱ་ལེ པ་ར་མུ་དཱ་ཧ་ར་ཎཾ. ཨེ་ཏྠ པ་ན ཀ་ཊ་ཀ་ར་ཎེ ཀཱ་ལཱ་རོ་ཙ་ན་མ་ཏྟ་མེ་ཝ ཝི་ཉྙཱ་ཡ་ཏི, ན པེ་སཱ་དི. ‘‘ས་ཏྟྱ་ར་ཧེ་སྭེ་ཡྻཱ་དཱི’’ཏི (༦-༡༡) སུ་ཏྟཾ ཝི་སེ་ས་ཝི་ཧི་ཏཾ, ཏེ་ནཱ་ཧ- ‘སཱ་མ་ཉྙ ཝི་དྷཱ་ན་ཏོ’ཙྩཱ་དི. ས་ཏྟི་ཝི་སི་ཊྛེ་ཙྩཱ་དི་ནཱ ཝུ་ཏྟ་མ་ཏྠཾ ཝི་ཝ་ར་ཏི ‘ས་ཏྟཱི’ཏི་ཨཱ་དི་ནཱ. ཀ་ཐཾ ས་ཏྟི་ཝི་སི་ཊྛ་ཏཱ ཀ་ཏྟུ་ནོ་ཏི ཨཱ་ཧ- ‘ཏཾ་ཡོ་གཱ’ཏི. ཏཱ་ཡ ས་ཏྟི་ཡཱ ཡོ་གོ ཏཾ་ཡོ་གོ. ཨ་ཝ་སྶ་ཀཱ་དྷ་མཱི་ཎ་ཏཱ་ཝི་སི་ཊྛེ ཏུ ཀ་ཏྟ་རི ཀི་ཙྩཱ་ནཾ ཏ་ད་ཉྙེ་ས་ཉྩ བྷཱ་ཝཱ་ཡ ཝི་སུཾ- སུ་ཏྟི་ཏཾ, ཏེ་ན, ཝུ་ཏྟཾ ‘ཨཱ་ཝ་སྶ་ཀཱ་དྷ་མཱི་ཎ་ཏཱ ཝི་སི་ཊྛེ་ཝ ཀ་ཏྟ་རཱི’ཏི. ས་བྦ་ཏྠེ་ཝེ་ཏྠ ‘ཨུ་དྡྷཾ མུ་ཧུ་ཏྟ་ཏོ’ཏི་ཨཱ་དི་ནཱ ཨེ་ཀེ་ཀ་མུ་དཱ་ཧ་ར་ཎཾ ཀ་མེ་ན ད་སྶི་ཏཾ. བྷོ་ཏཱ ར་ཛྫཾ ཀཱ་ཏ་བྦ་ནྟི ཨ་ར་ཧེ, བྷ་ཝ་ཏཱ ར་ཛྫཾ ཀཱ་ཏ་བྦ་ནྟི ཨ་ཏྠོ. བྷ་ཝཾ ཨ་ར་ཧོ་ཏི པ་ན ཨ་ར་ཧ་ཀ་ཏྟུ་ཏྟ་པྤ་ཀཱ་ས་ན་ཏྠཾ ཝུ་ཏྟཾ. ཨེ་ཝ་མུ་པ་རི་པི. ས་བྦ་མེ་ཏཾ བ་ཧུ་ལ་གྒ་ཧ་ཎཱ་ནུ་བྷཱ་ཝེ་ནེ་ཏི ཝི་ཉྙེ་ཡྻཾ.
༣༣. ཀ་ཏྟ
ག་ལེ་ཙོ་པ་ཀོ་ཏི ཨ་ལོ་པ་ས་མཱ་སོ. ཨ་བྷི་མ་ཏོ པ་རེ་ཧི. ཨ་ར་ཧཱ་དཱི་སུ ཝི་ཧི་ཏ་པྤ་ཙྩ་ཡེ་ཧཱི་ཏི ‘‘ས་ཏྟྱ་ར་ཧེ་སྭེ་ཡྻཱ་དཱི’’ (༦-༡༡) ཙ ‘‘སཱི་ལཱ་བྷི་ཀྑ་ཉྙཱ་ཝ་སྶ་ཀེ་སུ ཎཱི’’ཏི (༥-༥༣) ཙ ཨ་ར་ཧཱ་དཱི་སུ ཝི་ཧི་ཏ་པྤ་ཙྩ་ཡེ་ཧི. ཨུ་པཱ་དཱ་ན་སཱི་ལོ སི་ཀྑཱ་པ་ན་སཱི་ལོ. མུ་ཎྜ་ནཾ དྷ་མྨོ ས་བྷཱ་ཝོ ཡེ་སཾ ཏེ མུ་ཎྜ་ན་དྷ་མྨཱ. ཝ་དྷུཾ ཀ་ཏ་པ་རི་གྒ་ཧཾ སཱ་ཝི་ཊྛཱ་ཡ་ནཱ མུ་ཎྜ་ཡ་ནྟི ཨེ་ཏེ་སཾ ཀུ་ལ་དྷ་མྨོ.
༣༥. ཨཱ་སིཾ
ཀཱ་པ་ནཱ་ཡ་མཱ་སིཾ་སཱ ནཱ་མེ་ཙྩཱ་ཧ- ‘ཨ་པྤ་ཏྟ་སྶེ’ཙྩཱ་དི. ཀི་རི་ཡཱ ཝི་སེ་ས་ཀ་ཏྟུ་ཝི་ས་ཡཱ་ཏི ཀི་རི་ཡཱ་ཝི་སེ་ས་སྶ ཡོ ཀ་ཏྟཱ སོ ཝི་ས་ཡོ ཡ་སྶཱ སཱ ཏ་ཐཱ ཝུ་ཏྟཱ. ཀི་རི་ཡཱ་ཝི་སེ་ས་ཀ་ཏྟུ་ཝི་ས་ཡ་ཏྟ་མེ་ཝ ཕུ་ཊཱི ཀ་ཏྟུ་མཱ་ཧ- ‘ཨ་སྶཱ’ཨི་ཙྩཱ་དི. ཨ་སྶཱ ཛཱི་ཝ་ན་ཀི་རི་ཡཱ་ཡ ན་ནྡ་ན ཀི་རི་ཡཱ་ཡ བྷ་ཝ་ན་ཀི་རི་ཡཱ་ཡ ཝཱ ཀ་ཏྟཱ ཏཾ་ཀི་རི་ཡཾ ས་མྤཱ་དེ་ནྟོ བྷ་ཝེ་ཡྻ བྷ་ཝ་ཏཱུ་ཏི ཨ་ཏྠོ. ཛཱི་ཝ་ཏུ ན་ནྡ་ཏུ བྷ་ཝ་ཏཱུ་ཏི ཨཱ་སིཾ་སཱ་ཡཾ པ་ཡོ་གེ་ན ཛཱི་ཝ་ཀ ན་ནྡ་ཀ བྷ་ཝ་ཀ་ས་དྡཱ་ནཾ ཏཾ་ས་མཱ་ན་ཏྠ་ཏཱ ད་སྶི་ཏཱ.
ཨ་ཀེ་ནེ་ཝཱ་སིཾ ས་ན་ཏྠ་སྶ ག་མི་ཏ་ཏྟཱ་ཏི ཨཱ་སིཾ་ས་ནཱ ཨེ་ཝ ཨ་ཏྠོ, ཏ་སྶ ཨ་ཀ་པྤ་ཙྩ་ཡེ་ནེ་ཝ ག་མི་ཏ་ཏྟཱ ཨ་ཝ་བོ་དྷི་ཏ་ཏྟཱ. ནཱ་སིཾ ས་ན་ཏྠ་སྶ པ་ཡོ་གོ་ཏི ཨཱ་སིཾ་ས་ནཱ ཨ་ཏྠོ ཡ་སྶ ཛཱི་ཝ་ཏུ ན་ནྡ་ཏུ བྷ་ཝ་ཏྭི་ཙྩཱ་དི་ནོ ས་དྡ་ནྟ་ར་སྶ, ཏ་སྶ ན་པྤ་ཡོ་གོ་ཏི ཨ་ཏྠོ.
༣༦. ཀ་རཱ
ཀ་རོ་ཏི ཨ་ཏྟ་ནོ ཕ་ལ་ནྟི ཀཱ་ར་ཎཾ.
༣༧. ཧཱ་ཏོ
ཛ་ཧ་ནྟི ཨུ་ད་ཀ་ནྟི ཝཱི་ཧཱི་སུ ཧཱ་ཡ་ན་ས་དྡ་སྶ པ་ཝ་ཏྟི་ནི་མི་ཏྟཾ ད་སྶེ་ཏི. ཛ་ཧཱ་ཏི བྷཱ་ཝེ པ་ད་ཏྠེ་ཏི ཨི་མི་ནཱ་པི སཾ་ཝ་ཙྪ་རེ. བྷཱ་ཝེ་ཨི་ཙྩ་སྶ་ཏྠ་མཱ་ཧ ‘པ་ད་ཏྠེ’ཏི. ནི་པྥ་ཏྟི་མ་ཏྟཾ ཀི་རི་ཡོ་པཱ་དཱ་ན་ནྟི ཀེ་ཙི.
༣༩. ཝི་ཏོ
ན་ནུ ཙ ཝི་ཏོ་ཏི པ་ཉྩ་མཱི་ནི་དྡི་ཊྛ་ཏྟཱ ‘ཝི་ཏོ པ་ར་སྨཱ ཉཱ་ཨི་ཙྩ་སྨཱ’ཏི ཝ་ཏྟ་བྦཾ ཀ་ཐཾ ཝི་པུ་བྦཱ་ཏི ཝུ་ཏྟ་ནྟི ཨཱ་ཧ- ‘ཝི་ཏོ པ་རོ’ཨི་ཙྩཱ་དི. ཝི་པུ་བྦོ ཡ་སྶ་སོ ཝི་པུ་བྦོ. ཝི་ས་དྡ་ཏོ དྷཱ་ཏུ་མྷི པ་ར་བྷཱུ་ཏེ ས་ཏི ཝི་ས་དྡོ པུ་བྦོ ནཱ་མ ཧོ་ཏཱི་ཏི ཨ་ཏྠོ.
༤༠. ཀ་སྨཱ
ས་བྦཾ ཛཱ་ནཱ་ཏི, ཀཱ་ལཾ ཛཱ་ནཱ་ཏཱི་ཏི ཝི་གྒ་ཧོ.
༤༡. ཀྭ་ཙ
ནཱ་མ་ཛཱ་ཏི་གུ་ཎ་ཀི་རི་ཡཱ ད་བྦ་ས་མྦ་ནྡྷ་ཏོ པ་ཉྩ་ཝི་དྷ་ཏྟེ་པི ཀ་མྨ་སྶ ཀྲི་ཡ་ཏྠ་སྶཱ་ཝ་དྷི་ར་ཡ་མུ་པཱ་དི་ནྣོ་ཏི ཀྲི་ཡ་ཏྠ་ས་མྦ་ནྡྷཱ ཀི་རི་ཡཱ་ཀ་མྨ་སྶེ་ཧ ག་ཧ་ཎཾ. ཏ་ཉྩ ནི་བྦ་ཏྟི་ཝི་ཀ་ཏི་པ་ཏྟི་བྷེ་དེ་ན ཏི་ཝི་དྷཾ, ཏི་ཝི་དྷ་སྶཱ་པྱེ་ཏ་སྶ ཝི་སེ་སཱ་ནུ་པཱ་ན་ཏོ ག་ཧ་ཎ་ནྟི ཀ་མེ་ནུ་དཱ་ཧ་ར་ནྟོ ཨཱ་ཧ- ‘ཀ་ར་ཀ་ར་ཎེ’ཨི་ཙྩཱ་དི.
ལོ་ཀ་ཝི་དཱུ་ཏི་ཨཱ་དི་ད་སྶ་ན་ཏོ ཀྭ་ཙི་གྒ་ཧ་ཎེ པ་ཡོ་ཛ་ནཾ ཝ་ཏྟུ་མཱ་ཧ- ‘ཀ་མྨ་ཏོ’ཙྩཱ་དི. ན་ནུ ཙ ཀྭ་ཙི་གྒ་ཧ་ཎེ་ནེ་ཝ ‘ཨཱ་དི་ཙྩཾ པ་སྶ་ཏི’ཙྩཱ་དོ་པི (ནི་ཝ་ཏྟི) ཝ་ཏྟུཾ ས་ཀྐཱ ཀ་སྨཱ ‘བ་ཧུ་ལཱ་དྷི་ཀཱ་རཱ’ཏི ཝུ་ཏྟ་ནྟི ཨཱ་ཧ ‘ཏེ་ནེ’ཙྩཱ་དི. ཏེ་ནཱ་ཏི ཡེ་ན ཀྭ་ཙི་གྒ་ཧ་ཎཾ ཀུ་ཏོ་ཙི་ཡེ་ཝཱ་ཏི ད་སྶ་ན་ཏྠཾ ཀ་ཏཾ ཏེ་ནཱ་ཏི ཨ་ཏྠོ. ཏེ་ནཱ་ཏི ཝཱ ཀྭ་ཙི་གྒ་ཧ་ཎེ་ན. ཨ་ཐ ཨཱ་དི་ཙྩཾ པ་སྶ་ཏི་ཙྩཱ་དོ ཝི་ཡ ཀ་མྨ་ཀ་རཱ་དཱི་སུ་པི ནི་ཝ་ཏྟི་མ་ད་སྶེ་ཏྭཱ ‘ཀྭ་ཙཱི་ཏི ཀིཾ ཀ་མྨ་ཀ་རོ’ཏི ཀ་སྨཱ ཝུ་ཏྟ་ནྟི ཨཱ་ཧ- ‘ཡ་ཛྫེ་ཝ’མི་ཙྩཱ་དི.
ཏ་སྶཱ་ཏི བ་ཧུ་ལ་ཝ་ཙ་ན་སྶ, མ་ཧཱ་དྷི་ཀཱ་ར་ཏྟཱ་ཏི མ་ཧཱ་ཝི་ས་ཡ་ཏྟཱ. ཀུ་ཏོ་ཙི་ཡེ་ཝཱ་ཏི ཀུ་ཏོ་ཙི དྷཱ་ཏུ་ཏོ་ཡེ་ཝ. ཨ་ཐེ་ཧ ཀ་སྨཱ ན ཧོ་ཏི དེ་ཝ་ད་ཏྟོ ས་ཡ་ཏི དཱ་ཏྟེ་ན ལུ་ནཱ་ཏི སུ་ན་ཁཱ་ནཾ ད་དཱ་ཏི ན་ག་རཱ ཨ་པེ་ཏི ཐཱ་ལི་ཡཾ པ་ཙ་ཏི མཱ་ཏུ ས་ར་ཏཱི’’ཏི, ས་བྦ་མེ་ཝེ་དཾ ཀི་རི་ཡཱ (ཡཱ) བྷི་ས་མྦ་ནྡྷཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི ཡ་དི་པེ་ཝཾ, ཏ་ཐཱ་པི ཀ་མྨ་ཏྟེ་ནེ་ཝ ཡཾ ཝ་ཏྟུ མི་ཙྪི་ཏཾ ན ཀཱ་ར་ཀ་ནྟ་ར་ཏྟེ་ན ནཱ་པི ས་མྦ་ནྡྷ་བྷཱ་ཝེ་ན, ཏ་སྶེ་ཝ ཀ་མྨ་ས་དྡེ་ན ག་ཧ་ཎཾ ཀ་མྨ་ཝ་ཙ་ན་སཱ་མ་ཏྠི་ཡཱ, ཨ་ཉྙ་ཐཱ སྱཱ་དི་ཏོ་ཙྩེ་ཝ ཝ་དེ་ཡྻ ཀིཾ ཀ་མྨཱ་ཏི ཝ་ཙ་ནེ་ནཱ་ཏི.
༤༢. ག་མཱ
ཝེ་ད་ནྟི ཨེ་ཏྠ ཨ་ཏྠ་མཱ་ཧ ཝི་ཏྟི་ནྟི, ཏུ་ཊྛི་ནྟི ཨ་ཏྠོ.
༤༣. ས་མཱ
ཏ་ཉྩེ་ཏི ཨུ་པ་མཱ་ན་སྶ པ་རཱ་མཱ་སོ. བྷེ་དེ་ན ཝི་ཝ་ར་ཎ་ནྟི ས་མཱ་ནཱ་དཱི་ཧཱི་ཏི ཨ་ཝ་ཏྭཱ བྷེ་དེ་ན ཝི་ཝ་ར་ཎཾ. ཏུ་ལྱ་ཏཱ་ཡུ་པ་ལ་བྦྷ་མཱ་ན་སྶ ས་དི་སཱ་དི་ས་དྡ་ཝ་ཙ་ནཱི་ཡ་ཏྟཱ ཨ་ཝ་ཡ་ཝ་ཏྠཱ་ནུ་ག་མེ་ནཱ་ཏྟ་ནོ-བྷི་དྷེ་ཡྻེ ས་དི་སཱ་དི་ས་དྡཱ་ན་མྤ་ཝ་ཏྟི ཝེ་དི་ཏ་བྦཱ.
༤༤. བྷཱ་ཝ
ཀཱ་ར་ཀཾ སཱ་དྷ་ཀཾ ནི་བྦ་ཏྟ་ཀ་ནྟི ཨ་ན་ཏྠ་ནྟ་རཾ. ཀ་རོ་ཏི ཀི་རི་ཡཾ ནི་བྦ་ཏྟེ་ཏི ནི་མི་ཏྟ་བྷཱ་ཝེ་ནཱ་ཏི ཀཱ་ར་ཀཾ. ཀ་ཏྟཱ་དཱི་ནཾ ཀི་རི་ཡཱ་ནི་མི་ཏྟ་ཏྟ་ནྟུ ས་ཡ་མེ་ཝ ‘ཏ་ཏྠ ཀ་ཏྟཱ’ཏི་ཨཱ་དི་ནཱ བྷེ་དེ་ན པ་ཀཱ་ས་ཡི་སྶ་ཏི. ཀི་རི་ཡཱ་ནི་མི་ཏྟཾ… ནི་བྦ་ཏྟ་ཀེ་སུ ཀ་ཏྟཱ་དཱི་སུ ཚ་སུ་པི རུ་ལ༹ྷ་ཏྟཱ ཏེ་ནེ་ཏྠ ཀ་ཏྟཱ་ཝཱ་ཏྟ་པྤ་དྷཱ་ནོ, ཀ་ར་ཎཱ་ད་ཡོ་པྱ་པྤ་དྷཱ་ནཱ ཀཱ་ར་ཀ་བྱ་པ་དེ་སོ ལ་བྦྷ་ནྟེ… ཨ་ཉྙ་ཐཱ ཀཱ་ར་ཀ་ས་དྡེ་ན ཏེ་སཾ ག་ཧ་ཎཾ ན སི་ཡཱ་ཏི. ཀི་མི་དཾ ཀཱ་ར་ཀ་ནྟྱཱ་ཧ- ‘ས་ཏྟི་ཀཱ་ར་ཀ’ནྟི. ཨེ་ཝཾ ཙ་ར་ཧི ད་བྦཱ་དཱི་ནཾ ཀ་ཐཾ ཀཱ་ར་ཀ་ཏྟ་མི་ཙྩཱ་ཧ- ‘ཏ་ད་དྷི་ཀ་ར་ཎཱ’ཏི་ཨཱ་དི. ཏ་སྶཱ ས་ཏྟི་ཡཱ ཨཱ་དྷཱ་རཱ ནི་སྶ་ཡཱ་ཏི ཨ་ཏྠོ, པུཾ ན་པུཾ་ས་ཀེ ཨ་དྷི་ཀ་ར་ཎ་ས་དྡོ. ཏེ་སུ ད་བྦཱ དཱི་སུ ཏི་ཊྛ་ཏཱི་ཏི ཏ་ཏྲ་ཊྛཱ, ས་ཏྟི. ཏ་སྶཱ བྷཱ་ཝོ ཏ་ཏྲ་ཊྛ་ཏཱ, ཏཱ་ཡ. ཨ་ཐ ད་བྦཱ་དཱི་ནཾ མུ་ཁྱ་ཏོ ཀཱ་ར་ཀ་ཏྟེ ས་ཏི ཀི་མཱ་ཡཱ་ཏ་ནྟྱཱ་ཧ ‘ཡ་དི’ཙྩཱ་དི.
ཏེ་ས་ནྟི ཀ་ཏྟཱ་དི་ཀཱ་ར་ཀཱ་ནཾ. ཨ་ཉྙ་མ་ཉྙ་བྱཱ་ཝུ་ཏྟ་རཱུ་པ་ཏྟཱ་ཏི ཨ་ཉྙ་མ་ཉྙ་ཏོ བྱཱ་ཝུ་ཏྟཾ ནི་ཝ་ཏྟཾ རཱུ་པཾ ཀ་ར་ཎཱ་དི་ས་བྷཱ་ཝོ ཡེ་སཾ ཀ་ཏྟཱ་དི ཀཱ་ར་ཀཱ་ནཾ ཏེ ཏ་ཐཱ ཝུ་ཏྟཱ, ཏེ་སཾ བྷཱ་ཝོ ཏ་ཏྟཾ ཏ་སྨཱ. ཀ་ར་ཎ རཱུ་པ་ནྟི ཀ་ར་ཎཾ རཱུ་པཾ ས་བྷཱ་ཝོ ཡ་སྶ ཨ་དྷི་ཀ་ར་ཎ་སྶ ཏཾ ཏ་ཐཱ ཝུ་ཏྟཾ. ཨེ་ཝ་ཉྩ་ས་ཏི་ཀོ དོ་སོ་ཙྩཱ་ཧ ‘ཏ་ཐཱ ཙེ’ཙྩཱ་དི. ཀེ་ན་ཙི སུ་ཀ་ར་ཏྟེ་ན ས་པྤ་དྷཱ་ན་ཏྟ་ཝ་ཙ་ནི་ཙྪཱ་ཡཾ ‘ཐཱ་ལཱི པ་ཙ་ཏཱི’ཏི བྷ་ཝ་ཏི. ཏ་ཏྲེ་ཝུ་ཀྐཾ་ས་ཝ་ཙ ནི་ཙྪཱ་ཡཾ ‘ཐཱ་ལི་ཡཱ པ་ཙ་ཏཱི’ཏི.
ཨེ་ཝ་ཉྩ་ཀ་ཏྭཱ་ཏི ནི་པཱ་ཏ་ས་མུ་དཱ་ཡོ-ཡཾ ཧེ་ཏྭ་ཏྠོ. ཏ་སྨཱ་ཏི ཨ་ཏྠོ. ཀ་ཏྟཱ ནི་མི་ཏྟ་ནྟི ས་མྦ་ནྡྷོ. ཀ་ཏྟུ་ཊྛ་ཀི་རི་ཡཱ་ནི་མི་ཏྟ་སྶ ཀ་ཏྟུ་ནོ ཨུ་དཱ་ཧ་ར་ཎཾ ‘ཧ་ས་ཏི ན་ཙྩ་ཏཱི’ཏི. ཏ་ད་ཏྠེ་ཏི ཏཱ་ཡ ཀ་མྨ་ས་མ་ཝཱ་ཡི་ནི་ཡཱ པ་ཙ་ནཱ་དི་ཀི་རི་ཡཱ་ཡ ཨ་ཏྠེ ཨ་དྷི་སྶ་ཡ་ནཱ་ད་ཡོ པ་ཝ་ཏྟེ་ནྟོ ཀི་རི་ཡཱ་ཡ ནི་མི་ཏྟ་ནྟི ས་མྦ་ནྡྷོ. ཨེ་ཝ་མུ་པ་རི་པི.
ཨོ་ད་ནཾ པ་ཙ་ཏི དེ་ཝ་ད་ཏྟོ་ཏི ཀ་མྨ་ཊྛ་ཀི་རི་ཡཱ་ཡ ནི་མི་ཏྟ་བྷཱུ་ཏ་སྶ ཀ་ཏྟུ་ནོ ཨུ་དཱ་ཧ་ར་ཎཾ. བྷཱ་ཛ་ན་ས་ངྑ་ར་ཎ་མ་དྷི་སྶ་ཡ་ནཾ. ཨཱ་དི་ས་དྡེ་ན ཏ་ཎྜུ་ལ་ཝ་པ་ན་ཨི་ནྡྷ་ནཱ་པ་ཧ་ར་ཎཱ་ད་ཡོ ག་ཡ྄ཧ་ནྟི. དྭི་དྷཱ་པ་ཏྟི་ཡ་ནྟི རུ་ཀྑཱ་དཱི་ནཾ དྭི་དྷཱ པ་ཝ་ཏྟི་ཡཾ.
བྱཱ་པ་ནེ་ཏི ས་མྦ་ནྡྷེ. གི་ར་དྷཱ་ཏུ་ཏོ ཨ་པྤ་ཙྩ་ཡེ- ‘‘ཨེ་ཨོ་ན་མ ཝ་ཎྞེ’’ཏི (༡༣༧) སུ་ཏྟེ ‘ཨ་ཝ་ཎྞེ་ཏི ཡོ་ག་ཝི་བྷཱ་ག་ཏོ ག་ཀཱ་རེ ཨི་ཀཱ་ར་སྶ ཨ་ཏྟཾ ཧོ་ཏཱི་ཏི ད་སྶེ་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘ཨ་ཝ་ཎྞེ་ཏི ཡོ་ག་ཝི་བྷཱ་གཱ ཨ་ཏྟཾ ཨི་སྶཱ’ཏི. ཨ་ཉྙ་ཐཱ་པི པ་ཊི་པཱ་དེ་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘ཨེ་སྶ ཝཱ’ཏི་ཨཱ་དི. ཨེ་སྶཱ་ཏི ‘‘ལ་ཧུ་སྶུ་པ་ནྠ་སྶཱ’’ཏི (༥-༨༧) ཀ་ཏ་ཨེ་སྶ. ས་ཀ་ལེ་ནཱ་ཏི ‘ཨེ་ཨོ་ན་མ ཝ་ཎྞེ’’ཏི ས་ཀ་ལེ་ན སུ་ཏྟེ་ན. པུ་རཱི་ཏི ནི་པཱ་ཏོ.
ཨཱི་ས་ཀྐ་རོ་ཏི བི་ནྡུ་ལོ་པོ, དྭི་ཏྟཾ, སཱ་མ་ཉྙེ་ན ཝི་དྷཱ་ན་ཏོ་ཏི པ་རེ་སཾ ཝི་སེ་ས་ཝི་དྷཱ་ན་ས་བྦྷཱ་ཝ་མཱ་ཧ. ག་ཎི་ཀཱ་ལ་ཡཾ ག་ཎི་ཀཱ་ནཾ གེ་ཧཾ. ནེ་པ་ཐྱ་མཱ་ཀ་པྤོ. ད་ཏྟོ་ལ་དྡྷོ་ཏི པ་ཙྩ་ཡ་སྶ ཀ་མྨ་སཱ་དྷ་ན་ཏྟཾ དཱི་པེ་ཏུཾ་ཝུ་ཏྟཾ. ཝི་ནཱ་ལི་ངྒ་ཝ་ཙ་ནེ་ཧི པཱ་ཊི་པ་དི་ཀ་ཏྠཾ ནི་དྡི་སི་ཏུཾ ན ས་ཀྐཱ་ཏི བྷཱ་ཝེ་ཏི ས་བྦ་ལི་ངྒ་ས་ངྑྱཱ་ས་མྦ་ནྡྷ་ཡོ་གྒ་པཱ་ཊི་པ་དི་ཀ་ཏྠ་སཱ་མ་ཉྙེ པ་ཙྩ་ཡ་ནི་མི་ཏྟ་ཏྟེ་ན ག་ཧི་ཏེ་པི སཱ་མ་ཉྙེ ཙ་རི་ཏ་ཏྠ་ཏྟཱ ལི་ངྒ་ཝ་ཙ་ནཾ ན་པྤ་དྷཱ་ན་ནྟི ཨི་ཊྛི་ཨཱ་ཝུ་དྷ་ནྟཱི ཨི་ཏྠི ན་པུཾ་ས་ཀེ་བྷཱ་ཝེ, པཱ་ཀཱ་ཏི བ་ཧུ་ཝ་ཙ་ནེ་པི བྷཱ་ཝེ བྷ་ཝ་ཏི ཨེ་ཝ.
༤༥. དཱ་དྷཱ
ས་པཱ་དཱི་ཧི ཨ་པཱ་དཱི་ཧི་ཙཱ་ཏི པཱ་དི་ས་ཧི་ཏེ་ཧི པཱ་དི་ར་ཧི་ཏེ་ཧི ཙ དཱ་དྷཱ་ཧི.
༤༦. ཝ་མཱ
སཱ་པཱ་ན་དོ་ཎི་ཡ་ནྟི སཱ་ར་མེ་ཡཱ་ནཾ བྷུ་ཉྫ་ན་ཀ་ཨ་མྦ་ཎེ. ཋི་ཏ་སུ་པཱ་ན ཝ་མ་ཐུ་ཝི་ཡཱ་ཏི པ་ཝ་ཏྟ་སུ་ན་ཁ་ཙྪ་དྡ་ནཾ ཝི་ཡ.
༤༧. ཀྭི
ཡ་ཐཱ་ད་སྶ་ན་ནྟི ཨཱ་ཙི་ཀྑ་ཏཱི་ཏི ཡོ་ཛ་ནཱ. ཏེ་ན ཀུ་ཏོ་ཙི དྷཱ་ཏུ་ཏོ་ཏི. ག་ཎྷ་ནྟཱི་ཏི ག་ཧ=ཨུ་པཱ་དཱ་ནེ་ཙྩ་སྶ. ས་ལཱ་ཀཱ་ས་དྡ་སྶ ས་ལཱ་ཀ་ནྟི. ས་བྷཱ་ས་ཨི་ཙྩ་སྶ ཨ་ནྟ་བྱ་ཉྫ་ན་ལོ་པེ ས་བྷཱ་པ་ཀ་ཏི་ཏོ ‘‘ཨི་ཏྠི ཡ་མ་ཏྭཱ’’ཏི (༣-༢༦) ཨཱ་པྤ་ཙྩ་ཡོ. པ་བྷཱ་ཏཱི་ཏི ཨཱ=དི་ཏྟི་ཡ་མི་ཙྩ་སྶ.
༤༨. ཨ་ནོ
ཙ་ལ་ནཱ་དཱི་ནཾ སཱི་ལཱ་དཱི་སུ ནི་པྥཱ་ད་ན་ཏྠཾ ཝི་སུཾ སུ་ཏྟི་ཏཾ པ་རེ་ཧི, ཨི་དྷ པ་ན བ་ཧུ་ལཾ ཝ་ཙ་ནེ་ནེ་ཝཱ་ཏི ད་སྶེ་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘ཙ་ལ་ནཱ་དཱི་སཱུ’ཏི་ཨཱ་དི.
༤༩. ཨི་ཏྠི
ཀླི་ཀ་ཡ་ཀི་ཙྩ་ཏྲ ཀ་ཀཱ་ར་བ་ཧུ་ཏྟཱ ཀ་ཀཱ་རཱ་ཏི བ་ཧུ་ཝ་ཙ་ནཾ. ཏི་ཏི་ཀྑཱ ཨི་ཙྩཱ་དོ ཏི་ཏི་ཀྑ་ན་མི་ཙྩཱ་དི་ནཱ ཝི་གྒ་ཧོ ‘‘ཨི་ཏྠི་ཡ་མ་ཏྭཱ’’ (༣-༢༦). ཨ་པ་རི པ་ཋི་ཏོ་ཏི དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋེ ཨ་པ་རི་པ་ཋི་ཏོ. པཱ་ཎི་ཝི་སེ་སོ་ཏི ས་ཏྟ་ཝི་སེ་སོ. ཨི་མི་ནཱ ཙ ‘‘ཡ་ཐཱ་ཀ་ཐ་ཉྩི ནི་པྥ་ཏྟི, རུ་ལ༹ྷི་ཡཱ ཨ་ཏྠ་ནི་ཙྪ་ཡོ’’ཏི ད་སྶེ་ཏི.
ཨཱ་སིཾ སཱ་ཡཾ ག་མྨ་མཱ་ནཱ་ཡཾ ས་ཉྙཱ་ཝི་ས་ཡེ དྷཱ་ཏཱུ་ཧི ཏི་པྤ་ཙྩ་ཡོ ཀི་ཙྩ་པྤ་ཙྩ་ཡོ ཙ ཡ་ཐཱ སི་ཡཱ་ཏི ‘‘ཏི་ཀི་ཙྩཱ་སི་ཊྛེ’’ཏི (༧-༢-༣) སུ་ཏྟི་ཏཾ ཀ་ཙྩཱ་ཡ་ནེ་ན. ཏ་མི་ཧ སཱ་མ་ཉྙེ་ན ཝི་དྷཱ་ནཱ་ཝ སི་དྡྷ་ནྟི ནི་རཱུ་པ་ཡི་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘ཀ་ཙྩཱ་ཡ་ནེ་ན པ་ནེ’ཙྩཱ་དི. ཏ་བྦ ཨ་ནཱི་ཡ་ཎྱ ཏེ་ཡྻ རི་ཙྩ་པྤ་ཙྩ་ཡཱ་ནཾ ‘‘ཏེ ཀི་ཙྩཱ’’ཏི (༧-༡-༢༢) ཀི་ཙྩ་ས་ཉྙཾ ཝི་དྷཱ་ཡ སེ་སཱ་ནཾ ‘‘ཨ་ཉྙེ་ཀི་ཏཱི’’ཏི (༧-༡-༢༣) ཀི་ཏྶ་ཉྙཱ ཀ་ཏཱ ཀ་ཙྩཱ་ཡ་ནེ་ན. ཏེ་ནཱ་ཧ- ‘ཀི་ཏ ས་ཉྙོ’ཏི.
ཏ་བྦཱ་དི་པྤ་ཙྩ་ཡོ ཙ ཝི་ཧི་ཏོ་ཏི ས་ཀི་ཡ་ཝོ་ཧཱ་རེ་ནཱ་ཧ. ས་ཀི་ཡ ས་ཏྠེ ཨ་ཝུ་ཏྟ་དོ་སཾ [སུ་ཏྟ་དོ་སཾ] པ་རི་ཧ་རི་ཏྭཱ ཝ་ཀྑ་མཱ་ན་ན་ཡེ་ན ཡུ་ཏྱ་བྷཱ་ཝཱ ཏ་ཐཱ ཝི་དྷཱ་ནེ ཨ་ཡུ་ཏྟ་ཏཾ ད་སྶེ་ནྟོ ‘ན་ཙཱ་སིཾ སཱ་ཡ’མི་ཙྩཱ་དི་མཱ་ཧ. གུ་ཧ་ནཾ, རུ་ཛ་ནཾ, མོ་ད་ན་ནྟི ཝི་གྒ་ཧོ. ས་ཡ་ནཾ ཝཱ སེ་ཡྻཱ. ཝ་ཛ་དྷཱ་ཏུ་ནོ ཝ་སྶ བ་ཀཱ་རེ་ན བྷ་ཝི་ཏ་བྦཾ, སོ ཀ་ཐཾ ཡ་ཀཱ་རེ པ་ར་བྷཱུ་ཏེ ཨ་ས་ཏཱི་ཏི ཨཱ་ཧ- ‘ཙ་ཝ་གྒ་བ་ཡ་ཉཱ་ཏི་ཡོ་ག་ཝི་བྷཱ་གཱ ཝ་སྶ བོ’ཏི.
༥༡. ཀ་རཱ
རི་རི་ཡ་པྤ་ཙྩ་ཡེ ཨཱ་དི་ར་ཀཱ་ར་སྶ ཨ་ནུ་བ་ནྡྷ་ཏྟཱ ཨཱ་ཧ- ‘ཨ་ནྟ་ས་རཱ་དི ལོ་པོ’ཏི.
༥༢. ཨི་ཀི
ཨ་ཐ ས་རཱུ་པེ་ཙྩེ་ཏཱ་ཝ་ཏི ཝུ་ཏྟེ- ‘ཀི་རི་ཡ་ཏྠ་སྶ ས་རཱུ་པེ’ཏི ཀ་ཐཾ ཝི་ཉྙཱ་ཡ་ཏི་ཙྩཱ་ཧ- ‘ཀི་རི་ཡ་ཏྠཱ’ཏི་ཙྩཱ་དི. ན་ནུ ཙ ལོ-ཡཾ ཀ་ཏྟ་རི ཝི་དྷཱི་ཡ མཱ་ནོ་ཀ་ཐ་མེ་ཏྠ སི་ཡཱ་ཏྱཱ་ཧ- ‘ཨ་ཀ་ཏྟ་རི་པི’ཙྩཱ་དི. ཨ་བྷི་མ་ཏོ ཀ་ཙྩཱ་ཡ་ན་སྶ. པ་ཊི་པཱ་ད་ཡི་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘ཏ་ཏྠཱ’ཏི་ཨཱ་དི. ཀ་ར་ཎཾ ཨུ་ཙྩཱ་ར་ཎཾ, ཨ་སྶ ཀ་རོ་ཏི ས་མཱ་ས་ཝཱ་ཀྱཾ. ན ཧི ཨེ་ཝ དཱི་ཧི ཀཱ་རོ ཝི་ཧི་ཏོ་ཏི ཨ་ཀྑ་རེ ཧེ་ཝ ཀཱ་ར་སྶ ཝི་ཧི་ཏ་ཏྟཱ ཨ་ཀྑ་ར་ས་མུ་དཱ་ཡ་ཏོ ན པ་པྤོ་ཏཱི་ཏི བྷཱ་ཝོ. ཨ་ཐ ཙེ་ཏི མ་ཏ་པྤ་དཱ་ནེ. ཨེ་ཝཱ་དི་ས་དྡ་ཝཱ་ཙ་ཀཱ ཨེ་ཝ་ཀཱ་རཱ་ད་ཡོ སཱ་དྷ་ཝོ་ཏི ཨ་ཐ མ་ཏ་ནྟི ཨ་ཏྠོ.
ཏ་ཏྠཱ་ཏི ཏ་ཐཱ ཨ་བྷི་མ་ཏེ ཏ་སྨིཾ. ནི་ཡ་མ་ཧེ་ཏུ་ནོ ཨ་བྷཱ་ཝཱ་ཏི ཨ་ཀྑ་རེ་ཧེ་ཝ ཀཱ་ར་པྤ་ཙྩ་ཡོ ཝི་དྷེ་ཡྻོ ན པ་ན ཨེ་ཝཱ་དཱི་ཧི་ཙྩ་སྶ ནི་ཡ་མ་སྶ ཡོ ཧེ་ཏུ ཏ་སྶ ཧེ་ཏུ་ནོ ཨ་བྷཱ་ཝཱ.
༥༣. སཱི་ལ
ཀི་མི་ད་སཱི་ལ་མི་ཙྩཱ་ཧ- ‘སཱི་ལ་མྤ་ཀ་ཏི་ས་བྷཱ་ཝོ’ཏི. ཏ་ཉྩ སཱི་ལ་མ་ནུ་མཱ་ནེ་ན ཝི་ཉྙཱ་ཡ་ཏི་ཙྩཱ་ཧ- ‘ཏ་ཉྩེ’ཙྩཱ་དི. ཀི་རི་ཡཱ་ཝི་ས་ཡ་རུ་ཙི་ཝི་སེ་སཱ་ནུ་མི་ཏ་ནྟི ཨུ་ཎྷ་བྷོ་ཛ་ན་ས་ངྑཱ་ཏཱ ཀི་རི་ཡཱ ཝི་ས་ཡོ ཡ་སྶ སོ (ཀི་རི་ཡཱ) ཝི་ས་ཡོ རུ་ཙི་ཝི་སེ་སོ, ཏེ་ན ཨ་ནུ་མི་ཏ་ནྟི ཨ་ཏྠོ. ཀི་མི་ད་མཱ་བྷི་ཀྑ་ཉྙ་ནྟི ཨཱ་ཧ- ‘ཨཱ་བྷི་ཀྑ་ཉྙ’མི་ཙྩཱ་དི. པུ་ན་པྤུ་ན་བྷཱ་ཝོ པོ་ནོ་པུ་ཉྙཾ. ཨཱ་སེ ཝཱ ཏ་པྤ་ར་ཏཱ་ཏི ཏ་མེ་ཝཱ་བྷི་ཀྑ་ཉྙཾ པ་རི་ཡཱ་ཡེ་ཧི ཕུ་ཊཱི་ཀ་རོ་ཏི.
ཡ་ཛྫེ་ཝ་ནྟི ཡ་དི ཨཱ་བྷི་ཀྑ་ཉྙཾ ཏ་པྤ་ཏོ ཝུ་ཙྩ་ཏེ. ཏ་སྶཱི་ལྱ་མི་དཾ ཧོ་ཏཱི་ཏི ཨི་མི་ནཱ- ‘སཱི་ལཱ་བྷི་ཀྑ་ཉྙཱ་དི’’སུ་ཏྟེ སཱི་ལ་ས་དྡེ་ནེ་ཝཱ་བྷི་ཀྑ་ཉྙ་སྶ ག་ཧི་ཏ་ཏྟཾ དཱི་པེ་ཏི. ཨ་ཉྙ་ཐཱ་པི སཱི་ལ་ཏོ ཨ་ཉྙ་མེ་ཝཱ་བྷི་ཀྑ་ཉྙ་ནྟི ད་སྶེ་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘ཡ་སྨིཾ དེ་སེ’ཏི་ཨཱ་དི.
ག་མྨ་མཱ་ནེ་ཏི པ་ཏཱི་ཡ་མཱ་ནེ. པ་ཏཱི་ཏི ཙ ཨ་ཏྠ་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ས་དྡ་ནྟ་རཱ་དཱི་ཧི. ཨ་བྷི་མ་ཏོ་ཏི པཱ་ཎི་ནི་ཡེ་ཧི ཨ་བྷི་མ་ཏོ. ཨཱ་ཝ་སྶ་ཀ་གྒ་ཧ་ཎཱ་ཡེ་ཝ སི་དྡྷོ་ཏི ཝུ་ཏྟཾ ཀ་ཐ་མེ་ཏྠཱ་ཝ་སྶ་མྦྷཱ་ཝོ པ་ཏཱི་ཡ་ཏི ཙྩཱ་ཧ- ‘ཏ་ཉྩཱ’ཏི་ཨཱ་དི.
ཡོ་ག་ཝི་བྷཱ་གཱ་ཏི ‘ཎཱི’ཏི ཡོ་ག ཝི་བྷཱ་གཱ. སཱ་དྷུཾ ཀ་རོ་ཏི, བྲ་ཧྨཾ ཝ་ད་ཏི, ཨ་ས་དྡྷཾ བྷུ་ཉྫ་ཏི, པ་ཎྜི་ཏ་མ་ཏྟཱ་ནཾ མ་ཉྙ་ཏཱི་ཏི ཝི་གྒ་ཧོ. སཱ་དྷུ་ནྟི ཀི་རི་ཡཱ་ཝི་སེ་ས་ནཾ. ཨ་སྶ་དྡྷ་བྷོ་ཛཱི་ཏི ཝ་ཏེ. ཝ་ཏ་ཉྩ བྷོ་ཛ་ནེ ཨ་ཏྠི་ཏཱ་ཡཾ ས་དྡྷ་ཨ་སྶ་དྡྷ་བྷོ་ཛ་ན་ཝི་ས་ཡཱ་ཡཾ པ་ཝ་ཏྟི་ཡཾ ཡ་དི བྷུ་ཉྫ་ཏི ཨ་སྶ་དྡྷ་མེ་ཝ བྷུ་ཉྫ་ཏི ན ས་དྡྷ་ནྟི ས་ཏྠེ ཝུ་ཏྟ་ནི་ཡ་མོ, ཨ་སྶ་དྡྷཾ བྷུ་ཉྫ་ཏི ཨེ་ཝཱ་ཏི ནོ་ཏྟ་ར་པ་དཱ་ཝ་དྷཱ་ར་ཎཾ… ཨེ་ཝ་ཉྷི ཝི་ཉྙཱ་ཡ་མཱ་ནེ ཡ་དེ་ཝཱ་སྶ་དྡྷཾ ན བྷུ་ཉྫ་ཏི ཏ་དེ་ཝ ཝ་ཏ་ལོ་པོ སི་ཡཱ་ཏི [ཨ་ཏྠི་ཏཱ་ཡ (བྷོ་ཛ་ནཱ་ཀ་ངྑི་ཏ་ཏྟཱ) ཡ་ཐེ་ཙྪཾ སཱ་མ་ཉྙེ་ན བྷོ་ཛ་ནེ པ་ཝ་ཏྟི་ཡཾ མ་ཏྟཱ་ཡཾ ཨ་ས་དྡྷ་བྷོ་ཛ་ནཾ ས་ཏྠ་ཝི་ཧི་ཏ་མུ་པ་ལ་བྷ་མཱ་ན་སྶ ས་དྡྷ་ཏོ ནི་ཝ་ཏྟི་ཏྭཱ ཝི་སེ་སེ ཧི ས་དྡྷེ པ་ཝ་ཏྟི་ནི་ཡ་མོ ཝ་ཏ་མུ་ཙྩ་ཏེ, ནི་ཡ་མོ་ཙཱ་ཏྲ་དུ་ཝི་དྷོ ས་མྦྷ་ཝ་ཏི-ཨ་ས་དྡྷཾ བྷཱུ་ཉྫ་ཏི ཨེ་ཝ, ཨ་ཐ་དྡྷ་མོ བྷུ་ཉྫ་ཏཱི་ཏི ཝཱ, ཏ་ཏྲཱ་དི་མེ ནི་ཡ་མེ ཡ་དེ་ཝཱ ས་དྡྷཾ ན བྷུ་ཉྫ་ཏི ཏ་དེ་ཝ་ཝ་ཏ ལོ་པོ་སི་ཡཱ (ར-༣-༢༢༨) ཀཱ་ཏ་ནྟ་པ་ཉྫི་ཀཱ]. ཨ་ཉྙ་ཐཱ་པི པ་ཊི་པཱ་ད་ཡི་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘གྷ་ཎ་ནྟཱ་དཱི་ཧི’ཙྩཱ་དི.
༥༤. ཐཱ་ཝ
ས་ཡ་མེ་ཝ ཨ་ཏྟ་ནཱ་ཨེ་ཝ. ཀ་མྨ་ཀ་ཏྟ་རཱི་ཏི ཨུ་བྷ་ཡ་ཏྠཱ་པི ཀ་མྨ་ཀ་ཏྟ་རི པ་ཙྩ་ཡོ བ་ཧུ་ལཱ་དྷི་ཀཱ་རཱ་ཏི ཨ་དྷི་པྤཱ་ཡོ. ཨེ་ཏྠ པ་ན ཨེ་ཀོ་པི པ་ད་ཏྠོ ཀ་མྨ་ཉྩ ཧོ་ཏི ཀ་ཏྟཱ་ཙ ཀཱ་ར་ཀ་ས་ཏྟི་བྷེ་ད་ཏོ. ཡ་ཐཱ ‘པཱི་ཡ་མཱ་ནཾ མ་དྷུ མ་ད་ཡ་ཏཱི’ཏི ཨེ་ཀ་སྶཱ་པི ས་ཏྟི་བྷེ་དཱ ཀ་མྨ་ཏྟཾ ཀ་ཏྟུ་ཏྟཾ, ཏ་ཐཱ ཏྲཱ་པཱི་ཏི ཝི་ཉྙེ་ཡྻཾ. ཡོ པ་རཾ བྷ་ཉྫ་ཏི ཏ་ཏྠ་པི སི་ཡཱ སཱ་མ་ཉྙ་ཝི་དྷཱ་ན་ཏོ་ཏི ཨཱ་ཧ- ‘ནི་པཱ་ཏ་ན་སྶི’ཙྩཱ་དི. དོ་ས་ནྡྷ་ཀཱ་རཾ བྷི་ནྡ་ཏཱི་ཏི དོ་ས་ནྡྷ་ཀཱ་ར་བྷི་དུ་རོ.
༥༥. ཀ་ཏྟ
བྷཱུ་ཏ་ས་དྡེ་ནེ་ཏྠཱ་དྷི་པྤེ་ཏ་ཏྠ་མུ་པ་ད་སྶེ་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘བྷཱུ་ཏ་མ་ཏཱི་ཏ’མི་ཙྩཱ་དི. ཨ་ཉྙ་ཐཱ་ཏི ཡ་དྱ་ཏི་ཀྐ་ནྟ་ཝ་ཙ་ནོ ན སི་ཡཱ་ཏི ཨ་ཏྠོ.
ན་ནུ་ཙཱ་ཏྲེ་ཏ་རེ་ཏ་ར་ནི་སྶ་ཡ་དོ་སོ པ་ས་ཛྫ་ཏེ, ས་ཏཱི ཧི བྷཱུ་ཏཱ་དྷི་ཀཱ་རེ་ཏྟོ ཝི་དྷཱི་ཡ་ཏེ, ས་ཏི ཙ ཏྟེ བྷཱུ་ཏ་ས་དྡ་སྶ ནི་པྥ་ཏྟཱི་ཏི ཕུ་ཊོ ཡེ་ཝི་ཏ་རེ་ཏ་ར་ནི་སྶ་ཡ་དོ་སོ་ཏི. ནེ་ས་དོ་སོ, ས་ངྐེ་ཏཱ་ཏི བྱ་ཏྟོ ས་དྡ་ཏྠ་ས་མྦ་ནྡྷོ ཙི་ར་ཀཱ་ལ་པྤ་ཝ་ཏྟོ, ནཱ་སྶ ཀི་ཉྩི ཨ་སཱ་དྷུ་ཏྟཾ, ཨ་ཏི་ཀྐ་ནྟེ ཙཱ་སྶ ཝུ་ཏྟི ས་དྡ་ས་ཏྟི་ས་བྷཱ་ཝ་ཏོ ཝེ་དི་ཏ་བྦཱ. ཀྟ་ཝ་ནྟཱ ད་ཡོ་པི ཙ་ར་ཧི ས་དྡ་ས་ཏྟི་ས་བྷཱ་ཝ་ཏོ བྷཱུ་ཏེ་ཨེ་ཝ བྷ་ཝི་སྶ་ནྟཱི་ཏི ན ཝ་ཏྟ་བྦཾ. བྷཱུ་ཏ་ས་དྡོ-ཡ་མ་ཏི་ཀྐ་ནྟ་ཏྠེ པ་སི་དྡྷོ ཀྟ་ཝ་ནྟཱ་ད་ཡོ་ཏྭ་པྤ་སི་དྡྷཱ, ཨ་ཏོ ཏེ་ན པ་སི་དྡྷ་ཏྠེ་ནཱ་པྤ་སི་དྡྷཱ་ན་མ་ནྭཱ་ཁྱཱ་ནཾ ཀ་རཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི. བྷཱུ་ཏེ་ཏི ཙཱ་ཡཾ པ་ཀ་ཏི་ཝི་སེ་ས་ནཾ ཝཱ སི་ཡཱ ‘བྷཱུ་ཏ་ཏྠེ ཝ་ཏྟ་མཱ་ནཱ’ཏི, པ་ཙྩ་ཡ་ཏྠ ཝི་སེ་ས་ནཾ ཝཱ’བྷཱུ་ཏེ ཀ་ཏྟ་རཱི’ཏི, ཏ་ཏྲ ཀ་སྶི་དཾ ཝི་སེ་ས་ན་ནྟི ཨཱ་ཧ་བྷཱུ་ཏེ་ཏི པ་ཀ་ཏི་ཝི་སེ་ས་ན’ནྟི. ཀུ་ཏོ་ཙྩཱ་ཧ- ‘ས་མྦ་ནྡྷ་སྶ ཙེ’ཏྱཱ་དི. ཨ་ཐ པ་ཙྩ་ཡ་ཏྠ་ཝི་སེ་ས་ནེ ཀོ དོ་སོ་ཙྩཱ་ཧ- ‘པ་ཙྩ་ཡ་ཏྠ་ཝི་སེ་ས་ནེ ཧི’ཙྩཱ་དི. པ་ཙྩ་ཡ་ཏྠ་སྶ ཀ་ཏྟུ་ནོ ཨ་ན་བྷི་ཀྐ་ནྟ་ཏྟཱ ཨ་ཡ་ནྟི པ་ཡོ་གོ ནོ་པ་པ་ཛྫ་ཏེ་ཏི བྷཱ་ཝོ. ཨ་བྷི་དྷེ་ཡྻེ་ཏི ཨི་མི་ནཱ པ་ཡོ་ཛ་ནཱ་དིཾ བྱ་ཝ་ཙྪི་ནྡ་ཏི.
༥༦. ཀྟོ
ཀ་མྨེ གུ་ཎཱི་བྷཱུ་ཏ་ཏྟཱ་ཏི ཀ་མྨེ ས་ཏི བྷཱ་ཝ་སྶཱ་པྤ་དྷཱ་ན་ཏྟཱ. ‘‘གུ་ཎ་མུ་ཁྱེ་སུ མུ་ཁྱེ་ཡེ་ཝ ཀཱ་རི་ཡ་ས་མྤ་ཙྩ་ཡོ’’ཏི མུ་ཁྱེ ཀ་མྨེ་ཡེ་ཝ པ་ཙྩ་ཡོ, ན ཏུ བྷཱ་ཝེ ཏ་སྶེ་ཏྠཱ་པྤ་དྷཱ་ན་ཏྟཱ.
༥༧. ཀ་ཏྟ
ན་ནུ་ཙཱ་ར་མྦྷེ་ཏི ཝུ་ཏྟཾ- ‘ཀི་རི་ཡཱ་ར་མྦྷེ’ཏི ཀ་ཐ་ནྟི ཨཱ་ཧ- ‘སོ་ཙེ’ཙྩཱ་དི. སོ ཙ ཨཱ་ར་མྦྷོ. ཀི་རི་ཡཱ་ཡེ་ཝ ཨཱ་ར་མྦྷོ་ཀི་རི་ཡཱ་ར་མྦྷོ ཏ་སྨིཾ. ཀི་རི་ཡཱ་ར་མྦྷེ་ཏི སཱ་མ་ཉྙེ་ན ཝུ་ཏྟ་ཏྟཱ ཀི་རི་ཡ་ཏྠ་ཝི་སེ་ས་ནཾ ཝཱ ཨེ་ཏཾ་སི་ཡཱ པ་ཙྩ་ཡ་ཏྠ་ཝི་སེ་ས་ནཾ ཝཱ ཨུ་བྷ་ཡ་ཐཱ་པི ན དོ་སོ་ཏི ད་སྶེ་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘ཀི་རི་ཡ་ཏྠ་ཝི་སེ་ས་ནཾ ཙེ་ཏ’ནྟི་ཨཱ་དི. པ་ཙྩ་ཡ་ཏྠ་ཝི་སེ་ས་ན་པ་ཀྑེ་པི སཱ་མ་ཏྠི་ཡཱ ཨཱ་ར་མྦྷེ ཀི་རི་ཡ་ཏྠ་སྶཱ་པི པ་ཝ་ཏྟཱི ཧོ་ཏཱི་ཏི ད་སྶེ་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘ཀི་རི་ཡ་ཏྠ་སྶཱ་པི’ཙྩཱ་དི. སཱ་མ་ཏྠི་ཡཾ ད་སྶེ་ཏི ‘སཱ་མ་ཏྠི་ཡ་མྤ་ནཱ’ཏི་ཨཱ་དི་ནཱ. ཨ་ན་ནྟ་ར་སུ་ཏྟེ་ན ཡོ ཝི་ཧི་ཏོ ཀྟོ, སོ་པི སཱ་མ་ཉྙེ་ན ཝ་ཙ་ན་ཏོ བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སུ ཨཱ་ར་མྦྷེ་པི ཧོ་ཏཱི་ཏི ཡོ་ཛ་ནཱ. སཱ་མ་ཉྙེ་ན ཝ་ཙ་ན་ཏོ་ཏི ‘‘ཀྟོ བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སཱུ’’ཏི (༥-༥༦) སཱ་མ་ཉྙེ་ན ཝ་ཙ་ན་ཏོ. བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སུ་ཙེ་ཏི ཨེ་ཝཾ ན ཝུ་ཏྟ་ནྟི ‘ཡ་ཐཱ་པ་ཏྟ་ཉྩེ’ཏི ཝ་ད་ཏཱ ཝུ་ཏྟི་ཀཱ་རེ་ནེ་ཝཾ ན ཝུ་ཏྟ་ནྟི ཨ་ཏྠོ.
ཀ་སྨཱ ཨེ་ཝཾ ན ཝུ་ཏྟ་ནྟི ཨཱ་ཧ- ‘པུ་བྦ་སྨིཾ ཝི་ཡཱ’ཏི ཨཱ་དི. ཨ་ནི་ཡ་མུ་པྤ་ཏྟི ས་ཉྙཱ་ཡ ས་ཏི ཉཱ་པ་ན་ནྟི ཏ་ནྣི་སེ་དྷེ་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘པུ་ན་བྦ་ཙ་ན་ཏོ’ཏི་ཨཱ་དི. མཱ་ས་ངྐཱི་ཏི ཀ་མྨ་ནི, ཏེ་ནེ་ཝུ་པྤ་ཏྟཱི་ཏི པ་ཋ་མཱ. ཨེ་ཝཾ མ་ཉྙ་ཏེ ‘‘བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨ ག་ཧ་ཎཾ ཙཱ་ཀཱ་རེ་ནཱ་ནུ་ཀ་ཌྜྷི་ཡ ‘བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སུ ཙཱ’ཏྱ་ནེ་ན ཀྟེ་ཝི་དྷཱི་ཡ མཱ་ནེ ཨི་ད་མཱ་ས་ངྐཱི་ཡ་ཏེ ‘པུ་བྦེ་ནེ་ཝ སཱ་མ་ཉྙེ་ན སི་དྡྷེ པུ་ན་བྦ་ཙ་ནཱ [པུ་ན་བྦ་ཙ་ནཾ] ཀི་རི་ཡ་ཏྠཱ་ནི་ཡ་མེ་ན ཏྟ་སྶུ་པྤ་ཏྟཱི’ཏི, ཡ་ཐཱ་པ་ཏྟ་ཉྩེ་ཏི ཧྱུ་ཙྩ་མཱ་ནེ ཙ་ཀཱ་རེ་ན ཡ་ཐཱ་པ་ཏྟ་མྤི ཀཱ་རི་ཡ་མ་ནུ་ཉྙཱ་ཡ་ཏེ་ཏི པུ་བྦེ་ནེ་ཝ ཝ་ཙ་ནེ་ན བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སྭཱ་ར་མྦྷེ་པི ཡ་ཐཱ་པ་ཏྟོ ཀྟོ བྷ་ཝ་ཏཱི་ཏི ཝི་ཉྙཱ་ཡ་ཏེ’’ཏི. ཨེ་ཝ་ཉྩ་ར་ཧི བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སྭཱ་ར་མྦྷེ་པི པུ་བྦེ་ནེ་ཝ སི་དྡྷ་ཏྟཱ ‘‘ཀ་ཏྟ་རི་ཨཱ་ར་མྦྷེ’’ཨི་ཙྩེ་ཝ ཝུ་ཙྩེ་ཡྻ ཀིཾ ཙ་ཀཱ་རེ་ནེ ཙྩཱ་ས་ངྐི་ཡཱ་ཧ- ‘པ་དཱ་ན་མ་ཝ་དྷཱ་ར་ཎ ཕ་ལ་ཏྟཱ’ཙྩཱ་དི.
ན་ནུ་ཙཱ་དི་བྷཱུ་ཏོ ཀི་རི་ཡཱ་ཀྑ་ཎོ ཨཱ་ར་མྦྷོ ནཱ་མ, བ་ཧཱུ་ཧི ཀི་རི་ཡཱ་ཀྑ་ཎེ་ཧི ཀ་ཊེ པ་རི་ས་མ་ཏྟེ་ཡེ་ཝ བྷཱུ་ཏོ ཀཱ་ལོ ཙ བྷ་ཝ་ཏཱི་ཏི ཀི་རི་ཡཱ་ཕ་ལ་སྶཱ་པ་རི་ནི་པྥ་ནྣ་ཏྟཱ ཝ་ཏྟ་མཱ་ནོ་ཝ ཀཱ་ལོ་ཏི ཏ་ཏྲ་ཀྟོ ན པ་པྤོ་ཏི་ཙྩཱ་ས་ངྐི་ཡཱ་ཧ- ‘ཀི་རི་ཡཱ་ཕ་ལ་སྶི’ཙྩཱ་དི. ཀ་ཊེ་ཀ་དེ་ས་སྶཱ་པི ཀ་ཊ་ཏྟཱ ཏ་སྶ ཙ ནི་བྦ་ཏྟ་ཏྟཱ བྷཱུ་ཏ་ཝ་ཙ་ནི་ཙྪཱ་ཏི བྷཱ་ཝོ. ན་ནུ་ཙཱ་དི་སཱུ་ཏེ ཀི་རི་ཡཱ་ཀྑ་ཎ་ཀཱ་ལེ ཀ་ཊོ ནཱ་བྷི་ནི་བྦ་ཏྟོ, ཀ་ཊ་ཀཱ་ར་ཎ་བྷཱུ་ཏཱ བཱི་ར་ཎཱ་ཝ ཧི ཏ་དཱ ས་ནྟི, ན ཙ ཏ་ད་ཝ་ཏྠཱ ཏེ ཨེ་ཝ ཀ་ཊོ་ཏི ཀ་ཐཾ ‘པ་ཀ་ཏོ ཀ་ཊོ’ཏི བྷཱུ་ཏ་ཀཱ་ལེ་ན པ་ཀ་ཏ་ས་དྡེ་ན ཀ་ཊ་ས་དྡ་ས་མཱ་ནཱ་དྷི་ཀ་ར་ཎ་ཏྟ་མི་ཙྩཱ་ཧ- ‘ཨཱ་དི་བྷཱུ་ཏེ་ནེ’ཙྩཱ་དི. ཏ་ཏྠ ཏ་སྨིཾ ཝི་སེ་སེ. པ་ཀ་ཏྟུཾ ཨཱ་ར་བྷི, པ་ཀ་ཏྟུཾ ཨཱ་ར་བྷཱི་ཡི་ཏྠ, པ་སོ་ཏྟུཾ ཨཱ་ར་བྷི, པ་སོ་ཏྟུཾ ཨཱ་ར་བྷ་ན་ནྟི ཨ་ཏྠེ ཏྟོ.
༥༨. ཋཱ་ས
ཨ་ནཱ་ར་མྦྷ་ཏྠཾ་ཝ་ཙ་ན་ནྟི ཨཱ་ར་མྦྷེ པུ་བྦེ་ནེ་ཝ སི་དྡྷ་ཏྟཱ. ཨ་པཱ་དི་ནོ་པི་སི་ལི་ས་སྶ ས་ཀ་མྨ་ཀ་ཏྟཱ- ‘ཡེ་བྷུ་ཡྻེ་ནཱ’ཏི ཝུ་ཏྟཾ. ས་ཀ་མྨ་ཀ་ཏྠ་ནྟི ཝ་ཏྭཱ ས་ཀ་མྨ་ཏྟ་མེ་སཾ པཱ་དི་ཡོ་གེ ས་ཏི ཧོ་ཏཱི་ཏི ད་སྶེ་ཏུ་མཱ་ཧ- ‘པཱ་དི་ས་ཧི་ཏཱ’ཙྩཱ་དི. ཁ་ཊོ་པི་ཀཱ མ་ཉྩོ.
༥༩. ག་མ
ཨ་ཝི་ཝ་ཙྪི་ཏ་ཀ་མྨོ ཙེ་ཧཱ་ཀ་མྨ་ཀོ་ཏི ཀ་ཐ་ཡ་མཱ་ཧ- ‘ཨ་ཝི་ཛྫ་མཱ་ནེ’ཙྩཱ་དི. ཡཱ་ཏ་ཝ་ནྟོ ཡཱ་ཏཱ, ཡཱ་ནཾ ཡཱ་ཏཾ. ཨ་ཡོ་ཡི་ཏྠཱ་ཏི ཡཱ ཏོ. ཀྟོ ན ཝི་དྷཱ་ཏ་བྦོ པཱ་ཎི་ནི་ཡེ་ཧི ཝི་ཡ. ཀཱ་ར་ཎ་སཱ་མ་གྒི་ཡཾ བྷཱུ་ཏཱ་ཡ་ནྟི ས་སྶཱ་དི་ཧེ་ཏུ་བྷཱུ་ཏ་ས་མི་དྡྷི་ཡཾ བྷཱུ་ཏཱ་ཡཾ. སཱ ཙ བྷཱུ་ཏཱ ཡེ་ཝཱ་ཏཱི་མི་ནཱ ཀཱ་ར་ཎ་སཱ་མ་གྒི་ཡཱ ཨ་ཏཱི་ཏ་ཀཱ་ལི་ཀ་ཏྟ་མཱ་ཧ.
༦༠. ཨཱ་ཧཱ
ཨཱ་དྷཱ་རེ་ཙེ་ཏི ཨ་ནུ་ཝུ་ཏྟི་ཡཱ ཨེ་ཏྠ ཙ་ཀཱ་ར་ཏོ ‘ཡ་ཐཱ་པ་ཏྟ་ཉྩེ’ཏི ས་མྦ་ནྡྷཱ ཝུ་ཏྟ་ནྟི སེ་སོ. ཨེ་ཝཾ ན ཀུ་ཏོ་ཙི ཨ་པ་ཀ་སྶ་ནཾ སི་ཡཱ་ཏི ཨེ་ཝ་མཱ་དྷཱ་རཱ་དི་ཀེ ཨ་ནུ་ཝ་ཏྟ་མཱ་ནེ ས་ཏི ཀུ་ཏོ་ཙི ཨཱ་དྷཱ་རཱ་དི་ཏོ ཨ་པ་ཀ་སྶ་ནཾ ཝི་སུཾ ཀ་ར་ཎཾ ན སི་ཡཱ་ཏི ཨ་ཏྠོ. ཏ་ཐཱ ས་ཏི ཧེ་ཊྛཱ སུ་ཏྟེ་ནེ་ཀ་ཡོ་ག་མེ་ཝ ཀ་རེ་ཡྻཱ་ཏི ཨ་དྷི་པྤཱ་ཡོ. བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སཱུ་ཏི ས་མྦ་ཛ྄ཛྷ་ཏེ་ཏི ཡོ་ཛ་ནཱ.