อุตฺตรวินิจฺฉย-ฏีกา

คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา

(ก)

เทวาติเทวํ สุคตํ, เทวพฺรหฺมินฺทวนฺทิตํ;

ธมฺมญฺจ วฏฺฏุปจฺเฉทํ, นตฺวา วฏฺฏาติตํ คณํ.

(ข)

วนฺทนามยปุญฺเญน, กมฺเมน รตนตฺตเย;

เฉตฺวา อุปทฺทเว สพฺเพ, อารภิสฺสํ สมาหิโต.

(ค)

เถเรน พุทฺธทตฺเตน, รจิตสฺส สมาสโต;

สํวณฺณนมสํกิณฺณํ, อุตฺตรสฺส ยถาพลํ.

๑. อถายมาจริโย อตฺตโน วิรจิเต วินเย ตสฺสุปนิสฺสเย วินยปิฏเก จ ภิกฺขูนํ นานปฺปการโกสลฺลชนนตฺถํ ปริวารฏฺฐกถายญฺจ อาคตวินิจฺฉยํ สงฺคเหตฺวา อุตฺตรปกรณํ วณฺณยิตุกาโม ปฐมํ ตาว อนฺตรายนิวารเณน ยถาธิปฺเปตสาธนตฺถํ รตนตฺตยํ วนฺทนฺโต อาห ‘‘สพฺพสตฺตุตฺตม’’นฺติอาทิ.

ปกรณารมฺเภ รตนตฺตยวนฺทนาปโยชนํ ตตฺถ ตตฺถาจริเยหิ พหุธา ปปญฺจิตํ, อเมฺหหิ จ วินยวินิจฺฉยวณฺณนายํ สมาสโต ทสฺสิตนฺติ น ตํ อิธ วณฺณยิสฺสาม. ปกรณาภิเธยฺย กรณปฺปการปโยชนานิปิ ตตฺถ ทสฺสิตนยานุสาเรน อิธาปิ เวทิตพฺพานิ. สมฺพนฺธาทิทสฺสนมุเขน อนุตฺตานปทวณฺณนเมเวตฺถ กริสฺสามิ.

ชินํ, ธมฺมญฺจ, คณญฺจ วนฺทิตฺวา อุตฺตรํ ทานิ กริสฺสามีติ สมฺพนฺโธ. กึวิสิฏฺฐํ ชินํ, ธมฺมํ, คณญฺจ วนฺทิตฺวาติ อาห ‘‘สพฺพสตฺตุตฺตม’’นฺติอาทิ. ตตฺถ สพฺพสตฺตุตฺตมนฺติ ปญฺจสุ กามคุเณสุ สตฺตา อาสตฺตา วิสตฺตา ลคฺคิตาติ สตฺตา, ปรมตฺถโต สตฺตปญฺญตฺติยา อุปาทานภูตา อุปาทานกฺขนฺธา โวหารโต ขนฺธสนฺตตึ อุปาทาย ปญฺญตฺตา สมฺมุติ ‘‘สตฺตา’’ติ วุจฺจนฺติ. เต ปน กามาวจราทิภูมิวเสน, นิรยาทิปเทสวเสน, อเหตุกาทิปฏิสนฺธิวเสนาติ เอวมาทีหิ อนนฺตปเภทา. เตสุ ขีณาสวานํ ยถาวุตฺตนิพฺพจนตฺเถน สตฺตโวหาโร น ลพฺภติ. ตถาปิ เต ภูตปุพฺพคติยา วา ตํสทิสตฺตา วา ‘‘สตฺตา’’ติ วุจฺจนฺติ. สพฺเพ จ เต สตฺตา จา ติ สพฺพสตฺตา. อุทฺธฏตมตฺตา, อุคฺคตตมตฺตา, เสฏฺฐตฺตา จ อุตฺตโม, สพฺพสตฺตานํ โลกิยโลกุตฺตเรหิ รูปารูปคุเณหิ อุตฺตโม, สพฺพสตฺเตสุ วา อุตฺตโม ปวโร เสฏฺโฐติ สพฺพสตฺตุตฺตโม. ‘‘ชิน’’นฺติ เอตสฺส วิเสสนํ.

ปุนปิ กึวิสิฏฺฐนฺติ อาห ‘‘ธีร’’นฺติ. ธี วุจฺจติ ปญฺญา, ตาย อีรติ วตฺตตีติ ธีโร, ตํ. ตาทิภาเวน อินฺทขีลสิเนรุอาทโย วิย อฏฺฐโลกธมฺมสงฺขาเตน ภุสวาเตน อกมฺปิยฏฺเฐน, จตุเวสารชฺชวเสน สเทวเก โลเก เกนจิ อกมฺปนียฏฺเฐน จ ธีรํ, ธิติสมฺปนฺนนฺติ อตฺโถ. อิทมฺปิ ตสฺเสว วิเสสนํ.

วนฺทิตฺวาติ กายวจีมโนทฺวาเรหิ อภิวาเทตฺวาติ อตฺโถ, ยถาภุจฺจคุณสํกิตฺตเนน โถเมตฺวา. สิรสาติ ภตฺติภาวนตุตฺตมงฺเคน กรณภูเตน. อิมินา วิเสสโต กายปณาโม ทสฺสิโต, คุณสํกิตฺตเนน วจีปณาโม, อุภยปณาเมหิ นานนฺตริยกตาย มโนปณาโมปิ ทสฺสิโต จ โหติ.

ชินนฺติ เทวปุตฺตกิเลสาภิสงฺขารมจฺจุขนฺธมารสงฺขาเต ปญฺจวิเธ มาเร พลวิธมนสมอุจฺเฉทปหานสหายเวกลฺลนิทาโนปจฺเฉทวิสยาติกฺกมวเสน ปญฺจหิ อากาเรหิ ชิตวาติ ชิโน, ตํ.

‘‘ธมฺม’’นฺติ เอตสฺส นิพฺพจนาทิวเสน อตฺถวินิจฺฉโย เหฏฺฐา ทสฺสิโตว. อธมฺมวิทฺธํสนฺติ ธมฺมสงฺขาตสฺส กุสลสฺส ปฏิปกฺขตฺตา อธมฺโม วุจฺจติ อกุสลธมฺโม, ตํ อกุสลสงฺขาตํ อธมฺมํ วิทฺธํเสติ วินาเสติ ปชหติ ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธินิสฺสรณปฺปหาเนนาติ อธมฺมวิทฺธํโส, สปริยตฺติโก นวโลกุตฺตโร ธมฺโม. ปริยตฺติ หิ ปญฺจนฺนํ ปหานานํ มูลการณตฺตา ผลูปจาเรน ตถา วุจฺจติ, ตํ อธมฺมวิทฺธํสํ. ‘‘ธมฺม’’นฺติ เอตสฺส วิเสสนํ.

คณนฺติ อฏฺฐนฺนํ อริยปุคฺคลานํ สมูหํ, สงฺฆนฺติ อตฺโถ. องฺคณนาสนนฺติ อตฺตโน นิสฺสยํ องฺคนฺติ มตฺเถนฺตีติ องฺคณา, กิเลสา ราคโทสโมหา, เต องฺคเณ นาเสติ ยถาโยคํ ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธินิสฺสรณปฺปหาเนหิ ปชหตีติ องฺคณนาสโน, ตํ. ‘‘คณ’’นฺติ เอตสฺส วิเสสนํ.

๒. มยา วินยสฺส โย สาโร วินิจฺฉโย รจิโต, ตสฺส วินิจฺฉยสฺสาติ โยชนา. นตฺถิ ตสฺส อุตฺตโรติ อนุตฺตโร, สพฺเพสุ วินิจฺฉเยสุ, สพฺเพสํ วา วินิจฺฉยานํ อนุตฺตโร อุตฺตโม วินิจฺฉโยติ สพฺพานุตฺตโร, ตํ. อุตฺตรํ ปกรณํ อิทานิ กริสฺสามีติ โยชนา.

๓. ภณโตติ ภณนฺตสฺส ปคุณํ วาจุคฺคตํ กโรนฺตสฺส. ปฐโตติ ปฐนฺตสฺส วาจุคฺคตํ สชฺฌายนฺตสฺส. ปยุญฺชโตติ ตตฺถ ปกาเรน ยุญฺชนฺตสฺส, ตํ อญฺเญสํ วาเจนฺตสฺส วา. สุณโตติ ปเรหิ วุจฺจมานํ สุณนฺตสฺส. จินฺตยโตติ ยถาสุตํ อตฺถโต, สทฺทโต จ จินฺเตนฺตสฺส. ‘‘อพุทฺธสฺส พุทฺธิวฑฺฒน’’นฺติ วตฺตพฺเพ คาถาพนฺธวเสน วิภตฺติโลโป. อพุทฺธสฺส พาลสฺส วินเย อปฺปกตญฺญุโน ภิกฺขุภิกฺขุนิชนสฺส. พุทฺธิวฑฺฒนํ วินยวินิจฺฉเย ปญฺญาวุทฺธินิปฺผาทกํ. อถ วา พุทฺธสฺส วินิจฺฉเย กตปริจยตฺตา ปญฺญวโต ชนสฺส พุทฺธิวฑฺฒนํ พุทฺธิยา ปญฺญาย ติกฺขวิสทภาวาปาทเนน ภิยฺโยภาวสาธกํ. ปรมํ อุตฺตมํ อุตฺตรํ นาม ปกรณํ วทโต กเถนฺตสฺส เม มม สนฺติกา นิรตา วินิจฺฉเย, ตีสุ สิกฺขาสุ วา วิเสเสน รตา นิโพธถ ชานาถ สุตมยญาณํ อภินิปฺผาเทถาติ โสตุชนํ สวเน นิโยเชติ.