๒. นนฺทนวคฺโค

๑. นนฺทนสุตฺตวณฺณนา

๑๑. ‘‘ตตฺร ภควา’’ติ วุตฺเต น ตถา พฺยญฺชนานํ สิลิฏฺฐตา, ยถา ‘‘ตตฺร โข ภควา’’ติ วุตฺเตติ อาห ‘‘พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตาวเสนา’’ติ. ปริสเชฏฺฐเกติ ปริสาย เชฏฺฐเก, เย ตสฺสา เทสนาย วิเสสโต ภาชนภูตา. ปริสเชฏฺฐเก ภิกฺขูติ จตุปริสเชฏฺฐเก ภิกฺขู. จตุนฺนํ หิ ปริสานํ เชฏฺฐา ภิกฺขุปริสา ปฐมุปฺปนฺนตฺตา. อามนฺเตสีติ สมฺโพเธสิ, สมฺโพธนญฺจ ชานาปนนฺติ อาห ‘‘ชานาเปสี’’ติ. ภทนฺเตติ ครุคารวสปฺปติสฺสววจนเมตํ, อตฺถโต ปน ภทนฺเตติ ภทฺทํ ตว โหตุ อตฺตโน นิฏฺฐานปริโยสานตฺตา ปเรสญฺจ สนฺตตาวหตฺตา. ภควโต ปจฺจสฺโสสุนฺติ เอตฺถ ภควโตติ สามิวจนํ อามนฺตนเมว สมฺพนฺธิอตฺถปทํ อเปกฺขตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ภควโต วจนํ ปติอสฺโสสุ’’นฺติ. ภควโตติ ปน อิทํ ปติสฺสวนสมฺพนฺเธน สมฺปทานวจนํ ยถา ‘‘เทวทตฺตสฺส ปฏิสฺสุณาตี’’ติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ นิทานวคฺคสฺส อาทิสุตฺตวณฺณนายํ อาคมิสฺสติ.

ตาวตึสกาโยติ ตาวตึสสญฺญิโต เทวนิกาโย. ทุติยเทวโลโกติ ฉสุ กามโลเกสุ ทุติโย เทวโลโก. เตตฺตึส ชนา สหปุญฺญการิโน ตตฺถ อุปฺปนฺนา, ตํสหจริตฏฺฐานํ ตาวตึสํ, ตนฺนิวาสิโนปิ ตาวตึสนามกา สหจรณญาเยนาติ อาห ‘‘มเฆน มาณเวนา’’ติอาทิ. อยํ ปน เกจิวาโท พฺยาปนฺโน โหตีติ ตํ อโรเจนฺเตน ‘‘วทนฺตี’’ติ วุตฺตํ. พฺยาปนฺนตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิมาห. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘เอวํ หิ นิทฺโทสํ ปทํ โหตี’’ติ. นามปณฺณตฺติเยวาติ อตฺถนิรเปกฺขตฺตา นิรุฬฺหสมญฺญา เอว.

ตํ วนนฺติ ตํ อุปวนํ. ปวิฏฺเฐ ปวิฏฺเฐ ทุกฺขปฺปตฺเตปิ อตฺตโน สมฺปตฺติยา นนฺทยติ, ปเคว อทุกฺขปฺปตฺเตติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจสุ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปเวสิตานนฺติ ปโกฏฺฐวาเรน ปเวสิตานมฺปีติ อธิปฺปาโย. จวนกาเลเยว โถกํ ทิสฺสมานวิการา หุตฺวา จวนฺติ, เต สนฺธาย ‘‘หิมปิณฺโฑ วิย วิลียนฺตี’’ติ วุตฺตํ. เย ปน อทิสฺสมานวิการา สหสา อนฺตรธายนฺติ, เต สนฺธาย ‘‘ทีปสิขา วิย วิชฺฌายนฺตี’’ติ วุตฺตนฺติ วทนฺติ. นนฺทยติ ปกติยา โสมนสฺสิตํ โทมนสฺสิตญฺจ. นนฺทเนติ เอวํอนฺวตฺถนามเก อุยฺยาเน. ปริวุตาติ ‘‘เทวตา’’ติ วจนํ อุปาทาย อิตฺถิลิงฺควเสน วุตฺตํ. เทวปุตฺโต หิ โส.

ทิวิ ภวตฺตา ทิพฺพาติ อาห ‘‘เทวโลเก นิพฺพตฺเตหี’’ติ. กาเมตพฺพตาย กามพนฺธเนหิ, ตถา อญฺญมญฺญํ อสํกิณฺณสภาวตาย กามโกฏฺฐาเสหิ. อุเปตาติ อุปคตา สมนฺนาคตา. ปริจารยมานาติ ปริรมมานา. อิทญฺหิ ปทํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘กามคุเณหี’’ติ กตฺตริ กรณวจนํ, ปุริมานิ อเปกฺขิตฺวา สหโยเค. รมมานา จรนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘รมมานา’’ติ. ปริจารยมานาติ วา ปริโต สมนฺตโต จารยมานาติ อตฺโถติ อาห ‘‘อินฺทฺริยานิ สญฺจารยมานา’’ติ. ปฐมนเย หิ อนุภวนตฺโถ ปริจรณสทฺโท, ทุติยนเย ปริวตฺตนตฺโถ. โส ปนาติ ‘‘ตายํ เวลาย’’นฺติ วุตฺตกาโล. อธุนาติ สมฺปติ. โส วิจรีติ สมฺพนฺโธ. กามคุเณหีติ เหตุมฺหิ กรณวจนํ. โอวุโตติ ยถา ตํ น ญายติ, เอวํ ปิหิตจิตฺโต. นิวุโต ปริโยนทฺโธติ ตสฺเสว เววจนํ. เตนาห ‘‘โลกาภิภูโต’’ติ. อาสภินฺติ เสฏฺฐํ ‘‘อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺสา’’ติอาทินา (ที. นิ. ๒.๓๑; ม. นิ. ๓.๒๐๗) ภาสนฺโต โพธิสตฺโต วิย.

เกวลํ ทสฺสนํ กิมตฺถิยนฺติ อาห – ‘‘เย…เป… วเสนา’’ติ, ตสฺมึ นนฺทนวเน อวฏฺฐิตกามภาคานุภวนวเสนาติ อตฺโถ. นรเทวานนฺติ ปุริสภูตเทวตานํ. เตนาห ‘‘เทวปุริสาน’’นฺติ. อปฺปกํ อธิกํ อูนํ วา คณนูปคํ นาม น โหตีติ ‘‘ติกฺขตฺตุํ ทสนฺน’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘เตตฺตึสาน’’นฺติ หิ วตฺตพฺเพ อยํ รุฬฺหี. ปริวารสงฺขาเตน, น กิตฺติสงฺขาเตนาติ อธิปฺปาโย. สีลาจาราทิคุณเนมิตฺติกา หิ กิตฺติ. ‘‘ตาวตึสา เทวา ทีฆายุกา วณฺณวนฺโต สุขพหุลา’’ติ เอวมาทิวจเนน ยเส อิจฺฉิเต อวิเสเสตฺวาว ‘‘ยเสน สมฺปนฺนาน’’นฺติ สกฺกา วตฺตุํ.

อริยสาวิกาติ โสตาปนฺนา. ‘‘สกทาคามินี’’ติ เกจิ. อธิปฺปายํ วิวฏฺเฏตฺวาติ ยถา ตฺวํ อนฺธพาเล มญฺญสิ, ธมฺมสภาโว เอวํ น โหตีติ ตสฺสา เทวตาย อธิปฺปายํ วิปริวตฺเตตฺวา. เอกนฺตโต สุขํ นาม นิพฺพานเมว. กามา หิ ทุกฺขา วิปริณามธมฺมาติ อิมินา อธิปฺปาเยน ตสฺสา อธิปฺปายํ ปฏิกฺขิปิตฺวา. กามํ จตุตฺถภูมกาปิ สงฺขารา อนิจฺจา เอว, เต ปน สมฺมสนูปคา น โหนฺตีติ เตภูมกคฺคหณํ สมฺมสนโยคฺเคน. หุตฺวาติ ปุพฺเพ อวิชฺชมานา ปจฺจยสมวาเยน ภวิตฺวา อุปฺปชฺชิตฺวา. เอเตน เนสํ ภาวภาโค ทสฺสิโต. อภาวตฺเถนาติ สรสนิโรธภูเตน วิทฺธํสนภาเวน.

อนิจฺจา อทฺธุวา, ตโต เอว ‘‘มยฺหํ อิเม สุขา’’ติ วา น อิจฺจาติ อนิจฺจา. อุปฺปาทวยสภาวาติ ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชนนิรุชฺฌนสภาวา. เตนาห ‘‘อุปฺป…เป… เววจน’’นฺติ. ปุริมสฺส วา ปจฺฉิมํ การณเววจนนฺติ อาห ‘‘ยสฺมา วา’’ติอาทิ. ตทนนฺตราติ เตสํ อุปฺปาทวยานํ อนฺตเร. เวมชฺฌฏฺฐานนฺติ ฐิติกฺขณํ วทติ. เย ปน ‘‘สงฺขารานํ ฐิติ นตฺถี’’ติ วทนฺติ, เตสํ ตํ มิจฺฉา. ยถา หิ ตสฺเสว ธมฺมสฺส อุปฺปาทาวตฺถาย ภินฺนา ภงฺคาวตฺถา อิจฺฉิตา, อญฺญถา อญฺญํ อุปฺปชฺชติ, อญฺญํ นิรุชฺฌตีติ อาปชฺชติ, เอวํ อุปฺปนฺนสฺส ภงฺคาภิมุขาวตฺถา อิจฺฉิตพฺพา, สาว ฐิติกฺขโณ. น หิ อุปฺปชฺชมาโน ภิชฺชตีติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ. วูปสมสงฺขาตนฺติ อจฺจนฺตํ วูปสมสงฺขาตํ นิพฺพานเมว สุขํ, น ตยา อธิปฺเปตา กามาติ อธิปฺปาโย.

นนฺทนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. นนฺทติสุตฺตวณฺณนา

๑๒. นนฺทตีติ เอตฺถ นนฺทนํ สปฺปีติกกามตณฺหากิจฺจนฺติ อาห – ‘‘ตุสฺสตี’’ติ, ตสฺมา กามปริโตเสน หฏฺฐตุฏฺโฐ โหตีติ อตฺโถ. ปุตฺติมาติ ปุตฺตวา. ปหูเต จายํ มา-สทฺโทติ อาห ‘‘พหุปุตฺโต’’ติ. พหุปุตฺตตาคหเณน อิทํ ปโยชนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตสฺส หี’’ติอาทิมาห. ปูเรนฺตีติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา ธญฺญสฺสาติ สามิวจนํ. อิติ อาหาติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห, เอวํอธิปฺปาโย หุตฺวาติ อตฺโถ. โคสามิโกติ โคมา. อิธาปิ ปหูเต มา-สทฺโท. โครสสมฺปตฺตินฺติ โครเสหิ นิปฺผชฺชนสมฺปตฺตึ. อุปธีติ ปจฺจตฺตพหุวจนํ. หีติ เหตุอตฺเถ นิปาโต. นนฺทยนฺติ ปีติโสมนสฺสํ ชนยนฺตีติ นนฺทนา. กามํ ทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต นิปฺปริยายโต กามา ‘‘อุปธี’’ติ วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ, ตสฺสา ปน เทวตาย อธิปฺปายวเสนาห ‘‘สุขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต’’ติ. กิเลสวตฺถุเหตุกตฺตา เสสปททฺวยสฺส กิญฺจาปิ สพฺพํ สํสารทุกฺขํ กิเลสเหตุกํ, วิเสสโต ปน ปาปธมฺมา อปายูปปตฺตึ นิพฺพตฺเตนฺตีติ อาห – ‘‘กิเลสาปิ อปายทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต’’ติ. อุปสํหรมานาติ อุปเนนฺตา อุปฺปาเทนฺตา. มนุสฺสชาติโกปิ ทุลฺลภฆาสจฺฉาทนตาย ทุกฺขพหุโล เปโต วิยาติ มนุสฺสเปโต. มนุสฺสชาติโกปิ วุตฺตรูโป อนตฺถปาติโต ปเรหิ หึสิโต สมาโน เนรยิโก วิยาติ มนุสฺสเนรยิโก.

ผเลน รุกฺขโต ผลํ ปาเตนฺโต วิย. ตเถว นวหากาเรหีติ ยถา ตีสุ กาเลสุ นาสมรณเภทนวเสน ปุตฺติมา ปุตฺตนิมิตฺตํ, ตเถว โคมา โคนิมิตฺตํ โสจติ นวปฺปกาเรหิ. ปญฺจ กามคุโณปธีปิ นรํ โสเจนฺตีติ โยชนา. ตสฺสาติ โย อุตฺตริ อนุคิชฺฌติ ตสฺส. กามยานสฺสาติ ชาตกามจฺฉนฺทสฺส. ชนฺตุโนติ สตฺตสฺส. ปริหายนฺติ เจ วินสฺสนฺติ เจ. สลฺลวิทฺโธวาติ สลฺเลน วิทฺโธ วิย. รุปฺปตีติ วิการํ อาปชฺชติ, โสจตีติ อตฺโถ. นรสฺส โสจนา โสกฆฏฺฏนปจฺจโย. อุปธโย นตฺถีติ กามํ กิเลสาภิสงฺขารูปธโย ตาว ขีณาสวสฺส นตฺเถว มคฺคาธิคเมน นิโรธิตตฺตา, ขนฺธูปธโย ปน กถนฺติ? เตปิ ตสฺส สอุปาทิเสสกาเลปิ อฏฺฐุปฺปตฺติเหตุภูตา น สนฺเตว, อยญฺจ อนุปาทิเสสกาเล. เตนาห ‘‘โส นิรุปธิ มหาขีณาสโว’’ติ.

นนฺทติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. นตฺถิปุตฺตสมสุตฺตวณฺณนา

๑๓. ปุตฺตเปมํ ปุตฺตคฺคหเณน คหิตํ อุตฺตรปทโลเปนาติ อาห ‘‘ปุตฺตเปมสม’’นฺติ. โคสมิตนฺติ โคหิ สมํ กตํ. เตนาห ‘‘โคหิ สม’’นฺติ. สูริยสฺส สมาติ สูริยสมา. อวยวสมฺพนฺเธ เจตํ สามิวจนํ. อวยโว เจตฺถ อาภา เอวาติ วิญฺญายติ ‘‘อนนฺตรํ อาภา’’ติ วุจฺจมานตฺตาติ อาห ‘‘สูริยาภาย สมา’’ติอาทิ. มโหฆภาเวน สรนฺติ สวนฺตีติ สรา, มหนฺตา ชลาสยา. สพฺเพ เต สมุทฺทปรมา โอริมชเนหิ อทิฏฺฐปรตีรตฺตา ตสฺส.

นตฺถิ อตฺตสมํ เปมนฺติ คาถาย ปฐมคาถายํ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อตฺตเปเมน สมํ เปมํ นาม นตฺถีติ อยมตฺโถ. อนุทกกนฺตาเร ฆมฺมสนฺตาปํ อสหนฺติยา องฺเก ฐปิตปุตฺตกํ กนฺทนฺตํ ภูมิยํ นิปชฺชาเปตฺวา ตสฺส อุปริ ฐตฺวา มตอิตฺถิวตฺถุนา ทีเปตพฺพํ. เตนาห – ‘‘มาตาปิตาทโย หิ ฉฑฺเฑตฺวาปิ ปุตฺตธีตาทโย’’ติ. ตถา จาห –

‘‘สพฺพา ทิสา อนุปริคมฺม เจตสา,

เนวชฺฌคา ปิยตรมตฺตนา กฺวจิ;

เอวํ ปิโย ปุถุ อตฺตา ปเรสํ,

ตสฺมา น หึเส ปรมตฺตกาโม’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๑๙; อุทา. ๔๑; เนตฺติ. ๑๑๓);

ธญฺเญน สมํ ธนํ นาม นตฺถิ, ยสฺมา ตปฺปฏิพทฺธา อาหารูปชีวีนํ สตฺตานํ ชีวิตวุตฺติ. ตถารูเป กาเลติ ทุพฺภิกฺขกาเล. เอกเทสํเยว โอภาสนฺตีติ เอกสฺมึ ขเณ จตูสุ มหาทีเปสุ โอภาสํ ผริตุํ อสมตฺถตฺตา สูริยสฺสปิ, ปเคว อิตเรสํ. โพธิสตฺตสฺส อุทยพฺพยสฺส ญาณานุภาเวน สกลชาติเขตฺตํ เอกาโลกํ อโหสีติ อาห ‘‘ปญฺญา…เป… สกฺโกตี’’ติ. ตมํ วิธมตีติ ปุพฺเพนิวาสญาณาทโย ปญฺญา ยตฺถ ปวตฺตนฺติ, ตมนวเสสํ พฺยาเปตฺวา เอกปฺปหาเรน ปวตฺตนโต. ‘‘วุฏฺฐิยา ปน ปวตฺตมานาย ยาว อาภสฺสรภวนา’’ติ ปจุรวเสน วุตฺตํ.

นตฺถิปุตฺตสมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. ขตฺติยสุตฺตวณฺณนา

๑๔. เขตฺตโต วิวาทา สตฺเต ตายตีติ ขตฺติโย. วทติ เทวตา อตฺตโน อชฺฌาสยวเสน. ทฺวิปทาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน จตุปฺปทภริยปุตฺตา คหิตา. พุทฺธาทโยติ อาทิ-สทฺเทน อาชานียสุสฺสูสภริยสฺสวปุตฺตา. ทฺวิปทานํ เสฏฺโฐติ เอตฺถ ทฺวิปทานํ เอว เสฏฺโฐติ นายํ นิยโม อิจฺฉิโต, เสฏฺโฐ เอวาติ ปน อิจฺฉิโต, ตสฺมา สมฺพุทฺโธ ทฺวิปเทสุ อญฺเญสุ ตตฺถ จ อุปฺปชฺชนโต เสฏฺโฐ เอว สพฺเพสมฺปิ อุตฺตริตรสฺส อภาวโตติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อุปฺปชฺชมาโน ปเนสา’’ติอาทิ. การณาการณํ อาชานาตีติ อาชานีโย. คณฺหาเปถาติ ยถา อุทโก น เตมิสฺสติ, เอวํ วาฬํ คณฺหาเปถ. ‘‘อสุสฺสูสา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ. อาสุณมาโนติ สปฺปฏิสฺสโว หุตฺวา วจนสมฺปฏิจฺฉโก.

ขตฺติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. สณมานสุตฺตวณฺณนา

๑๕. ฐิเต มชฺฌนฺหิเกติ ปุพฺพทฺธํ นิกฺขมิตฺวา อปรทฺธํ อปฺปตฺวา ฐิตมชฺฌเนฺห. สนฺนิสีเวสูติ ปริสฺสมวิโนทนตฺถํ สพฺพโส สนฺนิสีทนฺเตสุ. ท-การสฺส หิ ว-การํ กตฺวา นิทฺเทโส. เตนาห ‘‘สนฺนิสินฺเนสุ วิสฺสมมาเนสู’’ติ. สพฺพสตฺตานนฺติ สพฺเพสญฺจ อาหารูปชีวิตสตฺตานํ ฆมฺมตาปเน สนฺตตฺตกายานํ อิริยาปถทุพฺพลฺยกาโลติ ฐานาทิอิริยาปถสฺส อสมตฺถกาโล. สณติ วิยาติ สทฺทํ กโรติ วิย, ยถา ตํ อญฺญมฺปิ มหาวนํ วกฺขมานนเยน. เตนาห ‘‘ตปฺปฏิภาคํ นาเมต’’นฺติ ฉิทฺทเวณุปพฺพานนฺติ รนฺธชาตกีจกมหาเวฬุปพฺพานํ. ทุติยกํ สหายํ อลภนฺตี อนภิรติปริตสฺสนาย เอวมาห. อนปฺปกํ สุขนฺติ วิปุลํ อุฬารํ วิเวกสุขํ.

เอกวิหารตาย สุญฺญาคารํ ปวิฏฺฐสฺส. เตน กายวิเวกํ ทสฺเสติ. อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ นิจฺจสญฺญาทิปฺปหาเนน สนฺตจิตฺตสฺส. เตน จิตฺตวิเวกํ ทสฺเสติ. สํสาเร ภยํ อิกฺขนโต ภิกฺขุโน อุภยวิเวกสมฺปนฺนสฺส, ตโต เอว อุตฺตรึ มนุสฺสธมฺมโต รตึ ลาภิโน. อมานุสี รตีติ ภาวนารติ. ปุรโตติ ปุริมภาเค. ปจฺฉโตติ ปจฺฉิมภาเค. อปโรติ อญฺโญ. ปุรโตติ วา อนาคเต, อนาคตํ อารพฺภาติ อตฺโถ. ปจฺฉโตติ อตีเต อตีตํ อารพฺภ ปฏิปตฺติยา วิพาธนโต. ปโรติ โกโธ จิตฺตปฏิทุสฺสนตาย. น ปโรติ อปโร, โลโภ, โส เจ น วิชฺชติ. เอเตน อนาคตปฺปชปฺปนาย อตีตานุโสจนาย จ อภาวํ ทสฺเสติ. อตีว ผาสุ ภวตีติ นีวรณเชฏฺฐกสฺส กามจฺฉนฺทสฺส วิคเมน วิกฺขมฺภิตนีวรณสฺส ฌานสฺส วเสน อติวิย ผาสุวิหาโร โหติ. เอกสฺส วสโต วเนติ ตณฺหาทุติยิกาภาเวน เอกสฺส อรญฺเญ วิเวกวาสํ วสโต. เสสํ ตาทิสเมวาติ เสสเมตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปฐมคาถายํ วุตฺตสทิสเมว.

สณมานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. นิทฺทาตนฺทีสุตฺตวณฺณนา

๑๖. ปจฺฉิเม มาเส ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺโต จตุคฺคุณํ สงฺฆาฏึ ปญฺญเปตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโนติ เอตฺตกํ ปาฐํ สงฺขิปิตฺวา ‘‘นิทฺทํ โอกฺกมิตา’’ติ วุตฺตํ. กิริยามยจิตฺเตหิ อโวมิสฺโส ภวงฺคโสโต อพฺยากตนิทฺทา. สา หิ ขีณาสวานํ อุปฺปชฺชนารหา, ตสฺสา ปุพฺพภาคาปรภาเคสุ…เป… อุปฺปนฺนํ ถินมิทฺธํ อิธาธิปฺเปตา นิทฺทา, สา อขีณาสวานํ เยภุยฺเยน อนิยตกาลา, ตพฺพิธุรนิยตสพฺภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อติจฺฉาต…เป… อาคนฺตุกํ อาลสิย’’นฺติ อาห. กายาลสิยปจฺจยา วีริยสฺส ปฏิปกฺขภูตา จตฺตาโร อกุสลกฺขนฺธา ตนฺที นาม. ตนฺทีติ สภาวนิทฺเทโส. ตนฺทิยนาติ อาการนึทฺเทโส. ตนฺทีมนตาติ ตนฺทีภูตจิตฺตตา. อาลสฺยนฺติ อลสภาวาหรณํ. อาลสฺยายิตตฺตนฺติ อลสภาวปฺปตฺติ. กายวิชมฺภนาติ กายสฺส วินามนา. อกุสลปกฺขา อุกฺกณฺฐิตตาติ อกุสลปกฺขิยา อนภิรติ. ภตฺตกิลมโถติ ยถาวุตฺตสฺส ภตฺตวตฺถุกสฺส อาหารสฺส วเสน สรีเร อุปฺปชฺชนกเขโท. อุปกฺกิลิฏฺโฐติ ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณน อุปกฺกิลิฏฺฐจิตฺโต. จิตฺตสฺส อสมาหิตตฺตา นิวาริตปาตุภาโว. อริยมคฺคสฺส โชตนํ นาม อุปฺปชฺชนเมวาติ อาห ‘‘น โชตติ, น ปาตุภวตีติ อตฺโถ’’ติ. น หิ อริยมคฺโค โชติอโชตินาโม ปวตฺตติ.

มคฺคสหชาตวีริเยนาติ โลกิยโลกุตฺตรมคฺคสหชาตวีริเยน. มิสฺสกมคฺโค หิ อิธ อธิปฺเปโต. นีหริตฺวาติ นีหรณเหตุ. เหตุอตฺโถ หิ อยํ ตฺวา-สทฺโท ‘‘ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๗๑) วิย. เตน ‘‘มคฺโค วิสุชฺฌตี’’ติ วจนํ สมตฺถิตํ โหติ. ‘‘อริยมคฺคํ วิสุชฺฌตี’’ติ เกจิ ปฐนฺติ.

นิทฺทาตนฺทีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. ทุกฺกรสุตฺตวณฺณนา

๑๗. ทุกฺขํ ติติกฺขนฺติ ทุตฺติติกฺขํ. ตญฺจ ทุกฺขมํ ทุสฺสหนํ อารมฺภวเสน ทุกฺกรํ, อนุยุญฺชนวเสน ทุตฺติติกฺขนฺติ. อพฺยตฺเตนาติ สามญฺญสฺส อุปการานุปกาเร ธมฺเม ชานนสมตฺถาย เวยฺยตฺติยสงฺขาตาย ปญฺญาย อภาวโต น พฺยตฺเตน. เตนาห ‘‘พาเลนา’’ติ. ยสฺมึ ธมฺเม สติ สมโณติ วุจฺจติ, ตํ สามญฺญนฺติ อาห ‘‘สมณธมฺโม’’ติ. อิมินาติ ‘‘ทุกฺกรํ ทุตฺติติกฺขญฺจ, อพฺยตฺเตน จ สามญฺญ’’นฺติ อิมินา คาถทฺเธน อิทํ ทสฺเสตีติ อิทํ อิทานิ วุจฺจมานํ อตฺถชาตํ ทสฺเสติ. อภิทนฺตนฺติ อภิภวนทนฺตํ, อุปริทนฺตนฺติ อตฺโถ. โส หิ อิตรํ มุสลํ วิย อุทุกฺขลํ วิเสสโต กสฺสจิ ขาทนกาเล อภิภุยฺย วตฺตติ. อาธายาติ นิปฺปีฬนวเสเนว ฐเปตฺวา. ตาลุํ อาหจฺจาติ ตาลุปเทสมาหนิตฺวา วิย. เจตสาติ กุสลจิตฺเตน. จิตฺตนฺติ อกุสลจิตฺตํ. อภินิคฺคณฺหิตฺวาติ ยถา อติสมุทาจาโร น โหติ, เอวํ วิพาธนวเสน นิคฺคเหตฺวา. อาปาณโกฏิกนฺติ ปาณโกฏิปริโยสานํ, ปริชีวนฺติ อตฺโถ. สมฺพาเธตีติ สมฺพาโธ, อนฺตรายิโก. พหู ปริสฺสยาติ อโยนิโส กามวิตกฺกาทิวเสน.

ปชฺชติ จิตฺตเมตฺถาติ ปทํ, อารมฺมณํ. อิริยาปถํ เอว ปทํ อิริยาปถปทํ.

คีวา จตฺตาโร ปาทาติ คีวปญฺจมานิ. สโมทหนฺติ วา สโมธานเหตูติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห – ‘‘สโมทหิตฺวา วา’’ติ, สมฺมา โอธาย อนฺโต ปเวเสตฺวาติ อตฺโถ. สเก อารมฺมณกปาเลติ โคจรชฺฌตฺตํ วทติ. สโมทหนฺติ สโมทหนฺโต. อนิสฺสิโตติ เตภูมกธมฺเมสุ กญฺจิปิ ธมฺมํ ตณฺหาทิฏฺฐาภินิเวสวเสน อนิสฺสิโต. อวิหึสมาโน วิหึสานิมิตฺตานํ ปชหเนน. อุลฺลุมฺปนสภาวสณฺฐิเตนาติ สีลพฺยสนโต อุทฺธรณรูเป สณฺฐิเตน, กรุณายุตฺเตนาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘การุญฺญตํ ปฏิจฺจา’’ติ.

ทุกฺกรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. หิรีสุตฺตวณฺณนา

๑๘. นิเสเธตีติ นิวาเรติ ปวตฺติตุํ น เทติ. ปุจฺฉติ เทวตา. อปหรนฺโตติ อปเนนฺโต, ยถา สพฺเพน สพฺพํ อกฺโกสวตฺถุ น โหติ, เอวํ ปริหรนฺโตติ อตฺโถ. พุชฺฌติ สารถิวิธํ. อตฺตนิ นิปาตํ น เทติ, อาชานีโย หิ ยุตฺตํ ปชานาติ. อภูเตน อภูตกฺโกเสน ปริมุตฺโต นาม นตฺถิ พาลานญฺจ ชนานํ ปราปวาเท ยุตฺตปยุตฺตภาวโต. เตนาห ภควา –

‘‘นินฺทนฺติ ตุณฺหิมาสีนํ, นินฺทนฺติ พหุภาณินํ;

มิตภาณิมฺปิ นินฺทนฺติ, นตฺถิ โลเก อนินฺทิโต’’ติ. (ธ. ป. ๒๒๗);

ตนุยาติ วา กติปยา. เตนาห ‘‘อปฺปกา’’ติ. สทา สตาติ หิรินิเสธภาเว การณวจนํ. ปปฺปุยฺยาติ ปตฺวา อธิคนฺตฺวา. วานโต นิกฺขนฺตตฺตา นิพฺพานํ, อสงฺขตธาตุ.

หิรีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. กุฏิกาสุตฺตวณฺณนา

๑๙. อนฺโตติ กุจฺฉิอพฺภนฺตเร. วสนฏฺฐานฏฺเฐนาติ วสนภาเวน. กุลปเวณินฺติ กุลาจารํ กุลตนฺตึ. สนฺตานกฏฺเฐนาติ กุลสนฺตติยา พนฺธนภาเวน. เอวํ สพฺพปเทหิ ปุจฺฉิตตฺถสฺส อนุชานนวเสน ‘‘เอกํสวจเน นิปาโต’’ติ วุตฺตํ. อาปาทิกา โปสิกา มาตุจฺฉา มหาปชาปติ มาตา เอวาติ กตฺวา ‘‘ปหาย ปพฺพชิตตฺตา’’ติ อวิเสสโต วุตฺตํ. ปหาย ปพฺพชิตตฺตา นตฺถีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ปุน มาตุกุจฺฉิวาสาทีนํ อภาววจเนเนว วฏฺฏมฺหิ พนฺธนสฺส อภาโว ทีปิโต โหตีติ น คหิโต. อยํ กิร เทวตา ยถา ปุถุชฺชนา พุทฺธานํ คุเณ น ชานนฺติ, เอวํ น ชานาติ, ตสฺมา ‘‘มยา สนฺนาหํ พนฺธิตฺวา’’ติอาทิมาห.

กุฏิกาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. สมิทฺธิสุตฺตวณฺณนา

๒๐. ตปนภาเวน ตปโนทกตฺตา ตโปทาติ ตสฺส รหทสฺส นามํ. เตนาห ‘‘ตตฺโตทกสฺส รหทสฺสา’’ติ. ตโตติ นาคภวเน อุทกรหทโต ตโปทา นาม นที สนฺทติ. สา หิ นที ภูมิตลํ อาโรหติ. ‘‘เอทิสา ชาตา’’ติ วจนเสโส. เปตโลโกติ โลหกุมฺภินิรยา อิธาธิปฺเปตาติ วทนฺติ. รหทสฺส ปน อาทิโต ปพฺพตปาทวนนฺตเรสุ พหู เปตา วิหรนฺติ, สฺวายมตฺโถ เปตวตฺถุปาฬิยาลกฺขณสํยุตฺเตน จ ทีเปตพฺโพ. ยตายนฺติ ยโต รหทโต อยํ. สาโตทโกติ มธุโรทโก. เสโตทโกติ ปริสุทฺโธทโก, อนาวิโลทโกติ อตฺโถ. ตโตติ ตโปทานทิโต.

สมิทฺโธติ อวยวานํ สมฺปุณฺณตาย สํสิทฺธิยาว สมฺมา อิทฺโธ. เตนาห ‘‘อภิรูโป’’ติอาทิ. ปธาเน สมฺมสนธมฺเม นิยุตฺโต, ตํ วา เอตฺถ อตฺถีติ ปธานิโก. เสนาสนํ สุฏฺฐปิตทฺวารวาตปานํ, เตสํ ปิทหเนน อุตุํ คาหาเปตฺวา.

ปุพฺพาปยมาโนติ นฺหานโต ปุพฺพภาเค วิย โวทกภาวํ อาปชฺชมาโน คเมนฺโต. อวตฺตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา วตฺตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ…เป… น โอตริตพฺพ’’นฺติ ปฐมํ วุตฺตํ. สพฺพทิสาปโลกนํ ยถา นฺหายนฏฺฐานสฺส มนุสฺเสหิ วิวิตฺตภาวชานนตฺถํ. ขาณุอาทิววตฺถาปนํ จีวราทีนํ ฐปนตฺถํ อุทกสมีเปติ อธิปฺปาโย. อุกฺกาสนํ อมนุสฺสานํ อปคมนตฺถํ. อวกุชฺชฏฺฐานํ ตงฺขเณปิ อุปริมกายสฺส อุชุกํ อวิวฏกรณตฺถํ. จีวรปิฏฺเฐเยว ฐเปตพฺพํ ยตฺถ วา ตตฺถ วา อฏฺฐเปตฺวา. อุทกนฺเตติ อุทกสมีเป. สินฺนฏฺฐานนฺติ เสทคตปเทโส. ปสาเรตพฺพํ ตสฺส สุกฺขาปนตฺถํ. สํหริตฺวา ฐปนํ ปุน สุเขน คเหตฺวา นิวาสนตฺถํ. นาภิปฺปมาณมตฺตํโอตรณํ ตาวตา อุทกปฏิจฺฉาทิลกฺขณปฺปตฺตโต. วีจึ อนุฏฺฐาเปนฺเตนาติอาทิ สํยตการิตาทสฺสนํ. นิวาสนํ ปริกฺขิปิตฺวาติ อนฺตรวาสกํ กฏิปฺปเทสสฺส ยถา ปริโต โหติ, เอวํ ขิปิตฺวา ปริวสิตฺวา.

สรีรวณฺโณปิ วิปฺปสีทิ สมฺมเทว ภาวนานุสฺสติมฺปิ วินฺทนฺตสฺสาติ อธิปฺปาโย. สมนํ นิคฺคเหตุนฺติ กิเลสวสํ คตํ อตฺตโน จิตฺตํ นิคฺคณฺหิตุํ. กามูปนีตาติ กามํ อุปคตจิตฺตา. อถ วา กิเลสกาเมน เถเร อุปนีตจิตฺตา.

อปริภุญฺชิตฺวาติ อนนุโภตฺวา. อนุภวิตพฺพนฺติ อตฺถโต อาปนฺนเมวาติ อาห ‘‘ปญฺจกามคุเณ’’ติ. ภิกฺขสีติ ยาจสิ. ตญฺจ ภิกฺขาจริยวเสนาติ อาห ‘‘ปิณฺฑาย จรสี’’ติ. กามปริโภคครุคมนกาโล นาม วิเสสโต ปฐมโยพฺพนาวตฺถาติ อาห ‘‘ทหรโยพฺพนกาโล’’ติ. โอภคฺเคนาติ มชฺเฌ สํภคฺคกาเยน. ชิณฺณกาเล หิ สตฺตานํ กฏิยํ กาโย โอภคฺโค โหติ.

โวติ นิปาตมตฺตํ ‘‘เย หิ โว อริยา’’ติอาทีสุ วิย. สตฺตานนฺติ สามญฺญวจนํ, น มนุสฺสานํ เอว. เทหนิกฺเขปนนฺติ กเฬวรฏฺฐปิตฏฺฐานํ. นตฺถิ เอเตสํ นิมิตฺตนฺติ อนิมิตฺตา, ‘‘เอตฺตกํ อยํ ชีวตี’’ติอาทินา สญฺชานนนิมิตฺตรหิตาติ อตฺโถ. น นายเรติ น ญายนฺติ. อิโต ปรนฺติ เอตฺถ ปรนฺติ อญฺญํ กาลํ. เตน โอรกาลสฺสปิ สงฺคโห สิทฺโธ โหติ. ปรมายุโน โอรกาเล เอว เจตฺถ ปรนฺติ อธิปฺเปตํ ตโต ปรํ สตฺตานํ ชีวิตสฺส อภาวโต. ววตฺถานาภาวโตติ กาลวเสน ววตฺถานาภาวโต. ววตฺถานนฺติ เจตฺถ ปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ, น อสงฺกรโต ววตฺถานํ, นิจฺฉโย วา. อพฺพุทเปสีติอาทีสุ อพฺพุทกาโล เปสิกาโลติอาทินา กาล-สทฺโท ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. กาโลติ อิธ ปุพฺพณฺหาทิเวลา อธิปฺเปตา. เตนาห ปุพฺพเณฺหปิ หีติอาทิ. อิเธว เทเหน ปติตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. อเนกปฺปการโตติ นคเร ชาตานํ คาเม, คาเม ชาตานํ นคเร, วเน ชาตานํ ชนปเท, ชนปเท ชาตานํ วเนติอาทินา อเนกปฺปการโต. อิโต จุเตนาติ อิโต คติโต จุเตน. อิธ อิมิสฺสํ คติยํ. ยนฺเต ยุตฺตโคโณ วิยาติ ยถา ยนฺเต ยุตฺตโคโณ ยนฺตํ นาติวตฺตติ, เอวํ กาโล คติปญฺจกนฺติ เอวํ อุปมาสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ.

อยํ กาโลติ อยํ มรณกาโล. ปจฺฉิเม กาเลติ ปจฺฉิเม วเย. ติสฺโส วโยสีมาติ. ปฐมาทิกา ติสฺโส วยสฺส สีมา อติกฺกนฺเตน. ปุริมานํ หิ ทฺวินฺนํ วยานํ สพฺพโส สีมา อติกฺกมิตฺวา ปจฺฉิมสฺส อาทิสีมํ อติกฺกนฺโต ตถา วุตฺโต. ‘‘อยญฺหิ สมณธมฺโม…เป… น สกฺกา กาตุ’’นฺติ วตฺวา ตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ตทา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. คณฺหิตุนฺติ ปาฬิโต อตฺถโต จ หทเย ฐปนวเสน คณฺหิตุํ. ปริภุญฺชิตุนฺติ วุตฺตธมฺมปริหรณสุขํ อนุภวิตุํ. เอกสฺส กถนโต ปฐมํ คาถํ สุตฺตํ วา อุสฺสาเรติ, ตสฺมึ นิฏฺฐิเต อิตโร ธมฺมกถิโก ตํเยว วิตฺถาเรนฺโต ธมฺมํ กเถติ, อยํ สรภาณธมฺมกถา. สุตฺตเคยฺยานุสาเรน ยาว ปริโยสานา อุสฺสารณํ สรภญฺญธมฺมกถา. ‘‘มา มํ กาโล อุปจฺจคา’’ติ วทนฺโต ‘‘สมณธมฺมสฺส กรณสฺส อยํ เม กาโล’’ติ กเถติ, ตโต ปโร ‘‘ปจฺฉิมวโย อญฺโญ กาโล’’ติ กเถติ. ‘‘กาลํ โวหํ…เป… ตสฺมา อภุตฺวา ภิกฺขามี’’ติ วทนฺโต อตฺตนา กตํ ปฏิปตฺติญฺจ สเหตุกํ สานิสํสํ กเถติ.

ตํ คารวการณํ สนฺธาย. เอตนฺติ ‘‘อถ โข สา เทวตา ปถวิยํ ปติฏฺฐหิตฺวา’’ติ เอตํ วุตฺตํ. ทหโร ตฺวนฺติอาทิมาห โลภาภิภูตตาย อธิคตตฺตา. สพฺพสมฺปตฺติยุตฺโตติ โภคสมฺปทา ปริวารสมฺปทาติ สพฺพสมฺปตฺตีหิ ยุตฺโต. อลงฺการปริหารนฺติ อลงฺการกรณํ. อนิกฺกีฬิตาวีติ อกีฬิตปุพฺโพ. กีฬนญฺเจตฺถ กามานํ ปริโภโคติ อาห ‘‘อภุตฺตาวี’’ติ. อกตกามกีโฬติ อกตกามานุภวนปฺปโยโค. สยํ อตฺตนา เอว ทิสฺสนฺตีติ สนฺทิฏฺฐา, สนฺทิฏฺฐา เอว สนฺทิฏฺฐิกา, อตฺตปจฺจกฺขโต สนฺทิฏฺฐิกา. ปกฏฺโฐ กาโล ปตฺโต เอเตสนฺติ กาลิกา, เต กาลิเก.

จิตฺตานนฺตรนฺติ อิจฺฉิตจิตฺตานนฺตรํ, อิจฺฉิติจฺฉิตารมฺมณากาเรติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘จิตฺตานนฺตรํ อิจฺฉิติจฺฉิตารมฺมณานุภวนํ น สมฺปชฺชตี’’ติอาทิ. จิตฺตานนฺตรํ ลทฺธพฺพตายาติ อนนฺตริตสมาธิจิตฺตานนฺตรํ ลทฺธพฺพผลตาย. สโมหิเตสุปีติ สมฺภเตสุปิ. สมฺปนฺนกามสฺสาติ สมิทฺธกามสฺส. จิตฺตการา รูปลาเภน, โปตฺถการา ปฏิมาการกา, รูปการา ทนฺตรูปกฏฺฐรูป-โลหรูปาทิการกา. อาทิสทฺเทน นานารูปเวสธารีนํ นฏาทีนํ สงฺคโห. เสสทฺวาเรสูติ เอตฺถ คนฺธพฺพมาลาการสูปการาทโย วตฺตพฺพา.

โสติ สมิทฺธิตฺเถโร. สโมหิตสมฺปตฺตินาติ สงฺคาหโภคูปกรณสมฺปตฺตินา. ปตฺตพฺพทุกฺขสฺสาติ กามานํ อาปชฺชนรกฺขณวเสน ลทฺธพฺพสฺส กายิกเจตสิกทุกฺขสฺส. อุปายาสสฺสาติ ทฬฺหปริสฺสมสฺส วิรตสฺส. ‘‘วิสฺสาตสฺสา’’ติ เกจิ. ‘‘ปจฺจเวกฺขณญาเณนา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ. อสุกสฺมึ นาม กาเล ผลํ โหตีติ เอวํ อุทิกฺขิตพฺโพ นสฺส กาโลติ อกาโล. เอตฺถาติ เอเตสุ นวสุ โลกุตฺตรธมฺเมสุ. เอหิปสฺสวิธินฺติ ‘‘เอหิ ปสฺสา’’ติ เอวํ ปวตฺตวิธิวจนํ. อุปเนตพฺโพติ วา อุปเนยฺโย, โส เอว โอปเนยฺยิโก. วิญฺญูหีติ วิทูหิ ปฏิวิทฺธสจฺเจหิ. เต เอกํสโต อุคฺฆฏิตญฺญูอาทโย โหนฺตีติ อาห ‘‘อุคฺฆฏิตญฺญูอาทีหี’’ติ. ‘‘ปจฺจตฺต’’นฺติ เอตสฺส ปติอตฺตนีติ ภุมฺมวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพติ อาห ‘‘อตฺตนิ อตฺตนี’’ติ.

สพฺพปเทหิ สมฺพนฺโธติ ‘‘กถํ อาทีนโว เอตฺถ ภิยฺโย, กถํ อกาลิโก’’ติอาทินา สพฺเพหิ ปจฺเจกํ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ.

นโวติ ตรุโณ น จิรวสฺโส. เย ภิกฺขุโนวาทกลกฺขณปฺปตฺตา, เต สนฺธาย ‘‘วีสติวสฺสโต ปฏฺฐาย เถโร’’ติ วุตฺตํ. อิธ สาสนํ นาม สิกฺขตฺตยสงฺคหํ ปิฏกตฺตยนฺติ อาห ‘‘ธมฺเมน หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ธมฺเมน วินโย เอตฺถ วินา ทณฺฑสตฺเถหีติ ธมฺมวินโย. ธมฺมาย วินโย เอตฺถ น อามิสตฺถนฺติ ธมฺมวินโย. ธมฺมโต วินโย น อธมฺมโตติ ธมฺมวินโย. ธมฺโม วา ภควา ธมฺมสฺสามี ธมฺมกายตฺตา, ตสฺส ธมฺมสญฺญิตสฺส สตฺถุ วินโย, น ตกฺกิกานนฺติ ธมฺมวินโย. ธมฺเม วินโย น อธมฺเม วินโย. ธมฺโม จ โส ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน สตฺเต อปาเยสุ อปตมาเน ธาเรตีติ, สพฺเพ สํกิเลสโต วิเนตีติ วินโย จาติ ธมฺมวินโย. เตนาห ‘‘อุภยมฺเปตํ สาสนสฺเสว นาม’’นฺติ.

ธมฺมวินโยติ ธมฺเมน ยุตฺโต วินโยติ ธมฺมวินโย อาชญฺญรโถ วิย. ธมฺโม จ วินโย จาติ วา ธมฺมวินโย, ตํ ธมฺมวินยํ. ธมฺมวินยานญฺหิ สตฺถุภาววจนโต ธมฺมวินยตฺตสํสิทฺธิ ธมฺมวินยานํ อญฺญมญฺญํ วิเสสนโต. อภิธมฺเมปิ วินยวจนนฺติ ธมฺมวินยทฺวยสิทฺธิ, เทสิตปญฺญตฺตวจนโต ธมฺมวินยสิทฺธิ. ธมฺโม จตุธา เทสิโต สนฺทสฺสน-สมาทาปน-สมุตฺเตชน-สมฺปหํสนวเสน, วินโย จตุธา ปญฺญตฺโต สีลาจารโต ปราชิตวเสน. ธมฺมจริยา สกวิสโย, วินยปญฺญตฺติ พุทฺธวิสโย. ปริยาเยน เทสิโต ธมฺโม, นิปฺปริยาเยน ปญฺญตฺโต วินโย. ธมฺมเทสนา อธิปฺปายตฺถปฺปธานา, วินยปญฺญตฺติ วจนตฺถปฺปธานา. ปรมตฺถสจฺจปฺปธาโน ธมฺโม, สมฺมุติสจฺจปฺปธาโน วินโย. อาสยสุทฺธิปธาโน ธมฺโม, ปโยคสุทฺธิปธาโน วินโย.

กิริยทฺวยสิทฺธิยา ธมฺมวินยสิทฺธิ. ธมฺเมน หิ อนุสาสนสิทฺธิ, วินเยน โอวาทสิทฺธิ. ธมฺเมน ธมฺมกถาสิทฺธิ, วินเยน อริยตุณฺหีภาวสิทฺธิ. สาวชฺชทฺวยปริวชฺชนโต ธมฺมวินยสิทฺธิ. ธมฺเมน หิ วิเสสโต ปกติสาวชฺชปริจฺจาคสิทฺธิ, วินเยน ปญฺญตฺติสาวชฺชปริจฺจาคสิทฺธิ. คหฏฺฐปพฺพชิตานํ สาธารณาสาธารณคุณทฺวยสิทฺธิ. พหุสฺสุตสุตปสนฺนทฺวยโต ปริยตฺติ-ปริยาปุณน-ธมฺมวิหาร-วิภาคโต ธมฺมธรวินยธรวิภาคโต จ ธมฺมวินยทฺวยสิทฺธิ, สรณทฺวยสิทฺธิยา ธมฺมวินยทฺวยสิทฺธิ. อิธ สตฺตานํ ทุวิธํ สรณํ ธมฺโม อตฺตา จ. ตตฺถ ธมฺโม สุจิณฺโณ สรณํ. ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจาริ’’นฺติ (เถรคา. ๓๐๓; ชา. ๑.๑๐.๑๐๒; ๑.๑๕.๓๘๕) หิ วุตฺตํ. สุทนฺโต อตฺตาปิ สรณํ ‘‘อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ’’ติ (ธ. ป. ๑๖๐, ๓๘๐) วจนโต. เตน วุตฺตํ ‘‘สรณทฺวยสิทฺธิยา ธมฺมวินยสิทฺธี’’ติ. ตตฺถ ยตสฺส ธมฺมสิทฺธิ, ยโต จ วินยสิทฺธิ, ตทุภยํ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘ธมฺเมน เหตฺถ เทฺว ปิฏกานิ วุตฺตานิ, วินเยน วินยปิฏก’’นฺติ. อธุนา อาคโต อิทาเนว น จิรสฺเสว อุปคโต.

มหนฺเต ฐาเน ฐเปตฺวาติ มเหสกฺขตาทสฺสนตฺถํ อตฺตโน ปริวาเรน มหนฺตฏฺฐาเน ฐปิตภาวํ ปเวเทตฺวา. มหติยาติ อุปสงฺกมนวนฺทนาทิวจนาปชฺชนวเสน สมาจิณฺณาย. สพฺเพปิ กิร นิสีทนฺตา ตํ ฐานํ ฐเปตฺวาว นิสีทนฺติ. ถิรกรณวเสนาติ ทฬฺหีกรณวเสน. อยํ กิร เทวตา ญาณสมฺปนฺนา มานชาติกา, ตสฺมา นายํ มานํ อปฺปหาย มม เทสนํ ปฏิวิชฺฌิตุํ สกฺโกตีติ มานนิคฺคณฺหนตฺถํ อาทิโต ทุวิญฺเญยฺยํ กเถนฺโต ภควา ‘‘อกฺเขยฺยสญฺญิโน’’ติอาทินา ตาย ญาตุมิจฺฉิตกามานํ กาลิกาทิภาวํ, ธมฺมสฺส จ สนฺทิฏฺฐิกาทิภาวํ วิภาเวนฺโต เทฺว คาถา อภาสิ.

อกฺเขยฺยโตติ คิหิลิงฺคปริยายนามวิเสสาทิวเสน ตถา ตถา อกฺขาตพฺพโต. เตนาห ‘‘กถานํ วตฺถุภูตโต’’ติ. เอเตสนฺติ สตฺตานํ. ปติฏฺฐิตาติ ปวตฺติตา อาสตฺตา. ปญฺจนฺนํ กามสงฺคาทีนํ วเสน อาสตฺตา โหนฺตุ, อิตเรสํ ปน กถนฺติ? อนิฏฺฐงฺคโตปิ หิ ‘‘อิทํ นุ โข’’ติอาทินา กงฺขโต ตตฺถ อาสตฺโต เอว นาม อวิชหนโต, ตถา วิกฺเขปคโต วิกฺเขปวตฺถุสฺมึ, อนุสยานํ ปน อาสตฺตภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. มจฺจุโน โยคนฺติ, มจฺจุพนฺธนํ, มรณธมฺมตนฺติ อตฺโถ. ยสฺมา อปริญฺญาตวตฺถุกา อนตีตมรณตฺตา มจฺจุนา ยถารุจิ ปโยเชตพฺพา, ตตฺถ ตตฺถ อุปรูปริ จ ขิปิตาย อาณาย อพฺภนฺตเร เอว โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปโยคํ…เป… อาคจฺฉนฺตี’’ติ. ยสฺมา เตภูมกา ธมฺมา กมนียฏฺเฐน กามา, เนสมฺปิ กาลสฺส ลทฺธพฺพตาย กาลิกตา อิธ อกฺเขยฺยวจเนน ปเวทิตา. เตนาห – ‘‘เอวมิมาย คาถาย กาลิกา กามา กถิตา’’ติ. สพฺเพปิ เตภูมกา ธมฺมา กมนียา, ยสฺมา จ กาลิกานํ กามานํ ตถาสภาวตา กถิตา. อยมฺปิ คาถา ตทตฺถเมว ทีเปตีติ อิมาย เต กถิตา เอว โหนฺติ. เย จ สตฺตา ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ทิฏฺฐิตณฺหาทิวเสน ปติฏฺฐิตา ‘‘อิตฺถี, ปุริโส, อหํ, มมา’’ติ จ อภินิวิสิย กาเม ปริภุญฺชนฺติ, เต มรณํ นาติวตฺตนฺติ. เอวมฺเปตฺถ กามานํ กาลิกตฺโถ กถิโตติ อาห ‘‘กาลิกา กามา กถิตา’’ติ.

อยํ ญาตปริญฺญาติ รูปารูปธมฺเม ลกฺขณาทิโต ญาเต กตฺวา ปริจฺฉินฺทนปญฺญา. เตนาห ‘‘เอวํ ญาตํ กตฺวา’’ติอาทิ. ปทฏฺฐานคฺคหเณเนว เจตฺถ เตสํ รูปารูปธมฺมานํ ปจฺจโย คหิโตติ ปจฺจยปริคฺคหสฺสปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตีเรติ ตุเลติ วีมํสติ. ทฺวาจตฺตาลีสาย อากาเรหีติ อิมินา มตฺถกปฺปตฺตํ มหาวิปสฺสนํ ทสฺเสติ. เต ปน อาการา วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาย วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา. ‘‘อนิจฺจานุปสฺสนาย นิจฺจสญฺญํ ปชหตี’’ติอาทินา วิปสฺสนากฺขเณปิ เอกเทเสน ปหานํ ลพฺภเตว, อนวเสสโต ปน ปหานวเสน ปหานปริญฺญํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อคฺคมคฺเคน …เป… อยํ ปหานปริญฺญา’’ติ. ตถา จ อาห ‘‘เอวํ ตีหิ ปริญฺญาหี’’ติอาทิ.

อกฺขาตารนฺติ อกฺขาตพฺพํ, น อกฺเขยฺยกํ. เตนาห ‘‘กมฺมวเสน การก’’นฺติอาทิ. การกนฺติ จ สาธนมาห. น มญฺญตีติ วา มญฺญนํ นปฺปวตฺเตติ อกฺขาตารนฺติ ขีณาสวํ. อถ วา ตญฺหิ ตสฺส น โหตีติ ตํ การณํ ตสฺส ขีณาสวสฺส น โหติ น วิชฺชติ, เยน ทิฏฺฐิตณฺหาทิการเณน อกฺเขยฺยํ ขนฺธปญฺจกํ ‘‘ติสฺโส’’ติ วา ‘‘ผุสฺโส’’ติ วา ‘‘อิตฺถี’’ติ วา ‘‘ปุริโส’’ติ วา อภินิวิสฺส วเทยฺยาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. มนุสฺสนาคาทีหิ ปูชนียตฺตา ‘‘ยกฺโข’’ติ สพฺพเทวานํ สาธารณวจนนฺติ เทวธีตาปิ ‘‘ยกฺขี’’ติ วุตฺตา. อกฺเขยฺยนฺติ ปหานปริญฺญาย ปหานมคฺโค, ตสฺส อารมฺมณภูตํ นิพฺพานมฺปิ คหิตํ. น มญฺญตีติ ขีณาสวสฺส อสฺส ผลปฺปตฺตีติ อาห ‘‘นววิโธ โลกุตฺตรธมฺโม กถิโต’’ติ.

วิเสสีติ วิเสสชาติอาทิวเสน เสยฺโยติ อตฺโถ. เตสุ คหิเตสูติ เตสุ เสยฺยมานาทีสุ ตีสุ มาเนสุ คหิเตสุ. ตโย เสยฺยมานา, ตโย สทิสมานา, ตโย หีนมานา คหิตาว โหนฺติ. โส ปุคฺคโลติ โส อปฺปหีนมญฺญนปุคฺคโล. เตเนว มาเนน เหตุภูเตน. อุปฑฺฒคาถายาติ ปุริมทฺเธน ปน วตฺถุกามา วุตฺตาติ อาห ‘‘กาลิกา กามา กถิตา’’ติ.

วิธียติ วิสทิสากาเรน ฐปียตีติ วิธา, โกฏฺฐาโส. กถํวิธนฺติ กถํ ปติฏฺฐิตํ, เกน ปกาเรน ปวตฺติตนฺติ อตฺโถ. วิทหนโต หีนาทิวเสน วิวิเธนากาเรน ทหนโต อุปธารณโต วิธา, มาโน. มาเนสูติ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ, มานเหตูติ อตฺโถ. น จลตีติ น เวธติ อตฺตโน ปริสุทฺธปกตึ อวิชหนโต.

ปญฺญา ‘‘สงฺขา’’ติ อาคตา, ปญฺญาติ โยนิโส ปฏิสงฺขานํ. สงฺขายโกติ สงฺกลนปทุปฺปาทนาทิ-ปิณฺฑคณนาวเสน คณโก ปปญฺจสงฺขาติ มานาทิปปญฺจภาคา. เต เต ธมฺมา สมฺมา ยาถาวโต สงฺขายนฺติ อุปติฏฺฐนฺติ เอตายาติ สงฺขา, ปญฺญา. เอกํ เทฺวติอาทินา สงฺขานํ คณนํ ปริจฺฉินฺทนนฺติ สงฺขา, คณนา. สงฺขายติ ภาคโส กถียตีติ สงฺขา, โกฏฺฐาโส. สงฺขานํ สตฺโต ปุคฺคโลติอาทินา สญฺญาปนนฺติ สงฺขา, รตฺโตติอาทิ ปณฺณตฺติ. ขีณาสโว ชหิ ปชหิ ราคาทีนํ สุปฺปหีนตฺตา. นวเภทํ ปเภทโต, สงฺเขปโต ติวิธมานนฺติ อตฺโถ. นววิธนฺติ วา ปาเฐ นวเภทตฺตา อนฺตรเภทวเสน นววิธนฺติ อตฺโถ. ปจฺจยวิเสเสหิ อิตฺถิภาวาทิวิเสเสหิ วิเสเสน มานียติ คพฺโภ เอตฺถาติ วิมานํ, คพฺภาสโย. น อุปคจฺฉีติ น อุปคมิสฺสติ. เตนาห ‘‘อนาคตตฺเถ อตีตวจน’’นฺติ. ‘‘นาชฺฌคา’’ติ หิ อตีตํ ‘‘น คมิสฺสตี’’ติ เอตสฺมึ อตฺเถ. ฉินฺทิ อริยมคฺคสตฺเถน. โอโลกยมานา อุปปตฺตีสุ. สตฺตนิเวสเนสูติ สตฺตานํ อุปปชฺชฏฺฐาเนสุ. โลกุตฺตรธมฺมเมว กเถสิ อรหตฺตสฺส ปเวทิตตฺตา.

‘‘คาถาย อตฺถํ กเถตุํ วฏฺฏตี’’ติ อตฺถ-สทฺโท อาหริตฺวา วตฺตพฺโพ. อฏฺฐงฺคิกมคฺควเสนปีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สติสมฺปชญฺญํ นาม กุสลธมฺมานุโยเค การณนฺติ อาห ‘‘ทสกุสลกมฺมปถการณ’’นฺติ.

อฏฺฐงฺคิกมคฺควเสน จ คาถาอตฺถวจเน อยํ อิทานิ วุจฺจมาโน วิตฺถาร-นโย. ตสฺมึ กิร ฐาเนติ ตสฺมึ กิร เทวตาย ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ วิสฺสชฺชนฏฺฐาเน. เทวตาย ญาณปริปากํ โอโลเกตฺวา อนุปุพฺพิยา กถาย สทฺธึ สามุกฺกํสิกเทสนา มหตี ธมฺมเทสนา อโหสิ. ญาณํ เปเสตฺวาติ สตฺถุเทสนาย อนุสฺสรณวเสน ปตฺตวิสุทฺธิปฏิปาฏิปวตฺตํ ภาวนาญาณํ พนฺธิตฺวา. โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐายาติ สตฺถุเทสนาวิลาเสน อตฺตโน จ ปริปกฺกญาณตฺตา ปฐมํ ผลํ ปตฺวา. เอวมาหาติ เอวํ ‘‘ปาปํ น กยิรา’’ติอาทิปฺปกาเรน คาถมาห. องฺคํ น โหติ, อาชีโว ยถา กุปฺปมาโน วาจากมฺมนฺตวเสน กุปฺปติ, ตถา สมฺปชฺชมาโนปีติ. โส วาจากมฺมนฺตปกฺขิโก, ตสฺมา ตคฺคหเณน คหิโตว โหติ. วายามสติสมาธโย คหิตา สมาธิกฺขนฺธสงฺคหโต. สมฺมาทิฏฺฐิสมฺมาสงฺกปฺปา คหิตา ปญฺญากฺขนฺธสงฺคหโต. อนฺตทฺวยวิวชฺชนํ คหิตํ สรูเปเนวาติ อธิปฺปาโย. อิตีติอาทิ นิคมนํ.

สมิทฺธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นนฺทนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.