ปญฺจวคฺโค

กมฺมวคฺควณฺณนา

๔๘๒. กมฺมวคฺเค ‘‘คณนปริจฺเฉทวจน’’นฺติ อิมินา น ปมาณวจนนฺติ ทสฺเสติ. อิมินา กมฺมานํ ตโต อูนาติเรกภาวํ นิวาเรติ. คณิยเต คณนํ, ปริจฺฉิชฺชติ อเนนาติ ปริจฺเฉโท, คณนสฺส ปริจฺเฉโท คณนปริจฺเฉโท. อถ วา คณิยติ อเนนาติ คณนํ, ตเมว ปริจฺเฉโท คณนปริจฺเฉโท, โสเยว วจนํ คณนปริจฺเฉทวจนํ. อปโลกนกมฺมํ นามาติ กตฺตพฺพํ กมฺมนฺติ สมฺพนฺโธ. วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘สีมฏฺฐกสงฺฆํ โสเธตฺวา ฉนฺทารหานํ ฉนฺทํ อาหริตฺวา’’ติ วุตฺเตน เอว นเยน.

ตตฺถาติ จตูสุ กมฺเมสุ, ญตฺติทุติยกมฺมํ ปน อตฺถีติ สมฺพนฺโธ.

ตตฺถาติ ทฺวีสุ กมฺเมสุ. อวเสสาติ ฉหิ กมฺเมหิ อวเสสา. ยทิ ปริวตฺเตตฺวา กตํ ทฬฺหีกมฺมํ น โหติ, เอวํ สติ ทฬฺหีกมฺมตฺถาย กินฺติ กาตพฺพนฺติ อาห ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘อกฺขรปริหีนํ วา ปทปริหีนํ วา’’ติ อิทํ อกฺขรปทานํ คฬิตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘ทุรุตฺตปทํ วา’’ติ อิทํ สิถิลธนิตาทิอปริปุณฺณํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอตฺถ ‘‘ทุรุตฺตกฺขรํ วา’’ติ อชฺฌาหริตพฺพํ. อิทนฺติ ปุนปฺปุนํ วจนํ. กมฺมํ หุตฺวาติ สุกมฺมํ หุตฺวา.

๔๘๓. สมฺมุขากรณียอสมฺมุขากรณีเยสุ อสมฺมุขากรณียานิ อปฺปกตฺตา ปฐมํ ทสฺเสตฺวา เสสานํ สมฺมุขากรณียภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ ทฺวีสุ, อสมฺมุขากรณียํ นาม อฏฺฐวิธํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ เตสุ ขนฺธเกสุ. ‘‘สุกตํ โหตี’’ติ วจนสามตฺถิยโต สมฺมุขากตมฺปิ สุกตํ โหตีติ อตฺโถปิ คเหตพฺโพ.

เสสานีติ อฏฺฐกมฺเมหิ เสสานิ. เอตานีติ กมฺมานิ. วตฺถุวิปนฺนานีติ วตฺถุนา วิปนฺนานิ.

เตสมฺปีติ ปฏิปุจฺฉากรณียานมฺปิ. เอตฺถาติ ‘‘ปฏิปุจฺฉากรณีย’’นฺติ ปเท. ‘‘ปุจฺฉิตฺวา’’ติ อิมินา ปฏิปุจฺฉาติ ปทสฺส ตฺวาปจฺจยนฺตภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘กาตพฺพ’’นฺติ อิมินา กรณียนฺติ เอตฺถ อนียสทฺทสฺส กมฺมตฺถภาวํ ทสฺเสติ. ยถาทินฺนายาหิ จุทิตเกน ยถาทินฺนาย. วิปฺปลปนฺตสฺสาติ วิกาเรน ยํ วา ตํ วา วจนํ ปลปนฺตสฺส จุทิตกสฺสาติ สมฺพนฺโธ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ‘‘ตชฺชนียกมฺมารหสฺสา’’ติอาทีสุ.

อนุโปสถทิวเสติ อุโปสถทิวสโต อญฺญสฺมึ ทิวเส. ตเมวตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุโปสถทิวโส นามา’’ติอาทิ. กตฺติกมาสนฺติ ปจฺฉิมกตฺติกมาสํ. ตสฺส ปวารณมาสตฺตา ‘‘ฐเปตฺวา’’ติ วุตฺตํ. สามคฺคิทิวโส จ ยถาวุตฺตา จาตุทฺทสปนฺนรสา จ อุโปสถทิวโส นามาติ โยชนา. ยตฺรหีติ ยสฺมึ ปน วิหาเร, ฐเปนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อนฺตราติ จาตุทฺทสีปนฺนรสีนํ มชฺเฌ.

ปจฺจุกฺกฑฺฒิตฺวา ฐปิตทิวโสติ ปจฺฉา อุปริ กฑฺฒิตฺวา ฐปิตํ กตฺติกกาฬปกฺขจาตุทฺทสึ วา ปญฺจทสึ วา สนฺธาย วุตฺตํ. อิธาปีติ อปวารณาย ปวารณฏฺฐาเนปิ. ปาฬิยมาคตนยโต อญฺญมฺปิ นยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปิจา’’ติอาทิ. อนฺติมวตฺถุนฺติ ปาราชิกวตฺถุํ. ยสฺสาติ ปุคฺคลสฺส. อิมินา กมฺมารโห ปุคฺคโล วตฺถุ นามาติ ทสฺเสติ.

๔๘๔. ทพฺพสฺส อคฺคณฺหนํ วตฺถุอปรามสนํ นาม น โหติ, อถ โข นามสฺส อคฺคณฺหนเมวาติ อาห ‘‘ตสฺส นามํ น คณฺหาตี’’ติ. อปรามสนาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สุณาตุ เม’’ติอาทิ.

ปุคฺคลํ น ปรามสตีติ เอตฺถ ปุคฺคโล นาม อุปชฺฌาโยติ อาห ‘‘โย อุปสมฺปทาเปกฺขสฺส อุปชฺฌาโย’’ติ. ตนฺติ อุปชฺฌายํ.

สพฺเพน สพฺพนฺติ สพฺพถา สพฺพํ, นิปาตสมุทาโยยํ, สพฺเพน วา อากาเรน สพฺพํ ญตฺตินฺติ โยชนา.

ญตฺติกมฺเม ปฐมํ กมฺมํ กตฺวา ปจฺฉา ญตฺติฏฺฐปนมฺปิ ปจฺฉา ญตฺตึ ฐเปติเยว นาม. อิติ อิเมหีติอาทิ นิคมนํ.

๔๘๕. ‘‘วุตฺตนเยเนวา’’ติ อติทิสิตฺวาปิ ญตฺติกมฺมวาจานํ อสทิสตฺตา อปรามสนาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอวํ ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ เนสนฺติ วตฺถุสงฺฆปุคฺคลานํ, ปฐมานุสฺสาวเน วา ทุติยตติยานุสฺสาวนาสุ วา วตฺตพฺเพ วทนฺโตติ สมฺพนฺโธ.

สาวนํ หาเปตีติ เอตฺถ อนุสทฺโท โลโปติ อาห ‘‘อนุสฺสาวนํ น กโรตี’’ติ. ‘‘สาวนํ หาเปตี’’ติ เอตฺถ น เกวลํ สพฺเพน สพฺพํ อนุสฺสาวนํ อกโรนฺโตเยว สาวนํ หาเปติ นาม, อถ โข อนุสฺสาวนาย ทุรุตฺตฉฑฺฑนมฺปิ หาเปติเยว นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โยปี’’ติอาทิ. ‘‘สกิเมว วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา’’ติ อิมินา ติกฺขตฺตุํ อปริปูเรนฺโตเยว สาวนํ หาเปติ นามาติ ทสฺเสติ. อิมสฺส วจนสฺส สามตฺถิยโต ญตฺติทุติยกมฺเม เอกกฺขตฺตุโต, ญตฺติจตุตฺถกมฺเม ติกฺขตฺตุโต อติเรกํ กมฺมวาจํ กโรนฺโต น หาเปตีติ ญายติ.

‘‘ฉฑฺเฑตี’’ติ เอตฺถ ฉฑฺฑนสฺส ปทกฺขรานํ คฬิตภาเวน ปากฏตฺตา ตํ อทสฺเสตฺวา ‘‘ทุรุตฺตํ กโรตี’’ติ เอตฺถ ทุรุตฺตเมว ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทุรุตฺตํ กโรตีติ เอตฺถ ปนา’’ติอาทิ. กโรนฺเตน ภิกฺขุนา อุปลกฺเขตพฺโพติ สมฺพนฺโธ.

‘‘สิถิล…เป… ปเภโท’’ติ ยฺวายํ พฺยญฺชนปฺปเภโท วุตฺโต, อยํ พฺยญฺชนปฺปเภโทติ โยชนา. คาถายํ ทสธาติ ทสปฺปกาเรน. พฺยญฺชนพุทฺธิยาติ วทฺเธตีติ พุทฺธิ, พฺยญฺชนเมว อกฺขรเมว สิถิลาทิวเสน ทสธา พุทฺธิ พฺยญฺชนพุทฺธิ, ตาย. เอตฺถ ‘‘ทสธา’’ติ ปเทน ‘‘พฺยญฺชนพุทฺธี’’ติ สมาสปทสฺส อนฺตเร ทสธาสทฺทสฺส โลปํ ทสฺเสติ ‘‘กมฺมชํ เอวา’’ติอาทีสุ (วิสุทฺธิ. ๒.๔๕๐; วิสุทฺธิ. มหาฏิ. ๒.๔๕๐) วิย. เอตฺถ หิ เอวสทฺเทน กมฺเมน เอว ชาตํ กมฺมชนฺติ สมาสํ กตฺวา สมาสมชฺเฌ เอวสทฺทโลปํ ทสฺเสติ. ปเภโทติ วิเสโส. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – สิถิลญฺจ ธนิตญฺจ ทีฆญฺจ รสฺสญฺจ ครุกญฺจ ลหุกญฺจ นิคฺคหิตญฺจ สมฺพนฺธญฺจ ววตฺถิตญฺจ วิมุตฺตญฺจาติ ทสธา พฺยญฺชนพุทฺธิยาว ปเภโท วิเสโส ญาตพฺโพติ. ‘‘สิถิล’’นฺติ อาทีนิ ทส ปทานิ ‘‘อกฺขรํ ปทํ พฺยญฺชน’’นฺติ นปุํสกลิงฺควเสน วุตฺตปาฐํนิสฺสาย วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

คาถาย วิตฺถารํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอตฺถ หี’’ติอาทิ. อคาเฬฺหน วจีปโยเคน วตฺตพฺพํ อกฺขรํ สิถิลํ. คาเฬฺหน วจีปโยเคน วตฺตพฺพํ อกฺขรํ ธนิตํ. เตเสฺววาติ ปญฺจสุ เอว วคฺเคสุ. น เกวลํ ทีฆเมว ครุกํ นาม, อถ โข สํโยคปรมฺปีติ อาห ‘‘ยํ วา’’ติอาทิ. ยํ อกฺขรํ สํโยคปรํ กตฺวา วุจฺจติ, ตมฺปิ ครุกํ นามาติ โยชนา. สํโยโค ปโร ยสฺส อกฺขรสฺสาติ สํโยคปรํ. ‘‘สํโยคปท’’นฺติปิ ปาโฐ. ยํ อสํโยคปรํ กตฺวา วุจฺจติ, ตมฺปิ ลหุกํ นามาติ โยชนา. ยํ สานุนาสิกํ กตฺวา วตฺตพฺพํ, ตํ นิคฺคหิตํ นามาติ โยชนา. นิคฺคเหตฺวาติ นิคฺคหิตํ นาม อตฺถโต ฐานกรณานํ อวิสฺสชฺชนํ อมุญฺจนนฺติ อาห ‘‘อวิสฺสชฺเชตฺวา’’ติ. ยํ สมฺพนฺธิตฺวา วุจฺจติ, ตํ สมฺพนฺธํ นามาติ โยชนา. ยํ อสมฺพนฺธํ กตฺวา วุจฺจติ, ตํ ววตฺถิตํ นามาติ โยชนา. ยํ อนิคฺคเหตฺวา วุจฺจติ, ตํ วิมุตฺตํ นามาติ โยชนา. อนิคฺคเหตฺวาติ อนิคฺคหํ นาม อตฺถโต วิสฺสชฺชนนฺติ อาห ‘‘วิสฺสชฺเชตฺวา’’ติ.

เอวํ พฺยญฺชนพุทฺธิวิเสสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ กมฺมวาจาย อุจฺจารณวิเสสํ วิตฺถาเรน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตาสุ ทสสุ พฺยญฺชนพุทฺธีสุ. ตถาสทฺเทน ตการสฺส ถการกรณญฺจ สิถิลสฺส ธนิตกรณญฺจ อติทิสติ, ตถา ‘‘ปตฺตกลฺลํ เอสา ญตฺตี’’ติอาทิวจนญฺจ สิถิลสฺส ธนิตกรณํ นามาติ โยชนา.

อิตีติ เอวํ. สิถิเล กตฺตพฺเพ ธนิตํ กโรตีติ สมฺพนฺโธ. จตฺตาริ พฺยญฺชนานีติ จตฺตาริ อกฺขรานิ. พฺยญฺชนสทฺโท หิ อิธ อกฺขรวาจโก. จตสฺสนฺนํ พฺยญฺชนพุทฺธีนํ กมฺมทูสนํ ทสฺเสตฺวา อิตราสํ อทูสนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิตเรสุ ปนา’’ติอาทิ. อนุกฺกมาคตนฺติ อริเยหิ โอตริตฺวา อนุกฺกเมน อาคตํ. ปเวณินฺติ สนฺตตึ. วินาเสตฺวา วุตฺเต กึ กมฺมวาจาโกโป โหตีติ อาห ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิ. น กุปฺปตีติ น นสฺสติ. กสฺมา ปน กมฺมวาจา น กุปฺปติ, นนุ กมฺมํ โกเปนฺตี กมฺมวาจา กุปฺปตีติ อาห ‘‘อิมานิ หี’’ติอาทิ. หิ ยสฺมา น โกเปนฺติ, ตสฺมา กมฺมวาจา น กุปฺปตีติ โยชนา.

ยํ ปน วจนํ สุตฺตนฺติกตฺเถรา วทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. กจฺจายนาทิสุตฺตนฺตํ กโรนฺตีติ สุตฺตนฺติกา, กจฺจายนาทโย, สุตฺตนฺติกา จ เต เถรา เจติ สุตฺตนฺติกตฺเถรา. น วฏฺฏตีติ อกฺขรวิกาโร น วฏฺฏติ. วินยธเรน กมฺมวาจา กาตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. ยถาปาฬิยาติ ภควตา ยถาวุตฺตาย ปาฬิยา. พฺยญฺชนนิรุตฺติยาติ พฺยญฺชนนิรุตฺติยํ. อิตรถาติ วุตฺตโทสปริหรณโต อญฺเญน ปกาเรน.

อกาเล วา สาเวตีติ เอตฺถ อกาโล นาม อโนกาโสติ อาห ‘‘อโนกาเส’’ติ. อโนกาโส นาม ญตฺติอนุสฺสาวนานํ ปุพฺพาปรวิตถนฺติ อาห ‘‘ญตฺตึ อฏฺฐเปตฺวา’’ติอาทิ. ปฐมํเยว ญตฺตึ อฏฺฐเปตฺวา ปฐมํเยว อนุสฺสาวนกมฺมํ กตฺวาติ โยชนา. ‘‘ปฐมํเยวา’’ติ หิ ปทํ ปุพฺพาปราเปกฺขํ. อิตีติอาทิ นิคมนํ.

๔๘๖. ยา เอกวีสติ ภิกฺขู น คณฺหาติ, อยํ อติขุทฺทกสีมา นามาติ โยชนา. เอกวีสติ ภิกฺขูติ อพฺภานกมฺเม กมฺมารเหน สทฺธึ เอกวีสติ ภิกฺขู. ยตฺถ สีมายํ นิสีทิตุํ น สกฺโกนฺติ, อยํ อติขุทฺทกสีมา นามาติ โยชนา. นิสีทิตุนฺติ อญฺญมญฺญสฺส หตฺถปาสํ อวิชหิตฺวา ปริมณฺฑลากาเรน นิสีทิตุํ. ตตฺถาติ อติขุทฺทเก. เอตฺถาติ เสสสีมาสุ. ยา สมฺมตา โหติ, อยํ อติมหตี นามาติ โยชนา. เกสคฺคมตฺเตนาปีติ ปิสทฺโท ตโต อติเรเกน ปน ปเควาติ ทสฺเสติ. อฆฏิตํ อสมฺพนฺธํ นิมิตฺตํ อิมิสฺสาติ อฆฏิตนิมิตฺตา. ขณฺฑนิมิตฺตภาวํ อขณฺฑนิมิตฺตทสฺสเนน ปากฏํ กโรนฺโต อาห ‘‘ปุรตฺถิมายา’’ติอาทิ. ปุพฺพกิตฺติตนฺติ ปฐมกิตฺติตํ. ตตฺเถวาติ อุตฺตราย เอว ทิสาย. อปราปีติ ปิสทฺโท ทุติยตฺถสมฺปิณฺฑนตฺโถ. ยา สมฺมตา โหติ, ขณฺฑนิมิตฺตา นามาติ โยชนา. อนิมิตฺตุปคนฺติ ยถาภูตกถนวิเสสนเมว, น พฺยวจฺเฉทวิเสสนํ ตจสาราทิคฺคหเณน อนิมิตฺตุปคภาวสฺส ปากฏตฺตา. อนฺตราติ มชฺเฌ. ยา สมฺมตา โหติ, สา ฉายานิมิตฺตา นาม, อนิมิตฺตา นามาติ โยชนา.

พหิ ฐิโต หุตฺวา สมฺมนฺนตีติ โยชนา. นิมิตฺตานิ ปน พหิ ฐตฺวาปิ กิตฺเตตุํ วฏฺฏติ. เอวํ สมฺมตาปีติ ปิสทฺโท อสมฺมตา ปน ปเควาติ ทสฺเสติ. สีมาย สีมนฺติ ปทานํ สมฺพนฺธาเปกฺขตฺตา, ตสฺส จ อสมานภาวโต เตสํ วิสุํ วิสุํ สมฺพนฺธํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺตโน สีมาย ปเรสํ สีม’’นฺติ. สมฺภินฺทตีติ สมฺพนฺธํ กโรติ. เอตฺถ หิ ภิทิธาตุ ทฺวิธากรณตฺถวาจโก, ธาตฺวตฺถพาธเกน สํตฺยูปสคฺเคน สมฺพนฺธวาจโก โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถาติ ตาสุ ทฺวีสุ สีมาสุ. อิตีติ เอวํ. ตาสูติ สีมาสุ.

๔๘๗-๘. ยมฺปิ กมฺมปฺปตฺตฉนฺทารหลกฺขณนฺติ โยชนา. ตตฺถาติ ตสฺสํ ปริสโต กมฺมวิปตฺติยํ. ตมฺปีติ กมฺมปฺปตฺตฉนฺทารหลกฺขณมฺปิ, วุตฺตเมวาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ‘‘จตฺตาโร ภิกฺขู ปกตตฺตา กมฺมปฺปตฺตา’’ติ ปาเฐ. อนุกฺขิตฺตาติ สงฺเฆน อุกฺเขปนียกมฺมสฺส อกตตฺตา อนุกฺขิตฺตา. ปริสุทฺธสีลาติ ปาราชิกํ อนชฺฌาปนฺนตฺตา ปริสุทฺธสีลา. อิเมหิ ปเทหิ ปกติ อตฺตา สภาโว เอเตสนฺติ ปกตตฺตาติ อตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘กมฺมสฺส อรหา’’ติ อิมินา ‘‘กมฺมปฺปตฺตา’’ติ ปทสฺส ฉฏฺฐีสมาสญฺจ ปตฺตสทฺทสฺส อรหอนุจฺฉวิกตฺถภาวญฺจ ทสฺเสติ. เตหีติ จตูหิ ปกตตฺเตหิ. เอตีติ อาคจฺฉติ. อวเสสาติ จตูหิ ปกตตฺเตหิ อวเสสา. ยสฺส ปนาติ ปุคฺคลสฺส ปน. กมฺมารโหติ กมฺมสฺส อรโห.

๔๘๙. เอตฺถาติ ปณฺฑกาทีนํ อวตฺถุภาวทสฺสนฏฺฐาเน.

อปโลกนกมฺมกถา

๔๙๕-๖. ตตฺถาติ จตูสุ กมฺเมสุ. เอตฺถาติ โอสารณาทิปาเฐ. ปทสิลิฏฺฐตายาติ โลเก ปทานํ สิลิฏฺฐภาวโต. ตตฺถาติ โอสารณาทีสุ ปญฺจสุ. กณฺฏกสามเณรสฺส ยา สา ทณฺฑกมฺมนาสนา อตฺถิ, สา นิสฺสารณาติ โยชนา. ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหตี’’ติ วตฺวา ตเมวตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต’’ติ วุตฺตํ. มิจฺฉาทิฏฺฐิ หิ ลิงฺคนาสนาย การณํ โหติ. โสติ สามเณโร, ‘‘นิสฺสชฺชาเปตพฺโพ’’ติ ปเท การิตกมฺมํ, วุตฺตกมฺมํ วา. ตํ ลทฺธินฺติ ธาตุกมฺมํ, อวุตฺตกมฺมํ วา. กินฺติ กาตพฺพนฺติ อาห ‘‘เอวญฺจ ปน กมฺมํ กาตพฺพ’’นฺติ.

กาตพฺพาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สงฺฆํ ภนฺเต’’ติอาทิ. ยํ สหเสยฺยํ ลภนฺตีติ โยชนา. ตสฺสาติ สหเสยฺยสฺส. อลาภายาติ อลาภตฺถาย. ‘‘จร ปิเร วินสฺสา’’ติ อิมินา นิสฺสารณาการํ ทสฺเสติ. อตฺโถ ปนสฺส เหฏฺฐา วุตฺโตเยว.

โสติ สมเณโร, โอสาเรตพฺโพติ สมฺพนฺโธ.

สฺวายนฺติ โส อยํ สามเณโร, อจฺจยํ เทเสตีติ สมฺพนฺโธ. โสรโตติ สุนฺทรลทฺธิยํ รโต, ทุลทฺธิโต วา สุฏฺฐุ โอรโต. ยถา ปุเรติ ยถา ปุพฺเพ รุจฺจติ, ตถาติ โยชนา. กายสมฺโภคสามคฺคิทานนฺติ กาเยน จ สมฺโภเคน จ สามคฺคิยา ทานํ.

เอวนฺติอาทิ นิคมนํ. ยสฺมา ปน พฺรหฺมทณฺโฑ ปญฺจสติกกฺขนฺธเก (จูฬว. ๔๔๕) ฉนฺนสฺเสว ปญฺญตฺโต, ตสฺมา ตสฺเสว ทาตพฺโพติ อาห ‘‘น เกวล’’นฺติอาทิ. เอสาติ พฺรหฺมทณฺโฑ, อญฺโญปิ โย ภิกฺขุ วิหรติ, ตสฺสปิ ทาตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. กินฺติ ทาตพฺโพติ อาห ‘‘เอวญฺจ ปน ทาตพฺโพ’’ติ. ทาตพฺพาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สงฺฆมชฺเฌ’’ติอาทิ.

ยํ วจนํ อิจฺเฉยฺย, ตํ วจนนฺติ โยชนา. ขมาเปนฺตสฺสาติ สงฺฆํ ขมาเปนฺตสฺส ตสฺส ภิกฺขุสฺสาติ โยชนา.

ปฏิสงฺขาติ ปฏิสงฺขาย, ญาเณน ปจฺจเวกฺขิตฺวาติ อตฺโถ.

ยนฺติ อวนฺทิยกมฺมํ, อนุญฺญาตนฺติ สมฺพนฺโธ. เกน อนุญฺญาตนฺติ อาห ‘‘ภควตา’’ติ. กิสฺมึ ขนฺธเก อนุญฺญาตนฺติ อาห ‘‘ภิกฺขุนิกฺขนฺธเก’’ติ. เกสุ วตฺถูสุ อนุญฺญาตนฺติ อาห ‘‘เตน โข ปน…เป… อิเมสุ วตฺถูสู’’ติ (จูฬว. ๔๑๑). กึ กตฺวา อนุญฺญาตนฺติ อาห ‘‘ทุกฺกฏํ ปญฺญเปตฺวา’’ติ. กินฺติ อนุญฺญาตนฺติ อาห ‘‘อนุชานามิ…เป… กาตพฺโพ’’ติ. ตสฺสาติ อวนฺทิยสฺส. ‘‘น โอสารณาทีนี’’ติ อิมินา เอวสทฺทสฺส ฉฑฺเฑตพฺพตฺถํ ทสฺเสติ. ตสฺสาติ กมฺมลกฺขณภูตสฺส อวนฺทิยสฺส. ตตฺเถวาติ ภิกฺขุนิกฺขนฺธเกเยว. นนฺติ กมฺมลกฺขณํ. อิธาปีติ ปริวาเร กมฺมวคฺเคปิ.

อปาสาทิกนฺติ อปสาทาวหํ, อปสาทชนกํ วา.

ตโตติ อวนฺทิยกรณโต. อิมนฺติ ภิกฺขุํ. วนฺทิยนฺติ วนฺทิตพฺพํ, วนฺทนํ วา.

เอตฺถาติ อปโลกนกมฺเม, ภิกฺขุนิสงฺฆมูลกํ กตฺวา ปญฺญตฺตนฺติ โยชนา. ภิกฺขุสงฺฆสฺสาปีติ ปิสทฺโท น ภิกฺขุนิสงฺฆสฺเสวาติ ทสฺเสติ. ปนสทฺโท สมฺภาวนตฺโถ, ตถา ภิกฺขุนิสงฺฆมูลกํ ปญฺญตฺตมฺปีติ อตฺโถ, ลภิตพฺพภาวํ วิตฺถาเรน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยํ หี’’ติอาทิ. ยํ อปโลกนกมฺมํ กโรตีติ โยชนา. อปฺปมตฺตกวิสฺสชฺชเกน ปน ทาตพฺพานีติ สมฺพนฺโธ. เตสนฺติ สูจิอาทีนํ. โสเยวาติ อปฺปมตฺตกวิสฺสชฺชโกเยว. ตโตติ อปฺปมตฺตกโต. ตตฺถาติ เสนาสนกฺขนฺธกวณฺณนายํ (จูฬว. อฏฺฐ. ๓๒๑). วุตฺตปฺปการํ คิลานเภสชฺชมฺปีติ สมฺพนฺโธ. โยปิ จาติ ภิกฺขุปิ จ โหตีติ สมฺพนฺโธ. ตสฺส ทาตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺรุปฺปาทโตติ ตสฺมึ มหาวาเส อุปฺปาทปจฺจยโต, คเหตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เปสลสฺสา’’ติอาทินา ทุสฺสีลาทีนํ ทาตุํ น วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ.

ชคฺคาเปตุํ วฏฺฏตีติ เอตฺถ อปุจฺฉิตฺวา ชคฺคาเปตุํ วฏฺฏตีติ อาห ‘‘อยํ ภิกฺขู’’ติอาทิ. โอทิสฺสาติ อุทฺทิสิตฺวา.

อาสนฆรํ วาติ ปฏิมาฆรํ วา, การโก มนุสฺโสติ สมฺพนฺโธ. อุปนิกฺเขปโต คเหตฺวาติ สมฺพนฺโธ. สงฺฆิเกนปีติ ปิสทฺโท น เกวลํ เจติยสฺส อุปนิกฺเขเปเนว, อถ โข สงฺฆิเกนปีติ ทสฺเสติ.

ยาปนมตฺตํ อลภนฺเตหิ กโรนฺเตหีติ โยชนา, ปริภุญฺชนฺเตหิ หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วตฺตํ กโรมา’’ติอาทินา ‘‘ยาปนมตฺต’’นฺติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. วิหาเร โรปิตา เย ผลรุกฺขาติ โยชนา. เยสนฺติ รุกฺขานํ. เตสูติ รุกฺเขสุ. เย ปนาติ รุกฺขา ปน, อปริคฺคหิตา โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตํ ปนาติ อปโลกนกมฺมํ ปน. สลากํ คณฺหนฺติ เอตฺถาติ สลากคฺคํ, ฐานํ. ‘‘ยาคคฺคภตฺตคฺค’’อิติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อุโปสถคฺเคติ อุโปสถสฺส คหณฏฺฐาเน, อุโปสถเคเหติ อตฺโถ. ตตฺถาติ อุโปสถคฺเค. ตนฺติ อปโลกนกมฺมํ.

ยํ มูลตจปตฺตองฺกุรปุปฺผผลขาทนียาทีติ โยชนา. อนฺโตสีมายาติ อนฺโต อุปจารสีมาย.

สุกตเมวาติ สงฺเฆน กตเมว. อุโปสถทิวเสติ นิทสฺสนมตฺตํ ยสฺมึ กสฺมึจิ ทิวเสปิ กตตฺตา.

ผลวาเรนาติ รุกฺขานํ ผลคหณวาเรน. รุกฺขา ธรนฺตีติ รุกฺขา ติฏฺฐนฺติ, สํวิชฺชนฺติ วา. เยหีติ ภิกฺขูหิ โรปิตา, โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. สา เอว กติกาติ ปุพฺเพ กตา สา เอว กติกา, อญฺญา กติกา น กาตพฺพาติ อธิปฺปาโย.

อญฺญสฺมึ วิหาเรติ รุกฺขานํ ฐิตวิหารโต อญฺญสฺมึ วิหาเร. เตสนฺติ รุกฺขานํ, สามีติ สมฺพนฺโธ. เยปีติ รุกฺขาปิ, โรปิตาติ สมฺพนฺโธ. อญฺญโต ฐานโตติ โยชนา. เตสูติ รุกฺเขสุ. เอตฺถาติ วิหาเร. เตหิ ปนาติ ปริเวณสามิเกหิ ภิกฺขูหิ ปน. ทสภาคนฺติ ทสมภาคํ. ‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา ทสภาคํ ทตฺวาติ อตฺถํ อติทิสติ.

สมฺภาวนียภิกฺขุโนติ สีลสุตาทีหิ สมฺภาวนียสฺส ภิกฺขุโน. ตตฺถาติ โปราณวิหาเร. มูเลติ ปุพฺเพ, อาทิกาเลติ อตฺโถ. นิกฺกุกฺกุจฺเจนาติ ‘‘อภาชิตมิท’’นฺติ กุกฺกุจฺจวิรเหน. ขิยฺยนมตฺตเมว ตนฺติ ตํ ขิยฺยนํ ขิยฺยนมตฺตเมว, น สามเณรานํ ขิยฺยนํ รุหตีติ อตฺโถ.

ปนสรุกฺขนฺติ กณฺฏกีผลรุกฺขํ. อยํ สามีจีติ อยํ ภาเชตฺวา ขาทนํ อนุธมฺมตา. ขายิตนฺติ ขาทิตํ. ทฺวินฺนํ ติณฺณํ กติกปฏิปฺปสฺสมฺภนํ นเยน ญาตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา ตํ อทสฺเสตฺวา เอกสฺเสว กติกปฏิปฺปสฺสมฺภนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอกภิกฺขุเก ปนา’’ติอาทิ. ปุริมกติกาติ ‘‘ยถาสุขํ ปริภุญฺชิตุํ รุจฺจตี’’ติ (ปริ. อฏฺฐ. ๔๙๕-๔๙๖) ปุเร กตา กติกา. เตสนฺติ สามเณรานํ, ผาติกมฺมนฺติ สมฺพนฺโธ. ภาเชตฺวาติ สามเณรานํ ภาเชตฺวา. อิมินา สามเณรานํ ผาติกมฺมํ น ทาตพฺพมฺปิ ภาคํ ภาเชตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.

สามนฺตคาเมหีติ อาสนฺนคาเมหิ, อาคนฺตฺวาติ สมฺพนฺโธ. เอกํ อมฺพํ เอกํ ลพุชนฺติ โยชนา. อทิยฺยมาเน โทเส ทสฺสิเต ทิยฺยมาเน อานิสํสมฺปิ อตฺถโต ญาตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อทิยฺยมาเน หี’’ติอาทิ.

คณฺหนฺตานํ มนุสฺสานนฺติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ กติกวตฺตฏฺฐปนโต. น วตฺตพฺพาติ ผลทานกุลทูสกตฺตา น วตฺตพฺพา. กินฺติ อาจิกฺขิตพฺพนฺติ อาห ‘‘นาฬิเกราทีนี’’ติอาทิ. อนุวิจริตฺวาติ ปทานมนุกฺกเมน วิจริตฺวา. อุปฑฺฒภาโคติ ภิกฺขูนํ ลทฺธภาคโต อุปฑฺโฒ ภาโค. อปโลเกตฺวาติ สงฺฆํ อาปุจฺฉิตฺวา.

มคฺคคมิยสตฺถวาโหติ มคฺคํ คมิโก สตฺถวาโห. โสติ พลกฺกาเรน คเหตฺวา ขาทนฺโต. ฉายาทีนนฺติอาทิสทฺเทน อารามวนานิ สงฺคเหตพฺพานิ. สเจ อตฺถีติ สเจ อตฺโถ อตฺถิ. ผลภริตาติ ผเลน ปริปุณฺณา. ‘‘ผลภาริตา’’ติปิ ปาโฐ. ผลสงฺขาเตน ภาเรน สมนฺนาคตาติ อตฺโถ. อปจฺจาสีสนฺเตนาติ เตสํ สนฺติกา ทานปฏิทานํ อปจฺจาสีสนฺเตน. ปุพฺเพ วุตฺตเมวาติ ปุพฺเพ สงฺฆิกฏฺฐาเน ‘‘กุทฺโธ หิ โส’’ติอาทินา วุตฺตเมว. เอตฺถาติ ปุคฺคลิกฏฺฐาเน.

ตนฺติ ผลารามํ. โสติ ปฏิพโล ภิกฺขุ. ภาริยํ กมฺมนฺติ ชคฺคนกมฺมํ ภาริยํ. เอตฺตเกนาติ ตติยภาคอุปฑฺฒภาคมตฺเตน. สพฺพํ ผลารามนฺติ สมฺพนฺโธ. มูลภาคนฺติ ปฐมภาคํ. ‘‘ทสภาคมตฺต’’นฺติ อิมินา ตทตฺถํ ทสฺเสติ. ทตฺวาติ สงฺฆสฺส ทตฺวา. โสติ ภิกฺขุ. อกตาวาสนฺติ ปุพฺเพ อกตํ นวํ เสนาสนํ. อารามนฺติ สงฺฆสฺส อารามํ. เตหิปีติ นิสฺสิตเกหิปิ. ปิสทฺโท อาจริยํ อเปกฺขติ. เตสนฺติ นิสฺสิตกานํ. ชคฺคิตกาเลติ ชคฺคิตานํ รุกฺขานํ ปุปฺผผลภริตกาเล. ชคฺคนกาเลติ ชคฺคนมตฺตกาเล, ชคฺคนมตฺตเมว, น ชคฺคนการณา กิญฺจิ ปุปฺผํ วา ผลํ วา โหติ, ตสฺมึ กาเลติ อตฺโถ. ‘‘พหุ’’นฺติอาทินา วาเรตพฺพาการํ ทสฺเสติ.

ผาติกมฺเมน ชคฺคนฺโต น อตฺถีติ โยชนา. อนาปุจฺฉิตฺวาวาติ สงฺฆํ อนปโลเกตฺวาว. อิตีติ เอวํ.

ญตฺติกมฺมฏฺฐานเภเท ปน เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. โอสาเรติ สงฺฆมชฺฌํ ปเวเสติ อิมาย ญตฺติยาติ โอสารณา.

นิสฺสาริยติ สงฺฆโต พหิ กริยติ อิมายาติ นิสฺสารณา. ญตฺติ อุโปสโถ นามาติ อิทํ การณูปจารวเสน วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อุโปสถกมฺมวเสน ฐปิตา’’ติ. เอเสว นโย ญตฺติปวารณา นามาติ เอตฺถาปิ.

อนุสาเสยฺยาติอาทินา ปฐมปุริสเอยฺยวิภตฺติวเสน ฐปิตา ญตฺติ อตฺตนา ปรํ สมฺมนิตุํ ฐปิตา ญตฺติ นาม. อนุสาเสยฺยนฺติอาทินา อุตฺตมปุริสเอยฺยํวิภตฺติวเสน ฐปิตา ญตฺติ อตฺตนาว อตฺตานํ สมฺมนิตุํ ฐปิตา ญตฺติ นาม. อตฺตนาว อตฺตา วา ปโร วา สมฺมนิยติ อิมาย ญตฺติยาติ สมฺมุติ. นิสฺสฏฺฐปตฺตจีวราทีนิ ทียนฺติ อเนนาติ ทานํ, ญตฺติ. วจฺจํ อนเปกฺขิตฺวา วาจกสฺส นิยตนปุํสกลิงฺคตฺตา นปุํสกลิงฺควเสน วุตฺตํ.

อาปตฺติ ปฏิคฺคณฺหิยติ อเนนาติ ปฏิคฺคโห.

ปฏิมุขํ อุปริ กฑฺฒิยติ อิมายาติ ปจฺจุกฺกฑฺฒนา.

กมฺมเมวาติ ลกฺขิยติ อเนนาติ กมฺมลกฺขณํ.

‘‘ตถา’’ติ ปเทน ‘‘กมฺมลกฺขณํ นามา’’ติ ปทํ อติทิสติ. ตโตติ สพฺพสงฺคาหิกญตฺติโต. ปรา เทฺว ญตฺติโย กมฺมลกฺขณํ นามาติ โยชนา. อิตีติอาทิ นิคมนํ.

ญตฺติทุติยกมฺมฏฺฐานเภเท โอสารณาทีนํ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วฑฺฒสฺส ลิจฺฉวิโน’’ติอาทิ. สีมาสมฺมุติ จาติอาทินา โยชนา กาตพฺพา.

ยา ปน เทฺว ญตฺติทุติยกมฺมวาจา วุตฺตาติ โยชนา. อิตีติอาทิ นิคมนํ.

ญตฺติจตุตฺถกมฺมฏฺฐานเภเท โยชนานโย ปากโฏเยว.

๔๙๗. จตุวคฺคกรเณ กมฺเมติอาทิกาย เทสนาย สมฺพนฺธํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิติ กมฺมานิ จา’’ติอาทิ. ตตฺถ อิตีติ เอวํ ทสฺเสตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสตฺโถติ ตสฺส ‘‘จตุวคฺคกรเณ กมฺเม’’ติอาทิวจนสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพติ สมฺพนฺโธ.

อิติ กมฺมวคฺควณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

อตฺถวสวคฺคาทิวณฺณนา

๔๙๘. เอวํ กมฺมวคฺควณฺณนํ ทสฺเสตฺวา ตสฺสานนฺตเร วุตฺตาย ‘‘เทฺว อตฺถวเส ปฏิจฺจา’’ติอาทิกาย เทสนาย อนุสนฺธึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิทานี’’ติอาทิ, อิทานิ อารทฺธนฺติ สมฺพนฺโธ. ยานิ ตานิ สิกฺขาปทานีติ โยชนา. ทิฏฺฐธมฺมิกเวรานนฺติ ทิฏฺฐธมฺเม ปวตฺตตฺตา จ วิรมิตพฺพตฺตา จ ทิฏฺฐธมฺมิกานํ เวรานํ. สํวรายาติ เอตฺถ สํปุพฺโพ วรธาตุ ปิทหนตฺโถ, อายสทฺโท จ ตทตฺโถติ อาห ‘‘ปิทหนตฺถายา’’ติ. วิปากทุกฺขสงฺขาตานนฺติ ปาณาติปาตาทีนํ วิปากภูตานํ ทุกฺขสงฺขาตานํ. สมฺปรายิกานนฺติ สมฺปราเย ปวตฺตานํ. อิธาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปทปญฺญตฺตานิสํสฏฺฐาเน. ‘‘วชฺชนียภาวโต’’ติ อิมินา วชฺเชตพฺพานีติ วชฺชานีติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ภายนฺติ เอเตหีติ ภยานิ. อกฺขมฏฺเฐนาติ อสหณียฏฺเฐน. ‘‘อกุสลานีติ วุจฺจนฺตี’’ติ อิมินา วิปากทุกฺขานิ ผลูปจาเรน อกุสลานิ นามาติ ทสฺเสติ. คณพนฺธเภทนตฺถาย สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตนฺติ เอวเมว ปาโฐ. โปตฺถเกสุ ปน ‘‘คณโภชนสิกฺขาปทํ ปญฺญตฺต’’นฺติ ปาโฐ ลิขิโต. สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ อตฺถวสวคฺเค. ยนฺติ วจนํ. เอตฺถาติ อิมสฺมึ วคฺเค.

อิติ อตฺถวสวคฺควณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

๔๙๙. วตฺเตสุ วตฺตมาโน ปุคฺคโล โอสารียติ อเนนาติ โอสารณียํ, กมฺมํ. เตน วุตฺตํ ‘‘เยน กมฺเมน โอสารียติ, ตํ กมฺมํ ปญฺญตฺต’’นฺติ. ‘‘เยน กมฺเมนา’’ติอาทินา ภณฺฑนการกาทโย นิสฺสารียนฺติ อเนน กมฺเมนาติ นิสฺสารณียนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ.

๕๐๐. สตฺตาปตฺติกฺขนฺธา ปญฺญตฺตํ นามาติ สมฺพนฺโธ. อนฺตราติ กกุสนฺธาทีนํ ติณฺณํ พุทฺธานญฺจ อมฺหากํ ภควโต จ อนฺตเร. ‘‘สิกฺขาปเท’’ติ อิมินา ‘‘อปญฺญตฺเต’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. มกฺกฏีวตฺถุอาทิวินีตกถา อนุปญฺญตฺตํ นามาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สิกฺขาปเท’’ติ อิมินา ‘‘ปญฺญตฺเต’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ อานิสํสวคฺเค.

อิติ อานิสํสวคฺควณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

๕๐๑. สพฺพสิกฺขาปทานํ สงฺคหนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ‘‘นว สงฺคหา’’ติอาทิปาเฐ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ‘‘วตฺถุนา สงฺคโห’’ติ อิมินา ‘‘วตฺถุสฺมึ, วตฺถูนํ สงฺคโห’’ติ อตฺถํ นิวาเรติ. เอตฺถาติ ‘‘วตฺถุสงฺคโห’’ติอาทิปาเฐ. หีติ วิตฺถาโร. ยสฺมา นตฺถีติ สมฺพนฺโธ. สพฺพานีติ สิกฺขาปทานิ. ‘‘สงฺคหิตานี’’ติ อิมินา สงฺคหิตพฺโพติ สงฺคโหติ นิพฺพจนํ ทสฺเสติ. เอวํ ตาวาติอาทิ นิคมนํ.

ยสฺมา ปน สงฺคหิตาติ สมฺพนฺโธ.

เอวเมตฺถาติอาทินา ขนฺธสมุฏฺฐานอธิกรณสมเถ สมฺปิณฺเฑตฺวา นิคมนํ ทสฺเสติ. เอตฺถาติ สงฺคหวคฺเค.

อิติ สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย

นวสงฺคหิตวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

นิฏฺฐิตาติ นิฏฺฐํ นิปฺผตฺตึ อิตา คตาติ นิฏฺฐิตา, อถ วา นิฏฺเฐ นิปฺผตฺติยํ อิตา ฐิตาติ นิฏฺฐิตา. จสทฺโท อวธารณตฺโถ, นิฏฺฐิตา เอวาติ หิ อตฺโถ. อนุตฺตานตฺถปทวณฺณนาติ อนุตฺตานานํ อตฺถวนฺตปทานํ, อตฺถานญฺจ ปทานญฺจ วณฺณนา.

อิติ ปริวารวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

นิฏฺฐิตา จ ปาจิตฺยาทิวณฺณนาย โยชนาติ.

ชาทิลญฺฉิตนาเมนเนกานํ วาจิโต มยา;

ปริวารวินยสฺส, สมตฺโต โยชนานโย.

นิคมนกถาวณฺณนา

เอวํ วินยสํวณฺณนํ กตฺวา อิทานิ ตํ นิคเมนฺโต อาห ‘‘เอตฺตาวตา’’ติอาทิ. ตตฺถ เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน ‘‘โย กปฺปโกฏีหิปิ อปฺปเมยฺย’’นฺติอาทิวจนโต (ปารา. อฏฺฐ. ๑.คนฺถารมฺภกถา) ปฏฺฐาย ‘‘นวสงฺคหิตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา’’ติ วจนปริโยสานานํ อกฺขรปทพฺยญฺชนานํ สมุทายภูเตน วจนกฺกเมน, สมตฺตาติ สมฺพนฺโธ.

อุภโตวิภงฺคขนฺธกปริวารวิภตฺติเทสนนฺติ อุภโตวิภงฺเคน จ ขนฺธเกน จ ปริวาเรน จ วิภชิตพฺพเทสนํ วินยปิฏกนฺติ สมฺพนฺโธ. นาโถติ ภิกฺขุภิกฺขุนีนํ หิตปฏิปตฺตึ ยาจนฏฺเฐน จ กิเลสานํ อุปตาปนฏฺเฐน จ เวเนยฺยานํ หิตสุขํ อาสีสนฏฺเฐน จ จิตฺติสฺสริยฏฺเฐน จ นาโถ. เวเนยฺยนฺติ วิเนตพฺพฏฺเฐน เวเนยฺยํ. ชิโนติ ปญฺจมารานํ ชิตฏฺเฐน ชิโน. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – นาโถ เวเนยฺยํ วิเนนฺโต ชิโน อุภโตวิภงฺคขนฺธกปริวารวิภตฺติเทสนํ ยํ วินยปิฏกํ อาหาติ.

สมธิกสตฺตวีสติสหสฺสมตฺเตนาติ สห อธิเกน สตฺตสหสฺสปฺปมาเณน จ วีสติสหสฺสปฺปมาเณน จ คนฺเถนาติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ วินยปิฏกสฺส. สมนฺตปาสาทิกาติ สมนฺตโต ปสาทํ วหิกา, ชนิกา วา. ตตฺรายํ โยชนา – ตสฺส สมธิกสตฺตวีสติสหสฺสมตฺเตน คนฺเถน สมนฺตปาสาทิกา นาม สํวณฺณนา สมตฺตาติ.

ตตฺริทนฺติ ตตฺร อิทํ. ‘‘ตตฺรา’’ติ ปทํ ปุริมวจนาเปกฺขํ. ตตฺร ‘‘สมนฺตปาสาทิกา นามา’’ติ วจเนติ หิ อตฺโถ. สมนฺตปาสาทิกตฺตสฺมินฺติ ปจฺจตฺตตฺเถ เจตํ ภุมฺมวจนํ โหติ ‘‘อิทมฺปิ สีลสฺมิ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๙๔ อาทโย) วิย, สมนฺตปาสาทิกตฺตนฺติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ โยชนาตตฺร ‘‘สมนฺตปาสาทิกา นามา’’ติ วจเน สมนฺตปาสาทิกาย อิทํ สมนฺตปาสาทิกตฺตํ โหตีติ อยํ สมนฺตปาสาทิกภาโวติ อตฺโถ.

อาจริยปรํปรโตติอาทีสุ คาถาสุ วุตฺตํ นววิธํ วิเสสนปทํ ‘‘น ทิสฺสตี’’ติ ปเทน สมฺพนฺธิตพฺพํ. สมฺปสฺสตนฺติ สมฺมา ปสฺสนฺตานํ วิญฺญูนนฺติ สมฺพนฺโธ. ยโตติ ยสฺมา, น ทิสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ สํวณฺณนายํ. สมนฺตปาสาทิกาเตฺววาติ สมนฺตปาสาทิกา อิติ เอว นาม. วินยสฺสาติ วินยปิฏกสฺส. วิเนยฺยทมนกุสเลนาติ วิเนยฺยานํ ทมเน เฉเกน. โลกนาเถนาติ โลกานํ นาเถน. โลกมนุกมฺปมาเนนาติ โลกํ อนุกมฺปมาเนน. อยเญฺหตฺถ โยชนา – อาจริยปรํปรโต…เป… วิภงฺคนยเภททสฺสนโต สมฺปสฺสตํ วิญฺญูนํ เอตฺถ กิญฺจิ อปาสาทิกํ ยโต น ทิสฺสติ, ตสฺมา วิเนยฺยทมนกุสเลน โลกนาเถน โลกมนุกมฺปมาเนน ภควตา วุตฺตสฺส วินยสฺส อยํ สมนฺตปาสาทิกาเตฺวว สํวณฺณนา ปวตฺตาติ.

ติสฺโสปิ อิมา สีหฬฏฺฐกถาโย สุตฺวาติ สมฺพนฺโธ. กสฺส สนฺติเก สุตนฺติ อาห ‘‘พุทฺธมิตฺโต…เป… สนฺติเก’’ติ. ‘‘พุทฺธมิตฺโต’’ติ นาเมน วิสฺสุตสฺส ยสสฺสิโน วินยญฺญุสฺส ธีรสฺส เถรสฺส สนฺติเก สุตฺวาติ โยชนา. ‘‘สุตฺวา’’ติ ปทํ ‘‘อารทฺธา’’ติ ปเท ปุพฺพกาลกิริยาวิเสสนํ.

มหาเมฆวนุยฺยาเน ภูมิภาเค ปติฏฺฐิโต สตฺถุ มหาโพธิวิภูสิโต โย มหาวิหาโร อตฺถีติ โยชนา.

ตสฺส มหาวิหารสฺส ทกฺขิเณ ทิสาภาเค ปธานฆรํ ปธานฆรนามกํ อุตฺตมํ สุจิจาริตฺตสีเลน ภิกฺขุสงฺเฆน เสวิตํ ยํ ปริเวณํ อตฺถิ, ตตฺถ การยีติ โยชนา.

โกนาโม การยีติ อาห ‘‘อุฬารกุลสมฺภูโต…เป… วิสฺสุโต’’ติ. ตตฺถ อุฬารกุลสมฺภูโต สงฺฆุปฏฺฐายโก สทา อนากุลาย สทฺธาย รตนตฺตเย ปสนฺโน ‘‘มหานิคมสามี’’ติ วิสฺสุโต อุปาสโก การยีติ สมฺพนฺโธ.

กํ การยีติ อาห ‘‘จารุ…เป… สมฺปนฺนสลิลาสย’’นฺติ. ตตฺถ จารุปาการสํจิตํ โสเภน ปากาเรน สุฏฺฐุ จิตํ จินิตํ มโนรมํ สีตจฺฉายตรูเปตํ สีตจฺฉาเยน รุกฺเขน อุเปตํ สมฺปนฺนสลิลาสยํ มธุรชลาธารํ ยํ ปาสาทํ การยีติ โยชนา. มหานิคมสามิโน ตตฺร ปาสาเท วสตามยาติ สมฺพนฺโธ.

กํ อุทฺทิสิตฺวา กีทิสา กา อารทฺธาติ อาห ‘‘สุจิสีลสมาจารํ…เป… วินยวณฺณนา’’ติ. ตตฺถ สุจิสีลสมาจารํ พุทฺธสิริวฺหยํ เถรํ อุทฺทิสิตฺวา อิทฺธา อตฺถวินิจฺฉยาทีหิ ปริปุณฺณา ยา วินยวณฺณนา อารทฺธาติ โยชนา.

กึนามสฺส รญฺโญ กตเม สํวจฺฉเร อารทฺธา, กิสฺมึ กาเล ปรินิฏฺฐิตาติ อาห ‘‘ปาลยนฺตสฺส…เป… ปรินิฏฺฐิตา’’ติ. ตตฺถ สกลํ ลงฺกาทีปํ นิรพฺพุทํ กตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ปาลยนฺตสฺส สิรินิวาสสฺส สิริปาลยสสฺสิโน รญฺโญ ชยสํวจฺฉเรติ สมฺพนฺโธ. สมวีสติเม เขเม ชยสํวจฺฉเร อยํ วินยสํวณฺณนา อารทฺธา, เอกวีสมฺหิ รญฺโญ เอกวีสติเม สํวจฺฉเร สมฺปตฺเต สติ ปรินิฏฺฐิตาติ โยชนา.

ยถา อตฺตโน สํวณฺณนา นิรุปทฺทวา สีฆํ นิฏฺฐํ อุปคตา, เอวํ โลกสฺส ธมฺมูปสํหิตา สีฆํ คจฺฉนฺตูติ อาสีสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุปทฺทวากุเล’’ติอาทิ. ตตฺถ อุปทฺทวากุเล อุปทฺทเวหิ อากุเล โลเก สตฺตโลเก นิรุปทฺทวโต อุปทฺทววิรหโต ยถา อยํ วินยสํวณฺณนา เอกสํวจฺฉเรเนว นิฏฺฐํ อุปาคตา, เอวํ สพฺพสฺส โลกสฺส อารทฺธา สพฺเพปิ ธมฺมูปสํหิตา อตฺถา นิรุปทฺทวา สีฆํ นิฏฺฐํ คจฺฉนฺตูติ โยชนา.

อตฺตนา สมาจิตสฺส ปุญฺญสฺส อิจฺฉิตตฺเถ ปริณามนํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จิรฏฺฐิตตฺถํ ธมฺมสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถ ธมฺมสฺส จิรฏฺฐิตตฺถํ อิมํ วินยสํวณฺณนํ กโรนฺเตน สทฺธมฺมพหุมาเนน มยา ยญฺจ ปุญฺญํ สมาจิตํ, สพฺพสฺส ตสฺส ปุญฺญสฺส อานุภาเวน สพฺเพปิ ปาณิโน ธมฺมราชสฺส ภควโต สทฺธมฺมรสเสวิโน ภวนฺตุ.

สทฺธมฺโม จิรํ ติฏฺฐตุ, เทโว กาเล วสฺสํ วสฺสนฺโต จิรํ ปชํ สตฺตสมูหํ ตปฺเปตุ. ราชา ธมฺเมน เมทนึ รกฺขตูติ โยชนา. อิติสทฺโท ปริสมาปนตฺโถ. อิติ ปรินิฏฺฐํ สุฏฺฐุ อาปนํ ทฏฺฐพฺพนฺตีติ อตฺโถ.

สทฺธา จ พุทฺธิ จ วีริยญฺจ สทฺธาพุทฺธิวีริยานิ, วิสุทฺธานิ จ ตานิ สทฺธาพุทฺธิวีริยานิ เจติ วิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยานิ, ปรมานิ จ ตานิ วิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยานิ เจติ ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยานิ, เตหิ ปริมณฺฑิโต ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยปฏิมณฺฑิโต, เตน, เถเรนาติ สมฺพนฺโธ. สีลญฺจ อาจาโร จ อชฺชวญฺจ มทฺทวญฺจ สีลาจารชฺชวมทฺทวานิ, ตานิ อาทีนิ เยสํ เตติ สีลาจารชฺชวมทฺทวาทโย, อาทิสทฺเทน ขนฺติโสรจฺจาทโย สงฺคณฺหาติ, เตเยว คุณาติ สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณา, เตสํ สมุทโยติ สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทโย, เตน สมุทิโต สุฏฺฐุ ปากโฏติ สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิโต, เตน เถเรนาติ สมฺพนฺโธ.

สกสมโย จ สมยนฺตโร จ สกสมยสมยนฺตรา, เตเยว ปน คหนสทิสตฺตา คหนนฺติ สกสมยสมยนฺตรคหนํ, ตสฺส อชฺโฌคาหณํ สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณํ, ตสฺมึ สมตฺโถ สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณสมตฺโถ. เตน เถเรนาติ สมฺพนฺโธ. วิเสเสน อญฺชติ ปากฏํ กโรตีติ วิยตฺโต, ปุคฺคโล, วิยตฺตสฺส อิทํ เวยฺยตฺติยํ, สติ. ปญฺญา จ เวยฺยตฺติยญฺจ ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ, เตน สมนฺนาคเตนาติ สมฺพนฺโธ. สมนฺนาคเตน เถเรนาติ โยชนา.

ตีณิ ปิฏกานีติ ติปิฏกํ, ตเมว ปริยาปุณิตพฺพตฺตา ปริยตฺตีติ ติปิฏกปริยตฺติ, ตสฺส ปเภโท เอตฺถ สตฺถุสาสเนติ ติปิฏกปริยตฺติปเภทํ, ตสฺมึ. สห อฏฺฐกถายาติ สาฏฺฐกถํ, สตฺถุ สาสนํ, ตสฺมึ สตฺถุสาสเนติ สมฺพนฺโธ. สตฺถุโน ปริยตฺติปฏิปตฺติปฏิเวธวเสน ติวิธํ สาสนํ สตฺถุสาสนํ, พฺยาโสปิ ยุชฺชเตว, ตสฺมึ สตฺถุสาสเน ‘‘อปฺปฏิหต’’อิติ ปเทน สมฺพนฺธิตพฺพํ. อปฺปฏิหตํ ญาณํ อปฺปฏิหตญาณํ, อิทํ ตสฺมึ วินยสํวณฺณนากาเล เถรสฺส ปฏิเวธญาณาภาวโต สุตมยจินฺตามยญาณํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อปฺปฏิหตญาณสฺส ปภาโว เอตสฺสาติ อปฺปฏิหตญาณปภาโว, เตน เถเรนาติ สมฺพนฺโธ. มหนฺตํ เวยฺยากรณเมตสฺสาติ มหาเวยฺยากรโณ, อิมินา สิกฺขานิรุตฺติอาทีหิ ฉฬงฺเค มหนฺตเวยฺยากรเณ เถรสฺส อปฺปฏิหตญาณปภาวตํ ทสฺเสติ, เตน มหาเวยฺยากรเณน เถเรนาติ สมฺพนฺโธ.

กรณํ วุจฺจติ ฐานํ กริยติ อุจฺจาริยติ เอตฺถ, เอเตนาติ วา วจนตฺเถน, กรณสฺส สมฺปตฺติ กรณสมฺปตฺติ, ตาย ชนิตํ กรณสมฺปตฺติชนิตํ. สุเขน เถรมุขโต วินิคฺคตํ สุขวินิคฺคตํ, กรณสมฺปตฺติชนิเตน เหตุภูเตน สุขวินิคฺคตํ กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตํ. มธุรวจนญฺจ อุทารวจนญฺจ มธุโรทารวจนํ, ปุพฺพปเท อุตฺตรปทโลโป, อิมินา เกฏุภปกรเณ (สุโพธาลํกาเร ๑๒๗-๑๔๒ คาถาสุ) วุตฺเตสุ ทสสุ สทฺทคุเณสุ มธุรตาคุเณน จ อุทารตาคุเณน จ สมนฺนาคตภาวํ ทสฺเสติ. กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตญฺจ ตํ มธุโรทารวจนญฺเจติ กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรทารวจนํ. อถ วา กรณสมฺปตฺติชนิตญฺจ ตํ สุขวินิคฺคตมธุโรทารวจนญฺเจติ กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรทารวจนํ. เอลํ วุจฺจติ ทุรุตฺตโทโส, นตฺถิ เอลเมตสฺสาติ เนลา, โสเยว วณฺโณ เนลวณฺโณ, เตน ยุตฺตํ เนลวณฺณยุตฺตํ, กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรทารวจนํ เนลวณฺณยุตฺตเมตสฺสาติ กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรทารวจนเนลวณฺณยุตฺโต, เถโร. วิเสสนปรปทสมาโส, เนลวณฺณยุตฺตกรณสมฺปตฺติ ชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรทารวจโนติ หิ อตฺโถ, เตน เถเรนาติ สมฺพนฺโธ. ยุตฺตญฺจ ปริสาย โสเตน อนุรูปตฺตา, มุตฺตญฺจ ปริสาย วิสารทตฺตาติ ยุตฺตมุตฺตํ, วจนํ, ตํ วทติ สีเลนาติ ยุตฺตมุตฺตวาที, เตน เถเรนาติ สมฺพนฺโธ.

กมฺมสสฺสตอุจฺเฉทอิสฺสรนิมฺมานาทิวเสน นานา วาทา เอเตสนฺติ วาทิโน, นานาวาทา ชนา, วาทีนํ, วาทีสุ วา วโร กมฺมกิริยวาทตฺตาติ วาทิวโร, เตน เถเรนาติ สมฺพนฺโธ. ปาฬิยา อตฺถํ วณฺเณตุํ สมตฺถตฺตา มหนฺโต กวิ มหากวิ, เตน เถเรนาติ สมฺพนฺโธ.

อตฺถธมฺมนิรุตฺติปฏิภานวเสน ปภินฺนาย ปฏิสมฺภิทาย ปริวาริโตติ ปภินฺนปฏิสมฺภิทาปริวาโร, ตสฺมึ อุตฺตริมนุสฺสธมฺเมติ สมฺพนฺโธ. ฉ อภิญฺญา จ ปฏิสมฺภิทา จ ฉฬภิญฺญาปฏิสมฺภิทา, ตา อาทโย เยสํ เตติ ฉฬภิญฺญาปฏิสมฺภิทาทโย, อาทิสทฺเทน เตวิชฺชาทโย สงฺคณฺหาติ. ฉฬภิญฺญาปฏิสมฺภิทาทโย ปเภทา เอตสฺสาติ ฉฬภิญฺญาปฏิสมฺภิทาทิปฺปเภโท, โสเยว คุโณ ฉฬภิญฺญาปฏิสมฺภิทาทิปฺปเภทคุโณ, เตน ปฏิมณฺฑิโต ฉฬภิญฺญาปฏิสมฺภิทาทิปฺปเภทคุณปฏิมณฺฑิโต, ตสฺมึ อุตฺตริมนุสฺสธมฺเมติ สมฺพนฺโธ. อุตฺตริมนุสฺสานํ ฌานลาภิอาทีนํ ธมฺโม อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม, อถ วา มนุสฺสานํ กุสลกมฺมปถสงฺขาตธมฺมโต อุตฺตรีติ อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม, ฌานาทิธมฺโม, ตสฺมึ, ‘‘สุปฺปติฏฺฐิต’’ อิติ ปเทน สมฺพนฺธิตพฺพํ. สุปฺปติฏฺฐิตา พุทฺธิ เอเตสนฺติ สุปฺปติฏฺฐิตพุทฺธิโน, เตสํ เถรานนฺติ สมฺพนฺโธ. เถรานํ วํเส ปกาเรน ทิปฺปนฺติ, ปทีโป วิยาติ วา เถรวํสปฺปทีปา, เตสํ. ถิโร สีลสมาธิปญฺญาสงฺขาโต คุโณ เอเตสมตฺถีติ เถรา, เตสํ, วํสาลงฺการภูเตนาติ สมฺพนฺโธ. มหาวิหาเร วสนสีลา วสนธมฺมา, วสเน สาธุการีติ วา มหาวิหารวาสิโน, เตสํ, เถรานนฺติ สมฺพนฺโธ. วํเส อลงฺกาโร, วํสสฺส วาติ วํสาลงฺกาโร, โส หุตฺวา ภูโต, วํสาลงฺการภาวํ วา ปตฺโตติ วํสาลงฺการภูโต, เตน เถเรนาติ สมฺพนฺโธ.

วิปุลา จ สา วิสุทฺธา เจติ วิปุลวิสุทฺธา, วิเสสโนภยปโท, วิปุลวิสุทฺธา พุทฺธิ เอตสฺสาติ วิปุลวิสุทฺธพุทฺธิ, เตน เถเรนาติ สมฺพนฺโธ. นามเมว นามเธยฺยํ, คหิตํ นามเธยฺยเมตสฺสาติ คหิตนามเธยฺโย, เตน เถเรน กตา สมนฺตปาสาทิกา นาม อยํ วินยสํวณฺณนา ติฏฺฐตูติ สมฺพนฺโธ.

สุทฺธจิตฺตสฺส ตาทิโน โลกเชฏฺฐสฺส มเหสิโน ‘‘พุทฺโธ’’ติ นามมฺปิ ยาว โลกมฺหิ ปวตฺตติ, ตาว โลกนิตฺถรเณสีนํ กุลปุตฺตานํ สีลวิสุทฺธาย นยํ ทสฺเสนฺตี โลกสฺมึ ติฏฺฐตูติ โยชนา.

อิติ นิคมนสฺส อตฺถโยชนา สมตฺตา.

นิคมนกถา

เอตฺตาวตา จ –

รตนปุณฺณนามสฺส, ปุรสฺส ราชธานิยา;

ทกฺขิเณ มุนิรูปสฺส, อีสํปาจีนนิสฺสิเต.

โย วิหาโร สปาสาโท, การิโต ราชเทวิยา;

ยา วสตา มยา ตตฺร, กตา ปาจิตฺยาทิโยชนา.

มาปิตรตฺนปุณฺณสฺส, สตฺตรเสว ราชิโน;

ชยวสฺเสฏฺฐารสมฺหิ, สมฺปตฺเตยํ สุนิฏฺฐิตา.

‘‘รตนปุณฺณา’’ติวฺหยสฺส ราชธานีนครสฺส ทกฺขิณสฺมึ ทิสาภาเค ปญฺจโยชนปฺปมาเณ ฐาเน ทฺวีหิ มหาตฬาเกหิ สุโสภิตสฺส มิธิลนามนครสฺส ปุรตฺถิมสฺมึ ทิสาภาเค ทิยฑฺฒคาวุตปฺปมาเณ ฐาเน อเนกตาลปนฺตีหิ สุโสภิโต จตุนฺนํ กุลานํ รมณียภูโต ‘‘กผฺรู’’ อิติ โวหริโต โย โส มหาคาโม ปติฏฺฐิโต, ตตฺถ ปฏิสนฺธิยา ชาเตน สีลาทิคุเณหิ ปสํสิเตน ‘‘ชาคโร’’ติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน ติกฺขตฺตุํ ราชูหิ ราชมุทฺทินา ลญฺฉิเตน เม กตายํ ปาจิตฺยาทิวณฺณนาย โยชนา สมฺปตฺเต ชินจกฺเก เตรสาธิกจตุวสฺสสตาธิกํ ทฺวิสหสฺสํ, สกฺกราเช ปน เอกตึสาธิกทฺวิวสฺสสตาธิกํ สหสฺสํ คิมฺหาเน เชฏฺฐมาเส ชุณฺหปกฺขสฺส ปญฺจเม สุกฺกวาเร นิฏฺฐํ ปตฺตา อนายาเสนาติ.

โยชนาย อิมิสฺสาหํ, รจนสฺสานุภาวโต;

ภเวยฺยาเนกชาตีสุ, ปิฏกตฺตยธารโก.

กุสโล จุภยตฺเถสุ, ปริสาสุ วิสารโท;

สมิชฺฌนฺตุ สุสงฺกปฺปา, มยฺหญฺจ สพฺพปาณินํ.

วปฺปาทิมนติกฺกมฺม, สมฺมา เทโว ปวสฺสตุ;

อตฺตชมิว รกฺขนฺตุ, ราชาโน จาปิ เมทินินฺติ.

อิติ ภทนฺตชาครตฺเถเรน กตา

ปาจิตฺยาทิวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.