๑๐. สมิทฺธิสุตฺตวณฺณนา

๒๐. ตปนภาเวน ตปโนทกตฺตา ตโปทาติ ตสฺส รหทสฺส นามํ. เตนาห ‘‘ตตฺโตทกสฺส รหทสฺสา’’ติ. ตโตติ นาคภวเน อุทกรหทโต ตโปทา นาม นที สนฺทติ. สา หิ นที ภูมิตลํ อาโรหติ. ‘‘เอทิสา ชาตา’’ติ วจนเสโส. เปตโลโกติ โลหกุมฺภินิรยา อิธาธิปฺเปตาติ วทนฺติ. รหทสฺส ปน อาทิโต ปพฺพตปาทวนนฺตเรสุ พหู เปตา วิหรนฺติ, สฺวายมตฺโถ เปตวตฺถุปาฬิยาลกฺขณสํยุตฺเตน จ ทีเปตพฺโพ. ยตายนฺติ ยโต รหทโต อยํ. สาโตทโกติ มธุโรทโก. เสโตทโกติ ปริสุทฺโธทโก, อนาวิโลทโกติ อตฺโถ. ตโตติ ตโปทานทิโต.

สมิทฺโธติ อวยวานํ สมฺปุณฺณตาย สํสิทฺธิยาว สมฺมา อิทฺโธ. เตนาห ‘‘อภิรูโป’’ติอาทิ. ปธาเน สมฺมสนธมฺเม นิยุตฺโต, ตํ วา เอตฺถ อตฺถีติ ปธานิโก. เสนาสนํ สุฏฺฐปิตทฺวารวาตปานํ, เตสํ ปิทหเนน อุตุํ คาหาเปตฺวา.

ปุพฺพาปยมาโนติ นฺหานโต ปุพฺพภาเค วิย โวทกภาวํ อาปชฺชมาโน คเมนฺโต. อวตฺตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา วตฺตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ…เป… น โอตริตพฺพ’’นฺติ ปฐมํ วุตฺตํ. สพฺพทิสาปโลกนํ ยถา นฺหายนฏฺฐานสฺส มนุสฺเสหิ วิวิตฺตภาวชานนตฺถํ. ขาณุอาทิววตฺถาปนํ จีวราทีนํ ฐปนตฺถํ อุทกสมีเปติ อธิปฺปาโย. อุกฺกาสนํ อมนุสฺสานํ อปคมนตฺถํ. อวกุชฺชฏฺฐานํ ตงฺขเณปิ อุปริมกายสฺส อุชุกํ อวิวฏกรณตฺถํ. จีวรปิฏฺเฐเยว ฐเปตพฺพํ ยตฺถ วา ตตฺถ วา อฏฺฐเปตฺวา. อุทกนฺเตติ อุทกสมีเป. สินฺนฏฺฐานนฺติ เสทคตปเทโส. ปสาเรตพฺพํ ตสฺส สุกฺขาปนตฺถํ. สํหริตฺวา ฐปนํ ปุน สุเขน คเหตฺวา นิวาสนตฺถํ. นาภิปฺปมาณมตฺตํโอตรณํ ตาวตา อุทกปฏิจฺฉาทิลกฺขณปฺปตฺตโต. วีจึ อนุฏฺฐาเปนฺเตนาติอาทิ สํยตการิตาทสฺสนํ. นิวาสนํ ปริกฺขิปิตฺวาติ อนฺตรวาสกํ กฏิปฺปเทสสฺส ยถา ปริโต โหติ, เอวํ ขิปิตฺวา ปริวสิตฺวา.

สรีรวณฺโณปิ วิปฺปสีทิ สมฺมเทว ภาวนานุสฺสติมฺปิ วินฺทนฺตสฺสาติ อธิปฺปาโย. สมนํ นิคฺคเหตุนฺติ กิเลสวสํ คตํ อตฺตโน จิตฺตํ นิคฺคณฺหิตุํ. กามูปนีตาติ กามํ อุปคตจิตฺตา. อถ วา กิเลสกาเมน เถเร อุปนีตจิตฺตา.

อปริภุญฺชิตฺวาติ อนนุโภตฺวา. อนุภวิตพฺพนฺติ อตฺถโต อาปนฺนเมวาติ อาห ‘‘ปญฺจกามคุเณ’’ติ. ภิกฺขสีติ ยาจสิ. ตญฺจ ภิกฺขาจริยวเสนาติ อาห ‘‘ปิณฺฑาย จรสี’’ติ. กามปริโภคครุคมนกาโล นาม วิเสสโต ปฐมโยพฺพนาวตฺถาติ อาห ‘‘ทหรโยพฺพนกาโล’’ติ. โอภคฺเคนาติ มชฺเฌ สํภคฺคกาเยน. ชิณฺณกาเล หิ สตฺตานํ กฏิยํ กาโย โอภคฺโค โหติ.

โวติ นิปาตมตฺตํ ‘‘เย หิ โว อริยา’’ติอาทีสุ วิย. สตฺตานนฺติ สามญฺญวจนํ, น มนุสฺสานํ เอว. เทหนิกฺเขปนนฺติ กเฬวรฏฺฐปิตฏฺฐานํ. นตฺถิ เอเตสํ นิมิตฺตนฺติ อนิมิตฺตา, ‘‘เอตฺตกํ อยํ ชีวตี’’ติอาทินา สญฺชานนนิมิตฺตรหิตาติ อตฺโถ. น นายเรติ น ญายนฺติ. อิโต ปรนฺติ เอตฺถ ปรนฺติ อญฺญํ กาลํ. เตน โอรกาลสฺสปิ สงฺคโห สิทฺโธ โหติ. ปรมายุโน โอรกาเล เอว เจตฺถ ปรนฺติ อธิปฺเปตํ ตโต ปรํ สตฺตานํ ชีวิตสฺส อภาวโต. ววตฺถานาภาวโตติ กาลวเสน ววตฺถานาภาวโต. ววตฺถานนฺติ เจตฺถ ปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ, น อสงฺกรโต ววตฺถานํ, นิจฺฉโย วา. อพฺพุทเปสีติอาทีสุ อพฺพุทกาโล เปสิกาโลติอาทินา กาล-สทฺโท ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. กาโลติ อิธ ปุพฺพณฺหาทิเวลา อธิปฺเปตา. เตนาห ปุพฺพเณฺหปิ หีติอาทิ. อิเธว เทเหน ปติตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. อเนกปฺปการโตติ นคเร ชาตานํ คาเม, คาเม ชาตานํ นคเร, วเน ชาตานํ ชนปเท, ชนปเท ชาตานํ วเนติอาทินา อเนกปฺปการโต. อิโต จุเตนาติ อิโต คติโต จุเตน. อิธ อิมิสฺสํ คติยํ. ยนฺเต ยุตฺตโคโณ วิยาติ ยถา ยนฺเต ยุตฺตโคโณ ยนฺตํ นาติวตฺตติ, เอวํ กาโล คติปญฺจกนฺติ เอวํ อุปมาสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ.

อยํ กาโลติ อยํ มรณกาโล. ปจฺฉิเม กาเลติ ปจฺฉิเม วเย. ติสฺโส วโยสีมาติ. ปฐมาทิกา ติสฺโส วยสฺส สีมา อติกฺกนฺเตน. ปุริมานํ หิ ทฺวินฺนํ วยานํ สพฺพโส สีมา อติกฺกมิตฺวา ปจฺฉิมสฺส อาทิสีมํ อติกฺกนฺโต ตถา วุตฺโต. ‘‘อยญฺหิ สมณธมฺโม…เป… น สกฺกา กาตุ’’นฺติ วตฺวา ตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ตทา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. คณฺหิตุนฺติ ปาฬิโต อตฺถโต จ หทเย ฐปนวเสน คณฺหิตุํ. ปริภุญฺชิตุนฺติ วุตฺตธมฺมปริหรณสุขํ อนุภวิตุํ. เอกสฺส กถนโต ปฐมํ คาถํ สุตฺตํ วา อุสฺสาเรติ, ตสฺมึ นิฏฺฐิเต อิตโร ธมฺมกถิโก ตํเยว วิตฺถาเรนฺโต ธมฺมํ กเถติ, อยํ สรภาณธมฺมกถา. สุตฺตเคยฺยานุสาเรน ยาว ปริโยสานา อุสฺสารณํ สรภญฺญธมฺมกถา. ‘‘มา มํ กาโล อุปจฺจคา’’ติ วทนฺโต ‘‘สมณธมฺมสฺส กรณสฺส อยํ เม กาโล’’ติ กเถติ, ตโต ปโร ‘‘ปจฺฉิมวโย อญฺโญ กาโล’’ติ กเถติ. ‘‘กาลํ โวหํ…เป… ตสฺมา อภุตฺวา ภิกฺขามี’’ติ วทนฺโต อตฺตนา กตํ ปฏิปตฺติญฺจ สเหตุกํ สานิสํสํ กเถติ.

ตํ คารวการณํ สนฺธาย. เอตนฺติ ‘‘อถ โข สา เทวตา ปถวิยํ ปติฏฺฐหิตฺวา’’ติ เอตํ วุตฺตํ. ทหโร ตฺวนฺติอาทิมาห โลภาภิภูตตาย อธิคตตฺตา. สพฺพสมฺปตฺติยุตฺโตติ โภคสมฺปทา ปริวารสมฺปทาติ สพฺพสมฺปตฺตีหิ ยุตฺโต. อลงฺการปริหารนฺติ อลงฺการกรณํ. อนิกฺกีฬิตาวีติ อกีฬิตปุพฺโพ. กีฬนญฺเจตฺถ กามานํ ปริโภโคติ อาห ‘‘อภุตฺตาวี’’ติ. อกตกามกีโฬติ อกตกามานุภวนปฺปโยโค. สยํ อตฺตนา เอว ทิสฺสนฺตีติ สนฺทิฏฺฐา, สนฺทิฏฺฐา เอว สนฺทิฏฺฐิกา, อตฺตปจฺจกฺขโต สนฺทิฏฺฐิกา. ปกฏฺโฐ กาโล ปตฺโต เอเตสนฺติ กาลิกา, เต กาลิเก.

จิตฺตานนฺตรนฺติ อิจฺฉิตจิตฺตานนฺตรํ, อิจฺฉิติจฺฉิตารมฺมณากาเรติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘จิตฺตานนฺตรํ อิจฺฉิติจฺฉิตารมฺมณานุภวนํ น สมฺปชฺชตี’’ติอาทิ. จิตฺตานนฺตรํ ลทฺธพฺพตายาติ อนนฺตริตสมาธิจิตฺตานนฺตรํ ลทฺธพฺพผลตาย. สโมหิเตสุปีติ สมฺภเตสุปิ. สมฺปนฺนกามสฺสาติ สมิทฺธกามสฺส. จิตฺตการา รูปลาเภน, โปตฺถการา ปฏิมาการกา, รูปการา ทนฺตรูปกฏฺฐรูป-โลหรูปาทิการกา. อาทิสทฺเทน นานารูปเวสธารีนํ นฏาทีนํ สงฺคโห. เสสทฺวาเรสูติ เอตฺถ คนฺธพฺพมาลาการสูปการาทโย วตฺตพฺพา.

โสติ สมิทฺธิตฺเถโร. สโมหิตสมฺปตฺตินาติ สงฺคาหโภคูปกรณสมฺปตฺตินา. ปตฺตพฺพทุกฺขสฺสาติ กามานํ อาปชฺชนรกฺขณวเสน ลทฺธพฺพสฺส กายิกเจตสิกทุกฺขสฺส. อุปายาสสฺสาติ ทฬฺหปริสฺสมสฺส วิรตสฺส. ‘‘วิสฺสาตสฺสา’’ติ เกจิ. ‘‘ปจฺจเวกฺขณญาเณนา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ. อสุกสฺมึ นาม กาเล ผลํ โหตีติ เอวํ อุทิกฺขิตพฺโพ นสฺส กาโลติ อกาโล. เอตฺถาติ เอเตสุ นวสุ โลกุตฺตรธมฺเมสุ. เอหิปสฺสวิธินฺติ ‘‘เอหิ ปสฺสา’’ติ เอวํ ปวตฺตวิธิวจนํ. อุปเนตพฺโพติ วา อุปเนยฺโย, โส เอว โอปเนยฺยิโก. วิญฺญูหีติ วิทูหิ ปฏิวิทฺธสจฺเจหิ. เต เอกํสโต อุคฺฆฏิตญฺญูอาทโย โหนฺตีติ อาห ‘‘อุคฺฆฏิตญฺญูอาทีหี’’ติ. ‘‘ปจฺจตฺต’’นฺติ เอตสฺส ปติอตฺตนีติ ภุมฺมวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพติ อาห ‘‘อตฺตนิ อตฺตนี’’ติ.

สพฺพปเทหิ สมฺพนฺโธติ ‘‘กถํ อาทีนโว เอตฺถ ภิยฺโย, กถํ อกาลิโก’’ติอาทินา สพฺเพหิ ปจฺเจกํ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ.

นโวติ ตรุโณ น จิรวสฺโส. เย ภิกฺขุโนวาทกลกฺขณปฺปตฺตา, เต สนฺธาย ‘‘วีสติวสฺสโต ปฏฺฐาย เถโร’’ติ วุตฺตํ. อิธ สาสนํ นาม สิกฺขตฺตยสงฺคหํ ปิฏกตฺตยนฺติ อาห ‘‘ธมฺเมน หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ธมฺเมน วินโย เอตฺถ วินา ทณฺฑสตฺเถหีติ ธมฺมวินโย. ธมฺมาย วินโย เอตฺถ น อามิสตฺถนฺติ ธมฺมวินโย. ธมฺมโต วินโย น อธมฺมโตติ ธมฺมวินโย. ธมฺโม วา ภควา ธมฺมสฺสามี ธมฺมกายตฺตา, ตสฺส ธมฺมสญฺญิตสฺส สตฺถุ วินโย, น ตกฺกิกานนฺติ ธมฺมวินโย. ธมฺเม วินโย น อธมฺเม วินโย. ธมฺโม จ โส ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน สตฺเต อปาเยสุ อปตมาเน ธาเรตีติ, สพฺเพ สํกิเลสโต วิเนตีติ วินโย จาติ ธมฺมวินโย. เตนาห ‘‘อุภยมฺเปตํ สาสนสฺเสว นาม’’นฺติ.

ธมฺมวินโยติ ธมฺเมน ยุตฺโต วินโยติ ธมฺมวินโย อาชญฺญรโถ วิย. ธมฺโม จ วินโย จาติ วา ธมฺมวินโย, ตํ ธมฺมวินยํ. ธมฺมวินยานญฺหิ สตฺถุภาววจนโต ธมฺมวินยตฺตสํสิทฺธิ ธมฺมวินยานํ อญฺญมญฺญํ วิเสสนโต. อภิธมฺเมปิ วินยวจนนฺติ ธมฺมวินยทฺวยสิทฺธิ, เทสิตปญฺญตฺตวจนโต ธมฺมวินยสิทฺธิ. ธมฺโม จตุธา เทสิโต สนฺทสฺสน-สมาทาปน-สมุตฺเตชน-สมฺปหํสนวเสน, วินโย จตุธา ปญฺญตฺโต สีลาจารโต ปราชิตวเสน. ธมฺมจริยา สกวิสโย, วินยปญฺญตฺติ พุทฺธวิสโย. ปริยาเยน เทสิโต ธมฺโม, นิปฺปริยาเยน ปญฺญตฺโต วินโย. ธมฺมเทสนา อธิปฺปายตฺถปฺปธานา, วินยปญฺญตฺติ วจนตฺถปฺปธานา. ปรมตฺถสจฺจปฺปธาโน ธมฺโม, สมฺมุติสจฺจปฺปธาโน วินโย. อาสยสุทฺธิปธาโน ธมฺโม, ปโยคสุทฺธิปธาโน วินโย.

กิริยทฺวยสิทฺธิยา ธมฺมวินยสิทฺธิ. ธมฺเมน หิ อนุสาสนสิทฺธิ, วินเยน โอวาทสิทฺธิ. ธมฺเมน ธมฺมกถาสิทฺธิ, วินเยน อริยตุณฺหีภาวสิทฺธิ. สาวชฺชทฺวยปริวชฺชนโต ธมฺมวินยสิทฺธิ. ธมฺเมน หิ วิเสสโต ปกติสาวชฺชปริจฺจาคสิทฺธิ, วินเยน ปญฺญตฺติสาวชฺชปริจฺจาคสิทฺธิ. คหฏฺฐปพฺพชิตานํ สาธารณาสาธารณคุณทฺวยสิทฺธิ. พหุสฺสุตสุตปสนฺนทฺวยโต ปริยตฺติ-ปริยาปุณน-ธมฺมวิหาร-วิภาคโต ธมฺมธรวินยธรวิภาคโต จ ธมฺมวินยทฺวยสิทฺธิ, สรณทฺวยสิทฺธิยา ธมฺมวินยทฺวยสิทฺธิ. อิธ สตฺตานํ ทุวิธํ สรณํ ธมฺโม อตฺตา จ. ตตฺถ ธมฺโม สุจิณฺโณ สรณํ. ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจาริ’’นฺติ (เถรคา. ๓๐๓; ชา. ๑.๑๐.๑๐๒; ๑.๑๕.๓๘๕) หิ วุตฺตํ. สุทนฺโต อตฺตาปิ สรณํ ‘‘อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ’’ติ (ธ. ป. ๑๖๐, ๓๘๐) วจนโต. เตน วุตฺตํ ‘‘สรณทฺวยสิทฺธิยา ธมฺมวินยสิทฺธี’’ติ. ตตฺถ ยตสฺส ธมฺมสิทฺธิ, ยโต จ วินยสิทฺธิ, ตทุภยํ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘ธมฺเมน เหตฺถ เทฺว ปิฏกานิ วุตฺตานิ, วินเยน วินยปิฏก’’นฺติ. อธุนา อาคโต อิทาเนว น จิรสฺเสว อุปคโต.

มหนฺเต ฐาเน ฐเปตฺวาติ มเหสกฺขตาทสฺสนตฺถํ อตฺตโน ปริวาเรน มหนฺตฏฺฐาเน ฐปิตภาวํ ปเวเทตฺวา. มหติยาติ อุปสงฺกมนวนฺทนาทิวจนาปชฺชนวเสน สมาจิณฺณาย. สพฺเพปิ กิร นิสีทนฺตา ตํ ฐานํ ฐเปตฺวาว นิสีทนฺติ. ถิรกรณวเสนาติ ทฬฺหีกรณวเสน. อยํ กิร เทวตา ญาณสมฺปนฺนา มานชาติกา, ตสฺมา นายํ มานํ อปฺปหาย มม เทสนํ ปฏิวิชฺฌิตุํ สกฺโกตีติ มานนิคฺคณฺหนตฺถํ อาทิโต ทุวิญฺเญยฺยํ กเถนฺโต ภควา ‘‘อกฺเขยฺยสญฺญิโน’’ติอาทินา ตาย ญาตุมิจฺฉิตกามานํ กาลิกาทิภาวํ, ธมฺมสฺส จ สนฺทิฏฺฐิกาทิภาวํ วิภาเวนฺโต เทฺว คาถา อภาสิ.

อกฺเขยฺยโตติ คิหิลิงฺคปริยายนามวิเสสาทิวเสน ตถา ตถา อกฺขาตพฺพโต. เตนาห ‘‘กถานํ วตฺถุภูตโต’’ติ. เอเตสนฺติ สตฺตานํ. ปติฏฺฐิตาติ ปวตฺติตา อาสตฺตา. ปญฺจนฺนํ กามสงฺคาทีนํ วเสน อาสตฺตา โหนฺตุ, อิตเรสํ ปน กถนฺติ? อนิฏฺฐงฺคโตปิ หิ ‘‘อิทํ นุ โข’’ติอาทินา กงฺขโต ตตฺถ อาสตฺโต เอว นาม อวิชหนโต, ตถา วิกฺเขปคโต วิกฺเขปวตฺถุสฺมึ, อนุสยานํ ปน อาสตฺตภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. มจฺจุโน โยคนฺติ, มจฺจุพนฺธนํ, มรณธมฺมตนฺติ อตฺโถ. ยสฺมา อปริญฺญาตวตฺถุกา อนตีตมรณตฺตา มจฺจุนา ยถารุจิ ปโยเชตพฺพา, ตตฺถ ตตฺถ อุปรูปริ จ ขิปิตาย อาณาย อพฺภนฺตเร เอว โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปโยคํ…เป… อาคจฺฉนฺตี’’ติ. ยสฺมา เตภูมกา ธมฺมา กมนียฏฺเฐน กามา, เนสมฺปิ กาลสฺส ลทฺธพฺพตาย กาลิกตา อิธ อกฺเขยฺยวจเนน ปเวทิตา. เตนาห – ‘‘เอวมิมาย คาถาย กาลิกา กามา กถิตา’’ติ. สพฺเพปิ เตภูมกา ธมฺมา กมนียา, ยสฺมา จ กาลิกานํ กามานํ ตถาสภาวตา กถิตา. อยมฺปิ คาถา ตทตฺถเมว ทีเปตีติ อิมาย เต กถิตา เอว โหนฺติ. เย จ สตฺตา ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ทิฏฺฐิตณฺหาทิวเสน ปติฏฺฐิตา ‘‘อิตฺถี, ปุริโส, อหํ, มมา’’ติ จ อภินิวิสิย กาเม ปริภุญฺชนฺติ, เต มรณํ นาติวตฺตนฺติ. เอวมฺเปตฺถ กามานํ กาลิกตฺโถ กถิโตติ อาห ‘‘กาลิกา กามา กถิตา’’ติ.

อยํ ญาตปริญฺญาติ รูปารูปธมฺเม ลกฺขณาทิโต ญาเต กตฺวา ปริจฺฉินฺทนปญฺญา. เตนาห ‘‘เอวํ ญาตํ กตฺวา’’ติอาทิ. ปทฏฺฐานคฺคหเณเนว เจตฺถ เตสํ รูปารูปธมฺมานํ ปจฺจโย คหิโตติ ปจฺจยปริคฺคหสฺสปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตีเรติ ตุเลติ วีมํสติ. ทฺวาจตฺตาลีสาย อากาเรหีติ อิมินา มตฺถกปฺปตฺตํ มหาวิปสฺสนํ ทสฺเสติ. เต ปน อาการา วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาย วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา. ‘‘อนิจฺจานุปสฺสนาย นิจฺจสญฺญํ ปชหตี’’ติอาทินา วิปสฺสนากฺขเณปิ เอกเทเสน ปหานํ ลพฺภเตว, อนวเสสโต ปน ปหานวเสน ปหานปริญฺญํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อคฺคมคฺเคน …เป… อยํ ปหานปริญฺญา’’ติ. ตถา จ อาห ‘‘เอวํ ตีหิ ปริญฺญาหี’’ติอาทิ.

อกฺขาตารนฺติ อกฺขาตพฺพํ, น อกฺเขยฺยกํ. เตนาห ‘‘กมฺมวเสน การก’’นฺติอาทิ. การกนฺติ จ สาธนมาห. น มญฺญตีติ วา มญฺญนํ นปฺปวตฺเตติ อกฺขาตารนฺติ ขีณาสวํ. อถ วา ตญฺหิ ตสฺส น โหตีติ ตํ การณํ ตสฺส ขีณาสวสฺส น โหติ น วิชฺชติ, เยน ทิฏฺฐิตณฺหาทิการเณน อกฺเขยฺยํ ขนฺธปญฺจกํ ‘‘ติสฺโส’’ติ วา ‘‘ผุสฺโส’’ติ วา ‘‘อิตฺถี’’ติ วา ‘‘ปุริโส’’ติ วา อภินิวิสฺส วเทยฺยาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. มนุสฺสนาคาทีหิ ปูชนียตฺตา ‘‘ยกฺโข’’ติ สพฺพเทวานํ สาธารณวจนนฺติ เทวธีตาปิ ‘‘ยกฺขี’’ติ วุตฺตา. อกฺเขยฺยนฺติ ปหานปริญฺญาย ปหานมคฺโค, ตสฺส อารมฺมณภูตํ นิพฺพานมฺปิ คหิตํ. น มญฺญตีติ ขีณาสวสฺส อสฺส ผลปฺปตฺตีติ อาห ‘‘นววิโธ โลกุตฺตรธมฺโม กถิโต’’ติ.

วิเสสีติ วิเสสชาติอาทิวเสน เสยฺโยติ อตฺโถ. เตสุ คหิเตสูติ เตสุ เสยฺยมานาทีสุ ตีสุ มาเนสุ คหิเตสุ. ตโย เสยฺยมานา, ตโย สทิสมานา, ตโย หีนมานา คหิตาว โหนฺติ. โส ปุคฺคโลติ โส อปฺปหีนมญฺญนปุคฺคโล. เตเนว มาเนน เหตุภูเตน. อุปฑฺฒคาถายาติ ปุริมทฺเธน ปน วตฺถุกามา วุตฺตาติ อาห ‘‘กาลิกา กามา กถิตา’’ติ.

วิธียติ วิสทิสากาเรน ฐปียตีติ วิธา, โกฏฺฐาโส. กถํวิธนฺติ กถํ ปติฏฺฐิตํ, เกน ปกาเรน ปวตฺติตนฺติ อตฺโถ. วิทหนโต หีนาทิวเสน วิวิเธนากาเรน ทหนโต อุปธารณโต วิธา, มาโน. มาเนสูติ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ, มานเหตูติ อตฺโถ. น จลตีติ น เวธติ อตฺตโน ปริสุทฺธปกตึ อวิชหนโต.

ปญฺญา ‘‘สงฺขา’’ติ อาคตา, ปญฺญาติ โยนิโส ปฏิสงฺขานํ. สงฺขายโกติ สงฺกลนปทุปฺปาทนาทิ-ปิณฺฑคณนาวเสน คณโก ปปญฺจสงฺขาติ มานาทิปปญฺจภาคา. เต เต ธมฺมา สมฺมา ยาถาวโต สงฺขายนฺติ อุปติฏฺฐนฺติ เอตายาติ สงฺขา, ปญฺญา. เอกํ เทฺวติอาทินา สงฺขานํ คณนํ ปริจฺฉินฺทนนฺติ สงฺขา, คณนา. สงฺขายติ ภาคโส กถียตีติ สงฺขา, โกฏฺฐาโส. สงฺขานํ สตฺโต ปุคฺคโลติอาทินา สญฺญาปนนฺติ สงฺขา, รตฺโตติอาทิ ปณฺณตฺติ. ขีณาสโว ชหิ ปชหิ ราคาทีนํ สุปฺปหีนตฺตา. นวเภทํ ปเภทโต, สงฺเขปโต ติวิธมานนฺติ อตฺโถ. นววิธนฺติ วา ปาเฐ นวเภทตฺตา อนฺตรเภทวเสน นววิธนฺติ อตฺโถ. ปจฺจยวิเสเสหิ อิตฺถิภาวาทิวิเสเสหิ วิเสเสน มานียติ คพฺโภ เอตฺถาติ วิมานํ, คพฺภาสโย. น อุปคจฺฉีติ น อุปคมิสฺสติ. เตนาห ‘‘อนาคตตฺเถ อตีตวจน’’นฺติ. ‘‘นาชฺฌคา’’ติ หิ อตีตํ ‘‘น คมิสฺสตี’’ติ เอตสฺมึ อตฺเถ. ฉินฺทิ อริยมคฺคสตฺเถน. โอโลกยมานา อุปปตฺตีสุ. สตฺตนิเวสเนสูติ สตฺตานํ อุปปชฺชฏฺฐาเนสุ. โลกุตฺตรธมฺมเมว กเถสิ อรหตฺตสฺส ปเวทิตตฺตา.

‘‘คาถาย อตฺถํ กเถตุํ วฏฺฏตี’’ติ อตฺถ-สทฺโท อาหริตฺวา วตฺตพฺโพ. อฏฺฐงฺคิกมคฺควเสนปีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สติสมฺปชญฺญํ นาม กุสลธมฺมานุโยเค การณนฺติ อาห ‘‘ทสกุสลกมฺมปถการณ’’นฺติ.

อฏฺฐงฺคิกมคฺควเสน จ คาถาอตฺถวจเน อยํ อิทานิ วุจฺจมาโน วิตฺถาร-นโย. ตสฺมึ กิร ฐาเนติ ตสฺมึ กิร เทวตาย ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ วิสฺสชฺชนฏฺฐาเน. เทวตาย ญาณปริปากํ โอโลเกตฺวา อนุปุพฺพิยา กถาย สทฺธึ สามุกฺกํสิกเทสนา มหตี ธมฺมเทสนา อโหสิ. ญาณํ เปเสตฺวาติ สตฺถุเทสนาย อนุสฺสรณวเสน ปตฺตวิสุทฺธิปฏิปาฏิปวตฺตํ ภาวนาญาณํ พนฺธิตฺวา. โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐายาติ สตฺถุเทสนาวิลาเสน อตฺตโน จ ปริปกฺกญาณตฺตา ปฐมํ ผลํ ปตฺวา. เอวมาหาติ เอวํ ‘‘ปาปํ น กยิรา’’ติอาทิปฺปกาเรน คาถมาห. องฺคํ น โหติ, อาชีโว ยถา กุปฺปมาโน วาจากมฺมนฺตวเสน กุปฺปติ, ตถา สมฺปชฺชมาโนปีติ. โส วาจากมฺมนฺตปกฺขิโก, ตสฺมา ตคฺคหเณน คหิโตว โหติ. วายามสติสมาธโย คหิตา สมาธิกฺขนฺธสงฺคหโต. สมฺมาทิฏฺฐิสมฺมาสงฺกปฺปา คหิตา ปญฺญากฺขนฺธสงฺคหโต. อนฺตทฺวยวิวชฺชนํ คหิตํ สรูเปเนวาติ อธิปฺปาโย. อิตีติอาทิ นิคมนํ.

สมิทฺธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นนฺทนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.