ปริวารวคฺคโยชนา

จูฬวคฺคขนฺธกสฺเสวํ, กตฺวาน โยชนานยํ;

อธุนา ปริวารสฺส, กริสฺสํ โยชนานยํ.

โสฬสมหาวาโร

ปญฺญตฺติวารโยชนา

เอวํ ทฺวาวีสติขนฺธกานํ สํวณฺณนํ กตฺวา อิทานิ ‘‘ปริวาโร’’ติ สงฺคหมารูฬฺหสฺส วินยสฺส สํวณฺณนํ กโรนฺโต อยมาจริโย ปฐมํ ตาว อนุสนฺธิทสฺสนมุเขน ปฏิญฺญํ กาตุกาโม อาห ‘‘วิสุทฺธปริวารสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถ วิสุทฺธปริวารสฺสาติ วิสุทฺธาย จตุปริสาย ปริวาริตสฺส, อถวา วิสุทฺเธน จตุปริสสงฺขาเตน ปริวาเรน สมนฺนาคตสฺส ภควโตติ สมฺพนฺโธ. ปริวาเร หิ วิสุทฺเธ เตน ปริวาริโต, ตํปริวาริโต วา ภควาปิ วิสุทฺโธเยว นาม โหติ. อิมินา สํวณฺณิยมานสฺส ‘‘ปริวาโร’’ติ สงฺคหมารูฬฺหสฺส เทเสตพฺพธมฺมสฺส อนุรูเปน เทสกภูตสฺส ภควโต โถมนํ กตํ โหติ. ธมฺมกฺขนฺธสรีรสฺสาติ สีลาทิธมฺมกฺขนฺธสงฺขาเตน สรีเรน สมนฺนาคตสฺส, อิมินา สํวณฺณิตานํ ขนฺธกานมนุรูเปน ภควโต โถมนํ กตํ โหติ. ปกติ เหสาจริยานํ ยทิทํ เทเสตพฺพธมฺมานุรูเปน เทสกสฺส โถมนา (สารตฺถ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถา; วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๑). อนนฺตราติ อนนฺตเร กาเล.

โยติ วินโย. ปุพฺพาคตนฺติ ปุพฺเพ วุตฺเตสุ วิภงฺคขนฺธเกสุ อาคตํ. นยนฺติ สทฺทอตฺถวินิจฺฉยนยสงฺขาตํ สพฺพํ นยํ. หิตฺวาติ จชิตฺวา. อนุตฺตานตฺถวณฺณนนฺติ อนุตฺตานานํ ปทานมตฺถวณฺณนํ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – วิสุทฺธปริวารสฺส ธมฺมกฺขนฺธสรีรสฺส ภควโต สาสเน ขนฺธกานมนนฺตรา ‘‘ปริวาโร’’ติ โย วินโย สงฺคหํ สมารูโฬฺห, ตสฺส วินยสฺส ปุพฺพาคตํ นยํ หิตฺวา อิทานิ อนุตฺตานตฺถวณฺณนํ กริสฺสามีติ.

๑. ตตฺถ ตตฺถาติ ‘‘ตสฺส อนุตฺตานตฺถวณฺณนํ กริสฺสามี’’ติ โย ปริวารสงฺขาโต วินโย สํวณฺเณตพฺพภาเวน วุตฺโต, ตตฺถ. สงฺเขปตฺโถติ สมาสตฺโถ. ยํ เตนาติ เอตฺถ ตสทฺทสฺส อนิยมนิทฺเทสภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โย โส’’ติ. ตตฺถ โยติ อนิยม นิทฺเทโส, ตสฺส ‘‘เตนา’’ติ นิยมนํ ทฏฺฐพฺพํ. โสติ ปทาลงฺกาโร. ทฺวีสุ หิ สพฺพนาเมสุ เยภุยฺเยน ปุพฺพเมว ปธานํ, ปจฺฉิมํ ปน วจนาลงฺการํ. โย โส ภควา ปญฺญเปสีติ สมฺพนฺโธ. จิรฏฺฐิติกตฺถนฺติ จิรํ ปญฺจวสฺสสหสฺสกาลํ ฐิติกตฺถาย, ‘‘ยาจิโต’’ติ จ ‘‘ปญฺญเปสี’’ติ จ สมฺพนฺโธ. ธมฺมเสนาปตินา ยาจิโตติ สมฺพนฺโธ. ยาจิโต หุตฺวา ปญฺญเปสีติ โยชนา. เตน ภควตา ปญฺญตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ชานตา ปสฺสตา’’ติ ทฺวินฺนํ ปทานํ กมฺมเมว ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตสฺส ตสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘ปญฺญตฺติกาล’’นฺติ อิมินา ‘‘ชานตา’’ติ ปทสฺส กมฺมํ ทสฺเสติ, ‘‘ทส อตฺถวเส’’ติ อิมินา ‘‘ปสฺสตา’’ติ ปทสฺส กมฺมํ.

เอวํ กมฺมทสฺสเนน โยชนานยํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ กรณทสฺสเนน อปรมฺปิ โยชนานยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปิจา’’ติอาทิ. ‘‘ปุพฺเพนิวาสาทีหี’’ติอาทิสทฺเทน ทิพฺพจกฺขุสฺส วิสุํ คเหตพฺพตฺตา อิทฺธิวิธทิพฺพโสตปรจิตฺตวิชานนานิ คเหตพฺพานิ. อิเมหิ ปเทหิ ‘‘ชานตา, ปสฺสตา’’ติ ทฺวินฺนํ ปทานํ ปญฺจนฺนํ โลกิยอภิญฺญานเมว กรณภาวํ ทสฺเสติ. ตีหิ วิชฺชาหีติ ปุพฺเพนิวาสทิพฺพจกฺขุอาสวกฺขยญาณสงฺขาตาหิ ตีหิ วิชฺชาหิ. ฉหิ วา ปน อภิญฺญาหีติ สห อาสวกฺขยญาเณน ปญฺจโลกิยาภิญฺญาสงฺขาตาหิ ฉหิ อภิญฺญาหิ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ตีสุ กาเลสุ, ปญฺจสุปิ เญยฺยธมฺเมสุ. สมนฺตจกฺขุนาติ อนาวรณสพฺพญฺญุตญฺญาณสงฺขาเตน สมนฺตจกฺขุนา. ปญฺญายาติ สพฺพญฺญุตปญฺญาย. ติโรกุฏฺฏาทีติ อาทิสทฺเทน ติโรปพฺพตาทโย สงฺคณฺหาติ. มํสจกฺขุนาติ ปสาทจกฺขุนา. ปฏิเวธปญฺญายาติ มคฺคปญฺญาย. เทสนาปญฺญายาติ สพฺพญฺญุตปญฺญาย. สพฺพญฺญุตปญฺญาเยว หิ อตฺถโต เทสนาปญฺญา นาม. เตน วุตฺตํ ‘‘ตสฺสา ปญฺญาย เตชสา. อภิธมฺมกถามคฺคํ, เทวานํ สมฺปวตฺตยีติ (ธ. ส. อฏฺฐ. คนฺถารมฺภกถา ๕). อิเมหิ ปเทหิ อวตฺถาวเสน วิสุํ วิสุํ ทฺวินฺนํ ปทานํ กรณสมฺภวํ ทสฺเสติ. อรหตาติ อรีนํ อรานญฺจ หตตฺตา, ปจฺจยาทีนญฺจ อรหตฺตา อรหตา. สมฺมาสมฺพุทฺเธนาติ สมฺมา สามญฺจ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน, เตน ภควตาติ สมฺพนฺโธ. เกนาภตนฺติ ตํ ปฐมํ ปาราชิกํ เกน อาภตํ, อิติ สงฺเขปตฺโถติ โยชนา.

๒. ปุจฺฉาวิสชฺชเน ปน เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ยํ เตน…เป… ปาราชิกนฺติ อิทํ ปทํ ปจฺจุทฺธรณมตฺตเมวาติ สมฺพนฺโธ. ปติอุทฺธรณมตฺตเมว, น อตฺถทสฺสนนฺติ อตฺโถ. เอตฺถาติ เอเตสุ ปเทสุ. เอกา ปญฺญตฺตีติ เอกา ปฐมปญฺญตฺติ. อนุปญฺญตฺติโยติ ปจฺฉา ฐปิตา ปญฺญตฺติโย.

เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน ‘‘เอกา ปญฺญตฺติ, เทฺว อนุปญฺญตฺติโย’’ติ วจนมตฺเตน วิสฺสชฺชิตา โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตติยํ ปุจฺฉนฺติ สมฺพนฺโธ. กสฺมา อนุปฺปนฺนปญฺญตฺติ ตสฺมึ นตฺถีติ อาห ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ. ตตฺถ หิ ยสฺมา อญฺญตฺร นตฺถิ, ตสฺมา นตฺถีติ โยชนา. ‘‘อนุปฺปนฺเน โทเส ปญฺญตฺตา’’ติ อิมินา อนุปฺปนฺเน โทเส ปญฺญเปตพฺพาติ อนุปฺปนฺนปญฺญตฺตีติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. สาติ อนุปฺปนฺนปญฺญตฺติ. ตสฺมาติ ยสฺมา อญฺญตฺร นตฺถิ, ตสฺมา. สพฺพตฺถปญฺญตฺตีติ เอตฺถ สพฺพสฺมึ ปเทเส ปญฺญตฺติ สพฺพตฺถปญฺญตฺตีติ อลุตฺตสมาสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มชฺฌิมเทเส เจวา’’ติอาทิ. ‘‘มชฺฌิมเทเส เจว ปจฺจนฺติมชนปเทสุ จา’’ติ อิมินา ‘‘สพฺพตฺถา’’ติ ปทสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. ปเทสปญฺญตฺตึ อปเนตฺวา สพฺพตฺถปญฺญตฺตึ ปาริเสสนเยน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วินยธรปญฺจเมนา’’ติอาทิ. ตตฺถ วินยธรปญฺจเมนาติ อนุสฺสาวนาจริยปญฺจเมน. เอตฺเถวาติ มชฺฌิมเทเสเยว. เอเตหีติ จตูหิ สิกฺขาปเทหิ. เสสานีติ จตูหิ สิกฺขาปเทหิ เสสานิ.

สาธารณปญฺญตฺตีติ เอตฺถ สาธารณา นาม ภิกฺขุภิกฺขุนีนเมวาติ อาห ‘‘ภิกฺขูนญฺเจว ภิกฺขุนีนญฺจา’’ติ. อิทํ ปนาติ ปฐมปาราชิกํ ปน, ปญฺญตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. วินีตกถามตฺตเมวาติ วินีตวตฺถุปกาสกํ กถามตฺตเมว. ตาสนฺติ ภิกฺขุนีนํ. พฺยญฺชนมตฺตเมวาติ ‘‘สาธารณา’’ติ จ ‘‘อุภโต’’ติ จ พฺยญฺชนมตฺตเมว. เอตฺถาติ สาธารณปญฺญตฺติอุภโตปญฺญตฺติปเท.

‘‘นิทาเน อนุปวิฏฺฐ’’นฺติ อิมินา ‘‘นิทาโนคธ’’นฺติ ปทสฺส สตฺตมีสมาสญฺจ โอคธสทฺทสฺส อนุปวิฏฺฐตฺถญฺจ ทสฺเสติ. โอคาโฬฺห หุตฺวา ธรติ ติฏฺฐตีติ โอคธํ. นนุ นิทาโนคเธ สติ ‘‘ปฐเมน อุทฺเทเสนา’’ติ วตฺตพฺพํ, กสฺมา ‘‘ทุติเยน อุทฺเทเสนา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘นิทาโนคธ’’นฺติ. นิทานปริยาปนฺนมฺปิ สมานนฺติ นิทานปริยาปนฺนํ สมานมฺปีติ โยชนา. ปิสทฺโท ครหตฺโถ, ปเคว ทุติเย อุทฺเทเส ปริยาปนฺเนติ ทสฺเสติ. ‘‘สีลวิปตฺติอาทีน’’นฺติ วจนํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ปฐมา หี’’ติอาทิ.

ทฺวงฺคิเกนาติ กายจิตฺตสงฺขาเตน ทฺวงฺคิเกน. นนุ ‘‘เอเกน สมุฏฺฐาเนนา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘กายโตเยวา’’ติ วตฺตพฺพํ, อถ กสฺมา ‘‘กายโต จ จิตฺตโต จ สมุฏฺฐาตี’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เอตฺถ หี’’ติอาทิ. เอตฺถาติ ‘‘เอเกน สมุฏฺฐาเนนา’’ติ วจเน. จิตฺตนฺติ เสวนจิตฺตํ. อาปนฺโนสีติ ตฺวํ อาปนฺโน อสีติ โยชนา. อาม อาปนฺโนมฺหีติ อาม อหํ อาปนฺโน อมฺหีติ โยชนา. ตาวเทวาติ ตสฺมึ ปฏิชานกฺขเณเยว. ตํ ปุคฺคลนฺติ ปาราชิกมาปนฺนํ ตํ ปุคฺคลํ. ตปฺปจฺจยาติ ตสฺส ปาราชิกมาปนฺนสฺส การณา. ‘‘น กตเมน สมเถน สมฺมตี’’ติ ยํ ปน วจนํ วุตฺตนฺติ โยชนา. ตนฺติ วจนํ, วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ.

วุตฺตมาติกา ปญฺญตฺตีติ วุตฺตมาติกาสงฺขาตา ปญฺญตฺติ วินโย นามาติ โยชนา. มาติกา หิ ยสฺมา ปญฺญปียติ สงฺเขเปน ฐปียติ, ปการํ ชานาเปติ วา, ตสฺมา ปญฺญตฺตีติ วุจฺจติ. ‘‘ปทภาชนํ วุจฺจตี’’ติ อิมินา วิตฺถาเรน ภาชิยติ เอตายาติ วิภตฺตีติ ทสฺเสติ. วีติกฺกโมติ กายวาจาวีติกฺกโม. โส หิ น สํวรติ กายวาจํ น ปิทหตีติ อสํวโรติ วุจฺจติ. เยสํ วตฺตตีติ เอตฺถ วตฺตติกิริยาย กตฺตารํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วินยปิฏกญฺจ อฏฺฐกถา จา’’ติ. ปคุณาติ วาจุคฺคตา. เตติ เต ปุคฺคลา, ธาเรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. เอตสฺสาติ ปฐมปาราชิกสฺส. เกนาภตนฺติ เอตฺถ ภรธาตุยา ธารณโปสนตฺเถสุ (ปาณินี ๑๐๘ ธาตุปาเฐ) ธารณตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เกน อานีต’’นฺติ. ‘‘ปรมฺปราย อานีต’’นฺติ อิมินา ปรมฺปราภตนฺติ ปทสฺส ตติยาสมาสํ ทสฺเสติ. อถวา ‘‘เกนาภต’’นฺติ ปุจฺฉาย อนุรูปํ ยการโลปวเสน วากฺยนฺติ ทสฺเสติ.

๓. อุปาลิ ทาสโก เจวาติอาทิกา คาถาโย กิมตฺถํ เกหิ ฐปิตาติ อาห ‘‘อิทานี’’ติอาทิ. ตนฺติ ปรํ ปรํ. ตตฺถาติ ตาสุ คาถาสุ. ยนฺติ วจนํ. อิมินา นเยนาติ ปฐมปาราชิกสฺส ปุจฺฉาวิสชฺชเน วุตฺเตน อิมินา นเยน.

อิติ มหาวิภงฺเค ปญฺญตฺติวารวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

กตาปตฺติวาราทิวณฺณนา

๑๕๗. อิโตติ ปญฺญตฺติวารโต, ปรํ วุตฺตา สตฺต วารา อุตฺตานตฺถา เอวาติ โยชนา. กตาปตฺติวาโรติ ‘‘กตาปตฺตี’’ติ ปเทน ลกฺขิโต วาโร. เอเสว นโย เสเสสุปิ. ตทนนฺตโรติ เตสํ สตฺตนฺนํ วารานํ อนนฺตเร วุตฺโต. สมุจฺจยวาโรติ สํ เอกโต อาปตฺติวิปตฺติอาทโย อุจิยนฺติ สมฺปิณฺฑิยนฺติ เอตฺถาติ สมุจฺจโย, โสเยว วาโร สมุจฺจยวาโร.

๑๘๘. ตโตติ เตหิ อฏฺฐหิ วาเรหิ, ปรํ วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ปจฺจยวเสน วุตฺโต เอโก ปญฺญตฺติวาโรติ โยชนา. ปจฺจยวเสนาติ ปจฺจยสทฺทสฺส วเสน. ตสฺสาติ ปจฺจยสฺส. เตปีติ อฏฺฐ วาราปิ. อิตีติอาทิ นิคมนํ. ตโตติ มหาวิภงฺคโต, ปรํ อาคตาติ สมฺพนฺโธ. เอวํ อิเม ทฺวตฺตึส วาราติ โยชนา. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. เอตฺถาติ ทฺวตฺตึสวาเรสุ.

สมุฏฺฐานสีสวณฺณนา

๒๕๗. ตทนนฺตรายาติ เตสํ ทฺวตฺตึสวารานํ อนนฺตรํ วุตฺตาย สมุฏฺฐานกถาย เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ โยชนา. อนตฺตา อิติ นิจฺฉิตาติ อนตฺตาเตฺวว วินิจฺฉิตา. อิมินา อนตฺตา อิติ นิจฺฉยาติ เอตฺถ จิธาตุยา วินิจฺฉยตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อนิจฺจาการาทีหี’’ติ อิมินา สภาคธมฺมานนฺติ เอตฺถ อนิจฺจาการาทีหิ สมาโน ภาโค เอเตสนฺติ สภาคา, เตเยว ธมฺมา สภาคธมฺมาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. นามมตฺตมฺปีติ อนิจฺจาทินามมตฺตมฺปิ. ปิสทฺเทน ปเคว นามิโก อนิจฺจาทิสภาโวติ ทสฺเสติ. น ปญฺญายตีติ น ขายติ. อิมินา น นายตีติ เอตฺถ ญาธาตุยา ขายนตฺถํ ทสฺเสติ. ทุกฺขหานินฺติ เอตฺถ ทุกฺขํ ชหาตีติ ทุกฺขหานีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทุกฺขฆาตน’’นฺติ. ทุกฺขํ หนตีติ ทุกฺขฆาตโน, สทฺธมฺโม, ตํ. ‘‘ขนฺธกา ยา จ มาติกา’’ติ วตฺตพฺเพ สุขุจฺจารณตฺถาย รสฺสวเสน ปาโฐ อตฺถีติ อาห ‘‘ขนฺธกา ย จ มาติกา’’ติ. สมุฏฺฐานํ นิยโตกตนฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๑๖) เอตฺถ ‘‘สมุฏฺฐานํ นิยตกต’’นฺติ วตฺตพฺเพ ‘‘ปโรสหสฺส’’นฺติอาทีสุ วิย โอการาคมวเสน ‘‘สมุฏฺฐานนิยโตกต’’นฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘สมุฏฺฐานํ นิยตกต’’นฺติ. เอเตนาติ ‘‘สมุฏฺฐานํ นิยโตกต’’นฺติ ปาเฐน. ปจฺเจตพฺโพติ ปติ เอตพฺโพ, ปฏิมุขํ ญาตพฺโพติ อตฺโถ. อญฺเญหีติ ตีหิ สิกฺขาปเทหิ อญฺเญหิ สิกฺขาปเทหิ.

ตตฺถาติ สมฺเภทนิทานวจเนสุ. สมฺเภทวจเนน ปจฺเจตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ. ตานิ ตีณิ สิกฺขาปทานิ ฐเปตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ปญฺญตฺติเทสสงฺขาตนฺติ ปญฺญตฺติฏฺฐานภูตเทสสงฺขาตํ. ‘‘อิมานิ ตีณี’’ติ อิมินา ‘‘ทิสฺสนฺตี’’ติ กิริยาย กตฺตารํ ทสฺเสติ. ‘‘ปญฺญายนฺตี’’ติ อิมินา ทิสธาตุยา ขายนตฺถํ ทสฺเสติ. ตตฺถาติ สมุฏฺฐานนิยมสมฺเภทนิทานสงฺขาเตสุ ตีสุ, นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. อิตรํ ปนาติ สมุฏฺฐานนิยมสมฺเภเทหิ อญฺญํ ปน.

อาฬวีติ อาฬวิยํ. สกฺเกสุ ภคฺเคสุ จาติ เอตฺถ ชนปทนามตฺตา พหุวจนวเสน วุตฺตํ.

ทฺวีสุ วิภงฺเคสุ ปญฺญตฺตํ ยํ สิกฺขาปทํ อุทฺทิสนฺตีติ โยชนา. ‘‘วิภงฺเคสู’’ติ อิมินา วิภงฺเคติ เอตฺถ สุการโลโปติ ทสฺเสติ. ตสฺสาติ สิกฺขาปทสฺส. ยถาญายนฺติ ยุตฺติยา อนุรูปํ. ตนฺติ สมุฏฺฐานํ. เม สุณาถาติ มม สนฺติกา สุณาถ. อิตีติ อยมตฺโถ.

กถินนฺติ ปฐมกถินสมุฏฺฐานํ. อนนุญฺญาตาย สทฺธินฺติ อนนุญฺญาตสมุฏฺฐาเนน สทฺธึ. สทิสา อิธ ทิสฺสเรติ เอตฺถ อิธสทฺโท อตฺถปกรณวเสน อุภโตวิภงฺควิสโยติ อาห ‘‘อิธ อุภโตวิภงฺเค’’ติ. ‘‘สทิสานี’’ติ อิมินา สทิสาติ เอตฺถ นิการสฺสาการาเทโส ทสฺสิโต. ‘‘ทิสฺสนฺตี’’ติ อิมินา ทิสฺสเรติ เอตฺถ อนฺติสทฺทสฺส เรกาโร (นิรุตฺติทีปนิยํ ๕๗๐ สุเต) ทสฺสิโต.

สมุฏฺฐานสีโส

ปฐมปาราชิกสมุฏฺฐานวณฺณนา

๒๕๘. กิมตฺถํ ‘‘เมถุนํ สุกฺกสํสคฺโค’’ติอาทิวจนํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อิทานี’’ติอาทิ. ตตฺถ ตตฺถาติ ‘‘เมถุนํ สุกฺกสํสคฺโค’’ติอาทิวจเน. สมุฏฺฐานสีสนฺติ สมุฏฺฐานานํ, สมุฏฺฐาเนสุ วา สีสํ. เสสานีติ ปฐมปาราชิกโต เสสานิ ปญฺจสตฺตติ สิกฺขาปทานิ. เตนาติ ปฐมปาราชิเกน. ‘‘สุกฺกสํสคฺโค’’ติอาทิวจนํ สํวณฺเณนฺโต อาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตตฺถาติ ‘‘สุกฺกสํสคฺโค’’ติอาทิวจเน.

ขุทฺทกวณฺณนาวสาเนติ ขุทฺทกฏฺฐกถาย อวสาเน.

ลิงฺควิปริยาโยติ ลิงฺควิปลฺลาโส. กายมานสิกา กตาติ เอตฺถ กายมานเสสุ ปวตฺตา กายมานสิกาติ วุตฺเต สมุฏฺฐานาติ อาห ‘‘กายจิตฺตสมุฏฺฐานา กตา’’ติ.

ทุติยปาราชิกสมุฏฺฐานวณฺณนา

๒๕๙. อิทํ สมุฏฺฐานํ เอกํ สมุฏฺฐานสีสนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อทินฺนาทาน’’นฺติ อิมินา อทินฺนนฺติ เอตฺถ สมุทายนาเม เอกเทสโวหาโรติ ทสฺเสติ. เสสานีติ ทุติยปาราชิกโต เสสานิ เอกูนสตฺตติ สิกฺขาปทานิ. เตนาติ ทุติยปาราชิเกน. ตตฺถาติ ‘‘วิคฺคหุตฺตรี’’ติอาทิวจเน. วิคฺคหุตฺตรีติอาทิปทานํ พฺยญฺชเน อาทรมกตฺวา อตฺถเมว ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘มนุสฺสวิคฺคหอุตฺตริมนุสฺสธมฺมสิกฺขาปทานี’’ติ. อนิยตา ทุติยิกาติ อาปตฺตึ อเปกฺขิตฺวา ปาฬิยํ อิตฺถิลิงฺควเสน วุตฺตํ, อฏฺฐกถายํ ปน สิกฺขาปทํ อเปกฺขิตฺวา นปุํสกลิงฺควเสน ทุติยนฺติ วุตฺตํ.

สมุฏฺฐานา ติกา กตาติ เอตฺถ ‘‘ติกสมุฏฺฐานา’’ติ วตฺตพฺเพ ปทวิปริยายวเสน กการสฺส ทีฆวเสน สมุฏฺฐานา ติกาติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ติกสมุฏฺฐานา กตา’’ติ.

สญฺจริตฺตสมุฏฺฐานวณฺณนา

๒๖๐. ‘‘สญฺจรี’’ติ อิทํ ตาว สญฺจริตฺตํ นาม เอกสมุฏฺฐานสีสํ, เสสานิ เตน สทิสานิ.

วิภงฺเค อาคเตน ‘‘ริญฺจนฺตี’’ติ (ปารา. ๕๗๖) ปเทน เอฬกโลมโธวาปนสิกฺขาปทํ อุปลกฺขิตฺวา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘วิภงฺเค ริญฺจนฺติ อุทฺเทสนฺติ อาคต’’นฺติ.

‘‘ยาว ทฺวารโกสา อคฺคฬฏฺฐปนาย’’ อิติ (ปาจิ. ๑๓๕-๑๓๖) จ ‘‘อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา จีวรํ ทเทยฺย’’อิติ (ปาจิ. ๑๖๙) จ ‘‘จีวรํ สิพฺเพยฺย’’อิติ (ปาจิ. ๑๗๖-๑๗๗) จ วุตฺตสิกฺขาปทตฺตยนฺติ โยชนา.

‘‘สมณจีวเรน จา’’ติ เอวํ วจนํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สมณจีวรํ ทเทยฺยา’’ติ อิทํ (ปาจิ. ๙๑๗) วจนํ สนฺธายาติ สมฺพนฺโธ.

สมนุภาสนาสมุฏฺฐานวณฺณนา

๒๖๑. เภทนฺติ อิทํ สมนุภาสนํ นาม เอกํ สมุฏฺฐานสีสํ, เสสานิ เตน สทิสานิ.

กถินสมุฏฺฐานวณฺณนา

๒๖๒. อุพฺภตนฺติ อิทํ กถินสมุฏฺฐานํ นาม เอกํ สมุฏฺฐานสีสํ, เสสานิ เตน สทิสานิ.

อาวสเถน สทฺธินฺติ อาวสถสทฺเทน สทฺธึ.

เอฬกโลมสมุฏฺฐานวณฺณนา

๒๖๓. ‘‘เอฬกโลมา’’ติ อิทํ เอฬกโลมสมุฏฺฐานํ นาม เอกํ สมุฏฺฐานสีสํ. อิโตติ ยถาวุตฺตโต. ปาฬินฺติ มาติกาปาฬึ. วิรชฺฌิตฺวาติ ปุพฺพาปรโต วิราเธตฺวา. ยถาติ เยนากาเรน. ปนสทฺโท อนุคฺคหตฺโถ. กิญฺจาปิ ลิขนฺติ, ปน ตถาปีติ โยชนา. เอวนฺติ ตถากาเรน. อตฺถานุกฺกโมติ อตฺถสฺส อนุกฺกโม.

‘‘อภิกฺขุกาวา เสน จา’’ติ เอตํ วจนํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อภิกฺขุเก อาวาเส วสฺสํ วเสยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๐๔๗) อิทํ วจนํ สนฺธายาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ภิกฺขุนี’’ติอาทินา วุตฺตานีติ สมฺพนฺโธ. อาทิสทฺเทน ‘‘สิกฺขมานา จ สามเณรี คิหินิยา’’ติ ปาฐํ สงฺคณฺหาติ.

ปทโสธมฺมสมุฏฺฐานวณฺณนา

๒๖๔. ปทนฺติ อิทํ ปทโสธมฺมสมุฏฺฐานํ นาม เอกํ สมุฏฺฐานสีสํ, เสสานิ เตน สทิสานิ. ‘‘ตถา อตฺถงฺคเตน จา’’ติ เอตํ วจนํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อตฺถงฺคเต สูริเย โอวเทยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๕๔-๑๕๕) อิทํ วจนํ สนฺธายาติ สมฺพนฺโธ. อโนกาโส จ…เป… สนฺธาย วุตฺตนฺติ (ปาจิ. ๑๒๑๙-๑๒๒๑) เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

อทฺธานสมุฏฺฐานวณฺณนา

๒๖๕. อทฺธานนฺติ อิทํ อทฺธานสมุฏฺฐานํ นาม เอกํ สมุฏฺฐานสีสํ, เสสานิ เตน สทิสานิ.

เถยฺยสตฺถสมุฏฺฐานวณฺณนา

๒๖๖. เถยฺยสตฺถนฺติ อิทํ เถยฺยสตฺถสมุฏฺฐานํ นาม เอกํ สมุฏฺฐานสีสํ, เสสานิ เตน สทิสานิ. ‘‘พฺยูเหน สตฺตมา’’ติ อิทํ วจนํ วุตฺตนฺติ โยชนา. ตทนนฺตรเมวาติ ตสฺส สิกฺขาปทสฺส อนนฺตรเมว, ‘‘อาคต’’อิติ สมฺพนฺโธ.

ธมฺมเทสนาสมุฏฺฐานวณฺณนา

๒๖๗. ธมฺมเทสนาสมุฏฺฐาเน สมุฏฺฐานสีสํ นตฺถิ, สพฺพานิ เอกทส สิกฺขาปทานิ สมฺปิณฺเฑตฺวา ธมฺมเทสนาสมุฏฺฐานานีติ วุตฺตานิ. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ. เตสนฺติ เตสํ สิกฺขาปทานํ. สมฺภินฺนสมุฏฺฐานนฺติ สํสคฺคสมุฏฺฐานํ. ติวิธนฺติ ภูตาโรจนโจริวุฏฺฐาปนอนนุญฺญาตสมุฏฺฐานวเสน ติปฺปการํ. ตนฺติ นิยตสมุฏฺฐานํ, โหตีติ สมฺพนฺโธ. ปุน ตนฺติ นิยตสมุฏฺฐานํ, ทสฺเสตุนฺติ สมฺพนฺโธ. ปุน ตนฺติ วจนํ. เนตฺติธมฺมานุโลมิกนฺติ เอตฺถ กายวาจํ เนติ วิเนตีติ เนตฺติ, กายวาจํ เนติ วิเนติ เอตฺถ, เอตายาติ วา เนตฺติ. ธมฺโมติ ปาฬิ. สา หิ ยสฺมา อตฺถํ ธาเรติ, ตสฺมา ธมฺโมติ วุจฺจติ. เนตฺติเยว ธมฺโม เนตฺติธมฺโม, ตสฺส อนุโลมิกํ เนตฺติธมฺมานุโลมิกํ. เตน วุตฺตํ ‘‘วินยปาฬิธมฺมสฺส อนุโลม’’นฺติ.

อิติ สมุฏฺฐานสีสวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

อนฺตรเปยฺยาล กติปุจฺฉาวารวณฺณนา

๒๗๑. อิทานิ วุตฺโตติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิทานี’’ติ ปเทน สมฺพนฺธตฺตา วุตฺโตติ เอตฺถ ตปจฺจโย ปจฺจุปฺปนฺนกาลิโกติ ทฏฺฐพฺโพ.

ตตฺถาติ มาติกายํ, ปุจฺฉาสุ วา. อาคตาปตฺติปุจฺฉาติ อาคตาปตฺติยา ปุจฺฉา. หีติ วิเสสโชตโก, หิ วิเสสํ วกฺขามีติ อตฺโถ. เอตฺถาติ ‘‘กติ อาปตฺติกฺขนฺธา’’ติ ทุติยปเท. ‘‘ราสิวเสนา’’ติ อิมินา ขนฺธสทฺทสฺส ราสตฺถํ ทสฺเสติ. วินีตวตฺถูนีติ เอตฺถ วินีตสทฺโท วินยปริยาโยติ อาห ‘‘วินยปุจฺฉา’’ติ. นนุ วินีตวินยสทฺทานํ สทฺทโต นานตฺตา อตฺถโตปิ นานํ, กสฺมา ปน ‘‘วินยปุจฺฉา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘วินีตํ…เป… เอก’’นฺติ. อิทนฺติ ปทตฺตยํ. อตฺถโต เอกนฺติ อตฺถโตเยว เอกํ, น สทฺทโต. วินีตวตฺถูนีติ อาปตฺติวินยการณตฺตา วินีตวตฺถูนิ. เยสูติ อคารเวสุ. สตีติ สนฺเตสุ. เอตฺถ จ เยสุ สติ อาปตฺติโย น โหนฺติ, อสติ โหนฺตีติ วากฺยมฺปิ อวุตฺตสิทฺธินเยน คเหตพฺพํ. เยสูติ คารเวสุ. เตติ อคารวคารเว. ยสฺมา ปน นตฺถีติ สมฺพนฺโธ. วิปตฺติภาวปุจฺฉาติ วิปตฺติภาวสฺส ปุจฺฉา. ปุจฺฉิยติ อิมายาติ ปุจฺฉา. วิวาทมูลานิ อนุวาทมูลานีติ อิมา ปุจฺฉาโย มูลปุจฺฉาติ สมฺพนฺโธ. โปตฺถเกสุ ‘‘อิมานี’’ติ นิกาเรน สห ปาโฐ อตฺถิ, โส อปาโฐเยว. มูลปุจฺฉาติ ปุจฺฉิยนฺติ อิมาหีติ ปุจฺฉา, มูลานํ ปุจฺฉา มูลปุจฺฉา. ‘‘อธิกรณ’’นฺติอาทีสุ ‘‘วุตฺตํ’’ อิติ สมฺพนฺโธ. เตสํเยวาติ อธิกรณานํเยว. อยเมตฺถ มาติกา.

นิทฺเทเส มาติกายาติ ปาติโมกฺเข. วิภงฺเคติ ปทภาชนิยํ, อาคตวเสน วุตฺตาติ โยชนา. อยเมตฺถ นิทฺเทโส.

ปฏินิทฺเทเส อารตีติอาทิปทานํ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อารกา’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘อารกา’’ติ อิมินา อารตีติ เอตฺถ อาอุปสคฺคสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. เอเตหีติ อาปตฺติกฺขนฺเธหิ, อารกาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘รมตี’’ติ อิมินา ติปจฺจโย กตฺวตฺเถ โหตีติ ทสฺเสติ. รตีติ รมนํ. อิมินา ติปจฺจโย ภาวตฺเถปิ โหตีติ ทสฺเสติ. วินาติ เอเตหิ อาปตฺติกฺขนฺเธหิ วินา. อิมินา วิรตีติ เอตฺถ วิตฺยูปสคฺคสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. ปจฺเจกนฺติ ปติ เอกํ, ปฏิสทฺโท วิจฺฉตฺถโชตโก, วิสุํ วิสุนฺติ อตฺโถ. อิมินา ปฏิวิรตีติ เอตฺถ ปฏิตฺยูปสคฺคสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. วิรติ ปฏิวิรตีติ เอตฺถาปิ ติปจฺจโย ภาวตฺเถปิ เวทิตพฺโพ. เวรนฺติ อนตฺถกรตฺตา วิรมิตพฺพนฺติ วิรํ, ตเทว เวรํ, ราคาทิอกุสลธมฺมา. เต หิ เวรเหตุตฺตา เวรนฺติ วุจฺจนฺติ. เอตายาติ วิรติยา. อิมินา อกิริยาติ เอตฺถ ริริยปจฺจโย กรณตฺเถ โหตีติ ทสฺเสติ. ยํ อาปตฺติกฺขนฺธกรณนฺติ โยชนา. ตสฺสาติ อาปตฺติกฺขนฺธกรณสฺส. ปฏิปกฺขโตติ วิรุทฺธภาวโต. อิมินา อกรณนฺติ เอตฺถ อกาโร วิรุทฺธตฺโถติ ทสฺเสติ. อาปตฺติกฺขนฺธอชฺฌาปตฺติยาติ อาปตฺติกฺขนฺธานํ อติกฺกมิตฺวา อาปชฺชนสฺส. ‘‘เวลนโต’’ติ อิมินา เวลตีติ เวลา, เวลนํ วา เวลาติ วจนตฺเถ ทสฺเสติ. นิยฺยานนฺติ มคฺคํ. มคฺโค หิ นิพฺพานํ อารมฺมณกรณวเสน ยาติ คจฺฉตีติ นิยฺยานนฺติ วุจฺจติ. ‘‘พนฺธตี’’ติ อิมินา สิธาตุยา พนฺธนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘นิวาเรตี’’ติ อิมินา พนฺธธาตุยา อธิปฺปายตฺถํ. เอตนฺติ ‘‘เสตู’’ติ นามํ. ตํ เสตุนฺติ อาปตฺติกฺขนฺธสงฺขาตํ ตํ เสตุํ. เอตฺถ เกสุจิ โปตฺถเกสุ ‘‘โส เสตู’’ติ จ ‘‘เอตาย ปญฺญตฺติยา’’ติ จ ปาโฐ อตฺถิ, โส อปาโฐเยว.

พุทฺเธ อคารวาทีสุ เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. โยติ โย โกจิ, น คจฺฉตีติอาทีสุ สมฺพนฺโธ. ธรมาเนติ ติฏฺฐมาเน, สํวิชฺชมาเนติ อตฺโถ. อุปฏฺฐานนฺติ อุปฏฺฐานฏฺฐานํ, อุปฏฺฐานตฺถํ วา. เอตสฺสาติ ยสฺส กสฺสจิ คหฏฺฐสฺส วา ปพฺพชิตสฺส วา. ธมฺมสฺสวนนฺติ ธมฺมสฺสวนฏฺฐานํ, ธมฺมสฺสวนตฺถํ วา. ธมฺมสฺสวนคฺคนฺติ ธมฺมสฺสวนํ คณฺหนฺติ เอตฺถาติ ธมฺมสฺสวนคฺโค, ธมฺมสวนมณฺฑโป. อถ วา ธมฺมสฺสวนํ คณฺหาตีติ ธมฺมสฺสวนคฺโค, ธมฺมสฺสวนฏฺฐาเน สมาคมชโน, ตํ ธมฺมสฺสวนคฺคํ. จิตฺตีการนฺติ อปจายนาการํ. วิกฺขิตฺโต วา อนาทโร วา หุตฺวา นิสีทตีติ โยชนา. กายปาคพฺพิยนฺติ ภุสํ ครติ อญฺเญ ปีเฬติ อเนนาติ ปคพฺโพ, อติมาโน, โอฏฺฐโช ตติยกฺขโร. ปคพฺพสฺส ภาโว ปาคพฺพิยํ, กาเยน ปาคพฺพิยํ กายปาคพฺพิยํ (วชิร. ฏี. ปริวาร ๒๗๑; สารตฺถ. ฏี. ปริวาร ๓.๒๗๑; วิ. วิ. ฏี. ปริวาร ๒.๒๗๑ สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๑๔๖; อ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๖.๘๒-๘๔; สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๔), กายานาจารํ. ติสฺโส สิกฺขาติ อธิสีลสิกฺขาทิกา ติสฺโส สิกฺขา. ปมชฺชนํ ปมาโท, สติวิปฺปวาโสติ อาห ‘‘ปมาเท จ สติวิปฺปวาเส’’ติ. อามิสปฏิสนฺธารนฺติ อามิเสน อตฺตโน, ปเรสญฺจ อนฺตรสฺส ปฏิสนฺทหนํ อามิสปฏิสนฺธาโร, ตถา ธมฺมปฏิสนฺธาโร.

๒๗๒. สตฺถริปิ อคารโวติอาทีนํ อตฺโถติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อนีจวุตฺตี’’ติอาทินา อปฺปติสฺโสติ ปทสฺส อธิปฺปายตฺถํ ทสฺเสติ, สทฺทตฺโถ ปเนวํ เวทิตพฺโพ, ปฏิมุขํ อาทเรน สตฺถุวจนํ อสุณนฺโต อปฺปติสฺโส นามาติ. อชฺฌตฺตํ วาติ เอตฺถ นิยกชฺฌตฺตาทีสุ จตูสุ นิยกชฺฌตฺตภาวญฺจ สตฺตมีวิภตฺติยา อมาเทสภาวญฺจ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺตโน สนฺตาเน วา’’ติ. ‘‘อตฺตโน ปกฺเข วา’’ติ อิมินา อตฺตโน จิตฺตสนฺตาเนติ อตฺถํ ปฏิกฺขิปติ. ตตฺร ตุเมฺหติ เอตฺถ ตสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตสฺมึ อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภเท’’ติ. สปรสนฺตาเนติ อตฺตปรสนฺตาเน. ปหานายาติ เอตฺถ หาธาตุยา กรณญฺจ อายสทฺทสฺส ตทตฺถภาวญฺจ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เมตฺตาภาวนาทีหิ นเยหิ ปหานตฺถ’’นฺติ. เมตฺตาภาวนาทีหีติอาทิสทฺเทน กรุณาภาวนาทึ สงฺคณฺหาติ. ตนฺติ วิวาทมูลํ. ‘‘อปฺปวตฺติภาวายา’’ติ อิมินา อนวสฺสวายาติ เอตฺถ อวปุพฺพ สุธาตุยา ปวตฺตนตฺถํ ทสฺเสติ.

สนฺทิฏฺฐิปรามาสีติ เอตฺถ สสฺส อตฺตโน อิทํ สํ, สํ ทิฏฺฐึ ปรโต อามสตีติ สนฺทิฏฺฐิปรามาสีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สกเมว ทิฏฺฐึ ปรามสตี’’ติ. ‘‘ย’’นฺติอาทินา ปรามสนาการํ ทสฺเสติ. อาธานคฺคาหีติ เอตฺถ อาภุโส ฐิยเต อาธานนฺติ วจนตฺเถน อาธานสทฺโท ทฬฺหปริยาโยติ อาห ‘‘ทฬฺหคฺคาหี’’ติ. ทฬฺหํ คณฺหาตีติ ทฬฺหคฺคาหี.

๒๗๓. อนุวาทมูลนิทฺเทโส กิญฺจาปิ สมาโนติ โยชนา. อถ โขติ ตถา สมาโนปิ, อยเมตฺถ วิเสโสติ สมฺพนฺโธ. วิวทนฺตานํ ปุคฺคลานนฺติ โยชนา. ตถา วิวทนฺตาติ เตนากาเรน วิวทนฺตา, อนุวทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อสุกํ นาม วิปตฺตึ อาปนฺโน’’ติ วุตฺตเมวตฺถํ อาปตฺติยา สลฺลกฺเขตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปาราชิกํ อาปนฺโนสี’’ติอาทิ. เอตฺถาติ อนุวาทมูเล. วิเสโสติ วิวาทมูลโต วิเสโส. วิวทนฺตานํ โกธูปนาหาทีนิ วิวาทมูลานิ, อนุวทนฺตานํ อนุวาทมูลานีติ วุตฺตํ โหติ.

๒๗๔. เมตฺตํ กายกมฺมํ นามาติ เอตฺถ เมตฺตา เอตสฺสตฺถีติ เมตฺตํ, กายกมฺมํ, เมตฺตจิตฺตสหคตํ กายกมฺมนฺติ วุตฺตํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เมตฺตจิตฺเตน กตํ กายกมฺม’’นฺติ. สมฺมุขปรมฺมุขานํ วิตฺถารํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ สมฺมุขปรมฺมุเขสุ. กายกมฺมํ นามาติ เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. เถรานํ ทานอิติ สมฺพนฺโธ. อุภเยหิปีติ นวกตฺเถเรหิปิ. เตสูติ นวกตฺเถเรสุ. อวมญฺญนฺติ อวมานํ. อตฺตโน ทุนฺนิกฺขิตฺตานํ ปฏิสามนํ วิย ปฏิสามนนฺติ โยชนา. ‘‘เมตฺตากายกมฺมสงฺขาโต’’ติ อิมินา อยมฺปิ ธมฺโมติ เอตฺถ ธมฺมสรูปํ ทสฺเสติ. ปิสทฺโท อุปริ วกฺขมาเน ธมฺเม อเปกฺขติ. ‘‘สริตพฺโพ’’ติ อิมินา อนียสทฺโท กมฺมวาจโกติ ทสฺเสติ. สติชนโกติ สพฺรหฺมจารีนํ สติชนโก. ตสฺส ปทสฺส อธิปฺปายํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โย น’’นฺติอาทิ. ตตฺถ โยติ ปุคฺคโล. นนฺติ เมตฺตํ กายกมฺมํ. ตํ ปุคฺคลํ อนุสฺสรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เยสนฺติ สพฺรหฺมจารีนํ. เตติ สพฺรหฺมจาริโน. ปสนฺนจิตฺตา หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปิยํ กโรตี’’ติ อิมินา ปิยกรโณติ ปทสฺส ปิยํ กโรตีติ ปิยกรโณติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เอเสว นโย ครุกรโณติ เอตฺถาปิ. ‘‘สงฺคเหตพฺพภาวายา’’ติ อิมินา สงฺคหายาติ ปทสฺส ภาวปฺปธานกมฺมนิทฺเทสภาวํ ทสฺเสติ. สงฺคเหตพฺโพติ สงฺคโห, ตทตฺถาย. เตหีติ สพฺรหฺมจารีหิ. ‘‘สมคฺคภาวายา’’ติ อิมินา สมคฺคสฺส ภาโว สามคฺคีติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ.

ปคฺคยฺห วจนนฺติ ปคฺคเหตฺวา วจนํ. วิหาเรติ อาธาเร ภุมฺมํ, เถเร อสนฺเตติ โยชนา. ตนฺติ เถรํ กทา อาคมิสฺสติ นุโขติ โยชนา. มมายนวจนนฺติ มมายนากาเรน ปวตฺตํ วจนํ. เมตฺตาสิเนหสินิทฺธานีติ เมตฺตาสงฺขาเตน สิเนเหน สิเนหิตานิ. นยนานีติ จกฺขูนิ. ‘‘อปฺปาพาโธ’’ติ อิมินา อโรโคติ ปทสฺเสว อตฺถํ ทสฺเสติ. นิจฺจาพาเธน วา อโรโค, อาคนฺตุกาพาเธน อปฺปาพาโธ, อชฺฌตฺตาพาเธน วา อโรโค, พหิทฺธาพาเธน อปฺปาพาโธ, กายาพาเธน วา อโรโค, จิตฺตาพาเธน อปฺปาพาโธ. สมนฺนาหรณนฺติ ปุนปฺปุนํ มนสิกรณํ.

น ปุคฺคลํ ปฏิวิภชิตฺวา ภุญฺชตีติ โยชนา. ตทตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘โย หี’’ติอาทิ. ตตฺถ โยติ ปุคฺคโล, ภุญฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เอตฺตกํ…เป… ภุญฺชิสฺสามี’’ติ อิมินา อามิสปฏิวิภตฺตโภคิภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘เอตฺตกํ วา อสุกสฺส จ…เป… ภุญฺชิสฺสามี’’ติ อิมินา ปุคฺคลปฏิวิภตฺตโภคิภาวํ ทสฺเสติ. อยนฺติ ปุคฺคโล. อาภตนฺติ คามาทิโต อานีตํ. อทาตุมฺปีติ ปิสทฺเทน ทาตุมฺปิ วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ. ทานญฺหิ นาม น กสฺสจิ วาริตํ. สพฺเพสนฺติ ทุสฺสีลสีลวนฺตานํ. วุตฺตนฺติ อฏฺฐกถายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๔๑; ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔๙๒; อ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๖.๑๑) วุตฺตํ. วิเจยฺยาติ วิจินิตฺวา. ทาตุมฺปีติ ปิสทฺเทน อวิจินิตฺวา สามญฺญโต ทาตุมฺปิ วฏฺฏตีติ สมฺปิณฺเฑติ. นนุ เอวํ สติ ปุคฺคลวิภาโค กโต นาม โหติ, กสฺมา วิเจยฺย ทาตุํ วฏฺฏตีติ อาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. หีติ ยสฺมา. เอเตติ คิลานาทโย. อิทํ ปทํ วิจินิตฺวาติ ปเท กมฺมํ, ‘‘เทนฺเตนา’’ติ ปเท สมฺปทานํ. หีติ สจฺจํ. อิติ อยนฺติ อิติ มนสิกตฺวา อยํ สารณียธมฺมปูรโก.

อขณฺฑานีติอาทีสุ ปฐมํ ตาว ขณฺฑฉิทฺทสพลกมฺมาสานิ ทสฺเสตฺวา เตสํ ปฏิปกฺขวเสน อขณฺฑาทีนิ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยสฺสาติ ภิกฺขุสฺส, สิกฺขาปทํ ภินฺนนฺติ สมฺพนฺโธ. สตฺตสุ อาปตฺติกฺขนฺเธสูติ อาธาเร ภุมฺมํ, สิกฺขาปทนฺติ สมฺพนฺโธ. อาปตฺติญฺหิ ปฏิจฺจ สิกฺขาปทสฺส ปญฺญตฺตตฺตา อาปตฺติ ตสฺส วิสโย โหติ. อาทิมฺหิ วา อนฺเต วาติ สิกฺขาปทานํ อาทิมฺหิ วา อนฺเต วา. วาสทฺโท อนิยมวิกปฺปตฺโถ. สิกฺขาปเท ภินฺเน อาปตฺติสมฺภวโต วุตฺตํ ‘‘สิกฺขาปทํ ภินฺน’’นฺติ. ขณฺฑํ นามาติ ฉินฺนํ นาม. เวมชฺเฌติ สิกฺขาปทานํ เวมชฺเฌ. ภินฺนนฺติ สิกฺขาปทํ ภินฺนํ. ฉิทฺทํ นามาติ วิวรํ นาม. เทฺว ตีณิ สิกฺขาปทานีติ สมฺพนฺโธ. สพลํ นามาติ จิตฺรํ นาม. ภินฺนานีติ สิกฺขาปทานิ ภินฺนานิ. กมฺมาสํ นามาติ วิจิตฺรํ นาม. เอตฺถ จ เอกสฺมึ ฐาเน เอเกน วิสภาควณฺเณน จิตฺรํ สพลํ นาม, นานาฐาเน นานาวณฺเณน วิจิตฺรํ กมฺมาสํ นามาติ อยเมเตสํ วิเสโส. ขณฺฑาทีนํ วิปริวตฺตนวเสน อขณฺฑาทีนิ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺส ปนา’’ติอาทิ. อภินฺนานิสีลานีติ อภินฺนานิ สิกฺขาปทสีลานิ. ตานิ ปนาติ สีลานิ ปน. ‘‘เอตานี’’ติ ปทํ ปทาลงฺการมตฺตํ. ภุชิสฺสภาวกรณโตติ ตณฺหาทาสพฺยโต โมเจตฺวา ภุชิสฺสกรณภาวโต. อิมินา ‘‘ภุชิสฺสภาวกรณานี’’ติ วตฺตพฺเพ อุตฺตรปทโลปวเสน เอวํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. ภุชิสฺสานีติ วุจฺจนฺตีติ สมฺพนฺโธ. วิญฺญูหีติ พุทฺธาทีหิ สปฺปุริเสหิ. อุปจารสมาธึ อปฺปนาสมาธึ วาติ เอตฺถ วาสทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. อุปจารสมาธิญฺจ อปฺปนาสมาธึ จาติ หิ อตฺโถ. ‘‘สํวตฺตยนฺตี’’ติ อิมินา สมาธิสํวตฺตนิกานีติ เอตฺถ อนียสทฺโท พหุลํ กตฺตุวาจโกติ ทสฺเสติ. สีลสามญฺญคโตติ เอตฺถ สมานสฺส ภาโว สามญฺญํ, ตํ คโตติ สามญฺญคโต, สีเลน สามญฺญคโต สีลสามญฺญคโต, หุตฺวา วิหรตีติ โยชนา. เตน วุตฺตํ ‘‘สมานภาวูปคตสีโล วิหรตี’’ติ.

ยายํ ทิฏฺฐีติ เอตฺถ ‘‘ทิฏฺฐี’’ติ สามญฺญคตสฺสาปิ สทฺทสฺส ‘‘อริยา’’ติ สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน วิเสสวิสยตฺตา สมฺมาทิฏฺฐีติ อาห ‘‘มคฺคสมฺปยุตฺตา สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ. ‘‘มคฺคสมฺปยุตฺตา’’ติ อิมินา โลกิยสมฺมาทิฏฺฐึ ปฏิกฺขิปติ. นิทฺโทสาติ วิสุทฺธตฺตา, อุตฺตมตฺตา วา นิทฺโทสา. อิมินา อริยสทฺโท นิทฺโทสตฺถวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโกติ ทสฺเสติ. นิยฺยาตีติ นิพฺพานํ ยาติ. อิมินา อนียสทฺโท พหุลํ กตฺตุวาจโกติ ทสฺเสติ. โย ตถาการี โหติ, ตกฺกรสฺสาติ โยชนา. ตถาการีติ ตาย มคฺคสมฺปยุตฺตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา การี โหติ. อิมินา ตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา กโรตีติ ตกฺกโรติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ทุกฺขกฺขยายาติ เอตฺถ ขียนํ ขโย, ทุกฺขสฺส ขโย ทุกฺขกฺขโย, ตทตฺถายาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สพฺพทุกฺขสฺส ขยตฺถ’’นฺติ. เสสนฺติ วุตฺตวจนโต เสสํ วจนํ.

อิติ กติปุจฺฉาวารวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

ขนฺธกปุจฺฉาวาโร

ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนาวณฺณนา

๓๒๐. อุปสมฺปทกฺขนฺธกนฺติ มหาขนฺธกํ. ‘‘นิทาเนน จ นิทฺเทเสน จ สทฺธิ’’นฺติ อิมินา สห นิทาเนนาติ สนิทานํ, สห นิทฺเทเสนาติ สนิทฺเทสนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เอตฺถ นิทาเนนาติ สิกฺขาปทปญฺญตฺติเทสสงฺขาเตน นิทาเนน. นิทฺเทเสนาติ ปุคฺคลาทินิทฺเทเสน. ตตฺถาติ อุปสมฺปทกฺขนฺธเก. สมุกฺกฏฺฐปทานนฺติ เอตฺถ สมุกฺกฏฺฐสทฺโท อุตฺตมปริยาโยติ อาห ‘‘อุตฺตมานี’’ติ. ปทานีติ ‘‘น ภิกฺขเว อูนวีสติวสฺโส ปุคฺคโล อุปสมฺปาเทตพฺโพ’’ติ (ปาจิ. ๔๐๒-๔๐๓; มหาว. ๑๒๔) อาทินา นเยน วุตฺตานิ ปทานิ. อิเมหิ ปเทหิ ‘‘สมุกฺกฏฺฐานิ ปทานิ สมุกฺกฏฺฐปทานี’’ติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. อิตีติ อยมตฺโถ. กสฺมา ปเนตฺถ ‘‘สมุกฺกฏฺฐปทานํ กติ อาปตฺติโย’’ติ ปทานเมว สามิวเสน นิทฺเทโส กโต, นนุ อาปตฺติโย นาม ปุคฺคลานญฺเญว โหนฺตีติ อาห ‘‘เยน เยน หี’’ติอาทิ. หีติ ยสฺมา. เยน เยน ปเทน ปญฺญตฺตาติ สมฺพนฺโธ. สา สาติ อาปตฺติ. เทฺว อาปตฺติโยติ เอตฺถ ทฺวินฺนํ อาปตฺตีนํ สรูปํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปาจิตฺติยํ, ทุกฺกฏ’’นฺติ.

นสฺสนฺเตเตติ นสฺสนฺตุ เอเต. วินสฺสนฺเตเตติ วินสฺสนฺตุ เอเต ภิกฺขูติ อตฺโถ. เตหีติ ภิกฺขูหิ. วทโตติ วทนฺตานํ. เสเสสุ อุโปสถกรเณสูติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ทุกฺกฏาปตฺติเยวา’’ติ อิมินา เอกา อาปตฺตีติ เอตฺถ อตฺถปกรณาทิวเสน ทุกฺกฏาปตฺติเยวาติ ทสฺเสติ.

ปวารณกฺขนฺธเกปีติ ปิสทฺโท อุโปสถกฺขนฺธกํ อเปกฺขติ.

จมฺมสํยุตฺเตปีติ จมฺเมน สํยุตฺตํ กตฺวา เทสิเต ขนฺธเกปิ, จมฺมกฺขนฺธเกปีติ อตฺโถ. ปิสทฺโท ปวารณกฺขนฺธกํ อเปกฺขติ. เภสชฺชกฺขนฺธเกปีติ ปิสทฺโท จมฺมกฺขนฺธกํ อเปกฺขติ. สมนฺตาติ องฺคชาตสฺส สมนฺตโต.

ตตฺถาติ กถินกฺขนฺธเก. จีวรสํยุตฺเตติ จีวรกฺขนฺธเก.

จมฺเปยฺยเกติ จมฺเปยฺยกฺขนฺธเก. สมุจฺจยกฺขนฺธเกสุปีติ ปิสทฺโท จมฺเปยฺยกฺขนฺธกํ อเปกฺขติ.

สมถกฺขนฺธเก อิมา เทฺว อาปตฺติโย โหนฺตีติ โยชนา. เอเสว นโย เสเสสุปิ. ขุทฺทกวตฺถุเกติ ขุทฺทกวตฺถุกฺขนฺธเก. ครุภณฺฑวิสฺสชฺชเนติ ครุภณฺฑสฺส วิสฺสชฺชเน.

สงฺฆเภเทติ สงฺฆเภทกฺขนฺธเก. ‘‘สมาจารํ ปุจฺฉิสฺสนฺติ วุตฺเต วตฺตกฺขนฺธเก’’ติ อิมินา สมาจารสทฺเทน วตฺตกฺขนฺธกํ คเหตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. สาติ ทุกฺกฏาปตฺติ. ‘‘ตถา’’ติ ปเทน ‘‘เอกา ทุกฺกฏาปตฺติเยวา’’ติ ปทํ อติทิสติ. ‘‘ปาติโมกฺขฏฺฐปเน’’ติ อิมินา ปาฬิยํ ฐปนํ ปุจฺฉิสฺสนฺติ เอตฺถ ‘‘ปาติโมกฺข’’นฺติอาทิปทสฺส โลปํ ทสฺเสติ. ปญฺจสติกสตฺตสติเกสูติ ปญฺจสติกกฺขนฺธกสตฺตสติกกฺขนฺธเกสุ. อาโรปิโตติ เอตฺถ รุปธาตุยา ทฺวิกมฺมิกตฺตา, นฺยาทิคณตฺตา จ ‘‘ธมฺโม’’ติ ปธานกมฺมเมว วุตฺตํ, น ‘‘สงฺคห’’นฺติ อปธานกมฺมํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ธมฺโม สงฺคห’’นฺติ. ตตฺถาติ ปญฺจสติกสตฺตสติเกสุ.

อิติ ขนฺธกปุจฺฉาวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

เอกุตฺตริกนโย

เอกุตฺตริกนโย เอกกวารวณฺณนา

๓๒๑. เอวํ ขนฺธกปุจฺฉาย วณฺณนํ กตฺวา อิทานิ เอกุตฺตริกนยสฺส ตํ กโรนฺโต อาห ‘‘อาปตฺติ…เป… นเย’’ติ. ตตฺถ เอกุตฺตริกนเย เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. ‘‘ฉ อาปตฺติสมุฏฺฐานานี’’ติ อิมินา สมุฏฺฐานานิ อาปตฺตึ กโรนฺตีติ อตฺเถน อาปตฺติกรา นามาติ ทสฺเสติ. เอเตสนฺติ ฉนฺนํ อาปตฺติสมุฏฺฐานานํ. หีติ ยสฺมา, อาปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. สิกฺขาปเท จาติ มาติกาสิกฺขาปเท จ. ลหุกา อาปตฺตีติ เอตฺถ อปฺปสาวชฺชตฺตา น ลหุกา นาม โหติ, ลหุเกน ปน วินยกมฺเมนาติ อาห ‘‘ลหุเกน วินยกมฺเมน วิสุชฺฌนโต’’ติ. ปญฺจวิธาติ ถุลฺลจฺจยาทิวเสน ปญฺจปการา. เกนจีติ ลหุเกน วา ครุเกน วา เกนจิ อากาเรน. สํวิชฺชติ คิหิภาวโต อวเสโส สมณภาโว เอติสฺสาติ สาวเสสา, ปฏิปกฺขวเสน อนวเสสา. เทฺว อาปตฺติกฺขนฺธาติ ปาราชิกสงฺฆาทิเสสวเสน เทฺว อาปตฺติกฺขนฺธา.

‘‘กโรนฺตี’’ติ อิมินา อนฺตรายิกาติ เอตฺถ ณิกปจฺจยสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. อนฺตรายิกา อาปตฺติโย สพฺพถา อนฺตรายิกา โหนฺตีติ อาห ‘‘อนฺตรายิกํ อาปนฺนสฺสาปี’’ติอาทิ. เทเสตฺวา สุทฺธิปตฺตสฺสาติ สมฺพนฺโธ. โลกวชฺชาติ โลเกหิ วชฺเชตพฺพา. ปณฺณตฺติวชฺชาติ ภควโต ปณฺณตฺติยา วชฺเชตพฺพา. ยนฺติ ยํ อาปตฺตึ อาปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. กโรนฺโตติ กิริยมานโต. เอตฺถ หิ มานสทฺทสฺส อนฺตาเทโส. อิมินา กรณํ กิริยนฺติ ภาวตฺถํ ทสฺเสติ. อาปชฺชตีติ ปุคฺคโล อาปชฺชติ. สา อาปตฺติ กิริยโต สมุฏฺฐิตา นามาติ โยชนา. กา อาปตฺติ วิยาติ อาห ‘‘ปาราชิกาปตฺติ วิยา’’ติ. เอเสว นโย อนนฺตรวาเกฺยสุปิ.

ปุพฺพาปตฺตีติ เอตฺถ ปุพฺพสทฺโท ปฐมตฺโถติ อาห ‘‘ปฐมํ อาปนฺนาปตฺตี’’ติ. ‘‘อาปนฺนา’’ติ ปเทน มชฺเฌโลปํ ทสฺเสติ. ปจฺฉา อาปนฺนาปตฺตีติ วตฺตเภททุกฺกฏาปตฺติ. มูลวิสุทฺธิยาติ มูเล กายจิ อาปตฺติยา อมิสฺสตฺตา วิสุทฺธิยา อาปตฺติยา. กุรุนฺทิยํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อิทมฺปีติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตวจนมฺปิ. ปิสทฺเทน ปุริมํ มหาอฏฺฐกถาวจนํ อเปกฺขติ. เอเกน ปริยาเยนาติ เอเกน การเณน.

ยาติ อาปตฺติ, เทสิตา โหตีติ สมฺพนฺโธ. อยํ เทสิตา คณนูปิกา นามาติ โยชนา. ยา เทสิตา โหติ, อยํ อคณนูปิกา นามาติ โยชนา. สอุสฺสาเหเนวาติ ปุนปิ อาปชฺชิสฺสามีติ สห อุสฺสาเหเนว. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ‘‘คณนํ น อุเปตี’’ติ อิมินา คณนํ น อุปคจฺฉตีติ อคณนูปิกาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. อฏฺฐเม วตฺถุสฺมึ ปูรเณติ สมฺพนฺโธ. อิทํ ปาฬิยํ อฏฺฐวตฺถุกปูรณวเสน ภิกฺขุนีนํ อาคตตฺตา ภิกฺขุนิโย สนฺธาย วุตฺตํ. ภิกฺขูนมฺปิ ทุติยปาราชิกฏฺฐาเน ลพฺภติเยว.

ถุลฺลวชฺชาติ เอตฺถ ถุลฺลํ วชฺชํ เอติสฺสาติ ถุลฺลวชฺชาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ถุลฺลโทเส ปญฺญตฺตา’’ติ. ยา จ ธมฺมิกสฺส ปฏิสฺสวสฺส อสจฺจาปเน อาปตฺติ อตฺถิ, สา จ คิหิปฏิสํยุตฺตาติ โยชนา. ปญฺจานนฺตริยกมฺมาปตฺตีติ ปญฺจหิ อานนฺตริยกมฺเมหิ อาปนฺนา ปาราชิกาปตฺติ. สุทินฺนตฺเถราทีติ อาทิสทฺเทน ธนิยตฺเถราทโย สงฺคณฺหาติ. อาทิกมฺมิโกติ อาทิกมฺมํ กโรนฺโต, ตสฺมึ นิยุตฺโต วา. มกฺกฏิสมณาทีติ อาทิสทฺเทน วชฺชิปุตฺตกาทโย สงฺคณฺหาติ. โย กทาจิ กรหจิ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, โส อธิจฺจาปตฺติโก นามาติ โยชนา. ปรโตปิ เอเสว นโย.

‘‘โจเทตี’’ติ อิมินา โจเทตีติ โจทโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘โจทิโต’’ติ อิมินา โจทิตพฺโพติ จุทิโต, โสเยว จุทิตโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ปญฺจทสสูติ ปาติโมกฺขฏฺฐปนกฺขนฺธเก วุตฺเตสุ ปญฺจทสธมฺเมสุ. เตนาติ อธมฺมโจทเกน, โจทิโตติ สมฺพนฺโธ. ปาติโมกฺขฏฺฐปนกฺขนฺธเก (จูฬว. ๔๐๑) วุตฺเต สจฺเจ จ อกุปฺเป จ อติฏฺฐนฺโตปิ อธมฺมจุทิตโกเยว นาม, โส ปน ธมฺมโจทเกน โจทิเตเยว กุปฺปนฺโต อธมฺมจุทิตโก นาม, อธมฺมโจทเกน โจทิเต ปน กุปฺปนฺโตปิ อธมฺมจุทิตโก นาม น โหติ, ตสฺมา อิธ น วุตฺโต. ‘‘สมนฺนาคโต’’ติ อิมินา นิยตา เอตสฺส สนฺตีติ นิยโตติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ.

อาปชฺชิตุํ ภพฺพาติ ภพฺพาปตฺติกา. เกนจิ กมฺเมน อกโตปิ อนุกฺขิตฺตโกเยว นาม, โส ปน อุกฺขิตฺตโกติ สงฺกาภาวโต อิธ น วุตฺโต. อยนฺติ ตชฺชนียาทิกมฺมกโต ภิกฺขุ. หีติ ยสฺมา, น โกเปตีติ สมฺพนฺโธ. ลิงฺคทณฺฑกมฺมสํวาสนาสนาหีติ ลิงฺคนาสเนน จ ทณฺฑกมฺมนาสเนน จ สํวาสนาสเนน จ. เยนาติ ภิกฺขุนา. โสติ นานาสํวาสโก. ทฺวินฺนํ นานาสํวาสกานํ วิเสโส เหฏฺฐา (ปาจิ. อฏฺฐ. ๔๒๘) วุตฺโตเยว. ฐปนํ ชานิตพฺพนฺติ เอตฺถ กึ ฐปนํ นามาติ อาห ‘‘ปาติโมกฺขฏฺฐปน’’นฺติ.

อิติ เอกกวารวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

เอกุตฺตริกนโย ทุกวารวณฺณนา

๓๒๒. ทุเกสุ อจิตฺตกา อาปตฺตีติ สมฺพนฺโธ. ภูตาโรจนาปตฺตีติ ปาจิตฺติยาปตฺติ. อภูตาโรจนาปตฺตีติ ปาราชิกถุลฺลจฺจยาปตฺติ. ปทโสธมฺมาทิกาติอาทิสทฺเทน อุตฺตริฉปญฺจวาจา สงฺคหิตา. มญฺจปีฐาทีนนฺติอาทิสทฺเทน ภิสิอาทโย สงฺคณฺหาติ. อนาปุจฺฉาคมนาทีสูติ อาทิสทฺเทน อนุทฺธริตฺวา คมนํ สงฺคณฺหาติ. สปุคฺคโลติ โส อตฺตสงฺขาโต ปุคฺคโล สปุคฺคโล. ปรปุคฺคโลติ ปโร ปุคฺคโล ปรปุคฺคโล. ครุกนฺติ สงฺฆาทิเสสํ. ลหุกนฺติ ปาจิตฺติยํ. ปุน ครุกนฺติ ปาราชิกํ. ปุน ลหุกนฺติ ปาจิตฺติยเมว.

องฺคุลิมตฺตมฺปีติ ปิสทฺเทน เกสคฺคมตฺตมฺปีติ อตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. ตนฺติ มญฺจปีฐํ. คมิโย อาปชฺชติ นามาติ สมฺพนฺโธ.

‘‘อาทิยนฺโต อาปชฺชติ นามา’’ติอาทินา อตฺถาปตฺติ อาทิยนฺโต อาปชฺชตีติ ปาฬิยํ อาทิยนฺโต หุตฺวา อาปชฺชติ อาปตฺติ อตฺถีติ โยชนานยํ ทสฺเสติ. เอวญฺหิ สติ ‘‘อาปชฺชตี’’ติ อาขฺยาตปทํ ‘‘อตฺถี’’ติ กิริยนฺตรํ อเปกฺขิตฺวา กตฺตา โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา อาทิยนฺโต ปุคฺคโล ยํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, สา อาปตฺติ อตฺถีติ โยชนา. เอเสว นโย อญฺเญสุปิ. มูคพฺพตาทีนีติ อาทิสทฺเทน โควตกุกฺกุรวตาทีนิ สงฺคณฺหาติ. ปาริวาสิกาทโย อาปชฺชนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตชฺชนียาทิกมฺมกตา วา ปุคฺคลาติ โยชนา. อสมาทิยนฺตา อาปชฺชนฺตีติ อสมาทิยนฺตา หุตฺวา อาปชฺชนฺติ. เตติ ปุคฺคเล. กโรนฺโต อาปชฺชติ นามาติ กโรนฺโต หุตฺวา อาปชฺชติ นามาติ โยชนา. เอวํ เทนฺโต อาปชฺชติ นามาติอาทีสุปิ.

เอกรตฺตฉารตฺตสตฺตาหทสาหมาสาติกฺกเมสูติ ‘‘เอกรตฺตมฺปิ ติจีวเรน วิปฺปวเสยฺยา’’ติ (ปารา. ๔๗๕-๔๗๖) จ ‘‘ฉารตฺตปรมํ เตน ภิกฺขุนา เตน จีวเรน วิปฺปวสิตพฺพ’’นฺติ (ปารา. ๖๕๓) จ ‘‘สตฺตาหปรมํ สนฺนิธิการกํ ปริภุญฺชิตพฺพ’’นฺติ (ปารา. ๖๒๒-๖๒๓) จ ‘‘ทสาหปรมํ อติเรกจีวรํ ธาเรตพฺพ’’นฺติ (ปารา. ๔๖๒-๔๖๓) จ ‘‘มาสปรมํ นิกฺขิปิตพฺพ’’นฺติ (ปารา. ๔๙๙-๕๐๐) จ วุตฺตกาลาติกฺกเมสุ.

อิมํ ปน อาปตฺตึ อาปชฺชติ นามาติ สมฺพนฺโธ.

ยสฺมึ ปกฺเข นิสินฺโนติ ยสฺมึ ปกฺเข สยํ นิสินฺโน. เตสนฺติ อตฺตโน ปกฺเข นิสินฺนานํ, นานาสํวาสกนฺติ สมฺพนฺโธ. เยสนฺติ สกปกฺเข นิสินฺนานํ. กมฺมํ โกเปตีติ นานาสํวาสกตฺตา กมฺมํ โกเปติ. อิตเรสนฺติ ปรปกฺเข นิสินฺนานํ. หตฺถปาสํ อนาคตตฺตา กมฺมํ โกเปตีติ โยชนา. ‘‘เอเสว นโย’’ติ วุตฺตวจนํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘เยสํ หี’’ติอาทิ. เยสนฺติ สกปกฺเข วา ปรปกฺเข วา นิสินฺนานํ เยสํ ภิกฺขูนํ. โสติ ภิกฺขุ. อาปชฺชิตพฺพโตติ อาปชฺชิตพฺพภาวโต. อิมินา ปุคฺคเลน ฉหิ สมุฏฺฐาเนหิ อาปชฺชิตพฺพาติ อาปตฺติโยติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. กมฺเมน วา สลากคฺคาเหน วาติ เอตฺถ อุทฺเทโส กมฺเม ลกฺขณหารนเยน สงฺคหํ คจฺฉติ, โวหารานุสฺสาวนา สลากคฺคาเหติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุทฺเทโส เจว…เป… เอก’’นฺติ. ปุพฺพภาคาติ สงฺฆเภทสฺส ปุพฺพภาเค ปวตฺตา. ปมาณนฺติ สงฺฆเภทสฺส การณํ.

อทฺธานหีโน นามาติ เอตฺถ อทฺธานสทฺโท กาลปริยาโยติ อาห ‘‘อูนวีสติวสฺโส’’ติ. เถยฺยสํวาสกาทโยติอาทิสทฺเทน ติตฺถิยปกฺกนฺตกภิกฺขุนีทูสกปญฺจานนฺตริยา สงฺคเหตพฺพา. อฏฺฐ อภพฺพปุคฺคลา กรณทุกฺกฏกา นาม โหนฺตีติ โยชนา. เอตฺถ กตฺตพฺพนฺติ กรณํ, กมฺมํ, ทุฏฺฐุ กตฺตพฺพนฺติ ทุกฺกฏํ, กมฺมเมว. กรณํ ทุกฺกฏเมตสฺสาติ กรณทุกฺกฏโก. วิเสสนปรนิปาโต ‘‘อคฺยาหิโต’’ติอาทีสุ วิย. ตเทวตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทุกฺกฏกิริยา’’ติอาทิ. โน จ ยาจตีติ เอตฺถ ยาจธาตุยา ปธานกมฺมํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุปสมฺปท’’นฺติ, ‘‘สงฺฆ’’นฺติ อปธานกมฺมมาเนตพฺพํ. เตปิฏโกติ ติปิฏกํ วาจุคฺคตวเสน ธารโก. อาณายปีติ ปิสทฺโท ‘‘มเตนปี’’ติ อตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. ยาจนฺตสฺเสวาติ นิสฺสยํ อาจริยํ ยาจนฺตสฺเสว. ยํ วตฺถุํ อชฺฌาจรนฺโต อาปตฺตึ อาปชฺชติ, ตํ วตฺถุ สาติสารํ นามาติ โยชนา.

อุปฆาติกาติ เอตฺถ อุปหนนฺตีติ อุปฆาตา, เตเยว อุปฆาติกาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุปฆาตา’’ติ. ตตฺถาติ ทฺวีสุ อุปฆาติเกสุ. เทฺว เวนยิกาติ เอตฺถ วินเยน สิทฺธา เวนยิกาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วินยสิทฺธา’’ติ. ‘‘เทฺว อตฺถา’’ติ อิมินา ณิกสทฺทสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. ปญฺญตฺตานุโลมํ นาม ทฏฺฐพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ปจฺจยฆาโตติ ปจฺจยสฺส ฆาโต. อิมินา เสตุฆาโตติ เอตฺถ เสตุสทฺโท ปจฺจยวาจโกติ ทสฺเสติ. จิตฺตสฺสาปีติ ปิสทฺโท ปเคว กายวาจานนฺติ ทสฺเสติ. อิติปีติ ปิสทฺโท ทุติยตฺถสมฺปิณฺฑโน. ‘‘ปมาเณนา’’ติ อิมินา มตฺตการิตาติ เอตฺถ มตฺตสทฺโท ปมาณตฺโถติ ทสฺเสติ. ‘‘กรณ’’นฺติ อิมินา การิตาติ ตทฺธิตภาวํ กิตภาเวน ทสฺเสติ สภาคตฺตา. กายทฺวาริกนฺติ กายทฺวาเร ปวตฺตํ อาปตฺตึ. อิมินา อาปชฺชตีติ ปทสฺส กมฺมํ ทสฺเสติ. กาเยเนว วุฏฺฐาตีติ กายสามคฺคิยา ทานตฺตา กาเยเนว วุฏฺฐาติ. สีสมกฺขนาทีติ อาทิสทฺเทน ปาทมกฺขนาทึ สงฺคณฺหาติ.

ตนฺติ ภารํ. ‘‘นิตฺถริตุํ วีริยํ อารภตี’’ติ อิมินา วหนาการํ ทสฺเสติ. เถโร สมาโนติ โยชนา. นวหนาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนุชานามี’’ติอาทิ. ‘‘กุกฺกุจฺจายิตฺวา กโรตี’’ติ อิมินา กุกฺกุจฺจสทฺทสฺส นามธาตุํ ทสฺเสติ. ‘‘ทิวา จ รตฺโต จา’’ติ อิมินา อภิณฺหํ อาสววฑฺฒนํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ เตสุ วิภงฺคกฺขนฺธเกสุ.

อิติ ทุกวารวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

เอกุตฺตริกนโย ติกวารวณฺณนา

๓๒๓. ติเกสุ ภควติ ติฏฺฐนฺเต ยํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, สา อาปตฺติ อตฺถีติ โยชนา. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ปเทสุ. วิตฺถารํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตตฺถาติ ติเกสุ, วิตฺถาโร เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. โลหิตุปฺปาทาปตฺตีติ อนุโลมปาราชิกาปตฺติ. ‘‘อาวุโสวาเทนา’’ติ ‘‘อาวุโส’’ติ โวหาเรน. โวติ ตุเมฺหหิ.

กาเลติ ปุเรภตฺตกาเล. วิกาเลติ ปจฺฉาภตฺตกาเล. อวเสสํ อาปตฺตินฺติ สมฺพนฺโธ. ทสวสฺโสมฺหีติ อหํ ทสวสฺโส อมฺหิ. นโวติ ปญฺจวสฺสอปริปุณฺโณ. มชฺฌิโมติ ปญฺจวสฺสโต ปฏฺฐาย ยาว ทสวสฺสอปริปุณฺโณ. กุสลจิตฺโต อาปชฺชตีติ กุสลจิตฺโต หุตฺวา อาปชฺชติ. อพฺยากตจิตฺโตติ สุปนฺตสฺส ภวงฺคจิตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยนฺติ อาปตฺตึ. สพฺพนฺติ อาปตฺตึ, อาปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ทุกฺขเวทนาสมงฺคี หุตฺวา อาปชฺชตีติ โยชนา. ยนฺติ อาปตฺตึ.

ตโย ปฏิกฺเขปาติ เอตฺถ ปฏิกฺเขปสฺส สามิกํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต’’ติ. กิเลสสลฺเลขนกปฏิปตฺติยาติ กิเลสํ สลฺลิขติ ตนุํ กโรตีติ กิเลสสลฺเลขนกา, สาเยว ปฏิปตฺติ กิเลสสลฺเลขนกปฏิปตฺติ, ตาย.

ปริสํ อุปฏฺฐาเปนฺโต พาโลติ สมฺพนฺโธ. ปริสํ อุปฏฺฐาเปนฺโต ปณฺฑิโต จาติ สมฺพนฺโธ. อวเสสํ อาปตฺตินฺติ โยชนา. กาเฬติ กาฬปกฺเข. ชุเณฺหติ ชุณฺหปกฺเข.

กตฺติกปุณฺณมาสิยาติ ปจฺฉิมกตฺติกปุณฺณมาสิยา. กุรุนฺทิยํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. สุวุตฺตการณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จาตุมาส’’นฺติอาทิ. หีติ ยสฺมา, ปริเยสนฺโต จ นิวาเสนฺโต จ ภิกฺขูติ โยชนา.

วตฺถุนฺติ เมถุนธมฺมาทิวตฺถุํ.

ปฏิจฺฉาเทติ เอตายาติ ปฏิจฺฉาทีติ กรณตฺโถปิ ยุชฺชติ. วิตฺถารํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทฺวารํ ปิทหิตฺวา’’ติอาทิ. เอตเทวาติ ปริกมฺมเมว. อุภยตฺถาติ อุภเยสุ ชนฺตาฆรปฏิจฺฉาทิอุทกปฏิจฺฉาทีสุ. สพฺพนฺติ อขิลํ ปริกมฺมาทึ. นิยฺยนฺตีติ นิลียิตฺวา ยนฺติ. อิมินา วหนฺตีติ เอตฺถ วหธาตุ คตฺยตฺโถติ ทสฺเสติ. อพฺภมหิกาธูมรชราหุวิมุตฺตนฺติ อพฺเภน จ มหิกาย จ ธูเมน จ รเชน จ ราหุนา จ วิมุตฺตํ. เตสูติ อพฺภาทีสุ. ตถาติ ยถา จนฺทมณฺฑลํ วิโรจติ, ตถา สูริยมณฺฑลํ.

กรณีเยน หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ.

กปฺเปนฺโตติ กโรนฺโต. อาคนฺตุโก อาปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. อนชฺฌิฏฺโฐติ อนชฺเฌสิโต หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ติณวตฺถารกสมเถ กาเยน วุฏฺฐาติ กายสามคฺคิยา ทานตฺตา.

อาคาฬฺหาย เจเตยฺยาติ อาคาฬฺหสทฺโท ทฬฺหปริยาโยติ อาห ‘‘ทฬฺหภาวายา’’ติ. อา ภุโส คาหิยเต อาคาโฬฺห, คาโฬฺห พาโฬฺห ทโฬฺหติ อตฺถโต เอกํ. เจเตยฺยาติ ปกปฺเปยฺย. น ปูรยโตติ น ปูรยนฺตสฺส. อลชฺชี จ โหติ พาโล จ อปกตตฺโต จาติ เอตฺถ พาลมตฺตอปกตตฺตมตฺเตน กมฺมํ น กาตพฺพํ, อาปตฺติวเสเนว ปน กาตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘พาโล’’ติอาทิ. ตตฺถ พาโล น ชานาตีติ สมฺพนฺโธ. อยนฺติ พาโล. เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน อชานนมตฺเตน. พาลภาวมูลกํ อาปตฺตินฺติ สมฺพนฺโธ. เทฺว อาปตฺติกฺขนฺเธติ ปาราชิกสงฺฆาทิเสสวเสน เทฺว อาปตฺติราสโย. เตสนฺติ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ, กาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ.

กายิโก ทโว นามาติ กายิโก ปริหาโส นาม. มุขาลมฺพรกรณาทิเภโทติ มุเขน อาลมฺพรนามกตูริยกิจฺจสฺส กรณาทิเภโท. ทฺวีหิปิ ทฺวาเรหีติ กายวจีวเสน ทฺวีหิปิ ทฺวาเรหิ. กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวีติกฺกโมติ กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสฺส กายสํสคฺคาทิสิกฺขาปทสฺส วีติกฺกโม. วจีทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวีติกฺกโมติ วจีทฺวาเร ปญฺญตฺตสฺส ทุฏฺฐุลฺลวาจาทิสิกฺขาปทสฺส วีติกฺกโม. กายิเกน อุปฆาติเกนาติ เอตฺถ อุปฆาติกํ นาม อสิกฺขนนฺติ อาห ‘‘อสิกฺขเนนา’’ติ. กสฺมา อสิกฺขนํ อุปฆาตํ นามาติ อาห ‘‘โย หี’’ติอาทิ. ตตฺถ โยติ ปุคฺคโล. ตนฺติ กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทํ. นนฺติ เอวเมว. หิ ยสฺมา อุปฆาเตตีติ สมฺพนฺโธ. เวชฺชกมฺเมน สมนฺนาคโตติ สมฺพนฺโธ. สาสนอุคฺคหณอาโรจนาทินา วาจสิเกน มิจฺฉาชีเวนาติ โยชนา.

‘‘มา ภณฺฑนํ กรี’’ติ อิมินา ‘‘มา’’ติ ปฏิเสธสฺส ‘‘กรี’’ติ ปาฐเสเสน สมฺพนฺธิตพฺพภาวํ ทสฺเสติ. น โวหริตพฺพนฺติ เอตฺถ วิปุพฺพอวปุพฺพ-หรธาตุ กถนตฺโถติ อาห ‘‘น กิญฺจิ วตฺตพฺพ’’นฺติ. หีติ สจฺจํ. พีชนคฺคาหาทิเกติ อาทิสทฺเทน ธมฺมชฺเฌสนาทึ สงฺคณฺหาติ. โอกาสกมฺมํ กาเรนฺตสฺสาติ เอตฺถ ‘‘โอกาส’’นฺติ จ ‘‘โอกาสกมฺม’’นฺติ จ สทิสนฺติ อาห ‘‘โอกาสํ กาเรนฺตสฺสา’’ติ. น อาทาตพฺพนฺติ น คณฺหิตพฺพํ. ตเมวตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยตฺถ คเหตฺวา’’ติอาทิ.

ยนฺติ วินยํ. โสติ ภิกฺขุ. โสติ วินโย. ตสฺสาติ ภิกฺขุสฺส. อิทนฺติ กมฺมํ. อญฺญํ ปุจฺฉาติ มยา อญฺญํ ภิกฺขุํ ปุจฺฉาหีติ โยชนา. อิตีติ เอวํ. โสติ ตีหงฺเคหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ. อสฺสาติ ตีหงฺเคหิ สมนฺนาคตสฺส. น สากจฺฉิตพฺโพติ น สห กเถตพฺโพ.

‘‘ลทฺธิ’’นฺติ อิมินา อิทมปฺปหายาติ เอตฺถ อิทํสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสติ. ‘‘อวิชหิตฺวา’’ติ อิมินา หาธาตุ ตฺวาปจฺจโยติ ทสฺเสติ. สุทฺธํ พฺรหฺมจารินฺติ เอตฺถ สพฺพถา กิเลสสุทฺโธ ขีณาสโวว คเหตพฺโพติ อาห ‘‘ขีณาสวํ ภิกฺขุ’’นฺติ. ‘‘ปาตพฺยภาว’’นฺติ อิมินา ปาตพฺยตนฺติ เอตฺถ ตาปจฺจโย ภาวตฺเถ โหตีติ ทสฺเสติ. ‘‘ปฏิเสวน’’นฺติ อิมินา ปาตพฺยสทฺโท ยถากามปริภุญฺชนตฺโถติ ทสฺเสติ. คติวิโสธนนฺติ ทุคฺคติโต สุคติยา วิสุชฺฌนํ. ‘‘อกุสลานิ เจว มูลานิ จา’’ติ อิมินา อกุสลสทฺทสฺส จ มูลสทฺทสฺส จ ตุลฺยาธิกรณภาวํ ทสฺเสติ. ตสฺมา อกุสลสงฺขาตานิ มูลานิ อกุสลมูลานีติ ตุลฺยาธิกรณสมาโส กาตพฺโพ. ทุจฺจริตานีติ เอตฺถ ทุสทฺทสฺส ทุฏฺฐุวิรูปตฺถภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทุฏฺฐุ จริตานิ, วิรูปานิ วา จริตานี’’ติ. วิรูปานีติ วิการสภาวานิ. ‘‘กรณภูเตนา’’ติ อิมินา ‘‘กตฺตุภูเตนา’’ติ อตฺถํ ปฏิกฺขิปติ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ขนฺธเก.

อิติ ติกวารวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

เอกุตฺตริกนโย จตุกฺกวารวณฺณนา

๓๒๔. จตุกฺเกสุ เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. ติณวตฺถารกสมถฏฺฐานนฺติ ติณวตฺถารกสมเถน อธิกรณวูปสมิตฏฺฐานํ. ปรสฺส กมฺมวาจายาติ ปรสฺส กรณภูตาย กมฺมวาจาย. ตโตติ จตุกฺกโต. ปเรสูติ อญฺเญสุ จตุกฺเกสุ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ตเมวาติ กายทฺวาริกเมว. ปุน ตเมวาติ วจีทฺวาริกเมว. อาปชฺชิตพฺพาปตฺติญฺจ สหาคารเสยฺยาปตฺติญฺจาติ โยชนา. ชคฺคนฺโตติ ชาครนฺโต.

อจิตฺตโก อาปชฺชติ นามาติ ‘‘อจิตฺตโก ภิกฺขุ อาปชฺชติ นามา’’ติ วา ‘‘อจิตฺตโก หุตฺวา อาปชฺชติ นามา’’ติ วา โยชนา กาตพฺพา. สภาคนฺติ วตฺถุสภาคํ. ตญฺจาติ อญฺญตรํ ตญฺจ อาปตฺตึ. อิตีติ เอวํ.

กมฺเมนาติ สมนุภาสนกมฺเมน. กมฺเมน วุฏฺฐาตีติ กมฺเมน เอว วุฏฺฐาติ.

โสติ คิหิปริกฺขาโร, อาหโฏ โหตีติ สมฺพนฺโธ. อวาปุรณนฺติ กุญฺจิกํ. อนฺโตติ ภณฺฑาคารสฺส อนฺโต.

สมฺมุขา วุฏฺฐาตีติ สมฺมุขา เอว วุฏฺฐาติ.

สยิตาย เอว ภิกฺขุนิยาติ โยชนา. อิทนฺติ สหาคารเสยฺยาปตฺตึ, ปฏิจฺจาติ สมฺพนฺโธ. เอตนฺติ ‘‘ลิงฺคปาตุภาเวนา’’ติ วจนํ, วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อุภินฺนมฺปีติ ภิกฺขุภิกฺขุนีนมฺปิ. ลิงฺคปฏิลาเภนาติ อิตฺถิลิงฺคปฏิลาเภน. ปฐมนฺติ อาทิกปฺปกาเล. ‘‘ปฐมํ อุปฺปนฺนวเสนา’’ติ อิมินา ปุเร อุปฺปนฺนํ ปุริมนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘เสฏฺฐภาเวนา’’ติ อิมินา ปุรภาเวน เสฏฺฐภาเวน อุปฺปนฺนํ ปุริมนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘ปุริสลิงฺค’’นฺติ อิมินา อิมปจฺจยสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. ปุริสกุตฺตปุริสาการาทีติ อาทิสทฺเทน ปุริสนิมิตฺตาทโย สงฺคณฺหาติ. ยานิ ฉจตฺตาลีส สิกฺขาปทานีติ โยชนา. อิมินา วุตฺตนยานุสาเรน ทุติยจตุกฺเกปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตหีติ ตึสาธิเกหิ สตสิกฺขาปเทหิ.

มหาปเทสาติ วินเย (มหาว. ๓๐๕) อาคตา มหาปเทสา. กสฺมา มหาปเทสา ‘‘สามุกฺกํสา’’ติ วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘เต หี’’ติอาทิ. ตตฺถ เตติ จตฺตาโร มหาปเทสา, วุจฺจนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สย’’นฺติ อิมินา สามุกฺกํสาติ เอตฺถ สํสทฺทสฺส สยมตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อุกฺขิปิตฺวา’’ติ อิมินา อุกฺกํสสทฺโท อุกฺขิปนตฺโถติ ทสฺเสติ. ‘‘ฐปิตตฺตา’’ติ อิมินา สยํ อุกฺกํสิตฺวา ฐปิตา สามุกฺกํสาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อชฺโฌหรณียปริโภคา’’ติ อิมินา พาหิรปริโภคํ นิวตฺเตติ. อุทกํ ปนาติ เกนจิ อสํสคฺคํ ปสนฺโนทกํ ปน. กาเลติ สปฺปทฏฺฐกาเล. ‘‘ปญฺจ วา ทส วา สีลานี’’ติ อิมินา ปญฺจ วา ทส วา สีลานิ อุปาสกสีลนฺติ ทสฺเสติ.

ตตฺถ จาติ วิหาเร จ. อุโภปีติ อาคนฺตุกาวาสิกวเสน อุโภปิ. อสาธารณนฺติ ทฺวีหิ อสาธารณํ. อาปตฺตินฺติ ภิกฺขุนีหิเยว สาธารณํ อาปตฺตึ. คมิยจตุกฺเกปีติ ปิสทฺโท อาคนฺตุกจตุกฺกํ อเปกฺขติ. วตฺถุนานตฺตตาวาติ เมถุนาทิวตฺถุนานตฺตตา เอว. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. สาติ อาปตฺติ. ตถาติ ยถา กายสํสคฺเค, ตถา ลสุณขาทเนติ โยชนา. เอตฺถาติ วตฺถุนานตฺตตาทิจตุกฺเก. จตฺตาริ ปาราชิกานีติ ภิกฺขุปาติโมกฺเข อาคตานิ. วิสุํ อาปชฺชนฺเตสุปิ เอเสว นโยติ สมฺพนฺโธ.

ปุริมจตุกฺเกติ วตฺถุนานตฺตตาทิจตุกฺเก. โย ปฐโม ปโญฺหติ โยชนา. อิธาติ วตฺถุสภาคตาทิจตุกฺเก. โย จาติ โย จ ปโญฺห. ตตฺถาติ วตฺถุนานตฺตตาทิจตุกฺเก. ตติยจตุตฺเถสุ ปเญฺหสูติ สมฺพนฺโธ.

‘‘สทฺธิวิหาริกสฺสา’’ติ ปทํ ‘‘กตฺตพฺพ’’อิติ ปเท สมฺปทานํ.

ครุกนฺติ ปาราชิกํ. ลหุกนฺติ ถุลฺลจฺจยํ วา ทุกฺกฏํ วา.

อฏฺฐนฺนํ ภิกฺขุนีนํ ปฏิปาฏิยา นิสีทิตพฺพโต วุตฺตํ ‘‘นวมภิกฺขุนิโต’’ติ. ปจฺจุฏฺฐานารหาติ ปฏิมุขํ อุปฏฺฐาตุํ อรหา. อวิเสเสน จาติ ‘‘ภิกฺขู’’ติ วา ‘‘ภิกฺขุนี’’ติ วา วิเสส, มกตฺวา สามญฺเญน จ. ‘‘อาสนารหจตุกฺกสฺสา’’ติ ปทํ ‘‘ปฐมปท’’นฺติ ปเท อวยวิสมฺพนฺโธ.

อสาธารณนฺติ ภิกฺขูหิ อสาธารณํ. วิกาเล กปฺปตีติ ตทหุวิกาเล กปฺปติ. กาลาตีตนฺติ กาลยามสตฺตหาตีตํ. ยาวกาลิกาทิตฺตยญฺจ อกปฺปิยมํสญฺจ อุคฺคหิตกญฺจ อปฏิคฺคหิตกญฺจาติ โยชนา.

คุณงฺคุณูปาหนญฺจ ธุวนฺหานญฺจ จมฺมตฺถรณญฺจ คุณงฺคุณูปาหนธุวนฺหานจมฺมตฺถรณานิ. อิมานิ จตฺตารีติ ปญฺจวคฺเคน คเณน อุปสมฺปททานาทีนิ. อิธาติ ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ. อิธาติ มชฺฌิเมสุ. อิทนฺติ จตุพฺพิธํ วตฺถุ. ทีเปตุมฺปีติ ทีปนมฺปิ. ตุํปจฺจโย หิ กตฺวตฺถโชตโก. เอเสว นโย ทีเปตุํ ปนาติ เอตฺถาปิ. เสสํ อนุญฺญาตกนฺติ สมฺพนฺโธ. อุภยตฺถปีติ ปจฺจนฺติมมชฺฌิมวเสน อุภยตฺถาปิ.

ฉนฺทปาริสุทฺธิอกฺขานํ เอกํ กตฺวา ‘‘จตฺตาโร’’ติ วุตฺตํ. จตฺตาโร ปุพฺพกิจฺจาติ ลิงฺควิปลฺลาโส, ‘‘จตฺตาริ ปุพฺพกิจฺจานี’’ติ หิ อตฺโถ. เอวํ วุตฺตานิ อิมานิ จตฺตารีติ สมฺพนฺโธ. เอวํ อาคตา สมฺมุติโยติ สมฺพนฺโธ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ จตุกฺเกสุ.

อิติ จตุกฺกวารวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

เอกุตฺตริกนโย ปญฺจกวารวณฺณนา

๓๒๕. ปญฺจเกสุ ‘‘ปญฺจ ปุคฺคลา นิยตา’’ติ เอตํ อานนฺตริยานเมว คหณนฺติ โยชนา. ปญฺจ เฉทน กา อาปตฺติโย นาม เวทิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. ยา วิกปฺปนา วุตฺตาติ โยชนา. อุสฺสงฺกิโตติ อุฏฺฐหิตฺวา สงฺกิโต. ปริสงฺกิโตติ ปุนปฺปุนํ สงฺกิโต. อกุปฺโป อรหตฺตผลสงฺขาโต ธมฺโม อิมสฺสาติ อกุปฺปธมฺโม, ขีณาสโว. ขีณาสโว สมาโนปิ อุสฺสงฺกิโต เจว ปริสงฺกิโต จาติ โยชนา. ปริหริตพฺพาติ อปเนตพฺพา. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. เอเตสูติ อโคจเรสุ. ถูปจีวรนฺติ เอตฺถ ถูปํ ปริกฺขิปิตฺวา กตํ จีวรํ ถูปจีวรนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วมฺมิก’’นฺติอาทิ. วมฺมิโก หิ ถูปยติ อุทฺธํ อาโรหตีติ ถูโปติ วุจฺจติ. นฺหานฏฺฐาเนติ สพฺเพสํ นฺหานฏฺฐาเน. ตญฺหิ อุทเกน กายํ อภิสิญฺจติ เอตฺถาติ อภิเสกนฺติ วุจฺจติ. อภิเสเก ฉฑฺฑิตํ อาภิเสกิกํ, จีวรํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ฉฑฺฑิตจีวร’’นฺติ. ภตปฏิยาภตนฺติ เอตฺถ ภรธาตุยา โปสนตฺถํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ธารณตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สุสานํ เนตฺวา ปุน อานีตก’’นฺติ. ตตฺถ ‘‘สุสาน’’นฺติ อิมินา กมฺมํ ทสฺเสติ, ‘‘ปุนา’’ติ อิมินา ปฏิสทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. อิเมหิ ปเทหิ สุสานํ ภตํ หุตฺวา เคหํ ปฏิอาภริตพฺพนฺติ ภตปฏิยาภตนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ, ยกาโร ปทสนฺธิกโร. ปาฬิยํ, อฏฺฐกถายญฺจ โปตฺถเกสุ ‘‘คตปฏิยาคต’’นฺติ กณฺฐชตติยกฺขเรน ปาโฐ อตฺถิ, โส อสุนฺทโร.

กาโย ปฐมํ, วาจา ทุติยํ, กายวาจา ตติยํ, อิทํ สนฺธาย ‘‘ตติเยนา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺเถวาติ อนฺตรเปยฺยาเล เอว.

อทินฺนนฺติ เอตฺถ อการสฺส นการิยภาวญฺจ ตปจฺจยสฺส กมฺมวาจกภาวญฺจ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อญฺเญน น ทินฺน’’นฺติ. ตตฺถ ‘‘อญฺเญนา’’ติ อิมินา ตปจฺจยสฺส กมฺมวาจกภาวํ ทสฺเสติ, นกาเรน อการสฺส การิยํ ทสฺเสติ. เกน การเณน อวิทิตนฺติ อาห ‘‘ปฏิคฺคณฺหามีติ เจตนาย อภาเวนา’’ติ. อวิทิตนฺติ อปากฏํ. นฏสมชฺชาทิทานนฺติ นฏสมชฺชาทีนํ สพฺเพสํ ทานํ. อุสภวิสฺสชฺชนนฺติ อุสภสฺส วิสฺสชฺชนํ. อิทํ อุปลกฺขณวเสน วุตฺตํ. สพฺพาสมฺปิ ปน มนุสฺสามนุสฺสานํ อิตฺถีนํ เมถุนรติวเสน ปุริสานํ ทานมฺปิ คเหตพฺพํ. อิตฺถิทานนฺติ เอตฺถาปิ ยาสํ กาสญฺจิ อิตฺถีนํ เยสํ เกสญฺจิ ปุริสานํ ทานํ คเหตพฺพํ. ปฏิภานจิตฺตกมฺมทานนฺติ เมถุนเสวนปฏิภานจิตฺตกมฺมทานํ. โลกสฺสาติ โลเกน. กเถตุกมฺยตาติ กเถตุกามตา. ‘‘น สุปฺปฏิวิโนทยา’’ติ อิมินา ทุกฺเขน ปฏิวิโนเทตพฺพาติ ทุปฺปฏิวิโนทยา, ปฏิวิโนเทตุํ น สุกราติ ทสฺเสติ. อุปาเยนาติ ยุตฺติยา.

ผุสฺสเทวตฺเถโร อฏฺฐาสิ กิราติ สมฺพนฺโธ. เอกํสนฺติ ภุมฺมตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. เอกสฺมึ อํเสติ หิ อตฺโถ. พุทฺธารมฺมณนฺติ พุทฺธคุณารมฺมณํ. มาโรติ เทวปุตฺตมาโร, คโตติ สมฺพนฺโธ. โคมยนฺติ โคมีฬฺหํ. ชรคฺคโวติ ชรโคโณ. ตาทิสเมวาติ โคมยวิปฺปกิรณสภาวเมว. วิปฺปการนฺติ วิเสสปกาเรน กรณํ. วงฺกปาทนฺติ กุฏิลปาทํ. ปริกสนฺโตติ ปริจฺเฉทํ กตฺวา วิเลขนฺโต. วิคจฺฉปุริโสติ วิการํ, วิรูปํ วา คตปุริโส. ‘‘วิภจฺฉปุริโส’’ติปิ ปาโฐ, วิเสเสน โสภณํ ภกฺขปุริโสติ อตฺโถ. อยเมว ปาโฐ อภิธานาทีสุ (อภิธานปฺปทีปิกายํ ๑๐๒ คาถายํ) ทิสฺสติ. สมนฺตาติ กฏอนฺธการวิหารสฺส สมนฺตโต. มาโร สิยา นุ โขติ โยชนา. น อสกฺขึ อิติ อาหาติ โยชนา. ทิฏฺฐปุพฺโพติ ปุพฺเพ ทิฏฺโฐ. มหานุภาโวติ เทวิทฺธิยา มหานุภาโว. อิงฺฆาติ อุยฺโยชนตฺเถ นิปาโต, อุยฺโยเชมีติ อตฺโถ. อตฺตภาวนฺติ ตว อตฺตภาวํ. ตาทิสํ รูปนฺติ พุทฺธสฺส ภควโต อตฺตภาวสทิสํ รูปํ. ตํสริกฺขกนฺติ เตน รูเปน สทิสํ. ปติรูปเมว สทิสฏฺเฐน ปติรูปกํ, น เอกํสสทิสํ รูปํ กิญฺจิ สทิสรูปนฺติ อตฺโถ. สกตฺตภาวนฺติ สสฺส เอโส สโก, โสเยว อตฺตภาโว สกตฺตภาโว, ตํ. อยนฺติ มาโร. กถนฺติ เกน การเณน ภควา น โสภติ นุ โข, โสภติเยวาติ อตฺโถ. ตเทว สมตฺเถตุํ วุตฺตํ ‘‘สพฺพโส วีตราคโทสโมโห’’ติ. วญฺจิโตมฺหีติ อหํ วญฺจิโต อมฺหิ. กึ อตฺถีติ กึ นาม อตฺถิ, มม วญฺจนจิตฺตํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ทหรภิกฺขุ ปฏิลภตีติอาทินา สมฺพนฺธิตพฺพํ.

ทหรภิกฺขุ อฏฺฐาสีติ สมฺพนฺโธ. สงฺการฉฑฺฑนึ ปจฺฉินฺติ สมฺพนฺโธ. สงฺการํ ฉฑฺเฑติ อิมายาติ สงฺการฉฑฺฑนี. ติสฺสทตฺตตฺเถโร นาม ปุจฺฉีติ สมฺพนฺโธ. นาวาโตติ โปตโต. ปญฺหาสหสฺสนฺติ สมถวิปสฺสนากมฺมฏฺฐาเนสุ ปุจฺฉาสหสฺสํ. ปุจฺฉีติ ทหรํ ปุจฺฉิ. ปริจฺฉินฺทีติ ตสฺมึ ทิวเส กาตพฺพวตฺตํ นิฏฺฐเปสีติ อตฺโถ. โยนกวิสยโตติ โยนกโลกโต. อฏฺฐ กปฺเป อนุสฺสรีติ เจติยงฺคณํ ทิสฺวา จิตฺตสฺส ปสีทนโต ปุพฺเพนิวาสญาเณน อฏฺฐ กปฺเป อนุสฺสริ.

เอโก ภิกฺขุ คโตติ สมฺพนฺโธ. เทวตา ปุปฺผหตฺถา อฏฺฐํสูติ มนุสฺสเวสํ คเหตฺวา อฏฺฐํสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘กตรคามวาสิกาตฺถา’’ติ. ตุเมฺห กตรสฺมึ คาเม วสนสีลา อตฺถ ภวถาติ โยชนา. อิเธวาติ อิมสฺมึเยว ฐาเน. ฐิตามฺหาติ มยํ ฐิตา อมฺหาติ โยชนา.

อยํ กถาติ อยํ วกฺขมานกถา. กึ อมจฺจปุตฺโต ปาสาทิโก นุ โขติ โยชนา. เนติ อมจฺจปุตฺตอภยตฺเถเร. ญาตกา อคมํสูติ สมฺพนฺโธ. เถรมาตาปิ ปหิณีติ สมฺพนฺโธ. ปิสทฺเทน ญาตเก อเปกฺขติ. ปหิณาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุตฺโต เม’’ติอาทิ. อมจฺจปุตฺโต อารูโฬฺหติ สมฺพนฺโธ. อภยตฺเถโร อาหาติ สมฺพนฺโธ. เตนาติ อมจฺจปุตฺเตน. ยุคคฺคาหนฺติ ยุคสฺส คาหํ. ‘‘มหลฺลกตฺเถรสฺส สมฺมฏฺฐฏฺฐาเน กจวรํ ฉฑฺเฑตฺวา’’ติ วจนํ อาวิ กโรนฺโต อาห ‘‘อตีตตฺตภาเว กิรา’’ติอาทิ. อมจฺจปุตฺโต ฉฑฺเฑสีติ สมฺพนฺโธ.

ตนฺติ สมฺมชฺชนวตฺตํ. ตตฺราติ ‘‘สตฺถุสาสนํ กตํ โหตี’’ติวจเน. อายสฺมา สาริปุตฺโต นิสีทิ กิราติ สมฺพนฺโธ. ภควา ปจฺจาคญฺฉีติ สมฺพนฺโธ. ปาทานีติ ปาทสฺส อกฺกมนฏฺฐานานิ, ปาทเจติยานีติ อตฺโถ. เถโร นิสีทีติ สมฺพนฺโธ. ชณฺณุเกหิ ปติฏฺฐาย ‘‘ปาทเจติยํ วนฺทิตฺวา’’ติ ปาฐเสโส อชฺฌาหริตพฺโพ. เม นิสินฺนภาวํ เม สตฺถา อญฺญาสิ วตาติ โยชนา. เมสทฺโท หิ ปุพฺพปราเปกฺโข. โจทนนฺติ โทสาโรปนํ. กาเรสฺสามีติ ทสพลํ กาเรสฺสามิ. ภควา อาหาติ สมฺพนฺโธ. คโตสีติ ตฺวํ คโต อสิ, วิจรนฺตสฺส ตุยฺหํ น ปติรูปนฺติ โยชนา. ตโตติ โจทนกาลโต.

เอตฺตโก วินิจฺฉโย อุปลพฺภตีติ สมฺพนฺโธ. ภาสปริยนฺตนฺติ วจนปริจฺเฉทํ. อยนฺติ กถา. เอตฺตกํ วจนนฺติ สมฺพนฺโธ. คยฺหูปคนฺติ คเหตพฺพภาวํ อุปคมนํ, คณฺหิตุํ ขมนียนฺติ อตฺโถ. ตานีติ เทฺว มูลานิ. ปุน ตานีติ สมุทยภูตานิ ฉ อาปตฺติสมุฏฺฐานานิ. วตฺถุนฺติ เมถุนาทิวตฺถุํ. อิติปีติ ปิสทฺโท ปฐมนยํ อเปกฺขติ. เอตฺถ ปฐมนเย มูเลน สมุทยสฺส ปายโต อเภโท โหติ, ปจฺฉิมนเย ปน สพฺพถา เภโท โหติ. ตสฺมา ปจฺฉิมนโยเยว ยุตฺตตโรติ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘วูปสมฺมตี’’ติ อิมินา ‘‘นิรุชฺฌตี’’ติ ปทสฺส สมุจฺเฉทนิโรธํ ทสฺเสติ. วุฏฺฐาเนนาติ ปริวาสาทิวินยกมฺเมน.

เตตฺตึสมูลานํ สรูปํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วิวาทาธิกรณสฺส ทฺวาทส มูลานี’’ติอาทิ. เอกํ มูลนฺติ สมฺพนฺโธ. ตานีติ เตตฺตึส มูลานิ. ปรโตติ ปรสฺมึ. ‘‘อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนี’’ติอาทินา อธิกรณานํ สมุฏฺฐานํ ทสฺเสติ. จตฺตาริ สงฺฆกิจฺจานิ นิสฺสาย อุปฺปชฺชตีติ โยชนา. อิทนฺติ วตฺถุ. สตฺตนฺนํ นิทานนฺติ สตฺตนฺนํ อาปตฺติกฺขนฺธานํ ปญฺญตฺติฏฺฐานสงฺขาตํ นิทานํ. เอตฺถาติ ฐาเน. ปญฺญตฺตึ น ชานาตีติ เอตฺถ ‘‘อนุปญฺญตฺตึ น ชานาตี’’ติ วกฺขมานตฺตา ปฐมปญฺญตฺติ คเหตพฺพาติ อาห ‘‘ปฐมปญฺญตฺตึ น ชานาตี’’ติ. อนุปญฺญตฺตีติ เอตฺถ อนุสทฺโท นอุปจฺฉินฺนตฺโถติ อาห ‘‘ปุนปฺปุนํ ปญฺญตฺตึ น ชานาตี’’ติ. ปจฺฉาตฺโถปิ ยุชฺชเตว ปฐมปญฺญตฺติโต ปจฺฉา ปญฺญตฺตตฺตา. อนุสนฺธิวจนปถนฺติ เอตฺถ อนุสนฺธีนํ วเสน วจนปถนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กถานุสนฺธิวินิจฺฉยานุสนฺธิวเสน วตฺถุ’’นฺติ. ญตฺติกิจฺจนฺติ ญตฺติยา กิจฺจํ. อิมินา ญตฺติยาติ เอตฺถ สามฺยตฺเถ สามิวจนํ. กรธาตุสมฺพนฺเธ กรณวจนมฺปิ ยุชฺชเตว. กรณนฺติ เอตฺถ จ ยุปจฺจยสฺส กมฺมตฺถภาวญฺจ ทสฺเสติ. น เกวลํ ญตฺติกมฺเม เอว ญตฺติกิจฺจํ น ชานาติ, อถ โข ญตฺติทุติยญตฺติจตุตฺถกมฺเมสุปิ น ชานาตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ญตฺติทุติยญตฺติจตุตฺถกมฺเมสู’’ติอาทิ. ปุพฺเพ ฐเปตพฺพาติ ญตฺติ นาม กมฺมวาจาย ปุพฺเพ ฐเปตพฺพาติ น ชานาติ. อิมินา นปุพฺพกุสลภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘ปจฺฉา’’ติ อิมินา นอปรกุสลภาวํ ทสฺเสติ. ปิสทฺเทน ปฐมนยํ อเปกฺขติ. ‘‘กาลํ น ชานาตี’’ติ อิมินา อกาลญฺญูติ ปทสฺส วิคฺคหวากฺยํ ทสฺเสติ. กาลํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนชฺฌิฏฺโฐ’’ติอาทิ.

‘‘ธุตงฺเค อานิสํสํ อชานิตฺวา’’ติ อิมินา มนฺทโมมูหานํ ผลํ ทสฺเสติ. ปาปิจฺโฉติ เอตฺถ ปาปิจฺโฉ นาม ปจฺจยลาภสฺส ปตฺถนาติ อาห ‘‘ปจฺจยลาภํ ปตฺถยมาโน’’ติ. กายวิเวโก จ จิตฺตวิเวโก จ อุปธิวิเวโก จ กายจิตฺตอุปธิวิเวกํ, สมาหารทฺวนฺโท, ปุพฺพปเทสุ อุตฺตรปทโลโป. เอตสฺสาติ อารญฺญิกสฺส. อิมินา อิมาย อตฺโถ อิทมตฺโถ, โส เอตสฺสตฺถีติ อิทมตฺถีติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. อปฺปิจฺฉญฺเญวาติอาทีสุ เอวสทฺทานํ ฉฑฺเฑตพฺพตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น อญฺญํ กิญฺจิ โลกามิส’’นฺติ.

นววิธนฺติ ทิวสวเสน ติวิธํ, ตถา กตฺตพฺพาการวเสน, ตถา การกวเสนาติ นววิธํ อุโปสถํ.

กายทุจฺจริตาทิ ยสฺมา น ปสาทํ สํวตฺเตติ, น ปสาทาย วา สํวตฺตติ, ตสฺมา อปาสาทิกนฺติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อปาสาทิกนฺติ กายทุจฺจริตาทิ อกุสล’’นฺติ. เวลํ อติกฺกมฺมาติ โภชนาทิกาลํ อติกฺกมิตฺวา. อิมินา อติเวลนฺติ เอตฺถ อติสทฺทสฺส อติกฺกมนตฺถญฺจ ‘‘อติเวล’’นฺติ ปทสฺส ‘‘วิหรโต’’ติ ปเท กิริยวิเสสนภาวญฺจ ทสฺเสติ. อปฺปํ กาลนฺติ โยชนา. อวตรณํ โอตาโรติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โอตรณ’’นฺติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ปญฺจเกสุ.