เอกุตฺตรนยกถาวณฺณนา

๔๒๔. อิโต ปรนฺติ อิโต สมุฏฺฐานวินิจฺฉยกถาย ปรํ. ปรนฺติ อุตฺตมํ. เอกุตฺตรํ นยนฺติ เอเกกองฺคาติเรกตาย เอกุตฺตรสงฺขาตํ เอกกทุกาทินยํ.

๔๒๕-๗. เก อาปตฺติกรา ธมฺมา…เป… กา จาเทสนคามินีติ เอเกกปญฺหวเสน อุตฺตานตฺโถเยว.

๔๒๘. สมุฏฺฐานานีติ อาทิโก วิสฺสชฺชนสงฺขาโต อุตฺตรวาโท. ตตฺถ สมุฏฺฐานานิ…เป… ทีปิตาติ ยสฺมา เอเตสํ วเสน ปุคฺคโล อาปตฺตึ กโรติ อาปชฺชติ, ตสฺมา ‘‘อาปตฺติกรา’’ติ วุตฺตา.

๔๒๙. ตตฺถาติ ตาสุ อาปตฺตีสุ. ลหุกาติ ลหุเกน วินยกมฺเมน วิสุชฺฌนโต ลหุกา. ครุเกน วินยกมฺเมน วิสุชฺฌนโต สงฺฆาทิเสสาปตฺติ, เกนจิ อากาเรน อนาปตฺติภาวํ อุปเนตุํ อสกฺกุเณยฺยโต ปาราชิกาปตฺติ จ ครุกาปตฺติ นาม, ตา ปน ลหุกาสุ วุตฺตาสุ ตพฺพิปริยายโต ญาตุํ สกฺกาติ วิสฺสชฺชเน วิสุํ น วุตฺตา.

๔๓๑. ทุฏฺฐุํ กุจฺฉิตภาวํ ปรมเชคุจฺฉํ นินฺทนียภาวํ อุลติ คจฺฉตีติ ทุฏฺฐุลฺลํ, ปาราชิกสงฺฆาทิเสสํ. เตนาห ‘‘ทุวิธาปตฺติ อาทิโต’’ติ.

๔๓๒. ปญฺจานนฺตริยสํยุตฺตาติ มาตุฆาตกปิตุฆาตกอรหนฺตฆาตเกหิ อาปนฺนา มนุสฺสวิคฺคหปาราชิกาปตฺติ จ โลหิตุปฺปาทกสงฺฆเภทกานํ อภพฺพตาเหตุกา กายวจีทฺวารปฺปวตฺตา อกุสลเจตนาสงฺขาตา ปาราชิกา จ อนนฺตรเมว อปายุปฺปตฺติเหตุตาย อิเม ปญฺจ อนนฺตรสํยุตฺตา นาม. ตา ปน มิจฺฉตฺตนิยเตสุ อนฺโตคธตฺตา ‘‘นิยตา’’ติ วุตฺตา.

ปริวาเร (ปริ. ๓๒๑) ปน อญฺเญปิ อนฺตรายิกาที พหู เอกกา ทสฺสิตา, เต ปน คนฺถภีรุกชนานุคฺคเหน อาจริเยน อิธ น ทสฺสิตา. อตฺถิเกหิ ปริวาเรเยว (ปริ. ๓๒๑) คเหตพฺพา. เอตฺถ จ สตฺตปิ อาปตฺติโย สญฺจิจฺจ วีติกฺกนฺตา สคฺคนฺตรายญฺเจว โมกฺขนฺตรายญฺจ กโรนฺตีติ อนฺตรายิกา. อชานนฺเตน วีติกฺกนฺตา ปน ปณฺณตฺติวชฺชาปตฺติ เนว สคฺคนฺตรายํ, น โมกฺขนฺตรายํ กโรตีติ อนนฺตรายิกา. อนฺตรายิกํ อาปนฺนสฺสปิ เทสนาคามินึ เทเสตฺวา วุฏฺฐานคามินิโต วุฏฺฐาย สุทฺธิปตฺตสฺส, สามเณรภูมิยํ ฐิตสฺส จ อวาริโต สคฺคมคฺคโมกฺขมคฺโคติ.

เอกกกถาวณฺณนา.

๔๓๕. อทฺธวิหีโน นาม อูนวีสติวสฺโส. องฺควิหีโน นาม หตฺถจฺฉินฺนาทิเภโท. วตฺถุวิปนฺโน นาม ปณฺฑโก, ติรจฺฉานคโต, อุภโตพฺยญฺชนโก จ. อวเสสา เถยฺยสํวาสกาทโย อฏฺฐ อภพฺพฏฺฐานปฺปตฺตา ทุกฺกฏการิโน นาม, อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ทุกฺกเฏน อตฺตโน กมฺเมน อภพฺพฏฺฐานปฺปตฺตาติ อตฺโถ. อปริปุณฺโณติ อปริปุณฺณปตฺตจีวโร. โน ยาจตีติ อุปสมฺปนฺนํ น ยาจติ. ปฏิสิทฺธาติ ‘‘เทฺว ปุคฺคลา น อุปสมฺปาเทตพฺพา’’ติอาทินา (ปริ. ๓๒๒) วาริตา.

๔๓๖. หเวติ เอกํสตฺเถ นิปาโต. ลทฺธสมาปตฺติสฺส ภิกฺขุโน ทีปิตา อาปตฺติ อตฺถิ หเว อตฺเถว. โน ลทฺธสมาปตฺติสฺสาติ อลทฺธสมาปตฺติสฺส ทีปิตา อาปตฺติ อตฺเถวาติ โยชนา.

๔๓๗. ภูตสฺสาติ อตฺตนิ สนฺตสฺส อุตฺตริมนุสฺสธมฺมสฺส. อภูตาโรจนาปตฺตีติ จตุตฺถปาราชิกาปตฺติ. อสมาปตฺติลาภิโน นิทฺทิเสติ โยชนา.

๔๓๘. ‘‘อตฺถิ สทฺธมฺมสํยุตฺตา’’ติอาทีสุ อตฺถิ-สทฺโท ปจฺจตฺเตกวจนนฺเตหิ ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ.

๔๓๙. ปทโสธมฺมมูลาทีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อุตฺตริฉปฺปญฺจวาจาธมฺมเทสนา’’ติ อาปตฺตีนํ คหณํ.

๔๔๐. โภเคติ ปริโภเค. ‘‘สปริกฺขารสํยุตา’’ติ อิทญฺจ นิทสฺสนมตฺตํ. ‘‘ปตฺตจีวรานํ นิสฺสชฺชเน, กิลิฏฺฐจีวรานํ อโธวเน, มลคฺคหิตปตฺตสฺส อปจเน’’ติ เอวมาทิกา อยุตฺตปริโภคา อาปตฺติโยปิ สกปริกฺขารสํยุตฺตาเยว.

๔๔๑. มญฺจปีฐาทินฺติ อาทิ-สทฺเทน ภิสิอาทีนํ คหณํ. อชฺโฌกาสตฺถเรปิ จาติ อชฺโฌกาเส อตฺถเร อตฺถราปเน สติ. อนาปุจฺฉาว คมเนติ อนาปุจฺฉิตฺวา วา คมเน. วา-สทฺเทน อนุทฺธริตฺวา วา อนุทฺธราเปตฺวา วา คมนํ สงฺคณฺหาติ. ปรสนฺตกสํยุตาติ ปรปริกฺขารปฏิพทฺธา.

๔๔๓. ‘‘สิขรณีสี’’ติ ยํ วจนํ สจฺจํ, ตํ ภณโต ครุกํ ทุฏฺฐุลฺลวาจาสงฺฆาทิเสโส สิยาติ โยชนา.

๔๔๕. ครุกาปตฺตีติ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมปาราชิกาปตฺติ. ภูตสฺสาโรจเนติ ภูตสฺส อุตฺตริมนุสฺสธมฺมสฺส อนุปสมฺปนฺนสฺส อาโรจเน. สจฺจํ วทโตติ สจฺจํ วจนํ วทนฺตสฺส. ลหุกาติ ปาจิตฺติยาปตฺติ.

๔๔๗. วิโกเปตุนฺติ วคฺคกรเณน วิโกเปตุํ. หตฺถปาสํ ชหนฺติ อนฺโตสีมาย เอว หตฺถปาสํ ชหนฺโต, หตฺถปาสํ ชหิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทนฺโตติ อตฺโถ. ผุเสติ ภูมิคโต ผุเสยฺย.

๔๔๘. เวหาสกุฏิยา อุปริ อาหจฺจปาทกํ มญฺจํ วา ปีฐํ วา อภินิสีทนฺโต เวหาสคโต อาปชฺชตีติ โยชนา. สเจ ตํ ภูมิยํ ปญฺญเปตฺวา นิสชฺเชยฺย, น อาปชฺเชยฺย. เตน วุตฺตํ ‘‘น ภูมิโต’’ติ.

๔๔๙. ปวิสนฺโตติ อารามํ ปวิสนฺโต. นิกฺขมนฺติ ตโต เอว นิกฺขมนฺโต. ตนฺติ อารามํ.

๔๕๐. วตฺตมปูเรตฺวานาติ สีสโต ฉตฺตาปนยนํ, ปาทโต อุปาหนามุญฺจนวตฺตํ อกตฺวา. นิกฺขมนฺติ พหิ นิกฺขมนฺโต ฉตฺตุปาหนํ ธาเรนฺโตปิ น อาปชฺชติ.

๔๕๑. ‘‘นิกฺขมนฺโต’’ติ อิทํ ‘‘นิกฺขม’’นฺติ เอตสฺส อตฺถปทํ. ปวิสํ น จาติ ยํ อารามํ สนฺธาย คโต, ตํ ปวิสนฺโต น อาปชฺเชยฺย.

๔๕๓. ยา กาจิ ภิกฺขุนี อติคมฺภีรํ อุทกสุทฺธิกํ อาทิยนฺตี อาปตฺตึ อาปชฺชตีติ โยชนา.

๔๕๗. วตฺตํ ปนตฺตโนติ ยํ อตฺตโน เนตฺถารวตฺตํ วุตฺตํ, โส ตํ อสมาทิยนฺโตว อาปชฺชติ นามาติ โยชนา.

๔๖๐. อิตรสฺส อาจริยสฺส, ตถา สทฺธิวิหาริกสฺส จ.

๔๖๒. ททมาโนติ ปาริวตฺตกํ วินา ททมาโน.

๔๖๓. มุทูติ มุทุปิฏฺฐิโก. ‘‘ลมฺพีอาทิโน’’ติ ปทจฺเฉโท. อาทิ-สทฺเทน ‘‘หตฺเถน อุปกฺกมิตฺวา อสุจึ โมเจนฺตสฺส, อูรุนา องฺคชาตํ เปลฺลนฺตสฺส, อตฺตานํ วธิตฺวา วธิตฺวา โรทนฺติยา ภิกฺขุนิยา อาปตฺตี’’ติ เอวมาทีนํ สงฺคโห. อตฺตาติ เอตฺถ นิสฺสิตาติ อุตฺตรปทโลโป, วิภตฺติโลโป จ นิรุตฺติลกฺขเณน ทฏฺฐพฺโพ. เสสาติ เมถุนธมฺมกายสํสคฺคปหารทานาทีสุ วุตฺตาปตฺติ. ปรนิสฺสิตาติ ปรํ นิสฺสาย อาปชฺชิตพฺพาติ อตฺโถ.

๔๖๕. ‘‘น, ภิกฺขเว, โอวาโท น คเหตพฺโพ’’ติ วจนโต โอวาทํ น คณฺหนฺโต น ปฏิคฺคณฺหนฺโต วชฺชตํ อาปชฺชติ นาม.

๔๗๐. อรุณุคฺเคติ อรุณุคฺคมเน. นอรุณุคฺคเมติ อรุณุคฺคมนโต อญฺญสฺมึ กาเล.

๔๗๑. เอกรตฺตาติกฺกเม ฉารตฺตาติกฺกเม สตฺตาหาติกฺกเม ทสาหาติกฺกเมติ โยชนา. อาทิ-สทฺเทน มาสาทีนํ สงฺคโห. วุตฺตมาปตฺตินฺติ สพฺพตฺถ นิสฺสคฺคิเย ปาจิตฺติยาปตฺตึ. ‘‘อาปชฺชติ อรุณุคฺคเม’’ติ ปทจฺเฉโท.

๔๗๓. ปรสนฺตกํ รุกฺขลตาทึ เถยฺยาย ฉินฺทนฺตสฺส ปาราชิกํ, ฉินฺทนฺตสฺส ปาจิตฺติมตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘ภูตคามํ ฉินฺทนฺโต ปาราชิกญฺจ ปาจิตฺติญฺจ ผุเส’’ติ.

๔๗๕. ฉาเทนฺโต ปนาติ เอตฺถ ‘‘กา อาปตฺตี’’ติ เสโส. ตตฺร อาห ‘‘อาปตฺตึ ฉาเทนฺโต นโร อาปชฺชตี’’ติ.

อจฺฉินฺโนติ อจฺฉินฺนจีวโร. นจฺฉาเทนฺโตติ ติเณน วา ปณฺเณน วา สาขาภงฺคาทินา เยน เกนจิ อตฺตโน หิริโกปินํ อปฺปฏิจฺฉาเทนฺโต. ยถาห – ‘‘ติเณน วา ปณฺเณน วา ปฏิจฺฉาเทตฺวา อาคนฺตพฺพํ, น เตฺวว นคฺเคน อาคนฺตพฺพํ. โย อาคจฺเฉยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปารา. ๕๑๗).

๔๗๖. กุสจีราทินฺติ อาทิ-สทฺเทน วากจีรผลกจีราทีนํ ติตฺถิยธชานํ คหณํ. ธาเรนฺโต โกจิ อาปชฺชตีติ เสโส. ตตฺราห – ‘‘กุสจีราทีนิ ธาเรนฺโต ธาเรนฺโต อาปชฺชตี’’ติ (ปริ. อฏฺฐ. ๓๒๒).

๔๗๗. ยํ นิสฺสฏฺฐปตฺตํ ‘‘อยํ เต ภิกฺขุ ปตฺโต ยาวเภทนาย ธาเรตพฺโพ’’ติ ทินฺนํ, ตํ สกฺกจฺจํ อธาเรนฺโต จ โทสวา โหติ อาปชฺชติ อาปตฺตึ. สจิตฺตกาจิตฺตกทุกสฺส สญฺญาวิโมกฺขทุกํ ยถากฺกมํ ปริยาโยติ อาห ‘‘สจิตฺตกทุก’’นฺติอาทิ.

ทุกกถาวณฺณนา.

๔๗๘. ยา อาปตฺติ นาเถ ติฏฺฐนฺเต โหติ, โน ปรินิพฺพุเต, สา อาปตฺติ อตฺถิ. ยา อาปตฺติ นาเถ ปรินิพฺพุเต โหติ, น ตุ ติฏฺฐนฺเต, สาปิ อตฺถิ. ยา อาปตฺติ นาเถ ติฏฺฐนฺเตปิ โหติ ปรินิพฺพุเตปิ, สา อาปตฺติ อตฺถีติ โยชนา.

๔๗๙. สา กตมาติ อาห ‘‘รุหิรุปฺปาทนาปตฺตี’’ติอาทิ. ตตฺถ เถรมาวุสวาเทน, วทโต ปรินิพฺพุเตติ ‘‘ยถา โข ปนานนฺท, เอตรหิ ภิกฺขู อญฺญมญฺญํ อาวุโสวาเทน สมุทาจรนฺติ, น โข มมจฺจเยน เอวํ สมุทาจริตพฺพํ…เป… นวกตเรน ภิกฺขุนา เถรตโร ภิกฺขุ ‘ภนฺเต’ติ วา ‘อายสฺมา’ติ วา สมุทาจริตพฺโพ’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๑๖) วจนโต เถรํ อาวุโสวาเทน สมุทาจรณปจฺจยา อาปตฺตึ ปรินิพฺพุเต ภควติ อาปชฺชติ, โน ติฏฺฐนฺเตติ อตฺโถ.

๔๘๑. กถํ กาเลเยว อาปตฺติ สิยา, น วิกาเล. กถํ วิกาเลเยว อาปตฺติ สิยา, กาเล น สิยา. กถํ กาเล เจว วิกาเล จาติ อุภยตฺถ สิยาติ ปเญฺห.

๔๘๒. ยถากฺกมํ วิสฺสชฺเชนฺโต อาห ‘‘ภุญฺชโต’’ติอาทิ.

๔๘๓. อวเสสํ ปน สพฺพํ อาปตฺตึ กาลวิกาเลสุ สพฺพทา อาปชฺชติ, ตตฺถ จ สํสโย นตฺถีติ โยชนา.

๔๘๔. ‘‘อตฺถาปตฺติ รตฺตึ อาปชฺชติ, โน ทิวา, อตฺถาปตฺติ ทิวา อาปชฺชติ, โน รตฺตึ, อตฺถาปตฺติ รตฺติญฺเจว อาปชฺชติ ทิวา จา’’ติ (ปริ. ๓๒๓) วุตฺตํ ติกํ ทสฺเสตุมาห ‘‘รตฺติเมวา’’ติอาทิ.

๔๘๖. อตฺถาปตฺติ ทสวสฺโส อาปชฺชติ, โน อูนทสวสฺโส, สา กถํ สิยา. อตฺถาปตฺติ อูนทสวสฺโส อาปชฺชติ, โน ทสวสฺโส, สา กถํ โหติ. อตฺถาปตฺติ ทสวสฺโสปิ อาปชฺชติ อูนทสวสฺโสปีติ อุภยตฺถปิ อาปตฺติ กถํ โหตีติ โยชนา.

๔๘๗. ตตฺถ วิสฺสชฺชนมาห ‘‘อุปฏฺฐาเปตี’’ติอาทิ. ‘‘พาโล’’ติ เอตสฺส หิ อตฺถปทํ ‘‘อพฺยตฺโต’’ติ.

๔๘๘. อูนทสวสฺโส เอวํ ‘‘อหํ ปณฺฑิโต’’ติ ปริสํ คณฺหติ, ตถา อาปตฺตึ อาปชฺชตีติ โยชนา. ‘‘ทสวสฺโส อูโน’’ติ ปทจฺเฉโท. ทสวสฺโส, อูนทสวสฺโส จาติ อุโภเปเต ปริสุปฏฺฐาปนาปตฺติโต อญฺญํ อาปตฺตึ อาปชฺชตีติ โยชนา. เอตฺถ จ ‘‘อาปชฺชนฺเต’’ติ วตฺตพฺเพ คาถาพนฺธวเสน น-การโลโป.

๔๘๙. กถํ กาเฬ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, น ชุเณฺห, กถํ ชุเณฺห อาปตฺตึ อาปชฺชติ, น กาฬสฺมึ, กถํ กาเฬ จ ชุเณฺห จาติ อุภยตฺถปิ อาปชฺชตีติ โยชนา.

๔๙๐. วิสฺสชฺชนมาห ‘‘วสฺส’’นฺติอาทิ. ‘‘อาปชฺชเต อปฺปวาเรนฺโต’’ติ ปทจฺเฉโท. ชุเณฺหติ ปุริมปกฺเข. กาฬเกติ อปรปกฺเข.

๔๙๑. อวิปตฺตินาติ จตุพฺพิธวิปตฺติรหิตตฺตา อวิปตฺตินา ภควตา ปญฺญตฺตํ. อวเสสนฺติ วสฺสํ อนุปคมนาปตฺติยา จ ปวารณาปตฺติยา จ อวเสสํ สพฺพํ อาปตฺตึ.

๔๙๒. วสฺสูปคมนํ กาเฬ กปฺปติ, ชุเณฺห โน กปฺปติ, ปวารณา ชุเณฺห กปฺปติ, กาเฬ โน กปฺปติ, เสสํ อนุญฺญาตํ สพฺพํ สงฺฆกิจฺจํ กาเฬ จ ชุเณฺห จาติ อุภยตฺถปิ กปฺปตีติ โยชนา.

๔๙๓. อตฺถาปตฺติ เหมนฺเต โหติ, อิตรอุตุทฺวเย คิมฺหานวสฺสานสงฺขาเต น โหติ, อตฺถาปตฺติ คิเมฺหเยว โหติ, น เสเสสุ วสฺสานเหมนฺตสงฺขาเตสุ, อตฺถาปตฺติ วสฺเส โหติ, โน อิตรทฺวเย เหมนฺตคิมฺหสงฺขาเตติ โยชนา.

๔๙๔-๖. สา ติวิธาปิ อาปตฺติ กตมาติ อาห ‘‘ทิเน ปาฏิปทกฺขาเต’’ติอาทิ. ตตฺถ ทิเน…เป… ปุณฺณมาสิยาติ อปรกตฺติกปุณฺณมาสิยา กาฬปกฺขปาฏิปททิวเส ปจฺจุทฺธริตฺวา วิกปฺเปตฺวา ฐปิตํ ปน ตํ วสฺสสาฏิกจีวรํ สเจ เหมนฺเต นิวาเสติ, เหมนฺเต อาปชฺชตีติ โยชนา.

ปจฺฉิเมติ เอตฺถ สามิวจนปฺปสงฺเค ภุมฺมํ. ปจฺฉิมสฺส กตฺติกสฺส ยสฺมึ ปุณฺณเม ทิวเส วสฺสิกสาฏิกจีวรํ ปจฺจุทฺธริตพฺพํ, ตสฺมึ ทิวเส ตํ อปจฺจุทฺธริตฺวาว ปาฏิปเท อรุณํ อุฏฺฐาเปนฺโต อปจฺจุทฺธรณปจฺจยา อาปตฺติ เหมนฺเตเยว อาปชฺชติ, อิตเร คิมฺหานวสฺสานอุตุทฺวเย น อาปชฺชตีติ กุรุนฺทฏฺฐกถายํ (ปริ. อฏฺฐ. ๓๒๓) นิทฺทิฏฺฐนฺติ โยชนา. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, วสฺสิกสาฏิกํ วสฺสานํ จตุมาสํ อธิฏฺฐาตุํ, ตโต ปรํ วิกปฺเปตุ’’นฺติ (มหาว. ๓๕๘) วุตฺตปาฬิยา กุรุนฺทฏฺฐกถาวจนสฺส อวิรุชฺฌนโต ‘‘ตมฺปิ สุวุตฺต’’นฺติ (ปริ. อฏฺฐ. ๓๒๓) สมนฺตปาสาทิกาย วุตฺตตฺตา ‘‘เหมนฺเต อาปชฺชตี’’ติ วจนสฺส อุภยมฺปิ อตฺโถ โหตีติ คเหตพฺพํ.

๔๙๗. คิมฺหานมาสานํ สมฺพนฺธินิ คิมฺหิเก อุตุมฺหิ. มาสโต อติเรโก อติเรกมาโสติ กตฺวา อติเรกมาโส กาโล เสโสติ วตฺตพฺเพ กาเล. ปริเยสนฺโตติ อญฺญาติกอปฺปวาริตฏฺฐานโต สตุปฺปาทกรเณน วสฺสิกสาฏิกํ ปริเยสนฺโต จ อติเรกมาโส เสโสติ กตฺวา นิวาเสนฺโต จ คิเมฺห อาปตฺตึ อาปชฺชติ. ‘‘น ตุ เอว อิตรอุตุทฺวเย’’ติ ปทจฺเฉโท. คิเมฺห ปริเยสนฺโต ปุริมมาสตฺตเย อาปชฺชตีติ กตฺวา นิวาเสนฺโต อฑฺฒมาสาธิเก คิมฺหมาสตฺตเย อาปชฺชติ. นิสฺสนฺเทเห ‘‘คิมฺหานํ ปจฺฉิมมาสโต ปุริเมสุ สตฺตสุ มาเสสู’’ติ วุตฺตํ, ตทยุตฺตํ ‘‘คิมฺหาเนเยว อาปชฺชตี’’ติ คิมฺหาปตฺติยา ทสฺสิตตฺตา, ‘‘อิตรอุตุทฺวเย’’ติ ปฏิสิทฺธตฺตา จ. เอตฺถ จ คาถาย ปริเยสนาปตฺติยาเยว ทสฺสนํ นิทสฺสนมตฺตนฺติ กตฺวา นิวาสนาปตฺติยา จ คิเมฺหเยว สมฺภโวติ สาปิ ทสฺสิตา.

๔๙๘. อิธ ปน อิมสฺมึ สาสเน โย ภิกฺขุ วสฺสิกสาฏิกจีวเร วิชฺชมาเน นคฺโค กายํ โอวสฺสาเปติ, โส หเว เอกํเสน วสฺเส วสฺสานอุตุมฺหิ อาปชฺชตีติ โยชนา.

๔๙๙. ‘‘อตฺถาปตฺติ สงฺโฆ อาปชฺชติ, น คโณ น ปุคฺคโล, อตฺถาปตฺติ คโณ อาปชฺชติ, น สงฺโฆ น ปุคฺคโล, อตฺถาปตฺติ ปุคฺคโล อาปชฺชติ, น สงฺโฆ น คโณ’’ติ (ปริ. ๓๒๓) วุตฺตตฺติกํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อาปชฺชติ หิ สงฺโฆวา’’ติอาทิ.

๕๐๐. กถมาปชฺชตีติ อาห ‘‘อธิฏฺฐาน’’นฺติอาทิ. อธิฏฺฐานนฺติ อธิฏฺฐานุโปสถํ กโรนฺโต ปาริสุทฺธิอุโปสถํ วาติ สมฺพนฺโธ. อิธ อตฺตโน ยถาปตฺตมุโปสถํ อกตฺวา อปตฺตอุโปสถกรณํ อาปชฺชิตพฺพาปตฺติทสฺสนสฺส อธิปฺเปตตฺตา, อตฺตกรณโทสสฺส วิสุํ วิสุํ วกฺขมานตฺตา จ น คโณ น จ ปุคฺคโลติ เอตฺถ อธิฏฺฐานํ กโรนฺโต ปุคฺคโล จ ปาริสุทฺธึ กโรนฺโต คโณ จ นาปชฺชตีติ ยถาลาภโยชนา กาตพฺพา. ยถากฺกมํ โยชนํ กโรมีติ วิปริยายวิกปฺโป น กาตพฺโพ. เอวมุปริปิ วิปริยายวิปกฺขํ กตฺวา ยถาลาภโยชนาว กาตพฺพา.

๕๐๑. ‘‘อุโปสถ’’นฺติ อิทํ ‘‘สุตฺตุทฺเทสมธิฏฺฐาน’’นฺติ ปเทหิ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ.

๕๐๒. สุตฺตุทฺเทสํ กโรนฺโต วาติ เอตฺถ วา-สทฺเทน ปาริสุทฺธึ คณฺหาติ. สุตฺตุทฺเทสํ, ปาริสุทฺธึ วา อุโปสถํ กโรนฺโต ปุคฺคโล อาปตฺตึ อาปชฺชติ, สุตฺตุทฺเทสํ กโรนฺโต สงฺโฆ จ นาปชฺชติ, ปาริสุทฺธึ กโรนฺโต คโณ จ น อาปชฺชตีติ โยชนา.

๕๐๓. กถํ ปน คิลาโนว อาปตฺตึ อาปชฺชติ, น อคิลาโน, กถํ อคิลาโนว อาปตฺตึ อาปชฺชติ, โน คิลาโน, กถํ คิลาโน จ อคิลาโน จ อุโภปิ อาปชฺชนฺตีติ โยชนา.

๕๐๔. โย ปน อกลฺลโก คิลาโน อญฺเญน ปน เภสชฺเชน อตฺเถ สติ ตทญฺญํ ตโต อญฺญํ เภสชฺชํ วิญฺญาเปติ, โส อาปชฺชติ ปาจิตฺติยาปตฺตินฺติ โยชนา.

๕๐๕. เภสชฺเชน อตฺเถ อวิชฺชมาเนปิ สเจ เภสชฺชํ วิญฺญาเปติ, อคิลาโนว วิญฺญตฺติปจฺจยา อาปตฺตึ อาปชฺชติ. เสสํ ปน อาปตฺตึ คิลานอคิลานา อุโภปิ อาปชฺชนฺติ.

๕๐๖. อตฺถาปตฺติ อนฺโตว อาปชฺชติ, น พหิทฺธา, ตถา อตฺถาปตฺติ พหิ เอว อาปชฺชติ, น อนฺโต, อตฺถาปตฺติ อนฺโต, พหิทฺธาติ อุภยตฺถปิ อาปชฺชตีติ โยชนา.

๕๐๗. เกวลํ อนฺโตเยว อาปชฺชตีติ โยชนา.

๕๐๘. มญฺจาทินฺติ สงฺฆิกมญฺจาทึ.

๕๐๙. ‘‘อนฺโตสีมาย เอว อาปตฺติ’’นฺติ ปทจฺเฉโท. กถํ อนฺโตสีมาย เอว อาปตฺตึ อาปชฺชติ, เนว พหิสีมาย อาปตฺตึ อาปชฺชติ, กถํ พหิสีมาย เอว อาปตฺตึ อาปชฺชติ, โน อนฺโตสีมาย อาปตฺตึ อาปชฺชติ, กถํ อนฺโตสีมาย จ พหิสีมาย จาติ อุภยตฺถปิ อาปชฺชตีติ โยชนา.

๕๑๐. สฉตฺตุปาหโน ภิกฺขูติ ฉตฺตุปาหนสหิโต อาคนฺตุโก ภิกฺขุ. ปวิสนฺโต ตโปธโนติ อาคนฺตุกวตฺตํ อทสฺเสตฺวา สงฺฆารามํ ปวิสนฺโต.

๕๑๑. ‘‘อุปจารสฺส อติกฺกเม’’ติ ปทจฺเฉโท.

๕๑๒. เสสํ สพฺพํ อาปตฺตึ อนฺโตสีมาย จ พหิสีมาย จ อาปชฺชตีติ โยชนา. เอตฺถ จ กิญฺจาปิ วสฺสจฺเฉทาปตฺตึ พหิสีมาคโต อาปชฺชติ, ภิกฺขุนีอารามปเวสนาปตฺตึ อนฺโตสีมาย อาปชฺชติ, ตทุภยํ ปน อาคนฺตุกคมิกวตฺตเภทาปตฺตีหิ เอกปริจฺเฉทนฺติ อุปลกฺขณโต เอเตเนว วิญฺญายตีติ วิสุํ น วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. เอวํ สพฺพตฺถ อีทิเสสุ ฐาเนสุ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

ติกกถาวณฺณนา.

๕๑๕. วจีทฺวาริกมาปตฺตินฺติ มุสาวาทเปสุญฺญหรณาทิวเสน วจีทฺวาเร อาปชฺชิตพฺพาปตฺตึ. ปรวาจาย สุชฺฌตีติ สงฺฆมชฺเฌ เอกวาจิกาย ติณวตฺถารกกมฺมวาจาย สุชฺฌติ.

๕๑๖. วชฺชเมว วชฺชตา, ตํ, ปาจิตฺติยนฺติ อตฺโถ.

๕๑๘-๙. ตํ เทเสตฺวา วิสุชฺฌนฺโตติ ตํ เทเสตฺวา วิสุทฺโธ โหนฺโต. ยาวตติยกํ ปนาติ ยาวตติเยน สมนุภาสนกมฺเมน อาปนฺนํ สงฺฆาทิเสสาปตฺตึ ปน. ปริวาสาทีติ อาทิ-สทฺเทน มานตฺตมูลายปฏิกสฺสนอพฺภานานิ คหิตานิ.

๕๒๒. กายทฺวาริกมาปตฺตินฺติ กายทฺวาเรน อาปชฺชิตพฺพํ ปหารทานาทิอาปตฺตึ.

๕๒๓. กาเยเนว วิสุชฺฌตีติ ติณวตฺถารกํ คนฺตฺวา กายสามคฺคึ เทนฺโต วิสุชฺฌติ.

๕๒๖. โย สุตฺโต อาปตฺตึ อาปชฺชติ, โส กถํ ปฏิพุทฺโธ วิสุชฺฌติ. โย ปฏิพุทฺโธว อาปนฺโน, โส กถํ สุตฺโต สุชฺฌตีติ โยชนา.

๕๒๘. สคารเสยฺยกาทินฺติ มาตุคาเมน สหเสยฺยาทิอาปตฺตึ.

๕๒๙. ชคฺคนฺโตติ ชาครนฺโต นิทฺทํ วิโนเทนฺโต.

๕๓๑. ปฏิพุทฺโธติ อนิทฺทายนฺโต.

๕๓๒. อจิตฺโตติ ‘‘สิกฺขาปทํ วีติกฺกมิสฺสามี’’ติ จิตฺตา ภาเวน อจิตฺโต.

๕๓๕. สจิตฺตกาปตฺตินฺติ วิกาลโภชนาทิอาปตฺตึ. ติณวตฺถาเร สยนฺโต นิทฺทายนฺโต ติณวตฺถารกกมฺเม กริยมาเน ‘‘อิมินาหํ กมฺเมน อาปตฺติโต วุฏฺฐามี’’ติ จิตฺตรหิโต วุฏฺฐหนฺโต อจิตฺตโก วิสุชฺฌติ.

๕๓๖. ปจฺฉิมํ ตุ ปททฺวยนฺติ –

‘‘อาปชฺชิตฺวา อจิตฺโตว, อจิตฺโตว วิสุชฺฌติ;

อาปชฺชิตฺวา สจิตฺโตว, สจิตฺโตว วิสุชฺฌตี’’ติ. –

ปททฺวยํ. อมิสฺเสตฺวาติ อจิตฺตสจิตฺตปเทหิ เอวเมว มิสฺสํ อกตฺวา. เอตฺถาติ ปุริมปททฺวเย. วุตฺตานุสาเรนาติ วุตฺตนยานุสาเรน.

๕๓๙. กมฺมโตติ สมนุภาสนกมฺมโต.

๕๔๐. อาปชฺชิตฺวา อกมฺมโตติ สมนุภาสนกมฺมํ วินาว อาปชฺชิตฺวา.

๕๔๑. สมนุภาสเน อาปชฺชิตพฺพํ สงฺฆาทิเสสาปตฺตึ สมนุภาสนมาห การณูปจาเรน.

๕๔๒. อวเสสนฺติ มุสาวาทปาจิตฺติยาทิกํ.

๕๔๓. วิสุชฺฌติ อสมฺมุขาติ สงฺฆสฺส อสมฺมุขา วิสุชฺฌติ. อิทญฺจ สมฺมุขาวินเยน เจว ปฏิญฺญาตกรเณน จ สเมนฺตํ อาปตฺตาธิกรณํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถ ปุคฺคลสมฺมุขตาย สพฺภาเวปิ สงฺฆสฺส อสมฺมุขตาย อาปชฺชติ วา วิสุชฺฌติ วาติ ‘‘อสมฺมุขา’’ติ วุตฺตํ.

๕๕๑. ‘‘อจิตฺตกจตุกฺกํ อชานนฺตจตุกฺก’’นฺติ กุสลตฺติกผสฺสปญฺจกาทิโวหาโร วิย อาทิปทวเสน วุตฺโต.

๕๕๒-๓. อตฺถาปตฺติ อาคนฺตุโก อาปชฺชติ, น เจตโร อาวาสิโก อาปชฺชติ, อตฺถาปตฺติ อาวาสิโกว อาปชฺชติ, น เจตโร อาคนฺตุโก อาปชฺชติ, อตฺถาปตฺติ อาคนฺตุโก จ อาวาสิโก จ เต อุโภปิ อาปชฺชนฺติ, อุโภ เสสํ น อาปชฺชนฺติ อตฺถีติ โยชนา.

๕๕๕. อิตโรติ อาวาสิโก. อาวาสวตฺตนฺติ อาวาสิเกน อาคนฺตุกสฺส กาตพฺพวตฺตํ. อาวาสีติ อาวาสิโก.

๕๕๖. น เจวาคนฺตุโกติ ตํ อาวาสิกวตฺตํ อกโรนฺโต อาคนฺตุโก น เจว อาปชฺชติ. เสสํ กายวจีทฺวาริกํ อาปตฺตึ. อุโภปิ อาคนฺตุกอาวาสิกา. ภิกฺขุภิกฺขุนีนํ อสาธารณํ อาปตฺตึ น อาปชฺชนฺติ.

๕๕๗. วตฺถุนานตฺตตาติ วีติกฺกมนานตฺตตา. อาปตฺตินานตฺตตาติ ปาราชิกาทีนํ สตฺตนฺนํ อาปตฺติกฺขนฺธานํ อญฺญมญฺญนานตฺตตา.

๕๖๓. ‘‘ปาราชิกานํ…เป… นานภาโว’’ติ อิทํ นิทสฺสนมตฺตํ สงฺฆาทิเสสานํ อนิยตาทีหิ วตฺถุนานตาย เจว อาปตฺตินานตาย จ ลพฺภมานตฺตา.

๕๖๕. อยเมว วินิจฺฉโยติ น เกวลํ ปาราชิกาปตฺตีสุเยว สาธารณาปตฺติโย เอกโต จ วิสุญฺจ อาปชฺชนฺตานํ ยถาวุตฺตวินิจฺฉโย, อถ โข อวเสสสาธารณาปตฺติโยปิ วุตฺตนเยน อาปชฺชติ, อยเมว วินิจฺฉโย โยเชตพฺโพ.

๕๗๗. อาทิยนฺโต คณฺหนฺโต. ปโยเชนฺโตติ คณฺหาเปนฺโต.

๕๗๙. อูนกํ ปาทํ…เป… ลหุํ ผุเสติ ถุลฺลจฺจยํ, ทุกฺกฏญฺจ สนฺธายาห.

๕๘๐. เอเตเนว อุปาเยน, เสสกมฺปิ ปทตฺตยนฺติ โย อยํ ปฐมวินิจฺฉเย วุตฺตนโย, เอเตเนว นเยน อูนปาทํ อาทิยนฺโต ลหุกาปตฺตึ อาปชฺชติ, ปาทํ วา อติเรกปาทํ วา คหณตฺถํ อาณาเปนฺโต ครุํ ปาราชิกาปตฺตึ อาปชฺชติ, ปาทํ วา อติเรกปาทํ วา คณฺหนฺโต จ คหณตฺถาย อาณาเปนฺโต จ ครุเก ปาราชิกาปตฺติยํเยว ติฏฺฐติ, อูนปาทํ คณฺหนฺโต จ คหณตฺถาย อาณาเปนฺโต จ ลหุเก ถุลฺลจฺจเย, ทุกฺกเฏ วา ติฏฺฐตีติ เอวํ เสสกมฺปิ อิมํ ปทตฺตยํ. อตฺถสมฺภวโตเยวาติ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส สมฺภววเสเนว.

๕๘๑-๒. กถํ กาเลเยว อาปตฺติ สิยา, โน วิกาเล, วิกาเลเยว อาปตฺติ สิยา, น จ กาเล, อตฺถาปตฺติ กาเล จ ปกาสิตา วิกาเล จ, อตฺถาปตฺติ เนว กาเล จ ปกาสิตา เนว วิกาเล จาติ โยชนา.

๕๘๖-๗. กาเล ปฏิคฺคหิตํ กึ กาเล กปฺปติ วิกาเล ตุ โน กปฺปติ, วิกาเล คหิตํ กึ วิกาเล กปฺปติ, โน กาเล กปฺปติ, กาเล จ วิกาเล จ ปฏิคฺคหิตํ กึ นาม กาเล จ วิกาเล จ กปฺปติ, กาเล จ วิกาเล จ ปฏิคฺคหิตํ กึ นาม กาเล จ วิกาเล จ น กปฺปติ, วท ภทฺรมุขาติ โยชนา.

๕๘๙. วิกาเลเยว กปฺปติ, อปรชฺชุ กาเลปิ น กปฺปตีติ โยชนา.

๕๙๒. กุลทูสนกมฺมาทินฺติ อาทิ-สทฺเทน อภูตาโรจนรูปิยสํโวหารวิญฺญตฺติกุหนาทีนํ สงฺคโห.

๕๙๓-๔. กตมา อาปตฺติ ปจฺจนฺติเมสุ เทเสสุ อาปชฺชติ, น มชฺฌิเม, กตมา อาปตฺติ มชฺฌิเม ปน เทสสฺมึ อาปชฺชติ, น จ ปจฺจนฺติเมสุ, กตมา อาปตฺติ ปจฺจนฺติเมสุ เจว เทเสสุ อาปชฺชติ มชฺฌิเม จ, กตมา อาปตฺติ ปจฺจนฺติเมสุ เจว เทเสสุ น อาปชฺชติ น มชฺฌิเม จาติ โยชนา.

๕๙๖. ‘‘โส คุณงฺคุณุปาหน’’นฺติ ปทจฺเฉโท. โส ภิกฺขูติ อตฺโถ.

๕๙๙. เอวํ ‘‘อาปชฺชติ, นาปชฺชตี’’ติ ปทวเสน ปจฺจนฺติมจตุกฺกํ ทสฺเสตฺวา ‘‘เนว กปฺปติ, น กปฺปตี’’ติ ปทวเสน ทสฺเสตุมาห ‘‘ปจฺจนฺติเมสู’’ติอาทิ.

๖๐๑. วุตฺตนฺติ ‘‘คเณน ปญฺจวคฺเคนา’’ติอาทิคาถาย เหฏฺฐา วุตฺตํ.

๖๐๓. เอวํ วตฺตุนฺติ ‘‘น กปฺปตี’’ติ วตฺตุํ. ปญฺจโลณาทิกนฺติ ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, โลณานี’’ติอาทิ.

๖๐๘. อนุญฺญาตฏฺฐานสฺส อนฺโต โน อาปชฺชติ, ตํ อติกฺกมนฺโต พหิเยว จ อาปชฺชตีติ โยชนา.

๖๑๒. เสกฺขปญฺญตฺตีติ เสขิยปญฺญตฺติ.

๖๑๓. อคณาติ อทุติยา. เอตฺถ หิ เอกาปิ คโณ นาม.

๖๑๔. อุภยตฺถปิ อสาธารณมาปตฺตินฺติ ภิกฺขุนีนํ นิยตาปญฺญตฺติ เวทิตพฺพา.

๖๑๖. คิลาโน จ นาปชฺชติ, อคิลาโน จ นาปชฺชตีติ เอวํ อุโภปิ นาปชฺชนฺตีติ โยชนา. ติกาทีสุ ทสฺสิตานํ ปทานํ จตุกฺกาทิทสฺสนวเสน ปุนปฺปุนํ คหณํ.

๖๑๘. ‘‘อาปชฺชติ อคิลาโนวา’’ติ ปทจฺเฉโท.

จตุกฺกกถาวณฺณนา.

๖๒๐. ‘‘ครุถุลฺลจฺจย’’นฺติ วตฺตพฺเพ ‘‘ครุ’’นฺติ นิคฺคหีตาคโม.

๖๒๑. ปญฺจ กถินานิสํสา เหฏฺฐา วุตฺตาเยว.

๖๒๖. อคฺคิสตฺถนขกฺกนฺตนฺติ อคฺคิสตฺถนเขหิ อกฺกนฺตํ ผุฏฺฐํ, ปหฏนฺติ อตฺโถ. อพีชนฺติ โนพีชํ. อุพฺพฏฺฏพีชกนฺติ นิพฺพฏฺฏพีชกํ.

๖๒๘. ปวารณาปีติ ปฏิกฺเขปปวารณาปิ. โอทนาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน สตฺตุกุมฺมาสมจฺฉมํสานํ คหณํ. กายาทิคหเณนาติ กาเยน วา กายปฏิพทฺเธน วา คหเณน. ‘‘ทาตุกามาภิหาโร จ, หตฺถปาเสรณกฺขม’’นฺติ อิเมหิ จตูหิ องฺเคหิ สทฺธึ เตสํ ทฺวินฺนเมกํ คเหตฺวา ปฏิคฺคหณา ปญฺเจว โหนฺติ.

๖๒๙-๓๐. วินยญฺญุกสฺมินฺติ วินยธเร ปุคฺคเล. สกญฺจ สีลนฺติ อตฺตโน ปาติโมกฺขสํวรสีลญฺจ. สุรกฺขิตํ โหตีติ อาปตฺตานาปตฺติกปฺปิยากปฺปิยานํ วิชานนฺตตาย อเสวิตพฺพํ ปหาย เสวิตพฺพํเยว เสวนวเสน สุฏฺฐุ รกฺขิตํ โหติ. กุกฺกุจฺจมญฺญสฺส นิรากโรตีติ อญฺญสฺส สพฺรหฺมจาริโน กปฺปิยากปฺปิยวิสเย อุปฺปนฺนํ กุกฺกุจฺจํ นิวาเรติ. วิสารโท ภาสติ สงฺฆมชฺเฌติ กปฺปิยากปฺปิยานํ วินิจฺฉยกถาย อุปฺปนฺนาย นิราสงฺโก นิพฺภโย โวหรติ. เวริภิกฺขูติ อตฺตปจฺจตฺถิเก ปุคฺคเล. ธมฺมสฺส เจว ฐิติยา ปวตฺโตติ ‘‘วินโย นาม สาสนสฺส อายุ, วินเย ฐิเต สาสนํ ฐิตํ โหตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา; ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา; ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๕.มงฺคลสุตฺตวณฺณนา; เถรคา. อฏฺฐ. ๑.๒๕๑) วจนโต สทฺธมฺมฏฺฐิติยา ปฏิปนฺโน โหติ. ตสฺมา การณา. ตตฺถ วินยญฺญุภาเว. ธีโร ปญฺญวา ภิกฺขุ.

ปญฺจกกถาวณฺณนา.

๖๓๑-๒. ฉฬภิญฺเญนาติ ฉ อภิญฺญา เอตสฺสาติ ฉฬภิญฺโญ, เตน. อติกฺกนฺตปมาณํ มญฺจปีฐํ, อติกฺกนฺตปมาณํ นิสีทนญฺจ ตถา อติกฺกนฺตปมาณํ กณฺฑุปฺปฏิจฺฉาทิวสฺสสาฏิกจีวรญฺจ สุคตสฺส จีวเร ปมาณิกจีวรนฺติ ฉ.

๖๓๓-๔. อญฺญาณญฺจ กุกฺกุจฺจญฺจ อญฺญาณกุกฺกุจฺจา, เตหิ, อญฺญาณตาย เจว กุกฺกุจฺจปกตตาย จาติ วุตฺตํ โหติ. วิปรีตาย สญฺญาย กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญาย, อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญาย.

ตตฺถ กถํ อลชฺชิตาย อาปชฺชติ? อกปฺปิยภาวํ ชานนฺโตเยว มทฺทิตฺวา วีติกฺกมํ กโรติ (กงฺขา. อฏฺฐ. นิทานวณฺณนา). วุตฺตมฺปิ เจตํ –

‘‘สญฺจิจฺจ อาปตฺตึ อาปชฺชติ;

อาปตฺตึ ปริคูหติ;

อคติคมนญฺจ คจฺฉติ;

เอทิโส วุจฺจติ อลชฺชี ปุคฺคโล’’ติ. (ปริ. ๓๕๙);

กถํ อญฺญาณตาย อาปชฺชติ? อญฺญาณปุคฺคโล มนฺโท โมมูโห กตฺตพฺพากตฺตพฺพํ อชานนฺโต อกตฺตพฺพํ กโรติ, กตฺตพฺพํ วิราเธติ. เอวํ อญฺญาณตาย อาปชฺชติ.

กถํ กุกฺกุจฺจปกตตาย อาปชฺชติ? กปฺปิยากปฺปิยํ นิสฺสาย กุกฺกุจฺเจ อุปฺปนฺเน วินยธรํ ปุจฺฉิตฺวา กปฺปิยํ เจ, กตฺตพฺพํ สิยา, อกปฺปิยํ เจ, น กตฺตพฺพํ, อยํ ปน ‘‘วฏฺฏตี’’ติ มทฺทิตฺวา วีติกฺกมติเยว. เอวํ กุกฺกุจฺจปกตตาย อาปชฺชติ.

กถํ กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญาย อาปชฺชติ? สูกรมํสํ ‘‘อจฺฉมํส’’นฺติ ขาทติ, กาเล วิกาลสญฺญาย ภุญฺชติ. เอวํ กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญาย อาปชฺชติ.

กถํ อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญาย อาปชฺชติ? อจฺฉมํสํ ‘‘สูกรมํส’’นฺติ ขาทติ, วิกาเล กาลสญฺญาย ภุญฺชติ. เอวํ อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญาย อาปชฺชติ.

กถํ สติสมฺโมสาย อาปชฺชติ? สหเสยฺยจีวรวิปฺปวาสาทีนิ สติสมฺโมสาย อาปชฺชติ.

๖๓๕-๘. ‘‘ภิกฺขุนา อุปฏฺฐเปตพฺโพ’’ติ ปทจฺเฉโท. ธมฺมจกฺขุนาติ ปาติโมกฺขสํวรสีลสงฺขาโต ปฏิปตฺติธมฺโมว จกฺขุ เอตสฺสาติ ธมฺมจกฺขุ, เตน ฉหิ องฺเคหิ ยุตฺเตน ธมฺมจกฺขุนา ปน ภิกฺขุนา อุปสมฺปาทนา กาตพฺพา, นิสฺสโย เจว ทาตพฺโพ, สามเณโร อุปฏฺฐาเปตพฺโพติ โยชนา. อาปตฺตึ ชานาติ, อนาปตฺตึ ชานาติ, ครุํ อาปตฺตึ ชานาติ, ลหุํ อาปตฺตึ ชานาตีติ โยชนา. อสฺส ภิกฺขุโน อุภยานิ ปาติโมกฺขานิ วิตฺถารา สฺวาคตานิ ภวนฺติ, อตฺถโต สุวิภตฺตานิ ภวนฺติ, สุตฺตโส อนุพฺยญฺชนโส สุวินิจฺฉิตานิ ภวนฺติ, ทสวสฺโส วา โหติ, อติเรกทสวสฺโส วาติ โยชนา.

ฉกฺกกถาวณฺณนา.

๖๓๙. สตฺต สามีจิโย วุตฺตาติ ‘‘โส จ ภิกฺขุ อนพฺภิโต, เต จ ภิกฺขู คารยฺหา, อยํ ตตฺถ สามีจิ, ยุญฺชนฺตายสฺมนฺโต สกํ, มา โว สกํ วินสฺสาติ อยํ ตตฺถ สามีจิ, อยํ เต ภิกฺขุ ปตฺโต ยาว เภทนาย ธาเรตพฺโพติ, อยํ ตตฺถ สามีจิ, ตโต นีหริตฺวา ภิกฺขูหิ สทฺธึ สํวิภชิตพฺพํ, อยํ ตตฺถ สามีจิ, อญฺญาตพฺพํ ปริปุจฺฉิตพฺพํ ปริปญฺหิตพฺพํ, อยํ ตตฺถ สามีจิ, ยสฺส ภวิสฺสติ, โส หริสฺสตีติ, อยํ ตตฺถ สามีจี’’ติ ฉ สามีจิโย ภิกฺขุปาติโมกฺเขวุตฺตา, ‘‘สา จ ภิกฺขุนี อนพฺภิตา, ตา จ ภิกฺขุนิโย คารยฺหา, อยํ ตตฺถ สามีจี’’ติ ภิกฺขุนิปาติโมกฺเข วุตฺตาย สทฺธึ สตฺต สามีจิโย วุตฺตา. สตฺเตว สมถาปิ จาติ สมฺมุขาวินยาทิสมถาปิ สตฺเตว วุตฺตา. ปญฺญตฺตาปตฺติโย สตฺตาติ ปาราชิกาทโย ปญฺญตฺตาปตฺติโย สตฺต วุตฺตา. สตฺตโพชฺฌงฺคทสฺสินาติ สติสมฺโพชฺฌงฺคาทโย สตฺต โพชฺฌงฺเค ยาถาวโต ปสฺสนฺเตน ภควตา.

สตฺตกกถาวณฺณนา.

๖๔๐-๑. อิธ กุลทูสโก ภิกฺขุ อาชีวสฺเสว การณา ปุปฺเผน, ผเลน, จุณฺเณน, มตฺติกาย, ทนฺตกฏฺเฐหิ, เวฬุยา, เวชฺชิกาย, ชงฺฆเปสนิเกนาติ อิเมหิ อฏฺฐหิ อากาเรหิ กุลานิ ทูเสตีติ โยชนา. ‘‘ปุปฺเผนา’’ติอาทินา ปุปฺผาทินา ทานเมว อุปลกฺขณโต ทสฺเสติ. ปุปฺเผนาติ ปุปฺผทาเนนาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. ปุปฺผทานาทโย กุลทูสเน วุตฺตา.

๖๔๒-๕. ‘‘อฏฺฐธานติริตฺตาปิ, อติริตฺตาปิ อฏฺฐธา’’ติทฺวีสุ อฏฺฐเกสุ อฏฺฐ อนติริตฺเต ตาว ทสฺเสตุมาห ‘‘อกปฺปิยกตญฺเจวา’’ติอาทิ. คิลานานติริตฺตกนฺติ นิทฺทิฏฺฐา อิเม อฏฺเฐว อนติริตฺตกา เญยฺยาติ โยชนา. อกปฺปิยกตาทโย ปวารณสิกฺขาปทกถาวณฺณนาย วุตฺตา.

๖๔๖. ญาตญตฺติสูติ ญาตทุกฺกฏํ, ญตฺติทุกฺกฏญฺจ. ปฏิสาวเนติ ปฏิสฺสเว. อฏฺฐทุกฺกฏานํ วินิจฺฉโย ทุติยปาราชิกกถาวณฺณนาย วุตฺโต.

๖๔๘-๙. เอหิภิกฺขูปสมฺปทาติ ยสกุลปุตฺตาทีนํ ‘‘เอหิ ภิกฺขู’’ติ วจเนน ภควตา ทินฺนอุปสมฺปทา. สรณคมเนน จาติ ปฐมโพธิยํ ตีหิ สรณคมเนหิ อนุญฺญาตอุปสมฺปทา. ปญฺหาพฺยากรโณวาทาติ โสปากสฺส ปญฺหาพฺยากรโณปสมฺปทา, มหากสฺสปตฺเถรสฺส ทินฺนโอวาทปฏิคฺคหโณปสมฺปทา จ. ครุธมฺมปฏิคฺคโหติ มหาปชาปติยา โคตมิยา อนุญฺญาตครุธมฺมปฏิคฺคหโณปสมฺปทา.

ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมนาติ อิทานิ ภิกฺขุอุปสมฺปทา. อฏฺฐวาจิกาติ ภิกฺขุนีนํ สนฺติเก ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน, ภิกฺขูนํ สนฺติเก ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมนาติ อฏฺฐหิ กมฺมวาจาหิ ภิกฺขุนีนํ อุปสมฺปทา อฏฺฐวาจิกา นาม. ทูเตน ภิกฺขุนีนนฺติ อฑฺฒกาสิยา คณิกาย อนุญฺญาตา ภิกฺขุนีนํ ทูเตน อุปสมฺปทา.

๖๕๐. สุทฺธทิฏฺฐินาติ สุฏฺฐุ สวาสนกิเลสานํ ปหาเนน ปริสุทฺธา สมนฺตจกฺขุสงฺขาตา ทิฏฺฐิ เอตสฺสาติ สุทฺธทิฏฺฐิ, เตน สมนฺตจกฺขุนา สมฺมาสมฺพุทฺเธน.

๖๕๑. ปาปิจฺฉา นาม อสนฺตคุณสมฺภาวนิจฺฉา.

๖๕๒-๓. น จ มชฺชโป สิยาติ มชฺชโป น สิยา มชฺชํ ปิวนฺโต น ภเวยฺย, มชฺชํ น ปิเวยฺยาติ อตฺโถ. อพฺรหฺมจริยาติ (อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓.๗๑) อเสฏฺฐจริยโต เมถุนา วิรเมยฺย. รตฺตึ น ภุญฺเชยฺย วิกาลโภชนนฺติ อุโปสถํ อุปวุตฺโถ รตฺติโภชนญฺจ ทิวาวิกาลโภชนญฺจ น ภุญฺเชยฺย. น จ คนฺธมาจเรติ คนฺธญฺจ น วิลิมฺเปยฺย. มญฺเจ ฉมายํ ว สเยถ สนฺถเตติ กปฺปิยมญฺเจ วา สุธาทิปริกมฺมกตาย ภูมิยา วา ติณปณฺณปลาลาทีนิ สนฺถริตฺวา กเต สนฺถเต วา สเยถาติ อตฺโถ. เอตญฺหิ อฏฺฐงฺคิกมาหุโปสถนฺติ เอตํ ปาณาติปาตาทีนิ อสมาจรนฺเตน อุปวุตฺถํ อุโปสถํ อฏฺฐหงฺเคหิ สมนฺนาคตตฺตา ‘‘อฏฺฐงฺคิก’’นฺติ วทนฺติ. ทุกฺขนฺตคุนาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตํ อมตมหานิพฺพานํ คเตน ปตฺเตน พุทฺเธน ปกาสิตนฺติ โยชนา.

๖๕๔. ภิกฺขุโนวาทกภิกฺขุโน อฏฺฐงฺคานิ ภิกฺขุโนวาทกถาวณฺณนาย ทสฺสิตาเนว.

อฏฺฐกกถาวณฺณนา.

๖๕๕. โภชนานิ ปณีตานิ นว วุตฺตานีติ ปณีตานิ หิ โภชนสิกฺขาปเท วุตฺตานิ. ทสสุ อกปฺปิยมํเสสุ มนุสฺสมํสวชฺชิตานิ นว มํสานิ ขาทนฺตสฺส ทุกฺกฏํ นิทฺทิฏฺฐนฺติ โยชนา.

๖๕๖. ปาติโมกฺข…เป… ปริทีปิตาติ ภิกฺขูนํ ปญฺจุทฺเทสา, ภิกฺขุนีนํ อนิยตุทฺเทเสหิ วินา จตฺตาโรติ อุทฺเทสา นว ทีปิตา. อุโปสถา นเววาติ ทิวสวเสน ตโย, การกวเสน ตโย, กรณวเสน ตโยติ นว อุโปสถา. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สาสเน. สงฺโฆ นวหิ ภิชฺชตีติ นวหิ ปุคฺคเลหิ สงฺโฆ ภิชฺชตีติ โยชนา. ยถาห –