ทุพฺภิกฺขกถา

๑๖. สุสสฺสกาเลปีติ สมฺปนฺนสสฺสกาเลปิ. อติสมคฺเฆปีติ อติสเยน อปฺปคฺเฆปิ, ยทา กิญฺจิเทว ทตฺวา พหุํ ปุพฺพณฺณาปรณฺณํ คณฺหนฺติ, ตาทิเส กาเลปีติ อตฺโถ. สาลิอาทิ ธญฺญํ ปุพฺพณฺณํ, มุคฺคมาสาทิ อปรณฺณํ. ทฺวิธา ปวตฺตํ อีหิตํ เอตฺถาติ ทฺวีหิติกาติ มชฺฌปทโลปีพาหิรตฺถสมาโสยมีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทฺวิธา ปวตฺตอีหิติกา’’ติ. อีหนํ อีหิตนฺติ อีหิตสทฺโทยํ ภาวสาธโนติ อาห ‘‘อีหิตํ นาม อิริยา’’ติ. ตตฺถ อิริยาติ กิริยา. กสฺส ปเนสา กิริยาติ อาห ‘‘จิตฺตอิริยา’’ติ, จิตฺตกิริยา จิตฺตปฺปโยโคติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘จิตฺตอีหา’’ติ. กถํ ปเนตฺถ อีหิตสฺส ทฺวิธา ปวตฺตีติ อาห ‘‘ลจฺฉาม นุ โข’’ติอาทิ. ตตฺถ ลจฺฉาม นุ โขติ อิทํ ทุคฺคตานํ วเสน วุตฺตํ. ชีวิตุํ วา สกฺขิสฺสาม นุ โข, โนติ อิทํ ปน อิสฺสรานํ วเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ภิกฺขมานาติ ยาจมานา. ‘‘ทุหิติกา’’ติปิ ปาโฐ. ตตฺถาปิ วุตฺตนเยเนวตฺโถ เวทิตพฺโพ. ทฺวิ-สทฺทสฺส หิ ทุ-สทฺทาเทเสนายํ นิทฺเทโส โหติ. ทุกฺขํ วา อีหิตํ เอตฺถ น สกฺกา โกจิ ปโยโค สุเขน กาตุนฺติ ทุหิติกา, ทุกฺกรชีวิตปฺปโยคาติ อตฺโถ.

ทุ-สทฺเท วา อุการสฺส วการํ กตฺวา ทฺวีหิติกาติ อยํ นิทฺเทโสติ อาห ‘‘อถ วา’’ติอาทิ. พฺยาธิ โรโคติ เอตานิ ‘‘อาตุรตา’’ติ อิมสฺส เววจนานิ. เตน เสตฏฺฏิกา นาม เอกา โรคชาตีติ ทสฺเสติ. โส ปน โรโค ปาณกโทเสน สมฺภวติ. เอโก กิร ปาณโก นาฬมชฺฌคตํ คณฺฐึ วิชฺฌติ, เยน วิทฺธตฺตา นิกฺขนฺตมฺปิ สาลิสีสํ ขีรํ คเหตุํ น สกฺโกติ. เตนาห ‘‘ปจฺฉินฺนขีร’’นฺติอาทิ.

วุตฺตสสฺสนฺติ วปิตสสฺสํ. ตตฺถาติ เวรญฺชายํ. สลากามตฺตํ วุตฺตํ เอตฺถาติ สลากาวุตฺตา, ปุริมปเท อุตฺตรปทโลเปนายํ นิทฺเทโส. เตนาห ‘‘สลากา เอว สมฺปชฺชตี’’ติ. ยํ ตตฺถ วุตฺตํ วาปิตํ, ตํ สลากามตฺตเมว อโหสิ, ผลํ น ชายตีติ อตฺโถ. สมฺปชฺชตีติ จ อิมินา ‘‘สลากาวุตฺตา’’ติ เอตฺถายํ วุตฺตสทฺโท นิปฺผตฺติอตฺโถติ ทสฺเสติ. สลากายาติ เวฬุวิลีวตาลปณฺณาทีหิ กตสลากาย. ธญฺญวิกฺกยกานํ สนฺติกนฺติ ธญฺญํ วิกฺกิณนฺตีติ ธญฺญวิกฺกยกา, เตสํ สมีปนฺติ อตฺโถ. กยเกสูติ ธญฺญคณฺหนเกสุ. กิณิตฺวาติ คเหตฺวา. ธญฺญกรณฏฺฐาเนติ โกฏฺฐาคารสฺส สมีปฏฺฐาเน, ธญฺญมินนฏฺฐาเนติ วุตฺตํ โหติ. วณฺณชฺฌกฺขนฺติ กหาปณปริกฺขกํ. นสุกรา อุญฺเฉน ปคฺคเหน ยาเปตุนฺติ ปคฺคยฺหตีติ ปคฺคโห, ปตฺโต. เตน ปคฺคเหน ปตฺเตนาติ อตฺโถ, ปตฺตํ คเหตฺวา ภิกฺขาจริยาย ยาเปตุํ น สกฺกาติ วุตฺตํ โหติ. เตเนวาห ‘‘ปคฺคเหน โย อุญฺโฉ’’ติอาทิ. นสุกราติ สุกรภาโว เอตฺถ นตฺถีติ นสุกรา. ปิณฺฑาย จริตฺวาติ ปิณฺฑาย จรณเหตุ. เหตุอตฺเถปิ หิ ตฺวาสทฺทเมเก อิจฺฉนฺติ.

อุตฺตราปถโต อาคตา, อุตฺตราปโถ วา นิวาโส เอเตสนฺติ อุตฺตราปถกาติ วตฺตพฺเพ นิรุตฺตินเยน ‘‘อุตฺตราหกา’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อุตฺตราปถวาสิกา’’ติอาทิ. ‘‘อุตฺตราปถกา’’อิจฺเจว วา ปาฬิปาโฐ เวทิตพฺโพ. เกจิ ปน ‘‘อุตฺตรํ วิสิฏฺฐํ ภณฺฑํ อาหรนฺตีติ อุตฺตราหกา, อุตฺตรํ วา อธิกํ อคฺฆํ เนนฺตีติ อุตฺตราหกา’’ติอาทินา อญฺเญน ปกาเรน อตฺถํ วณฺณยนฺติ. อสฺสานํ อุฏฺฐานฏฺฐาเนติ อสฺสานํ อากรฏฺฐาเน. เวรญฺชนฺติ เวรญฺชายํ. ภุมฺมตฺเถ เหตํ อุปโยควจนํ. มนฺทิรนฺติ อสฺสสาลํ. อสฺสมณฺฑลิกาโยติ ปญฺญายึสูติ ปริมณฺฑลากาเรน กตตฺตา อสฺสมณฺฑลิกาโยติ ปากฏา อเหสุํ. เอวํ กตานญฺจ อสฺสสาลานํ พหุตฺตา พหุวจนนิทฺเทโส กโต. ทสนฺนํ ทสนฺนํ อสฺสานํ วสโนกาโส เอเกกา อสฺสมณฺฑลิกาติปิ วทนฺติ. อทฺธานกฺขมา น โหนฺตีติ ทีฆกาลํ ปวตฺเตตุํ ขมา น โหนฺติ, น จิรกาลปฺปวตฺติโนติ วุตฺตํ โหติ.

คงฺคาย ทกฺขิณา ทิสา อปฺปติรูปเทโส, อุตฺตรา ทิสา ปติรูปเทโสติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘น หิ เต’’ติอาทิ. คงฺคาย ทกฺขิณตีรชาตา ทกฺขิณาปถมนุสฺสา. ‘‘อมฺหากํ พุทฺโธ’’ติ เอวํ พุทฺธํ มมายนฺตีติ พุทฺธมามกา. เอวํ เสเสสุปิ. ปฏิยาเทตุนฺติ สมฺปาเทตุํ. นิจฺจภตฺตสงฺเขเปนาติ นิจฺจภตฺตากาเรน. ปุพฺพณฺหสมยนฺติ อิทํ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘ปุพฺพณฺหสมเยติ อตฺโถ’’ติ. อจฺจนฺตสํโยเค วา อิทํ อุปโยควจนนฺติ ทสฺเสตุํ ยถา อจฺจนฺตสํโยคตฺโถ สมฺภวติ, ตถา อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุพฺพเณฺห วา สมย’’นฺติอาทิ. เอวนฺติ เอวํ ปจฺฉา วุตฺตนเยน อตฺเถ วุจฺจมาเน. นนุ จ วิหาเร นิสีทนฺตาปิ อนฺตรวาสกํ นิวาเสตฺวาว นิสีทนฺติ, ตสฺมา ‘‘นิวาเสตฺวา’’ติ อิทํ กสฺมา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘วิหารนิวาสนปริวตฺตนวเสนา’’ติอาทิ. วิหารนิวาสนปริวตฺตนญฺจ วิหาเร นิสินฺนกาเล นิวตฺถมฺปิ ปุน คามปฺปเวสนสมเย จาเลตฺวา อิโต จิโต จ สณฺฐเปตฺวา สกฺกจฺจํ นิวาสนเมวาติ เวทิตพฺพํ. เตเนวาห ‘‘น หิ เต ตโต ปุพฺเพ อนิวตฺถา อเหสุ’’นฺติ. ปตฺตจีวรมาทายาติ ปตฺตญฺจ จีวรญฺจ คเหตฺวา. คหณญฺเจตฺถ น เกวลํ หตฺเถเนว, อถ โข เยน เกนจิ อากาเรน ธารณเมวาติ ทสฺเสนฺโต ยถาสมฺภวมตฺถโยชนํ กโรติ ‘‘ปตฺตํ หตฺเถหี’’ติอาทินา.

คตคตฏฺฐาเนติ อสฺสมณฺฑลิกาสุ สมฺปตฺตสมฺปตฺตฏฺฐาเน. อุทุกฺขเล โกฏฺเฏตฺวา โกฏฺเฏตฺวา ปริภุญฺชนฺตีติ เอตฺถ กสฺมา ปน เต ภิกฺขู สยเมว เอวํ กตฺวา ปริภุญฺชนฺติ, กิเมวํ ลทฺธํ กปฺปิยการเกหิ ยาคุํ วา ภตฺตํ วา ปจาเปตฺวา สยํ วา ปจิตฺวา ปริภุญฺชิตุํ น วฏฺฏตีติ อาห ‘‘เถรานํ โกจิ กปฺปิยการโก นตฺถี’’ติอาทิ. กปฺปิยากปฺปิยภาวํ อนเปกฺขิตฺวา ภิกฺขูนํ เอวํ กาตุํ สารุปฺปํ น โหตีติ วตฺวา ปุน อกปฺปิยภาวมฺปิ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น จ วฏฺฏตี’’ติ. ภาชนาทิปริหรณวเสน พหุภณฺฑิกตาย อภาวโต วุตฺตํ ‘‘สลฺลหุกวุตฺติตา’’ติ. สกํ สกํ ปฏิวีสนฺติ อตฺตโน อตฺตโน โกฏฺฐาสํ. อปฺโปสฺสุกฺกาติ สมณธมฺมโต อญฺญตฺถ นิรุสฺสาหา. ตทุปิยนฺติ ตทนุรูปํ. ปิสตีติ จุณฺเณติ. ปุญฺญญาณวิเสเสหิ กตฺตพฺพกมฺมสฺส มนาปตา โหตีติ อาห ‘‘ปุญฺญวตา’’ติอาทิ. นนฺติ นํ ปตฺถปุลกํ. ‘‘น ตโต ปฏฺฐายา’’ติ วจนโต ตโต ปุพฺเพ ภควโต ปิณฺฑาย จรณมฺปิ ทสฺสิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ลทฺธาติ ลภิตฺวา. ‘‘ลทฺโธ’’ติ วา ปาโฐ, อุปฏฺฐากฏฺฐานํ เนว ลทฺโธติ อตฺโถ. กทา ปน เถโร อุปฏฺฐากฏฺฐานํ ลทฺโธติ? วุจฺจเต (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๑; อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๑๙-๒๒๓) – เอกทา กิร ภควา นาคสมาลตฺเถเรน สทฺธึ อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน เทฺวธาปถํ ปตฺโต. เถโร มคฺคา อุกฺกมฺม ‘‘ภควา อหํ อิมินา มคฺเคน คจฺฉามี’’ติ อาห. อถ นํ ภควา ‘‘เอหิ ภิกฺขุ, อิมินา คจฺฉามา’’ติ อาห. โส ‘‘หนฺท ภควา ตุมฺหากํ ปตฺตจีวรํ คณฺหถ, อหํ อิมินา คจฺฉามี’’ติ วตฺวา ปตฺตจีวรํ ฉมายํ ฐเปตุํ อารทฺโธ. อถ ภควา ‘‘อาหร ภิกฺขู’’ติ วตฺวา ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา คโต. ตสฺสปิ ภิกฺขุโน อิตเรน มคฺเคน คจฺฉโต โจรา ปตฺตจีวรญฺเจว หรึสุ, สีสญฺจ ภินฺทึสุ. โส ‘‘ภควา ทานิ เม ปฏิสรณํ, น อญฺโญ’’ติ จินฺเตตฺวา โลหิเตน คฬนฺเตน ภควโต สนฺติกํ อาคมิ. ‘‘กิมิทํ ภิกฺขู’’ติ จ วุตฺเต ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. อถ นํ ภควา ‘‘มา จินฺตยิ ภิกฺขุ, เอตํ การณํเยว เต นิวารยิมฺหา’’ติ วตฺวา สมสฺสาเสสิ.

เอกทา ปน ภควา เมฆิยตฺเถเรน สทฺธึ ปาจีนวํสมิคทาเย ชนฺตุคามํ อคมาสิ. ตตฺราปิ เมฆิโย ชนฺตุคาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา นทีตีเร ปาสาทิกํ อมฺพวนํ ทิสฺวา ‘‘ภควา ตุมฺหากํ ปตฺตจีวรํ คณฺหถ, อหํ เอตสฺมึ อมฺพวเน สมณธมฺมํ กโรมี’’ติ วตฺวา ภควตา ติกฺขตฺตุํ นิวาริยมาโนปิ คนฺตฺวา อกุสลวิตกฺเกหิ อนฺวาสตฺโต ปจฺจาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. ตมฺปิ ภควา ‘‘อิทเมว เต การณํ สลฺลกฺขยิตฺวา นิวารยิมฺหา’’ติ วตฺวา อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ อคมาสิ. ตตฺถ คนฺธกุฏิปริเวเณ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘ภิกฺขเว, อิทานิมฺหิ มหลฺลโก, เอกจฺเจ ภิกฺขู ‘อิมินา มคฺเคน คจฺฉามา’ติ วุตฺเต อญฺเญน คจฺฉนฺติ, เอกจฺเจ มยฺหํ ปตฺตจีวรํ ภูมิยํ นิกฺขิปนฺติ, มยฺหํ นิพทฺธุปฏฺฐากํ ภิกฺขุํ ชานาถา’’ติ. ภิกฺขูนํ ธมฺมสํเวโค อุทปาทิ. อถายสฺมา สาริปุตฺโต อุฏฺฐาย ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ‘‘อหํ, ภนฺเต, ตุเมฺหเยว ปตฺถยมาโน สตสหสฺสกปฺปาธิกํ อสงฺเขฺยยฺยํ ปารมิโย ปูเรสึ, นนุ มาทิโส มหาปญฺโญ อุปฏฺฐาโก นาม วฏฺฏติ, อหํ อุปฏฺฐหิสฺสามี’’ติ อาห. ตํ ภควา ‘‘อลํ, สาริปุตฺต, ยสฺสํ ทิสายํ ตฺวํ วิหรสิ, อสุญฺญาเยว สา ทิสา, ตว โอวาโท พุทฺธานํ โอวาทสทิโส, น เม ตยา อุปฏฺฐากกิจฺจํ อตฺถี’’ติ ปฏิกฺขิปิ. เอเตเนวุปาเยน มหาโมคฺคลฺลานํ อาทึ กตฺวา อสีติมหาสาวกา อุฏฺฐหึสุ. สพฺเพ ภควา ปฏิกฺขิปิ.

อานนฺทตฺเถโร ปน ตุณฺหีเยว นิสีทิ. อถ นํ ภิกฺขู อาหํสุ ‘‘อาวุโส, ภิกฺขุสงฺโฆ อุปฏฺฐากฏฺฐานํ ยาจติ, ตฺวมฺปิ ยาจาหี’’ติ. ยาจิตฺวา ลทฺธฏฺฐานํ นาม อาวุโส กีทิสํ โหติ, กึ มํ สตฺถา น ปสฺสติ, สเจ โรเจสฺสติ, ‘‘อานนฺโท มํ อุปฏฺฐาตู’’ติ วกฺขตีติ. อถ ภควา ‘‘น, ภิกฺขเว, อานนฺโท อญฺเญน อุสฺสาเหตพฺโพ, สยเมว ชานิตฺวา มํ อุปฏฺฐหิสฺสตี’’ติ อาห. ตโต ภิกฺขู ‘‘อุฏฺเฐหิ อาวุโส อานนฺท, อุฏฺเฐหิ, อาวุโส อานนฺท, ทสพลํ อุปฏฺฐากฏฺฐานํ ยาจาหี’’ติ อาหํสุ. เถโร อุฏฺฐหิตฺวา จตฺตาโร ปฏิกฺเขเป จ จตสฺโส จ อายาจนาติ อฏฺฐ วเร ยาจิ.

จตฺตาโร ปฏิกฺเขปา นาม ‘‘สเจ เม, ภนฺเต ภควา, อตฺตนา ลทฺธํ ปณีตํ จีวรํ น ทสฺสติ, ปิณฺฑปาตํ น ทสฺสติ, เอกคนฺธกุฏิยํ วสิตุํ น ทสฺสติ, นิมนฺตนํ คเหตฺวา น คมิสฺสติ, เอวาหํ ภควนฺตํ อุปฏฺฐหิสฺสามี’’ติ วตฺวา ‘‘กํ ปเนตฺถ, อานนฺท, อาทีนวํ อทฺทสา’’ติ วุตฺเต อาห ‘‘สจาหํ, ภนฺเต, อิมานิ วตฺถูนิ ลภิสฺสามิ, ภวิสฺสนฺติ วตฺตาโร ‘อานนฺโท ทสพเลน ลทฺธํ ปณีตํ จีวรํ ปริภุญฺชติ, ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชติ, เอกคนฺธกุฏิยํ วสติ, เอกนิมนฺตนํ คจฺฉติ, เอตํ ลาภํ ลภนฺโต ตถาคตํ อุปฏฺฐาติ, โก เอวํ อุปฏฺฐหโต ภาโร’’’ติ. อิเม จตฺตาโร ปฏิกฺเขเป ยาจิ.

จตสฺโส อายาจนา นาม ‘‘สเจ, ภนฺเต ภควา, มยา คหิตํ นิมนฺตนํ คมิสฺสติ, สจาหํ ติโรรฏฺฐา ติโรชนปทา ภควนฺตํ ทฏฺฐุํ อาคตปริสํ อาคตกฺขเณ เอว ภควนฺตํ ทสฺเสตุํ ลจฺฉามิ, ยทา เม กงฺขา อุปฺปชฺชติ, ตสฺมึเยว ขเณ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตุํ ลจฺฉามิ, ตถา ยํ ภควา มยฺหํ ปรมฺมุขํ ธมฺมํ เทเสติ, ตํ อาคนฺตฺวา มยฺหํ กเถสฺสติ, เอวาหํ ภควนฺตํ อุปฏฺฐหิสฺสามี’’ติ วตฺวา ‘‘กํ ปเนตฺถ, อานนฺท, อานิสํสํ ปสฺสสี’’ติ วุตฺเต อาห ‘‘อิธ, ภนฺเต, สทฺธา กุลปุตฺตา ภควโต โอกาสํ อลภนฺตา มํ เอวํ วทนฺติ ‘เสฺวว, ภนฺเต อานนฺท, ภควตา สทฺธึ อมฺหากํ ฆเร ภิกฺขํ คเณฺหยฺยาถา’ติ. สเจ ภควา ตตฺถ น คมิสฺสติ, อิจฺฉิตกฺขเณเยว ปริสํ ทสฺเสตุํ กงฺขญฺจ วิโนเทตุํ โอกาสํ น ลจฺฉามิ, ภวิสฺสนฺติ วตฺตาโร ‘กึ อานนฺโท ทสพลํ อุปฏฺฐาติ, เอตฺตกมฺปิสฺส อนุคฺคหํ ภควา น กโรตี’ติ. ภควโต จ ปรมฺมุขา มํ ปุจฺฉิสฺสนฺติ ‘อยํ, อาวุโส อานนฺท, คาถา อิทํ สุตฺตํ อิทํ ชาตกํ กตฺถ เทสิต’นฺติ. สจาหํ ตํ น สมฺปายิสฺสามิ, ภวิสฺสนฺติ วตฺตาโร ‘เอตฺตกมฺปิ, อาวุโส, น ชานาสิ, กสฺมา ตฺวํ ฉายา วิย ภควนฺตํ น วิชหนฺโต ทีฆรตฺตํ จิรํ วิจรี’ติ. เตนาหํ ปรมฺมุขา เทสิตสฺสปิ ธมฺมสฺส ปุน กถนํ อิจฺฉามี’’ติ. อิมา จตสฺโส อายาจนา ยาจิ. ภควาปิสฺส อทาสิ. เอวํ อิเม อฏฺฐ วเร คเหตฺวา นิพทฺธุปฏฺฐาโก อโหสิ.

ตสฺเสว ฐานนฺตรสฺส อตฺถาย กปฺปสตสหสฺสํ ปูริตานํ ปารมีนํ ผลํ ปาปุณิ, ปาปุณิตฺวา จ อุปฏฺฐากานํ อคฺโค หุตฺวา ภควนฺตํ อุปฏฺฐหิ. เถโร หิ อุปฏฺฐากฏฺฐานํ ลทฺธกาลโต ปฏฺฐาย ภควนฺตํ ทุวิเธน อุทเกน ติวิเธน ทนฺตกฏฺเฐน ปาทปริกมฺเมน ปิฏฺฐิปริกมฺเมน คนฺธกุฏิปริเวณสมฺมชฺชเนนาติ เอวมาทีหิ กิจฺเจหิ อุปฏฺฐหนฺโต ‘‘อิมาย นาม เวลาย สตฺถุ อิทํ นาม ลทฺธุํ วฏฺฏติ, อิทํ นาม กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา ตํ ตํ นิปฺผาเทนฺโต มหตึ ทณฺฑทีปิกํ คเหตฺวา เอกรตฺตึ คนฺธกุฏิปริเวณํ นว วาเร อนุปริยายติ. เอวญฺหิสฺส อโหสิ ‘‘สเจ เม ถินมิทฺธํ โอกฺกเมยฺย, ภควติ ปกฺโกสนฺเต ปฏิวจนํ ทาตุํ นาหํ สกฺกุเณยฺย’’นฺติ. ตสฺมา สพฺพรตฺตึ ทณฺฑทีปิกํ หตฺเถน น มุญฺจติ, เอวเมตสฺส นิพทฺธุปฏฺฐากฏฺฐานสฺส อลทฺธภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘โน จ โข อุปฏฺฐากฏฺฐานํ ลทฺธา’’ติ. นิพทฺธุปฏฺฐาโก นาม นตฺถีติ นิยตุปฏฺฐาโก นาม นตฺถิ. อนิยตุปฏฺฐากา ปน ภควโต ปฐมโพธิยํ พหู อเหสุํ, เต ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กทาจิ นาคสมาลตฺเถโร’’ติอาทิ. ญาติ จ โส ปสตฺถตมคุณโยคโต เสฏฺโฐ จาติ ญาติเสฏฺโฐ. เอวรูเปสุ ฐาเนสุ อยเมว ปติรูโปติ อาปทาสุ อามิสสฺส อภิสงฺขริตฺวา ทานํ นาม ญาตเกเนว กาตุํ ยุตฺตตรนฺติ อธิปฺปาโย.

มาราวฏฺฏนายาติ มาเรน กตจิตฺตาวฏฺฏนาย, มารานุภาเวน สญฺชาตจิตฺตสมฺโมเหนาติ วุตฺตํ โหติ. เตเนวาห ‘‘อาวฏฺเฏตฺวา โมเหตฺวา’’ติอาทิ. ติฏฺฐนฺตุ…เป… ตมฺปิ มาโร อาวฏฺเฏยฺยาติ ผุสฺสสฺส ภควโต กาเล กตุปจิตสฺส อกุสลกมฺมสฺส ตทา ลทฺโธกาสวเสน อุปฏฺฐิตตฺตา. วุตฺตเญฺหตํ อปทาเน –

‘‘ผุสฺสสฺสาหํ ปาวจเน, สาวเก ปริภาสยึ;

ยวํ ขาทถ ภุญฺชถ, มา จ ภุญฺชถ สาลโย.

‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, เตมาสํ ขาทิตํ ยวํ;

นิมนฺติโต พฺราหฺมเณน, เวรญฺชายํ วสึ ตทา’’ติ. (อป. เถร ๑.๓๙.๘๘-๘๙);

ปริยุฏฺฐิตจิตฺโตติ ปริโยนทฺธจิตฺโต, อภิภูตจิตฺโตติ อตฺโถ. อาวฏฺฏิตปริโยสาเน อาคมึสูติ มาเรน อาวฏฺเฏตฺวา คเต ปจฺฉา อาคมึสุ. อวิสหตายาติ อสกฺกุเณยฺยตาย. อภิหฏภิกฺขายาติ ปจิตฺวา อภิหริยมานภิกฺขาย. นิพทฺธทานสฺสาติ ‘‘เอตฺตกํ กาลํ ภควโต ทสฺสามา’’ติ นิจฺจภตฺตวเสน ปริจฺฉินฺทิตฺวา ฐปิตทานสฺส. อปฺปิตวตฺถสฺสาติ ‘‘อิทํ พุทฺธสฺส จตุปจฺจยปริโภคตฺถ’’นฺติ วิหารํ เนตฺวา ทินฺนวตฺถุโน. น วิสหตีติ น สกฺโกติ. อภิหฏภิกฺขาสงฺเขเปนาติ อภิหฏภิกฺขานีหาเรน. พฺยามปฺปภายาติ สมนฺตโต พฺยามมตฺตาย ปภาย. เอตฺถ จ อนุพฺยญฺชนานํ พฺยามปฺปภาย จ นิปฺปภากรณํ อนฺตราโยติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวาห ‘‘จนฺทิมสูริยเทวพฺรหฺมานมฺปิ หี’’ติอาทิ. อนุพฺยญฺชนานํ พฺยามปฺปภาย เอกาพทฺธตฺตา วุตฺตํ ‘‘อนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาปฺปเทสํ ปตฺวา’’ติ. สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อนฺตราโย นาม เญยฺยธมฺเมสุ อาวรณํ.

อสฺโสสิ โข ภควา อุทุกฺขลสทฺทนฺติ กึ สยเมว อุปฺปนฺนํ อุทุกฺขลสทฺทํ อสฺโสสีติ เจติ อาห ‘‘ปตฺถปตฺถปุลกํ โกฏฺเฏนฺตาน’’นฺติอาทิ. อตฺถสญฺหิตนฺติ ปโยชนสาธกํ. อนตฺถสญฺหิเตติ อนตฺถนิสฺสิเต วจเน. ฆาตาเปกฺขํ ภุมฺมวจนํ. ยสฺมิญฺจ เยน ฆาโต นิปฺผาทียติ, ตสฺเสว เตน ฆาโต กโต นาม โหตีติ อาห ‘‘มคฺเคเนว ตาทิสสฺส วจนสฺส ฆาโต สมุจฺเฉโทติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. สามิอตฺเถ วา ภุมฺมวจนนฺติ มญฺญมาโน เอวมาหาติ ทฏฺฐพฺพํ. วจนสฺส จ สมุคฺฆาโต ตมฺมูลกิเลสานํ สมุคฺฆาเตนาติ เวทิตพฺพํ.

อากโรติ อตฺตโน อนุรูปตาย สมริยาทํ สปริจฺเฉทํ ผลํ นิปฺผตฺเตตีติ อากาโร การณนฺติ อาห ‘‘อากาเรหีติ การเณหี’’ติ. อฏฺฐุปฺปตฺติยุตฺตนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนวตฺถุํ นิสฺสาย ปวตฺตํ. ตาย ปุจฺฉาย วีติกฺกมํ ปากฏํ กตฺวาติ ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ ภิกฺขู’’ติอาทิปุจฺฉาย เตน ภิกฺขุนา กตวีติกฺกมํ ปกาเสตฺวา, วีติกฺกมปฺปกาสนญฺจ กิมตฺถมิทํ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปตีติ อนุชานนตฺถํ.

นตฺถิ กิญฺจิ วตฺตพฺพนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตนยตฺตา น กิญฺจิ เอตฺถ อปุพฺพํ วตฺตพฺพมตฺถีติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ปุพฺเพ วุตฺตเมว หี’’ติอาทิ. สาธุ สาธูติ อิทํ ปสํสายํ อาเมฑิตวจนนฺติ อาห ‘‘อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ สมฺปหํเสนฺโต’’ติ. ทฺวีสุ อากาเรสูติ ธมฺมเทสนสิกฺขาปทปญฺญตฺติสงฺขาเตสุ ทฺวีสุ การเณสุ. เอกํ คเหตฺวาติ ธมฺมํ วา เทเสสฺสามาติ เอวํ วุตฺตการณํ คเหตฺวา. เอวํทุพฺภิกฺเขติ เอวํ ทุกฺเขน ลภิตพฺพา ภิกฺขา เอตฺถาติ เอวํทุพฺภิกฺเข กาเล, เทเส วา. ทุลฺลภปิณฺเฑติ เอตสฺเสว อตฺถทีปนํ. ภาชนาทิปริหรณวเสน พหุภณฺฑิกตาย อภาวโต วุตฺตํ ‘‘อิมาย สลฺลหุกวุตฺติตายา’’ติ. เอตฺตกเมว อลํ ยาเปตุนฺติ อุตฺตริ ปตฺถนาภาวโต ปน ‘‘อิมินา จ สลฺเลเขนา’’ติ วุตฺตํ. ทุพฺภิกฺขํ วิชิตนฺติ เอตฺถ หิ ภิกฺขานํ อภาโว ทุพฺภิกฺขํ ‘‘นิมฺมกฺขิก’’นฺติอาทีสุ วิย. ภิกฺขาภาโวเยว หิ ตํนิมิตฺตจิตฺตวิฆาตานํ อภาวโต ภิกฺขูหิ วิชิโต วเส วตฺติโต. โลโภ วิชิโตติ อามิสเหตุ รตฺติจฺเฉทวสฺสจฺเฉทสมุฏฺฐาปโก โลลุปฺปาโทปิ เตสํ นาโหสีติ อามิสโลลตาสงฺขาโต โลโภ วิชิโต. อิจฺฉาจาโร วิชิโตติ ‘‘อามิสเหตุ อญฺญมญฺญสฺส อุตฺตริมนุสฺสธมฺมปฺปกาสนวเสน คุณวณิชฺชํ กตฺวา ชีวิกํ กปฺเปสฺสามา’’ติ เอวํ ปวตฺตอิจฺฉาจารสฺส อภาวโต ยถาวุตฺโต อิจฺฉาจาโร วิชิโต. จิตฺตุปฺปาทมตฺตสฺสปิ อนุปฺปนฺนภาวํ สนฺธาย ‘‘จินฺตา วา’’ติ วุตฺตํ. ปุนปฺปุนานุโสจนวเสน ปน จิตฺตปีฬาปิ นาโหสีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘วิฆาโต วา’’ติ วุตฺตํ.

รตฺติจฺเฉโท วาติ สตฺตาหกรณียวเสน คนฺตฺวา พหิ อรุณุฏฺฐาปนวเสน รตฺติจฺเฉโท วา น กโต สตฺตาหกิจฺจวเสนปิ กตฺถจิ อคตตฺตา. สตฺตาหกิจฺจวเสน วิปฺปวาสญฺหิ สนฺธาย รตฺติจฺเฉโทติ อฏฺฐกถาโวหาโร, ตโตเยว จ วสฺสูปนายิกกฺขนฺธกวณฺณนายํ (มหาว. อฏฺฐ. ๑๙๙) ‘‘อยํ ปเนตฺถ ปาฬิมุตฺตกรตฺติจฺเฉทวินิจฺฉโย’’ติ วตฺวา ‘‘ธมฺมสฺสวนตฺถาย อนิมนฺติเตน คนฺตุํ น วฏฺฏตี’’ติอาทินา สตฺตาหกรณียเมว วิภตฺตํ. มหาอฏฺฐกถายมฺปิ วุตฺตํ ‘‘สตฺตาหกิจฺเจน คนฺตฺวา เอกภิกฺขุนาปิ รตฺติจฺเฉโท วา น กโต’’ติ. เอวญฺจ กตฺวา รตฺติจฺเฉโท นาม สตฺตาหกรณียวเสน โหติ, น อญฺญถาติ รตฺติจฺเฉทลกฺขณญฺจ กถิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ ปจฺจยเวกลฺลสงฺขาเต วสฺสจฺเฉทการเณ สติ รตฺติจฺเฉทสฺสปิ วุตฺตตฺตา ยตฺถ วสฺสจฺเฉทการณํ ลพฺภติ, ตตฺถ สตฺตาหกิจฺเจน คนฺตุมฺปิ วฏฺฏตีติ สิทฺธนฺติ จูฬคณฺฐิปเท มชฺฌิมคณฺฐิปเท จ วุตฺตํ, ตํ สุวุตฺตํ วสฺสูปนายิกกฺขนฺธเก วสฺสจฺเฉทาธิกาเร –

‘‘เตน โข ปน สมเยน อญฺญตรสฺมึ อาวาเส วสฺสูปคตานํ ภิกฺขูนํ คาโม โจเรหิ วุฏฺฐาสิ. ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ. อนุชานามิ, ภิกฺขเว, เยน คาโม เตน คนฺตุ’’นฺติ (มหาว. ๒๐๑) –

เอตฺถ ‘‘สเจ คาโม อวิทูรคโต โหติ, ตตฺถ ปิณฺฑาย จริตฺวา วิหารเมว อาคนฺตฺวา วสิตพฺพํ. สเจ ทูรคโต, สตฺตาหวาเรน อรุโณ อุฏฺฐาเปตพฺโพ. น สกฺกา เจ โหติ, ตตฺเถว สภาคฏฺฐาเน วสิตพฺพ’’นฺติ (มหาว. อฏฺฐ. ๒๐๑) อิมินา อฏฺฐกถาวจเนนปิ สํสนฺทนโต. ตถา หิ คาเม วุฏฺฐิเต ภิกฺขาย อภาวโต วสฺสจฺเฉเทปิ อนาปตฺตึ วทนฺเตน ภควตา ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, เยน คาโม เตน คนฺตุ’’นฺติ (มหาว. ๒๐๑) วุตฺตตฺตา ภิกฺขาย อภาโว วสฺสจฺเฉทการณํ. ตตฺถ ‘‘สเจ ทูรคโต, สตฺตาหวาเรน อรุโณ อุฏฺฐาเปตพฺโพ’’ติ (มหาว. อฏฺฐ. ๒๐๑) อิทํ อฏฺฐกถาวจนํ วสฺสจฺเฉทการเณ สติ สตฺตาหกิจฺเจน คนฺตุมฺปิ วฏฺฏตีติ อิมมตฺถํ สาเธติ.

ยํ ปน วุตฺตํ เกนจิ –

‘‘รตฺติจฺเฉโทติ สตฺตาหกิจฺจํ สนฺธาย วุตฺโต, สตฺตาหกรณีเยน คนฺตฺวา รตฺติจฺเฉโท วา วสฺสจฺเฉโท วา เอกภิกฺขุนาปิ น กโตติ วุตฺตํ กิร มหาอฏฺฐกถายํ, ตสฺมา วสฺสจฺเฉทสฺส การเณ สติ สตฺตาหกิจฺจํ กาตุํ วฏฺฏตีติ เอเก. วินยธรา ปน น อิจฺฉนฺติ, ตสฺมา อฏฺฐกถาธิปฺปาโย วีมํสิตพฺโพ’’ติ.

ตํ ปน สยํ สมฺมูฬฺหสฺส ปเรสํ โมหุปฺปาทนมตฺตํ. น หิ วินยธรานํ อนิจฺฉาย การณํ ทิสฺสติ อฏฺฐกถาย วิรุชฺฌนโต ยุตฺติอภาวโต จ. ยญฺหิ การณํ วสฺสจฺเฉเทปิ อนาปตฺตึ สาเธติ, ตสฺมึ สติ วินา วสฺสจฺเฉทํ สตฺตาหกิจฺเจน คนฺตุํ น วฏฺฏตีติ กา นาม ยุตฺติ. ‘‘ปจฺฉิมิกาย ตตฺถ วสฺสํ อุปคจฺฉามา’’ติ อิทํ เตสํ ภิกฺขูนํ อนุรูปปริวิตกฺกนปอทีปนํ, น ปน วิเสสตฺถปริทีปนํ. ตถา หิ ทุพฺภิกฺขตาย วสฺสจฺเฉทกรณสพฺภาวโต ปุริมิกาย ตาว วสฺสจฺเฉเทปิ อนาปตฺติ. ปจฺฉิมิกายํ อนุปคนฺตุกามตาย คมเนปิ นตฺถิ โทโส ปจฺฉิมิกาย วสฺสูปนายิกทิวสสฺส อสมฺปตฺตภาวโต.

น กิสฺมิญฺจิ มญฺญนฺตีติ กิสฺมิญฺจิ คุเณ สมฺภาวนวเสน น มญฺญนฺติ. ปกาเสตฺวาติ ปฏิลทฺธชฺฌานาทิคุณวเสน ปกาเสตฺวา. ‘‘ปจฺฉา สีลํ อธิฏฺฐเหยฺยามา’’ติ วุตฺตนเยน กุจฺฉิปฏิชคฺคเน สติ ตถาปวตฺตอิจฺฉาจารสฺส อปริสุทฺธภาวโต อาชีวสุทฺธิยา จ อภาวโต ปุน วายมิตฺวา สํวเร ปติฏฺฐาตพฺพนฺติ อาห ‘‘ปจฺฉา สีลํ อธิฏฺฐเหยฺยามา’’ติ.

กึ อิทนฺติ ครหณวเสน วุตฺตํ. สาลิตณฺฑุเลหิ สมฺปาทิตํ มํเสน อุปสิตฺตํ โอทนํ สาลิมํโสทนํ. อติมญฺญิสฺสตีติ อวญฺญาตกรณวเสน อติกฺกมิตฺวา มญฺญิสฺสติ, ลามกํ นิหีนํ กตฺวา มญฺญิสฺสตีติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘โอญฺญาตํ อวญฺญาตํ กริสฺสตี’’ติ. เหฏฺฐา กตฺวา นิหีนํ กตฺวา ญาตํ โอญฺญาตํ. อวญฺญาตนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. สฺวายนฺติ โส อยํ ชนปโท. อิมาย ปฏิปตฺติยาติ เวรญฺชายํ ปูริตาย สุทุกฺกราย ปฏิปตฺติยา. ตุเมฺห นิสฺสายาติ ตุมฺหากํ อิมํ อปฺปิจฺฉปฏิปทํ นิสฺสาย. สพฺรหฺมจารีสงฺขาตาติ ฉพฺพคฺคิยาทโย วุตฺตา. ตุมฺหากํ อนฺตเร นิสีทิตฺวาติ ตุมฺหากํ มชฺเฌ นิสีทิตฺวา, ตุเมฺหหิ สทฺธึ นิสีทิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. โอมานนฺติ อติมานํ. อติมาโนเยว เหตฺถ นิหีนตาย ‘‘โอมาน’’นฺติ วุตฺโต, น ปน หีเฬตฺวา มญฺญนํ. ตุเมฺหหิ, อานนฺท, สปฺปุริเสหิ วิชิตํ สาลิมํโสทนํ ปจฺฉิมา ชนตา อติมญฺญิสฺสตีติ เอวเมตฺถ ปาฬึ โยเชตฺวา อตฺถํ วณฺณยนฺติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ ลทฺธํ, เตเนว ตุสฺสิตฺวา สาลิมํโสทนปตฺถนาย ฉินฺนตฺตา จ ตุเมฺหหิ วิชิตํ อภิภูตํ สาลิมํโสทนํ ปจฺฉิมา ชนตา ตตฺถ ปตฺถนํ ฉินฺทิตุํ อสมตฺถตาย อติมญฺญิสฺสตีติ.

ทุพฺภิกฺขกถา นิฏฺฐิตา.