๙. อธิกรณวูปสมนสมถกถา

๒๒๘. จตุวคฺคกรเณ กมฺเมติ สีมสมฺมุติอาทิกมฺเม. ปญฺจวคฺคกรเณติ ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ อุปสมฺปทาทิกมฺเม. ทสวคฺคกรเณติ มชฺฌิเมสุ ชนปเทสุ อุปสมฺปทกมฺเม. วีสติวคฺคกรเณติ อพฺภานกมฺเม. กมฺมปฺปตฺตาติ กมฺมสฺส ปตฺตา ยุตฺตา อนุรูปา.

๒๓๐. สมฺปฏิจฺฉิตพฺพนฺติ ปฏิคฺคณฺหิตพฺพํ. สมฺปฏิจฺฉิตฺวา จ ปน อติกฺกาเมตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ภณฺฑกนฺติ จีวราทิภณฺฑกํ. มานนิคฺคหตฺถายาติ ภณฺฑนชาตานํ มานสฺส นิคฺคหตฺถาย. กติปาหนฺติ กติปยาหํ, ทฺวีหตีหนฺติ อตฺโถ.

๒๓๑. อนนฺตานิ เจว ภสฺสานีติ เอตฺถ อนนฺตสทฺโท อปริมาณสทฺเทน อตฺถโต เอโกติ อาห ‘‘อปริมาณานี’’ติ. ‘‘วจนานี’’ติ อิมินา ภสฺสสทฺโท วจนปริยาโยติ ทสฺเสติ. อุพฺพาหิกาย สมฺมนิตพฺโพติ เกน สมฺมนิตพฺโพติ อาห ‘‘อปโลเกตฺวา วา’’ติอาทิ. อิมินา อปโลกนกมฺเมน วา ญตฺติทุติยกมฺเมน วา สมฺมนิตพฺโพติ ทสฺเสติ. อนนฺตานิ ภสฺสานิ ธมฺมกถิกํ อุทฺธริตฺวา พาหติ ปฏิเสเธติ อิมาย สมฺมุติยาติ อุพฺพาหิกา, ตาย. เอวํ สมฺมเตหิ ปน ภิกฺขูหิ วินิจฺฉิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. วิสุํ นิสีทิตฺวา ตสฺสาเยว ปริสาย นิสีทิตฺวา วาติ โยชนา. อญฺเญหีติ สมฺมตภิกฺขูหิ อญฺเญหิ.

๒๓๓. ตตฺรสฺสาติ เอตฺถ ตตฺร อสฺสาติ ปทวิภาคํ กตฺวา ตสทฺโท ปริสวิสโย ปสิทฺธวิสโย, อสฺสสทฺโท อาขฺยาติโกติ อาห ‘‘ตสฺสํ ปริสติ ภเวยฺยา’’ติ. ‘‘เนว สุตฺตํ อาคต’’นฺติ สามญฺญโต วุตฺเตปิ ‘‘โน สุตฺตวิภงฺโค’’ติ วกฺขมานตฺตา มาติกํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อาห ‘‘น มาติกา อาคตา’’ติ. วินโยปีติ ขนฺธกวินโยปิ. ปิสทฺเทน สุตฺตวิภงฺคํ อเปกฺขติ. พฺยญฺชนจฺฉายายาติ เอตฺถ ฉายาสทฺโท ปฏิพิมฺเพ จ ปภาย จ โหตีติ อาห ‘‘พฺยญฺชนมตฺตเมวา’’ติ, พฺยญฺชนปฏิพิมฺพิกพฺยญฺชนปภาวนฺตภูตํ อตฺถํ อคฺคเหตฺวา พฺยญฺชนปฏิพิมฺพพฺยญฺชนปภามตฺตเมว คเหตฺวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปฏิเสเธตี’’ติ อิมินา ปฏิพาหสทฺโท ปฏิเสธตฺโถเยว, น มทฺทนตฺโถติ ทสฺเสติ. ปฏิพาหนาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ชาตรูปรชตเขตฺตวตฺถุปฏิคฺคหณาทีสู’’ติอาทิ. กินฺติ เกน การเณน, กสฺมา การณา วา. อิเมติ ชาตรูปาทิปฏิคฺคาหเก ภิกฺขู. กาเรถาติ ตุเมฺห กาเรยฺยาถ. เอยฺยาถสฺส หิ เอถาเทโส. ปุจฺฉายํ สตฺตมีวิภตฺติ โหติ. สุตฺเตติ สุตฺตนฺตปิฏเก. อปโร ธมฺมกถิโก วทตีติ สมฺพนฺโธ. อิเมสนฺติ โอลมฺเพตฺวา นิวาเสนฺตานํ. เอตฺถาติ โอลมฺเพตฺวา นิวาสเน.

๒๓๔. พหุตรา ภิกฺขูติ เอตฺถ ทฺวิคุณติคุณาทินา อธิกา เอว พหุตรา นามาติ อาห ‘‘เอเกนปิ อธิกา พหุตราวา’’ติ. ‘‘โก ปน วาโท’’ติอาทินา ‘‘เอเกนปี’’ติ เอตฺถ ปิสทฺทสฺส ครหตฺถํ ทสฺเสติ.

ติวิธสลากคฺคาหกถา

๒๓๕. สญฺญตฺติยาติ เอตฺถ สญฺญาปนํ สญฺญตฺติ, ตทตฺถายาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สญฺญาปนตฺถายา’’ติ. คูหิตพฺโพติ คูโฬฺห, โสเยว คูฬฺหโก, สลากคฺคาโห กาตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. วิวริตพฺโพติ วิวโฏ, โสเยว วิวฏโก. สสฺส อตฺตโน กณฺณสมีเป ชปฺปียติ กถียตีติ สกณฺณชปฺโป, โสเยว สกณฺณชปฺปโก. ‘‘นิมิตฺตสญฺญํ อาโรเปตฺวา’’ติ อิมินา วณฺณาวณฺณาโย กตฺวาติ เอตฺถ วณฺณสทฺโท สณฺฐานวาจโกติ ทสฺเสติ. สุสณฺฐานทุสณฺฐานา สลากาโย กตฺวาติ อตฺโถ. ตโตติ วิสภาคกรณโต ปรํ คเหตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. สพฺพาปิ ตา สลากาโยติ โยชนา. กตฺวาติ ปกฺขิปนํ กตฺวา. วุตฺตนเยนาติ ‘‘อลชฺชุสฺสนฺนายา’’ติอาทินา วุตฺตนเยน. ‘‘ยาวตติย’’นฺติ อิมินา ปจฺจุกฺกฑฺฒิตพฺพนฺติ เอตฺถ ปุนปฺปุนํ อุทฺธํ กฑฺฒิตพฺพนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ. อติเรกชาเตติ อธมฺมวาทีหิ อติเรกโต ชาเต สตีติ สมฺพนฺโธ. ยาวตติยมฺปีติ ปิสทฺโท ตโต อูเน เอกเทฺววาเร ปน กา นาม กถาติ ทสฺเสติ.

สกณฺณชปฺปเก ปน เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. สเจ สงฺฆตฺเถโร คณฺหาตีติ สมฺพนฺโธ. โสติ สงฺฆตฺเถโร. วโยอนุปฺปตฺตาติ ปจฺฉิมวยํ อนุปฺปตฺตา. เอตนฺติ อธมฺมวาทิสลากํ. อสฺสาติ สงฺฆตฺเถรสฺส. อิตรา สลากาติ อธมฺมวาทิสลากาหิ อญฺญา ธมฺมวาทิสลากา. โสติ สงฺฆตฺเถโร. ตนฺติ ธมฺมวาทิสลากํ. ตโตติ เนว อวพุชฺฌนการณา. วุตฺตนยเมวาติ คูฬฺหเก วุตฺตนยเมว. วิวโฏ อตฺโถ อิมสฺสาติ วิวฏตฺโถ.

ตสฺสปาปิยสิกาวินยกถา

๒๓๘. ปาราชิกสามนฺตํ นามาติ ปาราชิกสฺส อาสนฺนํ นาม. อทินฺนาทานาทีสูติ อาทิสทฺเทน มนุสฺสวิคฺคห อุตฺตริมนุสฺสธมฺมปาราชิเก สงฺคณฺหาติ. นิพฺเพฐยมานนฺติ เวฐนรหิตํ, ตเมนํ ภิกฺขุนฺติ สมฺพนฺโธ. อิมินา นิพฺเพเฐนฺตนฺติ เอตฺถ อนฺตสทฺโท มานสทฺทปริยาโยติ ทสฺเสติ. อติเวเฐตีติ เอตฺถ เกหิ อติเวเฐตีติ อาห ‘‘อิงฺฆายสฺมาติอาทิวจเนหี’’ติ. เตนาติ โจทเกน. มนฺติ มมํ. อาหาติ จุทิตโก อาห. เอตสฺสาติ อวชานนปฏิชานนาทิการกสฺส ปาปิยสฺส ปุคฺคลสฺส. สีลวา ภวิสฺสตีติ ปาปิโย ปุคฺคโล สเจ สีลวา ภวิสฺสติ. ปฏิปฺปสฺสทฺธินฺติ ปาปิยภาวโต ปฏิปฺปสฺสมฺภนํ. โน เจติ สีลวา โน ภวิสฺสติ เจ. ตถา นาสิโตติ เตน ตสฺส ปาปิยสิกกมฺมกรเณน นาสํ คโต ภวิสฺสติ. สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ สมถกฺขนฺธเก.

อิติ สมถกฺขนฺธกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.