มหาโมคฺคลฺลานสฺส สีหนาทกถา

๑๗. อายสฺมาติ วา เทวานํปิยาติ วา ภทฺรภวนฺติ วา ปิยสมุทาจาโร เอโสติ อาห ‘‘อายสฺมาติ ปิยวจนเมต’’นฺติ. วิญฺญุชาติกา หิ ปรํ ปิเยน สมุทาจรนฺตา ‘‘ภว’’นฺติ วา ‘‘เทวานํปิยา’’ติ วา ‘‘อายสฺมา’’ติ วา สมุทาจรนฺติ, ตสฺมา สมฺมุขา สมฺโพธนวเสน อาวุโสติ, ติโรกฺขํ อายสฺมาติ อยมฺปิ สมุทาจาโร. ตยิทํ ปิยวจนํ ครุคารวสปฺปติสฺสวเสน วุจฺจตีติ อาห ‘‘ครุคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมต’’นฺติ. คุณมหตฺตตาย มหาโมคฺคลฺลาโน, น จูฬโมคฺคลฺลานสฺส อตฺถิตายาติ อาห ‘‘มหา จ โส คุณมหนฺตตายา’’ติ. ปปฺปฏโกชนฺติ ปถวีสนฺธารกํ อุทกํ อาหจฺจ ฐิเต มหาปถวิยา เหฏฺฐิมตเล สมุฏฺฐิตํ อุทโกเฆน อชฺโฌตฺถเฏ ภูมิปฺปเทเส สญฺชาตกทฺทมปฏลสทิสํ อติมธุรปถวีมณฺฑํ. น เม ตํ อสฺส ปติรูปนฺติ ตํ อนาปุจฺฉา กรณํ น เม อนุจฺฉวิกํ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อนาปุจฺฉา กโรนฺเตน จ ยถา ภควา อิจฺฉิติจฺฉิตํ กิญฺจิ อนาปุจฺฉา กโรติ, เอวมหมฺปีติ ภควตา สมานํ กตฺวา อตฺตานํ มาเนน กตํ วิย ภวิสฺสตีติ อาห ‘‘ยุคคฺคาโห วิย ภควตา สทฺธึ กโต ภเวยฺยา’’ติ. ปเรน หิ สทฺธึ อตฺตานํ ยุคํ ยุคฬํ สมานํ กตฺวา คาโห, ตสฺส มม วา โก วิเสโสติ คหณํ ยุคคฺคาโห.

สมฺปนฺนนฺติ สมฺปตฺติยุตฺตํ. สา ปเนตฺถ รสสมฺปตฺติ อธิปฺเปตา สามญฺญโชตนาย วิเสเส อวฏฺฐานโต. เตนาห ‘‘สมฺปนฺนนฺติ มธุรํ สาทุรสนฺติ อตฺโถ’’ติ. ติวิธญฺหิ สมฺปนฺนํ ปริปุณฺณสมงฺคีมธุรวเสน. ตตฺถ –

‘‘สมฺปนฺนํ สาลิเกทารํ, สุวา ภุญฺชนฺติ โกสิย;

ปฏิเวเทมิ เต พฺรเหฺม, น เน วาเรตุมุสฺสเห’’ติ. (ชา. ๑.๑๔.๑) –

อิทํ ปริปุณฺณสมฺปนฺนํ นาม. ปริปุณฺณมฺปิ หิ สมนฺตโต ปนฺนํ ปตฺตนฺติ สมฺปนฺนนฺติ วุจฺจติ. ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต อุปคโต สมุปคโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโต’’ติ (วิภ. ๕๑๑) อิทํ สมงฺคีสมฺปนฺนํ นาม. สมงฺคีปิ หิ สมฺมเทว ปนฺโน คโต อุปคโตติ สมฺปนฺโนติ วุจฺจติ. ‘‘ตตฺรสฺส รุกฺโข สมฺปนฺนผโล จ อุปปนฺนผโล จา’’ติ (ม. นิ. ๒.๔๘) อิทํ มธุรสมฺปนฺนํ นาม. ตตฺถ มธุรสมฺปนฺนํ อิธาธิปฺเปตนฺติ เวทิตพฺพํ. อุปปนฺนผโลติ พหุผโล. อสฺสาติ ปถวิยา เหฏฺฐิมตลสฺส. โอปมฺมนิทสฺสนตฺถนฺติ อุปมาย นิทสฺสนตฺถํ. อนีฬกนฺติ นิทฺโทสํ. นิทฺโทสตา เจตฺถ มกฺขิกาทิรหิตตายาติ อาห ‘‘นิมฺมกฺขิก’’นฺติอาทิ. นตฺถิ เอตฺถ มกฺขิกาติ นิมฺมกฺขิกํ. มกฺขิกาสทฺเทน เจตฺถ มกฺขิกณฺฑกมฺปิ สามญฺญโต คหิตนฺติ วทนฺติ. เตเนว ตีสุปิ คณฺฐิปเทสุ วุตฺตํ ‘‘นิมฺมกฺขิกนฺติ อิมสฺเสวตฺถํ ปกาเสตุํ นิมฺมกฺขิกณฺฑกนฺติ วุตฺตํ, มกฺขิกาหิ ตาสํ อณฺฑเกหิ จ วิรหิตนฺติ อตฺโถ’’ติ. อยํ ปเนตฺถ อมฺหากํ ขนฺติ ‘‘มกฺขิกานํ อณฺฑานิ มกฺขิกณฺฑานิ, นตฺถิ เอตฺถ มกฺขิกณฺฑานีติ นิมฺมกฺขิกณฺฑนฺติ. อิมินา มกฺขิกานํ อณฺเฑหิ รหิตตา วุตฺตา, ‘นิมฺมกฺขิก’นฺติ อิมินา ปน มกฺขิกานํเยว อภาโว วุตฺโต’’ติ. เอตํ กิร มธูติ ขุทฺทกมกฺขิกาหิ กตมธุ. สพฺพมธูหีติ มหามกฺขิกภมรมกฺขิกาทิกเตหิ. อคฺคนฺติ อุตฺตมํ. เสฏฺฐนฺติ ปสตฺถตมํ. สุรสนฺติ โสภนรสํ. โอชวนฺตนฺติ อจฺจนฺตโมชสมฺปนฺนํ.

อายาจนวจนเมตนฺติ อิมินา สมฺปฏิจฺฉนสมฺปหํสนาทิอตฺถํ นิวตฺเตติ. เอกํ หตฺถนฺติ เอกํ ปาณิตลํ. ‘‘อภินิมฺมินิสฺสามี’’ติ วุตฺตมตฺถํ ปกาเสตุํ ‘‘ปถวีสทิสํ กริสฺสามี’’ติ วุตฺตํ. อยํ นุ โข ปถวี, อุทาหุ น อยนฺติ อิมินา นิมฺมิตปถวิยา ปกติปถวิยา จ สนฺทิสฺสมานตฺตา ‘‘เอสา นุ โข อมฺหากํ ปถวี, อุทาหุ อญฺญา’’ติ อุปฺปชฺชมานกุกฺกุจฺจํ ทสฺเสติ. นิพทฺธวิปุลาคโม คาโม นิคโม, ปวตฺติตมหาอาโย มหาคาโมติ วุตฺตํ โหติ. น วา เอส วิปลฺลาโสติ ปุพฺพปกฺขํ นิทสฺเสติ. กสฺมา ปเนส วิปลฺลาโส น โหตีติ อาห ‘‘อจินฺเตยฺโย หิ อิทฺธิมโต อิทฺธิวิสโย’’ติ. อิทฺธิพเลเนว เตสํ สตฺตานํ ตาทิโส วิปลฺลาโส น ภวิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. อิทานิ อญฺญถา วิปลฺลาสปฺปฏิลาภํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอวํ ปนา’’ติอาทิ. ครหนฺตาติ สมฺมุขา ครหนฺตา. อุปวทนฺตาติ ปรมฺมุขา อกฺโกสนฺตา.

นนุ จ อุตฺตรกุรุํ ปิณฺฑาย คมนํ ปฏิเสเธตฺวา วิปลฺลาสมฺปิ สตฺตา ปฏิลเภยฺยุนฺติ การณํ น วุตฺตํ, ตสฺมา กิเมตฺถ การณนฺติ อาห ‘‘ตตฺถ กิญฺจาปี’’ติอาทิ. ยทิปิ น วุตฺตํ, ตถาปิ ‘‘วิปลฺลาสมฺปิ สตฺตา ปฏิลเภยฺยุ’’นฺติ ปุพฺเพ อธิกตตฺตา เตเนว การเณน ปิณฺฑาย อุตฺตรกุรุคมนมฺปิ ภควตา ปฏิสิทฺธนฺติ วิญฺญายติ, ตสฺมา ตเทว การณํ อิธาปิ คเหตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพ’’นฺติ. วิปลฺลาสมฺปิ สตฺตา ปฏิลเภยฺยุนฺติ อิทํ อิธ อวุตฺตมฺปิ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. อตฺโถปิ จสฺส วุตฺตสทิสเมว เวทิตพฺโพติ. ‘‘เอวํ ปน วิปลฺลาสํ ปฏิลเภยฺยุ’’นฺติอาทินา ปจฺฉา วุตฺตเมว อตฺถวิกปฺปํ สนฺธาย วทติ. ยํ ปน ตตฺถ วุตฺตํ ‘‘เต คุเณ นิพฺพตฺเตตฺวา ทุพฺภิกฺขกาเล ปถวึ ปริวตฺเตตฺวา ปปฺปฏโกชํ ปริภุญฺชึสู’’ติ, ตํ อปเนตฺวา เต คุเณ นิพฺพตฺเตตฺวา ทุพฺภิกฺขกาเล อุตฺตรกุรุํ คนฺตฺวา ปิณฺฑาย จริตฺวา ปริภุญฺชึสูติ เอวเมตฺถ โยชนา กาตพฺพา. เอเกน ปทวีติหาเรนาติ เอตฺถ ปทสฺส วีติหรณํ นิกฺขิปนํ ปทวีติหาโร, ปทนิกฺเขโป, ตสฺมา เอเกน ปทนิกฺเขเปนาติ วุตฺตํ โหติ. เอเกน ปทวีติหาเรน อติกฺกมิตพฺพฏฺฐานญฺจ สมคมเนน ทฺวินฺนํ ปทานํ อนฺตเร มุฏฺฐิรตนมตฺตํ, ตสฺมา. มาติกามตฺตํ อธิฏฺฐหิตฺวาติ มุฏฺฐิรตนปฺปมาณํ มาติกามตฺตํ อธิฏฺฐายาติ อตฺโถ.

นิฏฺฐิตา มหาโมคฺคลฺลานสฺส สีหนาทกถา.