เสทโมจนกถาวณฺณนา

๖๗๙. สุณตํ สุณนฺตานํ ภิกฺขูนํ ปฏุภาวกรา วินยวินิจฺฉเย ปญฺญาโกสลฺลสาธิกา ตโตเยว วรา อุตฺตมา. เสทโมจนคาถาโยติ อตฺถปจฺจตฺถิกานํ, สาสนปจฺจตฺถิกานญฺจ วิสฺสชฺเชตุมสกฺกุเณยฺยภาเวน จินฺตยนฺตสฺส ขินฺนสรีรา เสเท โมเจนฺตีติ เสทโมจนา. อตฺถานุคตปญฺหา อุปาลิตฺเถเรน ฐปิตา ปญฺหคาถาโย, ตปฺปฏิพทฺธา วิสฺสชฺชนคาถาโย จ อิโต ปรํ วกฺขามีติ โยชนา.

๖๘๑. กพนฺธํ นาม อสีสํ อุรสิ ชาตอกฺขิมุขสรีรํ. ยถาห – ‘‘อสีสกํ กพนฺธํ, ยสฺส อุเร อกฺขีนิ เจว มุขญฺจ โหตี’’ติ (ปริ. อฏฺฐ. ๔๗๙). มุเขน กรณภูเตน. กตฺวาติ เสวิตฺวา.

๖๘๒. ตสฺส ภิกฺขุโน กถํ ปาราชิโก สิยา ปาราชิกธมฺโม กถํ สิยา.

๖๘๔. กิญฺจีติ ปาทํ วา ปาทารหํ วา ปรสนฺตกํ. ปรญฺจ น สมาทเปติ ‘‘อมุกสฺส อิตฺถนฺนามํ ภณฺฑํ อวหราหี’’ติ ปรํ น อาณาเปยฺย.

๖๘๕. ปรสฺส กิญฺจิ นาทิยนฺโตติ สมฺพนฺโธ. อาณตฺติญฺจาติ จ-สทฺเทน สํวิธานํ, สงฺเกตญฺจ สงฺคณฺหาติ.

๖๘๖. ครุกํ ภณฺฑนฺติ ปาทคฺฆนกภาเวน ครุภณฺฑํ. ‘‘ปริกฺขาร’’นฺติ เอตสฺส วิเสสนํ. ปรสฺส ปริกฺขารนฺติ ปรสนฺตกํ ยํ กิญฺจิ ปริกฺขารํ.

๖๙๒. มนุสฺสุตฺตริเก ธมฺเมติ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมวิสเย. กติกํ กตฺวานาติ ‘‘เอวํ นิสินฺเน เอวํ ฐิเต เอวํ คมเน อตฺถํ อาวิกโรตี’’ติอาทึ กตฺวา. สมฺภาวนาธิปฺปาโยติ ‘‘อรหา’’ติ คเหตฺวา มหาสมฺภาวนํ กโรตีติ อธิปฺปาโย หุตฺวา. อติกฺกมติ เจติ ตถา กตํ กติกํ อติกฺกมติ เจ, ตถารูปํ นิสชฺชํ วา ฐานํ วา คมนํ วา กโรตีติ อตฺโถ. จุโตติ ตถารูปํ นิสชฺชาทึ ทิสฺวา เกนจิ มนุสฺสชาติเกน ‘‘อรหา’’ติ ตงฺขเณ ญาเต โส ปุคฺคโล ปาราชิกํ อาปชฺชติ.

๖๙๓. เอกวตฺถุกา กถํ ภเวยฺยุนฺติ โยชนา.

๖๙๔. อิตฺถิยาติ เอกิสฺสา อิตฺถิยา. ปฏิปชฺชนฺโตติ เอกกฺขเณ อญฺเญน ปุริเสน วุตฺตสาสนํ วตฺวา, อิมินา จ ‘‘ปฏิคฺคณฺหาติ, วีมํสตี’’ติ องฺคทฺวยสฺส ปุริมสิทฺธตํ ทีเปติ อิมสฺส ปจฺจาหรณกตญฺจ. กายสํสคฺคํ สมาปชฺชิตฺวา ทุฏฺฐุลฺลํ วตฺวา อตฺตกามปาริจริยาย วณฺณํ ภณนฺโต.

๖๙๕. ยถาวุตฺตํ วตฺตํ อจริตฺวาติ ภควตา วุตฺตํ ปริวาสาทิวตฺตํ อจริตฺวา.

๖๙๖. ภิกฺขุนีหิ อสาธารณสิกฺขาปทตฺตา อาห ‘‘นตฺถิ สงฺฆาทิเสสตา’’ติ.

๖๙๗. เยน กุทฺโธ ปสํสิโตติ เอตฺถ ‘‘นินฺทิโต จา’’ติ เสโส.

๖๙๘. ติตฺถิยานํ วณฺณมฺหิ ภญฺญมาเน โย กุชฺฌติ, โส อาราธโกติ โยชนา, ปริโตสิโต ปสํสิโตติ อธิปฺปาโย. ติตฺถิยปุพฺโพ อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชฺชํ ลภิตฺวา ติตฺถิยานํ วณฺณสฺมึ ภญฺญมาเน สุตฺวา สเจ กุปฺปติ อนตฺตมนํ กโรติ, อาราธโก สงฺฆาราธโก สงฺฆํ ปริโตเสนฺโต โหติ, สมฺพุทฺธสฺส วณฺณสฺมึ ภญฺญมาเน ยทิ กุชฺฌติ, นินฺทิโตติ โยชนา. เอตฺถ สมฺพุทฺธสฺสาติ อุปลกฺขณํ.

๗๐๑. คเหตฺวาติ ปฏิคฺคเหตฺวา.

๗๕๑. ‘‘น รตฺตจิตฺโต’’ติอาทินา ปุริมานํ ติณฺณํ ปาราชิกานํ วีติกฺกมจิตฺตุปฺปาทมตฺตสฺสาปิ อภาวํ ทีเปติ. มรณายาติ เอตฺถ ‘‘มนุสฺสชาติกสฺสา’’ติ อิทํ ปาราชิกปกรณโตว ลพฺภติ. ตสฺสาติ กิญฺจิ เทนฺตสฺส. ตนฺติ ตถา ทียมานํ.

๗๕๒. ‘‘ปราชโย’’ติ อิทํ อภพฺพปุคฺคเลสุ สงฺฆเภทกสฺส อนฺโตคธตฺตา วุตฺตํ. สลากคฺคาเหนาปิ สงฺฆํ ภินฺทนฺโต สงฺฆเภทโกว โหติ.

๗๕๓. อทฺธโยชเน ยํ ติณฺณํ จีวรานํ อญฺญตรํ เอกํ จีวรํ นิกฺขิปิตฺวานาติ โยชนา.

๗๕๔. สุปฺปติฏฺฐิตนิโคฺรธสทิเส รุกฺขมูลเก ติจีวรํ นิกฺขิปิตฺวา อทฺธโยชเน อรุณํ อุฏฺฐาเปนฺตสฺสาติ โยชนา.

๗๕๕. กายิกา นานาวตฺถุกาโย สมฺพหุลา อาปตฺติโย อปุพฺพํ อจริมํ เอกกฺขเณ กถํ ผุเสติ โยชนา.

๗๕๗. วาจสิกา น กายิกา นานาวตฺถุกาโย สมฺพหุลา อาปตฺติโย อปุพฺพํ อจริมํ เอกกฺขเณ กถํ ผุเสติ โยชนา.

๗๕๘. วินยนสตฺเถติ วินยปิฏเก. ตสฺส ภิกฺขุสฺส.

๗๕๙. ‘‘อิตฺถิยา’’ติอาทีสุ สหตฺเถ กรณวจนํ. อิตฺถิยา วา ปุริเสน วา ปณฺฑเกน วา นิมิตฺตเก เมถุนํ น เสวนฺโต น ปฏิเสวนฺโต เมถุนปจฺจยา จุโตติ โยชนา.

๗๖๐. กายสํสคฺโคเยว กายสํสคฺคตา, ตํ อาปนฺนา. อฏฺฐวตฺถุกํ เฉชฺชนฺติ เอวํนามกํ ปาราชิกํ.

๗๖๒. สมเย ปิฏฺฐิสญฺญิเตติ คิมฺหานํ ปจฺฉิมมาสสฺส ปฐมทิวสโต ยาว เหมนฺตสฺส ปฐมทิวโส, เอตฺถนฺตเร สตฺตมาสมตฺเต ปิฏฺฐิสญฺญิเต สมเย. ‘‘มาตุยาปิ จา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘มาตรมฺปิ จา’’ติ วุตฺตํ. โสเยว วา ปาโฐ.

๗๖๔. ‘‘อวสฺสุตหตฺถโต หิ ปิณฺฑํ คเหตฺวา’’ติ อิมินา สงฺฆาทิเสสสฺส วตฺถุมาห, ลสุณนฺติ ปาจิตฺติยสฺส วตฺถุํ, มนุสฺสมํสนฺติ ถุลฺลจฺจยวตฺถุํ, อกปฺปมญฺญนฺติ ทุกฺกฏวตฺถุํ. อกปฺปมญฺญนฺติ เอตฺถ ‘‘มํส’’นฺติ เสโส. ‘‘สพฺเพ เอกโต’’ติ ปทจฺเฉโท. เอกโตติ เอตฺถ ‘‘มทฺทิตฺวา’’ติ เสโส, อกปฺปิยมํเสหิ สทฺธึ เอกโต มทฺทิตฺวา ขาทตีติ อตฺโถ. สพฺพเมตํ ‘‘คเหตฺวา, มทฺทิตฺวา, ขาทตี’’ติ กิริยานํ กมฺมวจนํ. มนุสฺสมํสญฺจาติ เอตฺถ จ-สทฺโท ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ โหติ. ตสฺสาติ ภิกฺขุนิยา. สงฺฆาทิเสสปาจิตฺติยทุกฺกฏปาฏิเทสนียถุลฺลจฺจยานิ เอกกฺขเณ โหนฺติ.

๗๖๕. ‘‘ปุคฺคโล เอโก’’ติ ปทจฺเฉโท. เทฺวปิ จ ปุณฺณวสฺสาติ ปริปุณฺณวีสติวสฺสา จ เทฺว สามเณรา. เอกาว เตสํ ปน กมฺมวาจาติ เตสํ อุภินฺนํ สามเณรานํ เอเกน อาจริเยน เอกาว อุปสมฺปทกมฺมวาจา กตา. เอกสฺสาติ เอกสฺสาปิ สามเณรสฺส. กมฺมนฺติ อุปสมฺปทกมฺมํ. น รูหเตติ น สมฺปชฺชติ, กิเมตฺถ การณํ, วท ภทฺทมุขาติ อธิปฺปาโย.

๗๖๖. มหิทฺธิเกสูติ ทฺวีสุ สามเณเรสุ. สเจ ปน เอโก เกสคฺคมตฺตมฺปิ อากาสโค อากาสฏฺโฐ โหติ, อากาสคตสฺเสว กตํ ตํ อุปสมฺปทกมฺมํ เนว รูหติ เนว สมฺปชฺชติ, ภูมิคตสฺส รูหตีติ โยชนา.

๗๖๗. อิทฺธิยา อากาเส ฐิเตน สงฺเฆน ภูมิคตสฺส สามเณรสฺส อุปสมฺปทกมฺมํ น กาตพฺพํ. ยทิ กโรติ, กุปฺปตีติ โยชนา. อิทญฺจ สพฺพกมฺมานํ สาธารณลกฺขณํ. ยถาห – ‘‘สงฺเฆนาปิ อากาเส นิสีทิตฺวา ภูมิคตสฺส กมฺมํ น กาตพฺพํ. สเจ กโรติ, กุปฺปตี’’ติ (ปริ. อฏฺฐ. ๔๘๑).

๗๖๘. วตฺถํ กปฺปกตญฺจ น โหติ, รตฺตญฺจ น โหติ, เกสกมฺพลาทิ อกปฺปิยญฺจ โหติ, นิวตฺถสฺส ปนาปตฺติ ตํ ปน นิวตฺถสฺส ภิกฺขุโน อาปตฺติ โหติ. อนาปตฺติ กถํ สิยา, วท ภทฺทมุขาติ โยชนา.

๗๖๙. เอตฺถ เอตสฺมึ อกปฺปิยวตฺถุธารเณ ตนฺนิมิตฺตํ. อจฺฉินฺนจีวรสฺส ภิกฺขุโน อนาปตฺติ สิยาติ โยชนา. ‘‘กิญฺจิปี’’ติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ สมตฺเถติ. อสฺส อจฺฉินฺนจีวรสฺส ภิกฺขุสฺส อกปฺปิยํ นาม กิญฺจิปิ จีวรํ น วิชฺชติ, ตสฺมา อนาปตฺตีติ อธิปฺปาโย.

๗๗๐. กุโตปิ จ ปุริสสฺส หตฺถโต โภชนสฺส กิญฺจิ น คณฺหติ, โภชนโต กิญฺจิปิ สยมฺปิ กสฺสจิ ปุริสสฺส น เทติ, ตถาปิ ครุกํ วชฺชํ สงฺฆาทิเสสาปตฺตึ อุเปติ อาปชฺชติ, ตํ กถมาปชฺชติ, ตฺวํ ยทิ วินเย กุสโล อสิ, เม มยฺหํ วท เอตํ การณํ กเถหีติ โยชนา. หเวติ นิปาตมตฺตํ.

๗๗๑. ยา ปน ภิกฺขุนี อญฺญาย ภิกฺขุนิยา ‘‘อิงฺฆ, อยฺเย, ยํ เต เอโส ปุริสปุคฺคโล เทติ ขาทนียํ วา’’ติอาทินา (ปาจิ. ๗๐๕) สงฺฆาทิเสสมาติกาย วุตฺตนเยน อุยฺโยชิตา อวสฺสุตมฺหา ปุริสปุคฺคลา ยํ กิญฺจิ โภชนํ อาทาย ปฏิคฺคเหตฺวา สเจ ภุญฺชติ, สา ตถา ภุญฺชนฺตี ยาย อุยฺโยชิตา ภุญฺชติ, ตสฺสา อุยฺโยชิกาย ธีรา วินยธรา ปณฺฑิตา สงฺฆาทิเสสํ กถยนฺติ ตสฺสา อุยฺโยชิตาย โภชนปริโยสาเน อุยฺโยชิกาย สงฺฆาทิเสสํ วทนฺตีติ โยชนา. ยถาห – ‘‘ตสฺสา หิ โภชนปริโยสาเน อุยฺโยชิกาย สงฺฆาทิเสโส โหตี’’ติ (ปริ. อฏฺฐ. ๔๘๑).

๗๗๒. ตํ กถํ ยทิ พุชฺฌสิ ชานาสิ, สาธุกํ พฺรูหิ กเถหีติ โยชนา.

๗๗๓. นิเสวิเตติ ตาย อุยฺโยชิตาย ภิกฺขุนิยา ตสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส หตฺถโต ปฏิคฺคหิเต ตสฺมึ ทนฺตโปเน ปริภุตฺเต อุยฺโยชิกา ลหุวชฺชํ อาปชฺชตีติ อตฺโถ.

๗๗๕. ‘‘อุกฺขิตฺตโก’’ติ อิมินา อาปตฺติวชฺชมาห. ยถาห – ‘‘เตน หิ สทฺธึ วินยกมฺมํ นตฺถิ, ตสฺมา โส สงฺฆาทิเสสํ อาปชฺชิตฺวา ฉาเทนฺโต วชฺชํ น ผุสตี’’ติ.

๗๗๖. สปฺปาณปฺปาณชนฺติ สปฺปาณเก จ อปฺปาณเก จ ชาตํ. เนว ชงฺคมนฺติ ปาเทหิ ภูมิยํ เนว จรนฺตํ. น วิหงฺคมนฺติ อากาเส ปกฺขํ ปสาเรตฺวา น จรนฺตํ. ทฺวิชนฺติ ทฺวีหิ ปจฺจเยหิ, ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ชาตตฺตา ทฺวิชํ. กนฺตนฺติ มโนหรํ. อกนฺตนฺติ อมโนหรํ.

๗๗๗. สปฺปาณโช สทฺโท จิตฺตโช วุตฺโต, อปฺปาณโช อุตุโช สทฺโท วุตฺโต, โส ปน ทฺวีเหว ปจฺจเยหิ ชาตตฺตา ‘‘ทฺวิโช’’ติ มโตติ โยชนา.

๗๗๘. ‘‘วินเย’’ติอาทิคาถา วณฺณิตตฺถาเยว.

อิติ อุตฺตเร ลีนตฺถปกาสนิยา

เสทโมจนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.