(๓) ปาจิตฺติยาทิปญฺหาวณฺณนา

๔๘๑. สลากํ เทนฺตสฺส อสฺส ภิกฺขุสฺส เฉชฺชํ โหตีติ โยชนา. ‘‘ปาราชิกํ โหตี’’ติ อิมินา โหติเฉชฺชนฺติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ.

สุปฺปติฏฺฐิตนิโคฺรธสทิสํ รุกฺขมูลํ, ตเมว วา คเหตพฺพํ.

ติสฺสิตฺถิโยติ เอตฺถ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนํ, ปจฺจตฺตวจนํ วาติ อาห ‘‘ตาสุปี’’ติ. ‘‘ยํ ตํ เมถุนํ นาม ต’’นฺติ อิมินา ‘‘เมถุนํ ยํ ต’’นฺติ ปทานํ สมานาธิกรณภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘น เสวตี’’ติ อิมินา น เสเวติ เอตฺถ ติการสฺส เอการาเทสภาวํ (ชา. อฏฺฐ. ๔.๑๑.๗๖ ปุตฺโต วา ปิตรํ ยาเจ วิย) ทสฺเสติ. ตโย ปุริเสติ เอตฺถ ‘‘อุปคนฺตฺวา’’ติ ปทํ อชฺฌาหริตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห‘‘ตโย ปุริเสปิ อุปคนฺตฺวา’’ติ. อิมินา ตโย ปุริเสติ เอตฺถ อุปโยคตฺเถ อุปโยควจนนฺติ ทสฺเสติ. ปุริมนยํ คเหตฺวา เอตฺถาปิ ‘‘ตีสุ ปุริเสสู’’ติ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อตฺโถปิ ยุชฺชเตว. อิมํ นยํ คเหตฺวา ปุริมปเทปิ ติสฺสิตฺถิโย อุปคนฺตฺวาติ อุปโยคตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อตฺโถปิ ยุชฺชเตว. ตสฺมา เต เทฺว นยา อญฺญมญฺโญปเทสทายกนยา นามาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อุภโตพฺยญฺชนสงฺขาเต’’ติ อิมินา อนริยสทฺเทน อุภโตพฺยญฺชโนว อิธ คเหตพฺโพติ ทสฺเสติ. ‘‘นาจรตี’’ติ อิมินา น จาจเรติ เอตฺถาปิ ติสทฺทสฺส เอการาเทสภาวเมว ทสฺเสติ. เมถุนธมฺมสฺส ปุพฺพภาคํ กายสํสคฺคํ อาปชฺชิตุํ วายมนฺติยา ตสฺสา ภิกฺขุนิยาติ โยชนา.

อสฺสาติ คาถาย, ติตฺถิโย อาราธโก โหตีติ โยชนา. ตตฺเถวาติ ติตฺถิยวตฺเต เอว. อสฺสาติ ติตฺถิยสฺส. ตเมวาติ ติตฺถิยวตฺตเมว.

สงฺฆาทิเสสนฺติอาทิคาถา วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ อชฺโฌหรณํ.

อากาสคตํ สามเณรนฺติ สมฺพนฺโธ. สงฺเฆนปีติ ปิสทฺโท น กมฺมารเหเนวาติ ทสฺเสติ. ‘‘น กาตพฺพ’’นฺติ อิมินา สงฺโฆปิ กมฺมารโหปิ ภูมิคโตว วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ.

อสฺสาติ คาถาย วินิจฺฉโยติ สมฺพนฺโธ.

‘‘น เทติ, น ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ กิริยาปทานํ กตฺตารํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นาปิ อุยฺโยชิกา’’ติอาทิ. ตสฺสาติ อวสฺสุตปุริสสฺส. ‘‘การเณนา’’ติ อิมินา เตนาติ ปทสฺส การณตฺถํ ทสฺเสติ. เอวสทฺโท ปน สมฺภววเสน โยชิโต, น อญฺเญน การเณนาติ อตฺโถ, อวสฺสุตสฺส ปุริสสฺสาติ สมฺพนฺโธ. คหเณติ อุยฺโยชิตาย คหเณ. ตญฺจ ปริโภคปจฺจยาติ เอตฺถ ตสทฺทสฺส วิสยํ, ปริโภคสฺส จ สมฺพนฺธํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตญฺจ ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘อาปตฺติ’’นฺติ อิมินา ตสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสติ. ‘‘ตสฺสา อุยฺโยชิตายา’’ติ อิมินา ปริโภคสฺส สมฺพนฺธํ ทสฺเสติ. ตสฺสาติ อุยฺโยชิตาย.

สตฺตรสเกสุ สงฺฆาทิเสเสสูติ สมฺพนฺโธ. วชฺชํ น ผุสตีติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อญฺญํ นวํ อาปตฺติ’’นฺติ.

อิติ เสทโมจิกคาถาวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.