นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

ขุทฺทสิกฺขา

คนฺถารมฺภกถา

(ก)

อาทิโต อุปสมฺปนฺน-สิกฺขิตพฺพํ สมาติกํ;

ขุทฺทสิกฺขํ ปวกฺขามิ, วนฺทิตฺวา รตนตฺตยํ.

ตตฺรายํ มาติกา –

(ข)

ปาราชิกา จ จตฺตาโร, ครุกา นว จีวรํ;

รชนานิ จ ปตฺโต จ, ถาลกา จ ปวารณา.

(ค)

กาลิกา จ ปฏิคฺคาโห, มํเสสุ จ อกปฺปิยํ;

นิสฺสคฺคิยานิ ปาจิตฺติ, สมณกปฺป ภูมิโย.

(ฆ)

อุปชฺฌาจริยวตฺตานิ, วจฺจปฺปสฺสาวฐานิกํ;

อาปุจฺฉกรณํ นคฺโค, นฺหานกปฺโป อวนฺทิโย.

(ง)

จมฺมํ อุปาหนา เจว, อโนโลกิยมญฺชนี;

อกปฺปิยสยนานิ, สมานาสนิโกปิ จ.

(จ)

อสํวาสิโก จ กมฺมํ, มิจฺฉาชีววิวชฺชนา;

วตฺตํ วิกปฺปนา เจว, นิสฺสโย กายพนฺธนํ.

(ฉ)

ปถวี จ ปริกฺขาโร, เภสชฺชุคฺคหทูสนํ;

วสฺสูปนายิกา เจวาเวภงฺคิยํ ปกิณฺณกํ.

(ช)

เทสนา ฉนฺททานาทิ, อุโปสถปฺปวารณา;

สํวโร สุทฺธิ สนฺโตโส, จตุรกฺขา วิปสฺสนาติ.

๑. ปาราชิกนิทฺเทโส

ปาราชิกา จ จตฺตาโรติ –

๑. มคฺคตฺตเย อนิกฺขิตฺตสิกฺโข สนฺถตสนฺถเต;

อลฺโลกาเส นิมิตฺตํ สํ, ติลมตฺตมฺปิ สนฺถตํ.

๒. อสนฺถตมุปาทิณฺณํ, ปเวสนฺโต จุโตถ วา;

ปเวสนฏฺฐิตุทฺธารปวิฏฺฐกฺขณสาทโก.

๓. อาทิเยยฺย หเรยฺยาวหเรยฺย อิริยาปถํ;

โกเปยฺย ฐานา จาเวยฺย, สงฺเกตํ วีตินามเย.

๔. อทินฺนํ เถยฺยจิตฺเตน, ภเว ปาราชิโกถ วา;

เถยฺยาพลกุสจฺฉนฺนปริกปฺปาวหารโก;

ภณฺฑกาลคฺฆเทเสหิ, ปริโภเคตฺถ นิจฺฉโย.

๕. มนุสฺสวิคฺคหํ จิจฺจ, ชีวิตา วา วิโยชเย;

สตฺถหารกํ วาสฺส มรณเจตโน อุปนิกฺขิเป.

๖. คาเหยฺย มรณูปายํ, วเทยฺย มรเณ คุณํ;

จุโต ปโยคา สาหตฺถินิสฺสคฺคาณตฺติถาวรา.

๗. อิทฺธิวิชฺชามยา กาลวตฺถาวุธิริยาปถา;

กฺริยาวิเสโส โอกาโส, ฉ อาณตฺตินิยามกา.

๘. ฌานาทิเภท โนสนฺตมตฺตนตฺตุปนายิกํ;

กตฺวา โกฏฺฐาสเมเกกํ, ปจฺจุปฺปนฺนภวสฺสิตํ.

๙. อญฺญาปเทสรหิตํ, ทีเปนฺโตนธิมานิโก;

กาเยน วาจา วิญฺญตฺติ-ปเถ ญาเต จุโต ภเว.

๑๐. ปาราชิเกเต จตฺตาโร, อสํวาสา ยถา ปุเร;

อภพฺพา ภิกฺขุภาวาย, สีสจฺฉินฺโนว ชีวิตุํ.

๑๑. ปริยาโย จ อาณตฺติ, ตติเย ทุติเย ปน;

อาณตฺติเยว เสเสสุ, ทฺวยเมตํ น ลพฺภติ.

๑๒. เสเวตุกามตาจิตฺตํ, มคฺเค มคฺคปฺปเวสนํ;

อิมํ เมถุนธมฺมสฺส, อาหุ องฺคทฺวยํ พุธา.

๑๓. มนุสฺสสํ ตถาสญฺญี, เถยฺยจิตฺตญฺจ วตฺถุโน;

ครุตา อวหาโร จ, อทินฺนาทานเหตุโย.

๑๔. ปาโณ มานุสฺสโก ปาณ-สญฺญิตา ฆาตเจตนา;

ปโยโค เตน มรณํ, ปญฺเจเต วธเหตุโย.

๑๕. อสนฺตตา อตฺตนิ ปาปมิจฺฉตา-

ยาโรจนา ตสฺส มนุสฺสชาติตา;

นาญฺญาปเทโส จ ตเทว ชานนํ,

ปญฺเจตฺถ องฺคานิ อสนฺตทีปเน.

๑๖. อสาธารณา จตฺตาโร, ภิกฺขุนีนมภพฺพกา;

เอกาทส จ วิพฺภนฺตา, ภิกฺขุนี มุทุปิฏฺฐิโก.

๑๗. ลมฺพี มุเขน คณฺหนฺโต, องฺคชาตํ ปรสฺส จ;

ตตฺเถวาภินิสีทนฺโต, จตฺตาโร อนุโลมิกา.

๑๘. มคฺเค มคฺคปฺปเวสนา, เมถุนสฺส อิธาคตา;

จตฺตาโรติ จตุพฺพีส, สโมธานา ปราชิกาติ.

๒. สงฺฆาทิเสสนิทฺเทโส

ครุกา นวาติ –

๑๙. โมเจตุกามตา สุกฺก-สฺสุปกฺกมฺม วิโมจยํ;

อญฺญตฺร สุปินนฺเตน, สมโณ ครุกํ ผุเส.

๒๐. อิตฺถิสญฺญี มนุสฺสิตฺถึ, กายสํสคฺคราควา;

สมฺผุสนฺโต อุปกฺกมฺม, สมโณ ครุกํ ผุเส.

๒๑. ตถา สุณนฺตึ วิญฺญุญฺจ, มคฺคํ วารพฺภ เมถุนํ;

ทุฏฺฐุลฺลวาจาราเคน, โอภาเสตฺวา ครุํ ผุเส.

๒๒. วตฺวาตฺตกามุปฏฺฐาน-วณฺณํ เมถุนราคิโน;

วาจา เมถุนยุตฺเตน, ครุํ เมถุนยาจเน.

๒๓. ปฏิคฺคเหตฺวา สนฺเทสํ, อิตฺถิยา ปุริสสฺส วา;

วีมํสิตฺวา หรํ ปจฺจา, สมโณ ครุกํ ผุเส.

๒๔. สํยาจิตปริกฺขารํ, กตฺวาเทสิตวตฺถุกํ;

กุฏึ ปมาณาติกฺกนฺตํ, อตฺตุทฺเทสํ ครุํ ผุเส.

๒๕. มหลฺลกํ วิหารํ วา, กตฺวาเทสิตวตฺถุกํ;

อตฺตโน วสนตฺถาย, สมโณ ครุกํ ผุเส.

๒๖. อมูลเกน โจเทนฺโต, โจทาเปนฺโตว วตฺถุนา;

อนฺติเมน จ จาเวตุํ, สุณมานํ ครุํ ผุเส.

๒๗. อญฺญสฺส กิริยํ ทิสฺวา, เตน เลเสน โจทยํ;

วตฺถุนา อนฺติเมนาญฺญํ, จาเวตุํ ครุกํ ผุเส.

๒๘. ฉาเทติ ชานมาปนฺนํ, ปริวเสยฺย ตาวตา;

จเรยฺย สงฺเฆ มานตฺตํ, ปริวุตฺโถ ฉ รตฺติโย.

จิณฺณมานตฺตมพฺเภยฺย, ตํ สงฺโฆ วีสตีคโณ.

๒๙. อาปตฺตินุกฺขิตฺตมนนฺตราย

ปหุตฺตตาโย ตถสญฺญิตา จ;

ฉาเทตุกาโม อถ ฉาทนาติ,

ฉนฺนา ทสงฺเคหฺยรุณุคฺคมมฺหีติ.

๓. จีวรนิทฺเทโส

จีวรนฺติ –

๓๐. โขมโกเสยฺยกปฺปาส-สาณภงฺคานิ กมฺพลํ;

กปฺปิยานิ ฉเฬตานิ, สานุโลมานิ ชาติโต.

๓๑. ทุกูลญฺเจว ปฏฺฏุณฺณ-ปฏํ โสมารจีนชํ;

อิทฺธิชํ เทวทินฺนญฺจ, ตสฺส ตสฺสานุโลมิกํ.

๓๒. ติจีวรํ ปริกฺขาร-โจฬํ วสฺสิกสาฏิกํ;

อธิฏฺเฐ น วิกปฺเปยฺย, มุขปุญฺฉนนิสีทนํ.

๓๓. ปจฺจตฺถรณกํ กณฺฑุ-จฺฉาทิเมตฺถ ติจีวรํ;

น วเสยฺย วิเนกาหํ, จาตุมาสํ นิสีทนํ.

๓๔. ‘‘อิมํ สงฺฆาฏึธิฏฺฐามิ’’, สงฺฆาฏิมิจฺจธิฏฺฐเย;

อหตฺถปาสเมตนฺติ, เสเสสุปิ อยํ นโย.

๓๕. อธิฏฺฐหนฺโต สงฺฆาฏิ-ปฺปภุตึ ปุพฺพจีวรํ;

ปจฺจุทฺธริตฺวาธิฏฺเฐยฺย, ปตฺตาธิฏฺฐหเน ตถา.

๓๖. เอตํ อิมํ ว สงฺฆาฏึ, สํเส ปจฺจุทฺธรามิติ;

เอวํ สพฺพานิ นาเมน, วตฺวา ปจฺจุทฺธเร วิทู.

๓๗. สงฺฆาฏิ ปจฺฉิมนฺเตน, ทีฆโส มุฏฺฐิปญฺจโก;

อุตฺตมนฺเตน สุคต-จีวรูนาปิ วฏฺฏติ.

๓๘. มุฏฺฐิตฺติกญฺจ ติริยํ, ตถา เอกํสิกสฺสปิ;

อนฺตรวาสโก จาปิ, ทีฆโส มุฏฺฐิปญฺจโก;

อฑฺฒเตยฺโย ทฺวิหตฺโถ วา, ติริยนฺเตน วฏฺฏติ.

๓๙. นิสีทนสฺส ทีเฆน, วิทตฺถิ เทฺว วิสาลโต;

ทิยฑฺฒํ ทสา วิทตฺถิ, สุคตสฺส วิทตฺถิยา.

๔๐. กณฺฑุปฺปฏิจฺฉาทิกสฺส, ติริยํ เทฺว วิทตฺถิโย;

ทีฆนฺตโต จตสฺโสว, สุคตสฺส วิทตฺถิยา.

๔๑. วสฺสิกสาฏิกายาปิ, ทีฆโส ฉ วิทตฺถิโย;

ติริยํ อฑฺฒเตยฺยาว, สุคตสฺส วิทตฺถิยา.

๔๒. เอตฺถ เฉทนปาจิตฺติ, กโรนฺตสฺส ตทุตฺตริ;

ปจฺจตฺถรณ มุขโจฬา, อากงฺขิตปฺปมาณิกา.

๔๓. ปริกฺขารโจเฬ คณนา, ปมาณํ วา น ทีปิตํ;

ตถา วตฺวา อธิฏฺเฐยฺย, ถวิกาทึ วิกปฺปิยํ.

๔๔. อหตาหตกปฺปานํ, สงฺฆาฏิ ทิคุณา สิยา;

เอกจฺจิโยตฺตราสงฺโค, ตถา อนฺตรวาสโก.

๔๕. อุตุทฺธฏาน ทุสฺสานํ, สงฺฆาฏิ จ จตุคฺคุณา;

ภเวยฺยุํ ทิคุณา เสสา, ปํสุกูเล ยถารุจิ.

๔๖. ตีสุ เทฺว วาปิ เอกํ วา, ฉินฺทิตพฺพํ ปโหติ ยํ;

สพฺเพสุ อปฺปโหนฺเตสุ, อนฺวาธิมาทิเยยฺย วา;

อจฺฉินฺนญฺจ อนาทิณฺณํ, น ธาเรยฺย ติจีวรํ.

๔๗. คาเม นิเวสเน อุทฺโท-สิตปาสาทหมฺมิเย;

นาวาฏฺฏมาฬอาราเม, สตฺถเขตฺตขเล ทุเม.

๔๘. อชฺโฌกาเส วิหาเร วา, นิกฺขิปิตฺวา ติจีวรํ;

ภิกฺขุสมฺมุติยาญฺญตฺร, วิปฺปวตฺถุํ น วฏฺฏติ.

๔๙. โรควสฺสานปริยนฺตา, กณฺฑุจฺฉาทิกสาฏิกา;

ตโต ปรํ วิกปฺเปยฺย, เสสา อปริยนฺติกา.

๕๐. ปจฺจตฺถรณ ปริกฺขาร-มุขปุญฺฉนโจฬกํ;

ทสํ ปฺยรตฺตนาทิณฺณกปฺปํ ลพฺภํ นิสีทนํ.

๕๑. อทสํ รชิตํเยว, เสสจีวรปญฺจกํ;

กปฺปตาทิณฺณกปฺปํว, สทสํว นิสีทนํ.

๕๒. อนธิฏฺฐิตนิสฺสฏฺฐํ, กปฺเปตฺวา ปริภุญฺชเย;

หตฺถทีฆํ ตโตปฑฺฒ-วิตฺถารญฺจ วิกปฺปิยํ.

๕๓. ติจีวรสฺส ภิกฺขุสฺส, สพฺพเมตํ ปกาสิตํ;

ปริกฺขารโจฬิโย สพฺพํ, ตถา วตฺวา อธิฏฺฐติ.

๕๔. อจฺเฉทวิสฺสชฺชนคาหวิพฺภมา,